Symbolika 

 

1.  Zwierzęta 

a.  Lew-  znak władzy ( początkowo lwy posiadali w swoich menażeriach tylko bogaci 

panowie); dominują zwłaszcza w rzeźbie romaoskiej; w manuskryptach najczęściej 
spotykane zwierzę; imiona chrzestne utworzone od lwa (Leo, Leonardus, Leonellus, 
Leopoldus), nazwiska i przydomki nadawane znanym postaciom (np. Ryszard Lwie 
Serce); lew dominuje w heraldyce-w pewnym momencie tarcza z lwem staje się 
typowym atrybutem chrześcijaoskiego rycerza,  wyposaża się go we wszystkie cnoty 
wodza i wojownika (siła, odwaga, duma, hojnośd, sprawiedliwośd) nieraz nadając im 
cechy chrystologiczne (miłośd ofiarnośd, miłosierdzie); geneza wschodnia;  w czasach 
biblijnych dzikie lwy żyły na terenie Palestyny (Leo persicus- mniejszy niż lwy 
afrykaoskie), wspominany w Biblii jako uosobienie siły- zwyciężyd lwa to wielki 
wyczyn a wszystkich wielkich mężów porównuje się do lwów;  zwierzę dwuznaczne, 
zły lew: groźny, okrutny, brutalny, podstępny, bezbożny- wcielenie siły zła, wrogów 
Izraela, tyranów, złych królów i ludzi nieczystych. W Nowym Testamencie lwa 
porównuje się do diabła, walka z lwem jest walką z szatanem; dobry lew: używa 
swojej siły dla wspólnego dobra i jego ryk wyraża Słowo Boże, najdzielniejszy ze 
wszystkich zwierząt, symbol plemienia Judy, kojarzony z Dawidem i Chrystusem („lew 
z pokolenia Judy”) ; „król wszystkich dzikich zwierząt” ;  lew zacierający swoje ślady 
ogonem aby ujśd myśliwym to  Jezus ukrywający swoją boskośd w łonie Marii (?) ,lew 
darujący życie pokonanemu to Bóg miłujący się nad grzesznikiem, lew śpiący z 
otwartymi oczami to Chrystus w grobie(ludzka postad śpi lecz boska czuwa), lew 
który swoim tchnieniem przywraca życie martwo narodzonym młodym to obraz 
Zmartwychwstania; zwierzę męskie, królewskie, słoneczne, złote; 

i.  W skutek nabrania przez lwa znaczenia chrystologicznego musiał powstad 

osobny nośnik negatywnych cech lwa. Tak powstaje symbol lamparta. Nie 
wygląda jak lampart, bardziej jak lew bez grzywy ale obdarzony złą naturą; 
lew upadły, bękart(owoc związku lwicy z samcem pantery), pół lew lub wróg 
lwa- krewny lub sojusznik smoka; głowa en face a ciało profilem- w heraldyce 
to zawsze pejoratywne 

b.  Niedźwiedź- w odpowiedzi na dedykowany mu pogaoski kult zostaje utożsamiony z 

diabłem ursus est diabolus! , diabeł często przybiera postad niedźwiedzia żeby 
dręczyd grzeszników; negatywne cechy: bezwzględnośd, złośliwośd, lubieżnośd, 
niechlujstwo, lenistwo, obżarstwo, nieopanowany gniew; w hagiografii częste 
wzmianki o tym jak człowiek boży pokonał niedźwiedzia (przykładem, cnotami lub 
mocą) i zmusił go do posłuszeostwa np. św. Kolomban zmusza niedźwiedzia do 
pomocy przy budowie pustelni; następnie niedźwiedzia ośmieszono, stał się 
zwierzęciem cyrkowym w kagaocu i na łaocuchu, które taocząc zbiera datki;  4 
spośród 7 grzechów głównych;  

c.  Dzik-  symbol pochodzi od polowao na dziki, przynoszących chwałę i będących 

trudnym wyzwaniem, dzik walczy do kooca;  określenia: gwałtowny, zapalczywy, 

dziki, warczący, piorunujący, porywczy, wściekły, toczący pianę, groźny, brutalny 
stwór porażający furią!; atrybut odwagi i wojowniczości;  wcielenie wszystkich 
nieprzyjaciół Jezusa wg jego 10 cech: brzydki, czarny, szczeciniasty, żyje w mroku, jest 
zdradziecki, porywczy i próżny, jest zaczepny, ma dwa straszliwe kły (podobne do 
piekielnych wideł), nie patrzy nigdy w niebo, zawsze ma łeb zwrócony w dół, ryje w 
ziemi przez cały dzieo i myśli tylko o ziemskich przyjemnościach, jest brudny i tarza 
się w błocie, ma krzywe nogi, jest leniwy ( gdy już się naryje w ziemi i naje, myśli tylko 
o tym, żeby zalec w barłogu) jest wrogiem Chrystusa. Jest diabłem; dzik jako bestia 
pustosząca winnice Pana (psalm 80); umieszczono go w samym środku bestiariusza 
diabła; zwierzę przybyłe z piekielnej otchłani aby dręczyd ludzi (niszczycielska siła, 
ślepia ciskające iskry, lubieżnośd, brzydki zapach, rogi w pysku); w pewnym 
momencie zatarła się różnica między dzikiem a świnią domową;  dzik nosicielem 
sześciu z siedmiu grzechów głównych(bez chciwości); 

d.  Jeleń- zwierzę chrystologiczne, przeciwstawiane dzikowi; 10 rogów zostaje 

porównanych do dekalogu; zwierzę słoneczne, istota świetlista, pośrednik między 
niebem a ziemią; jeleo biały, jeleo złoty, jeleo ze skrzydłami, jeleo mający w 
rozgałęzieniu rogów świetlisty krzyż; symbol płodności i zmartwychwstania (rogi 
jelenia odrastają co roku); symbol chrztu świętego, nieprzyjaciel zła; zwierzę czyste i 
szlachetne, obraz dobrego chrześcijanina, atrybut Jezusa tak jak baranek i 
jednorożec; servus = cervus



 Jeleo to Zbawiciel; jeleo jest zwierzęciem ofiarnym, 

porównywane do męki Chrystusa; łowy  na jelenia jedynymi łowami godnymi króla; 

e.  Lis- chytry; zaciera za sobą ślady; zwierzę żeoskie, księżycowe, chłopskie, rude; 
f.  Wiewiórka- lubieżna;  „małpa lasów”; leniwa, głupia, skąpa; igra, droczy się i 

swawoli; gromadzi znacznie więcej jedzenia niż potrzebuje a to grzech, co gorsza 
zapomina, gdzie je zakopała, co świadczy o wielkiej głupocie. Zewn. Znakiem jej złej 
natury jest ruda sierśd. 

g.  Hipopotam – stwór wodny, silny i wytrzymały, który pływa do tyłu i sprawia, że rzeki 

występują z brzegów. A to znak wielkiej grzeszności. 

h.  Mors – koo morski, łagodny i stadny, gruby jak słoo; jego mięso, słonina, kości i skóra 

to dar boży 

i.  Słoń – wielki wróg smoka, czyli szatana; jego skóra, kości i kły pomagają odegnad 

węże, chronią przed robactwem a starte na proszek działają jako odtrutka; 
najinteligentniejszy  spośród zwierząt, wspaniała pamięd; czysty; daje się oswoid, 
miło się z nim obcuje; kośd słoniowa ma wszystkie zalety słonia 

j.  Narwal – jego długie spiralne kły skojarzono z rogiem jednorożca 

i.  Jednorożec- zwierzę, którego może pojmad jedynie dziewica, ma znaczenie 

chrystologiczne; jego róg ma niespotykane właściwości lecznicze i 
uświęcające; przechowywane w skarbcach kościoła jako cenna relikwia 
mająca boską naturę 

k.  Wilk- wygłodniały i okrutny 
l.  Osioł- leniwy i głupawy 
m.  Zając- wesoły i beztroski 
n.  Kruk- gadatliwy i żarłoczny 
o.  Łabędź- hipokryzja, bo pod białym upierzeniem kryje czarną skórę 
p.  smok- symbol zła, stwór diabelski 

q.  świnia- upór, zachłannośd, bezbożnośd, pycha, brud, brzydota, rozwiązłośd, 

rozpasanie, żarłocznośd, lenistwo; 

2.  Rośliny 

a)  Drewno i drzewa-  drzewo Jessego; drzewo życia, krzyż; żywa materia 

przeciwstawiana kamieniowi i metalowi, mniej trwałe ale szlachetniejsze i czystsze a 
przede wszystkim bliższe człowiekowi- żyje i umiera, ma defekty, posiada silną 
indywidualnośd; kora drzewa porównywana do skóry człowieka, jest żywą istotą 
prawie zwierzęciem; mówiące, chodzące, płaczące, krwawiące posągi są zawsze 
wykonane z drewna;  legendy o posągach z drewna przemienionych w kamienne za 
karę; materiał czysty i uświęcony idealnym obrazem Świętego Krzyża; cieśla jest 
rzemieślnikiem skromnym, człowiekiem bez skazy(w przeciwieostwie do kowala, 
czarownika, który pracuje ogniem z materiałem z wnętrza ziemi)- tradycja uczyniła z 
Jezusa syna cieśli; drewno ujarzmia metal; drwale i węglarze ścinają i palą drewno 
muszą przeto byd wysłannikami diabła! Drwal posługuje się żelazem i krzesze iskry- 
kat i rzeźnik lasu. Węglarz obcuje z ogniem, największym wrogiem drewna- jest 
umorusany i diaboliczny; las to miejsce spotkao i przemian, do lasu człowiek udaje się 
aby uciec przed światem, spotkad Boga lub diabła, odnowid się, przemienid się , 
przebywanie w lesie czyni z człowieka dzikusa; dobre drzewa:  1. lipa- ulubione 
drzewo średniowiecza, ma same zalety, majestatyczny wygląd, przepych i 
długowiecznośd. Zapach, muzyka(brzęczenie pszczół) , bogactwo produktów jakie 
można z niej otrzymad: sok(cukier), kora(materiał –tilia- wyrabia się z niego worki i 
sznury do studni) , liście(pasza dla zwierząt), kwiaty (działanie uspokajające a nawet 
narkotyczne, dostarczają miodu). Drzewo opiekuocze i dodające splendoru, sadza się 
je przed kościołami, w jej cieniu sprawuje się sądy. Później drzewo dekoracyjne. 2.  
Jesion- pośrednik między niebem ziemią, przyciągający pioruny i burze, używany do 
produkcji broni pociskowej.           3. Brzoza- biel-czystośd. Z niej produkowano rózgi 
do chłostania nawiedzonych i przestępców aby wypędzid z nich zło. Drzewa 
szkodliwe:  1.cis – niepokojący, złowrogi charakter, rośnie smętnie na 
odludziu(nieużytki i torfowiska), jest podejrzanie niezmienny, zawsze zielony, jakby 
pakt z diabłem zapewniał mu nieśmiertelnośd. Legendy przypisują mu rolę drzewa 
śmierci, jest drzewem cmentarnym, mającym związek z żałobą i samobójstwem( 
Judasz miał zabid się wypiwszy silną truciznę sporządzoną z wyciągu z cisu) wszystko 
w nim jest trujące: liście, owoce, kora, korzenie a zwłaszcza sok, z którego sporządza 
się trucizny. Żadne zwierzę nie tknie cisu. Z jego drewna produkowano łuki i strzały. 
2. Orzech- drzewo szkodliwe, rosnące w lasach szatana. Jego trujące korzenie 
sprawiają, że dookoła ginie roślinnośd a gdy zbyt się przybliżą do stajni stają się 
przyczyną śmierci zwierząt domowych. Drzemka pod orzechem powoduje ból głowy i 
gorączkę ale też może ściągnąd złe duchy i moce piekielne. Drzewo czarownic. Jednak 
jego drewno uważa się za najpiękniejsze i najodpowiedniejsze do rzeźbienia. 3. Olcha 
– bardzo podejrzana, utrzymuje dziwne stosunki z wodą, rośnie tam, gdzie nie rosną 
inne drzewa (torfowiska i moczary) pali się, nie dając dymu, jej liście nie żółkną, we 
mgle przypomina widmo, ponadto krwawi (!) jej żółte drewno czerwienieje po 
ścięciu. 3. Jabłoo- nazwa malus kojarzy się ze złem (franc. mal)drzewo rodzące 
zakazany owoc ; dąb św. Ludwika- symbol sprawiedliwości 

i. 

Topór-  broo i narzędzie, broo niegodna rycerza ale całkiem OK dla plebsu. 
Jako narzędzie symbolizuje siłę. Topór uderza żeby coś mogło powstad. 

ii. 

Piła – używana ale ludzie średniowiecza się nią brzydzą- jest narzędziem 
diabelskim. W ikonografii występuje tylko jako narzędzie tortur, piłą nie tnie 
się drewna lecz ciała świętych w czasie męki; poza tym piła jest cicha i można 
nią ciąd cudze drzewo; zbyt podobna do kobiety, oszukaocza, zdradziecka, 
dochodzi swego za sprawą długotrwałego uporu (?); wszystko co ząbkowane 
ma negatywną konotację, zarezerwowane dla wiarołomnych rycerzy, 
szaleoców, bękartów i prostytutek. 

b)  Lilia- symbol czystości i dziewictwa; płodności i żyzności; władzy i panowania;  

znaczenie chrystologiczne („jam narcyz Saronu, lilia dolin” PnP 2,1) do XIII wieku 
przedstawia się Jezusa wśród kwiatów lilii; kult Marii Panny („jak lilia pośród cierni, 
tak przyjaciółka ma pośród dziewcząt” PnP 2,2) po uchwaleniu dogmatu o tym, że 
Maria jest wolna od grzechu pierworodnego przyznano jej atrybuty związane z 
czystością; Dziewica trzymająca w prawej ręce kwiat lilii; w późniejszych 
przedstawieniach maryjnych lilia zostaje wyparta przez różę, kwiat miłości wypiera 
kwiat czystości; Król Francji ma w herbie 3 lilie na znak 1. Trójcy Świętej lub 2. Trzech 
cnót (wiary, mądrości i rycerskości); symbol suwerenności; w scenie Zwiastowania;  

c)  Róża – symbol miłości dworskiej  

3.  Kolory 

a)  Złoto- funkcja artystyczna, estetyczna, liturgiczna i polityczna; jest znakiem władzy; 

funkcja rytualna; wymowa etyczna: dobre złoto, światło, uczestniczy w boskości, ale 
jako materia jest tożsame z ziemską chciwością, przepychem, bogactwem- vanitas; 
służy do wyrażenia idei bieli (super-bieli), oznaczającej rzeczywistośd niebiaoską lub 
boską; złoto jest bielsze niż biel; potem stanowi „dobry żółty” 

b)  Niebieski- kolor ciepły (!) , symbolizuje powietrze (które jest ciepłe i suche) ; uspokaja 

lub oddala 

c)  Zielony- „jest barwą pośrednią między bielą, czerwienią i czernią”; używany w liturgii 

w pozostałe dni; kolor zerwania, chaosu,a potem odnowy; 

d)  Czerwony – przypomina krew przelaną przez Jezusa; używana przy świętach 

apostołów, męczenników, Podwyższenia Krzyża, Zesłania Ducha Świętego ; symbol 
męczeostwa; najwyższy zbytek i grzech; diabeł, piekło, kolor ogni piekielnych i twarzy 
szatana; namiętnośd; 

e)  Rudy- kolor demonów, lisa, hipokryzji, kłamstwa i zdrady(Judasz,Kain); rude włosy są 

symbolem przedstawicieli haobiących profesji(prostytutki, lichwiarze, kowale, 
młynarze, błaźni, kaci); odrzucenie i infamia;  wszystkie rudowłose kobiety są w 
mniejszym lub większym stopniu czarownicami;  

f)  Biały- kolor Wielkanocy; kolor najbardziej godny; symbol czystości; stosowana 

podczas świąt aniołów, dziewic, Bożego Narodzenia i Epifanii, na Wniebowstąpienie i 
Wszystkich Świętych; kolor Raju; symbol męczeostwa, dziewictwa; kolor świąteczny; 
kolor chwały i Zmartwychwstania; 

g)  Fioletowy- podczero 
h)  Żółd- zdrada; kłamstwo; kolor Żydów i synagogi;  

a.  Cytrynowy(żółd i zieleń)- coś agresywnego, niewłaściwego, niepokojącego; 

nieład, szaleostwo, zmysłowa rozwiązłośd, umysłowe rozkojarzenie; odzienia 
błaznów, trefnisiów i szaleoca z Księgi Psalmów; 

i)  Błękit- barwa dominująca we wszystkich dziedzinach twórczości artystycznej; kolor 

chrystologiczny, maryjny; królewski i książęcy 

j)  Czerń- kolor żałoby i pokuty; używany przy mszach za zmarłych, w czasie Adwentu, w 

dniu świętych Młodzianków i w trzecią niedzielę przed wielkim postem; kolor 
upokorzenia; zakonny; symbol pokory;