plik

2 |

S t r o n a

L I T W A

Odrobina rysu historycznego na wstępie. Rzeczpospolita jako państwo istnieje

właściwie tylko w sercach polskich patriotów, którzy muszą żyć pod zaborami Austrii, Prus i
Rosji. Okres Księstwa Warszawskiego i kampanii Napoleona jeszcze nie nadszedł. Czasy, w
których  biedny  szlachcic  w  zamian  za  głos  na  sejmiku  miał  szansę  na  dzierżawę  czy  inną
formę względów magnata, bezpowrotnie minęły. Dla wielu młodych ludzi nauka była jedyną
życiową  szansą.  Uniwersytet  Wileński  w  podległych  mu  szkołach  realizował  program
Komisji Edukacji Narodowej, mimo iż sama instytucja praktycznie przestała istnieć wraz z III
rozbiorem  Polski.  Gdy  na  Zachodzie  wiek  oświecenia  już  przygasał,  na  Litwie  właśnie
wschodził jego blask.

Księstwo Warszawskie – pod protektoratem Francuskim, lata 1807-1815.
Królestwo Polskie (Kongresówka) – w ramach ustaleń kongresu wiedeńskiego po upadku kampanii Napoleona,
w unii personalnej z Rosją, lata 1815-1916.

Nowogródek

Nowogródek to miasto o bardzo długiej historii sięgającej jeszcze XII wieku. Warto

zwrócić uwagę na wielonarodowość mieszkańców: ponad 40% Żydów i prawie 20% Tatarów,
nie dziwi więc fakt, że w mieście stał zarówno meczet jak i synagoga, dwa kościoły katolickie
wraz ze szkołą dominikańską oraz dwie cerkwie prawosławne (a w jednej z nich ‘cudowny’,
jak wieść gminna niosła, obraz Najświętszej Marii Panny).

24 grudnia 1798 roku w Zaosiu (a tak przynajmniej mówi rodzinna tradycja;

niektórzy badacze twierdzą jednak, że miało to miejsce w oddalonym o 40km Nowogródku)
na świat przychodzi syn Mikołaja Mickiewicza i Barbary z Majewskich – Adam.

Mikołaj Mickiewicz wywodził się z drobnej szlachty. Był komornikiem mińskim

oraz adwokatem nowogródzkim. Zaosie otrzymał w spadku po stryjkach Bazylim i  Adamie
Mickiewiczach (obaj, nawiasem mówiąc, stracili życie w burdach różnorakiej proweniencji).
Podobnie  jak  stryjowie,  sam  Mikołaj  również  był  człowiekiem  wdającym  się  w  ‘krwawe
porachunki  i  zajazdy’;  typem  szlachcica  jakiego  obraz  kreśli  i  potępia  jednocześnie  całe
oświecenie  (vide  czasy  saskie).  Co  ciekawe,  Mikołaj  Mickiewicz,  jak  wspominał  później
Adam, lubił wiersze i często deklamował całe księgi Piotra Kochanowskiego. Umarł w maju
1812 roku. Adam ma wtedy 14 lat.

Z uwagi na trudną sytuację finansową po śmierci ojca młody Adam, kształcący się u

dominikanów, bywał ‘dozorcą domowym’, czyli korepetytorem młodszych uczniów. W dużej
mierze to na niego spadł obowiązek utrzymania domu. Starszy brat Franciszek, po przebytej
gruźlicy stał się kaleką a młody Adam miał jeszcze dwóch młodszych braci. Powiatowa
szkoła nowogródzka niezbyt dobrze zapisała się w pamięci Mickiewicza. Nauczycielom

3 |

S t r o n a

przestrzegającym klasycystycznych wytycznych brakowało dostatecznego przygotowania i
poziom szkoły był niższy niż świeckich gimnazjów.

Latem 1812 roku na Litwę wkraczają wojska Wielkiej Armii Napoleona. Dla

młodego Mickiewicza cesarz Francuzów był niemalże wybrańcem Boga, urealnieniem mitu.
Widać to później w Panu Tadeuszu. Mimo ostatecznej klęski, Napoleon stał się dla
Mickiewicza symbolem walki o wolność (po upadku Napoleona, Mickiewicz zaczął się
podpisywać Adam Napoleon).

Mimo, że Nowogródek oznaczał dla Mickiewicza życie prowincjonalne i naznaczone

raczej obowiązkiem niż zabawą, po latach będąc zmuszonym do opuszczenia kraju lat
dziecinnych, na zawsze będzie wspominał swoje dzieciństwo jako „sielskie-anielskie” a
Nowogródek otrzyma rangę miejsca w którym mieszkało szczęście.

Wilno

Po ukończeniu z wyróżnieniem szkoły (1815) Mickiewicz wyjechał na studia do

Wilna.  Zdał  egzamin  konkursowy  do  seminarium  nauczycielskiego  –  150  rubli  stypendium
rocznie  w  zamian  za  zaręczenie,  że  po  studiach  odpracuje  je  w  podległej  Uniwersytetowi
szkole  jako  nauczyciel.  Wilno  w  początkach  XIX  wieku  staje  się  centrum  naukowym  i
kulturalnym  a  środowisko  Uniwersytetu,  przeciwstawne  jezuicko-sarmackim  tradycjom  jest
jednocześnie  ogniskiem  patriotyzmu.  I  tak  do  Wilna  ściągają  wykładowcy  z  Królestwa
Polskiego,  przyjeżdżają  zespoły  teatralne  i  muzyczne,  wychodzi  kilka  pism  literackich,
kwitną  salony  kulturalne.  W  środowisku  Uniwersyteckim,  które  kształtowało  Mickiewicza,
należy podkreślić przynajmniej trzy postacie.

Ernest Goddeck – zapoznawał swoich słuchaczy między innymi z teoriami

niemieckiego filologa Freidricha Wolfa, który twierdził, że Iliada i Odyseja były dziełami nie
Homera,  lecz  swoistą  kompilacją  utworów  ludowych  śpiewaków.  Teoria  ta,  chociaż  mylna
jak  to  później  wykazano,  nobilitowała  poezję  ludu,  przypisując  ludowe  korzenie
niedoścignionemu wzorowi literackiemu Europy. Leon Borowski – nie tylko wykładał teorię
ale  wymagał  od  studentów  prezentowania  praktyki  literackiej  –  własnych  wierszy  oraz
przekładów.  Był  przy  tym  niezwykle  wymagającym  wykładowcą.  Joachim  Lelewel  –
historyk,  który  w  swojej  pracy  wskazywał  nie  suche  daty,  ale  mechanizmy  które
doprowadzały  do  poszczególnych  wydarzeń  a  wynikały  z  odmienności  narodów.  To
owocowało  ideą  wspólnej  walki  ludów  o  wolność  każdego  z  nich,  która  znajdzie  swoje
odbicie w przyszłej Wiośnie Ludów (1848).

1 października 1817 roku zostaje założone Towarzystwo Filomatów. Powstaje

ono  z  inicjatywy  Adama  Mickiewicza,  Józefa  Jeżowskiego,  Franciszka  Malewskiego,
Onufrego Pietraszkiewicza, Jana Czeczota i Tomasza Zana. Początkowe cele wzajemnego
obcowania  z  literaturą  z  czasem  przerodziły  się  w  plany  wpłynięcia  na  los  społeczeństwa,
dokonania  czegoś  dla  dobra  innych,  idee  pracy  organicznej.  W  wypowiedziach  członków
pierwotnie  apolitycznego  Towarzystwa  zaczynają  się  pojawiać  coraz  silniejsze  akcenty
polityczne,  patriotyczne.  Obcowanie  z  literaturą  i  w  ramach  Towarzystwa  i  na  studiach,
ukazywało Mickiewiczowi różnorodność punków widzenia. Poszukując w tradycji literackiej

4 |

S t r o n a

bliskiego sobie wzoru, poeta zwracał uwagę na obrazowość i wyrazistość świata w twórczości
Trembeckiego.

Zaczytuje się też Schillerze („książki zbójeckie”)

. W rozumieniu Mickiewicza

obojętność wobec świata powinna zostać wyparta przez postawę otwartą na świat. Zgoda na
przeciętność i ironia wobec tych, którzy „porywają się z motyką na słońce” wzbudzały w
Mickiewiczu oburzenie.

Dernałowicz wskazuje, że prędzej czy później nieuniknione było

zderzenie tych pięknych planów i idei z twardą rzeczywistością – to właśnie przyśpieszyło
narodziny poety romantycznego

W lipcu 1818 roku Mickiewicz debiutuje na łamach „Tygodnika Wileńskiego”

wierszem Zima miejska. W sierpniu poeta przyjechał wraz z Tomaszem Zanem do
Tuhanowicz, w ramach wędrówek po nowogródczyźnie, co zapoczątkowało znajomość z

Marylą Wereszczakówną

(była już wówczas narzeczoną hrabiego Wawrzyńca Puttkamera).

Rok później Mickiewicz kończy studia i rozpoczyna pracę nauczyciela literatury (greckiej,
łacińskiej i polskiej), historii i prawa w powiatowej szkole kowieńskiej, gdzie w perspektywie
miał pracować jeszcze przez osiem lat.

Kowno

Miasto związane z historyczną postacią, jaką był wielki mistrz Konrad von

Wallenrode,  wiało  senną,  małomiasteczkową  nudą  oraz  brakiem  rozrywek  intelektualnych.
Na  brak  innych  rozrywek  Mickiewicz  chyba  nie  narzekał,  biorąc  pod  uwagę  znajomość  ze
zmysłową  panią

Karoliną Kowalską

zwaną Wenerą kowieńską, kochanką Mickiewicza z

okresu  „kowieńskiego  zesłania”,  prywatnie  zaś  żoną  powiatowego  lekarza  Józefa
Kowalskiego  i  matką  dwóch  rezolutnych  córek..  Nauczycielem  był  jednak  Mickiewicz
niezwykle sumiennym.  Z uwagi  na brak porządnej  biblioteki,  potrzebne  książki  ściągał  aż z
Wilna. Planował stworzenie własnych, unowocześnionych podręczników. Zgodnie ze ideami
Towarzystwa  chciał  stworzyć  ze  swoich  wychowanków  filomatów.  Zapał  młodego
nauczyciela rozbijał się jednak o brak kompetencji grona wykładowców i proporcjonalny brak
zainteresowania ze strony uczniów.

Jednocześnie w Wilnie działo się wiele. Towarzystwo Filomatów (przyjaciół nauki)

przeżywało  kryzys,  z  którego  wyprowadził  je  Tomasz  Zan.  Miał  on  „dar  skupiania  wokół
siebie młodzieży”. Powstaje związek Promienistych (1820), propagujący hasła doskonalenia
moralnego a z czasem również idee niepodległościowe co powoduje jego rozwiązanie przez
władze uczelni. Członkowie „schodzą do podziemia” i rodzi się tajne Towarzystwo Filaretów
(przyjaciół  cnoty).  Jego  założenia  to  objąć  swoim  wpływem  całą  Litwę,  tworzyć  związki
studenckie z których miały powstawać związki  obywatelskie pracujące  nad ekonomicznym,
kulturowym  i  społecznym  wydźwignięciem  kraju.  Mickiewicz  tworzy  klasycystyczną  odę
Hej  radością  oczy  błysną  (1819),  która  staje  się  swoistym  hymnem  Promienistych  oraz
Pieśń Filaretów (1820).

Tak oto Mickiewicz zaczął dostrzegać rozdźwięk pomiędzy ideami a rzeczywistością

Jego własne losy nie zgadzały się z przyjętym porządkiem społecznym, który zamykał oczy
na odczucia, na niepowtarzalność jednostki. Układ społeczny czynił Mickiewicza

5 |

S t r o n a

człowiekiem samotnym, skazanym na udrękę przeciętności i brak perspektyw rozwoju a
wszystko to w ramach racjonalistycznego, oświeceniowego spojrzenia na świat.

Jednocześnie Mickiewicz zaczyna tworzyć ballady. To lubię (grudzień 1819) jako

pierwsza, następnie Tukaj albo próby przyjaźni (wiosna 1820), później również Pani
Twardowska, Świteź czy Lilie.

Wakacje 1820 to ponowne spotkanie z przyjaciółmi oraz ponowna wizyta w

Tuhanowiczach.  W  tym  momencie  Mickiewicz  zaczyna  już  mówić  o  odnalezionym  „ideale
kochanki”.  Maryla  odwzajemniała  to  uczucie.  Tajemne  spotkania  o  północy  w  parku,  liść
dany  na  pamiątkę  wyznań  w  cienistej  altanie.  Maryla  kochała  Mickiewicza  tak,  jak  wolno
było  jej  go  kochać  –  nie  było  mowy  o  zmianie  ustalonych  już  planów.  Musiała  wyjść  za
hrabiego Puttkamera.

Dlatego uczucie to, choć wciąż żywe, kształtowało się jednak w obliczu

niemożności osiągnięcia pełnego szczęścia.

Z drugiej jednak strony zaskakiwać może fakt, że

jak wydaje się, Mickiewicz wcale do owego szczęścia, do małżeństwa z ukochaną, nie dążył

Dopiero gdy w lutym 1821 roku Maryla wychodzi za mąż, miłość poety nabiera cech
romantycznych – staje się kolejnym elementem prowadzącym do romantycznego buntu

Skłócone życie wewnętrzne poety w tym okresie, miało wyraz w powstałych na

przełomie  lat  1820  i  1821  manifestach:  Odzie  do  młodości  (grudzień  1820)  i
Romantyczności  (styczeń  1821).  Inspirowana  ideami  oświeceniowymi  Oda,  była
jednocześnie manifestem walki z rzeczywistością, walki młodych ze starymi, odchodząc tym
samym  od  modelu  spokojnej  pracy  organicznej  na  rzecz  otwartego  buntu.  Wkrótce
Mickiewicz  dowiaduje  się  o  śmierci  matki,  co  było  dla  niego  silnym  ciosem  i  nowym
uświadomieniem  własnej  samotności.  Znajduje  ona  wyraz  w  Romantyczności  i  historii
Karusi, samotnej pośród tłumu a której stanowisko podziela też sam poeta stojący w tłumie.
Jednocześnie utwór ten zawiera krytykę postawy racjonalistycznego i empirycznego mędrca –
co  było  atakiem  na  postać  Jana  Śniadeckiego  (profesora  Uniwersytetu  Wileńskiego),  który
negował doniosłość kultury ludowej celem wydźwignięcia jej z ciemnoty na wyższy stopień
człowieczeństwa.

Dziady kowieńsko-wileńskie

Pierwszą połowę 1821 roku, już po ślubie Maryli,

Mickiewicz spędza nad

Cierpieniami Młodego Wertera, nad Faustem

. Przeżycia i przemyślenia oddzielają poetę

coraz bardziej od jego przyjaciół. Wakacje 1821 to wizyta opustoszałym Nowogródku, wizyta
w  Tuhanowiczach  -  wspomnienie  matki  i  utraconego  na  zawsze  dzieciństwa,  wspomnienie
żywego  wciąż  uczucia  do  Maryli.  Po  przyjeździe  do  Wilna  Mickiewicz  wydał  się
przyjaciołom  „bez  mała  jak  zwariowany”.  Tymczasem  w  umyśle  poety  tworzył  się  pomysł
największego polskiego  dramatu romantycznego  oraz postać będącą esencją romantycznego
skłócenia ze światem – Gustaw.

W czerwcu 1822 roku ukazuje się pierwszy tomik poezji – Ballady i romanse.

Zadedykowany wbrew obyczajowi nie komuś pokroju kuratora Uniwersytetu (Adamowi
Czartoryskiemu), lecz przyjaciołom z młodości (filomatom), co było jednocześnie dobitnym
przykładem wiary w młode pokolenie. Drugi tomik, który ukazał się na początku 1823

6 |

S t r o n a

roku zawierał Dziady części II i IV oraz Grażynę, dzieła bardzo odmienne, w których bunt
Gustawa przeciwko społeczeństwu jest kontrastem dla postawy Grażyny poświęcającej życie
dla wyższego celu – dla miłości do ojczyzny (ergo narodu, ergo społeczeństwa).

Tak oto dokonywała się przemiana Mickiewicza, jeszcze niedawno zachwycającego

się Wolterem czy Trembeckim, teraz stającego się dojrzałym poetą romantycznym.

Bazyliańska cela

W Królestwie Polskim, początkowe nadzieje na odbudowanie państwa polskiego

związane z osobą cara Aleksandra I wkrótce okazały się mrzonką. To spowodowało nasilenie
się działalności konspiracyjnej – powstawały tajne stowarzyszenia i zawiązywały się spiski.
Dekabryści (antycarski ruch rosyjskich rewolucjonistów nazwany tak po wybuchu powstania
w 1825 roku) okazali się naturalnymi sprzymierzeńcami Towarzystwa Patriotycznego
Polskiego. Wkrótce związki z Królestwa Polskiego zwróciły uwagę na Promienistych.

W maju 1820 roku z Warszawy do Wilna przybył Ksawery Ogiński – przypuszczalnie

po to, by wskazać młodzieży wileńskiej cele i metody politycznej konspiracji. Początkowo
przyjęty przez filomatów z nieufnością. Po rozwiązaniu przez władze Uniwersytetu związku
Promienistych wykształciła się jednak prosta alternatywa: albo zaprzestać działalności albo
zejść do podziemia. Wyrazem wyboru tej drugiej opcji było zawiązanie się tajnego związku
filaretów.

Rosło niebezpieczeństwo rewolucji, które nie uszło uwagi cara Aleksandra. Komisarz

carski  Nikołaj  Nikołajewicz  Nowosilcow,  pełnomocny  delegat  cara  przy  rządzie  Królestwa
Polskiego zdawał sobie sprawę, że im bardziej car boi się rewolucji i spisku, tym bardziej on,
Nowosilcow jest mu potrzebny. We wrześniu 1821 roku komisarz przedstawił zaakceptowany
przez cara projekt reorganizacji zakładów naukowych,  co w praktyce oznaczało  represje na
wszystkich profesorach i studentach podejrzanych o „niebezpieczne” związki. Z jednej strony
Nowosilcow myśląc o karierze szukał spisków gdzie to tylko możliwe, z drugiej kierował się
prywatną nienawiścią do kuratora Uniwersytetu Wileńskiego, księcia Adama Czartoryskiego.
Początkowo  kwestię  tajnych  stowarzyszeń  studentów  miała  rozwiązać  sama  uczelnia  a  jej
władze  starały  się  raczej  wyciszyć  sprawę,  nie  szkodząc  podejrzanym;  przeprowadzono
rewizję u kilku filomatów, w tym u Mickiewicza.

Okres ten poeta spędza nad dziełami Szekspira. Za Szekspirem przychodzi fascynacja

Byronem,

którego bohaterowie jak wydaje się, czasem stawali się bliżsi Mickiewiczowi niż

jego prawdziwi przyjaciele z krwi i kości. W tym okresie (1823) powstaje wiersz Do M***.

3 maja 1823 roku w gimnazjum wileńskim uczeń V klasy, Michał Plater i jego dwaj

koledzy napisali na tablicy szkolnej: „Vivat Konstytucja 3 maja, o jak słodkie wspomnienie
dla rodaków”. Kilka dni później na murach kościoła dominikanów ukazały się napisy: „Niech
żyje Konstytucja 3 Maja. Śmierć Dispotam. Day Boże, gdyby to się sprawdziło”. Do dziś nie
jest pewne czy ten drugi napis nie był prowokacją – tak czy inaczej, efektem było osobiste
przybycie Nowosilcowa do Wilna pod koniec czerwca 1823 roku. Rozpoczęło się śledztwo w

7 |

S t r o n a

typowo carskim stylu: rewizje, aresztowania, bicie, zsyłki w głąb Rosji, wcielanie do wojska.
Wkrótce wykryto istnienie Towarzystwa Filomatów.

Mickiewicz otrzymał płatny urlop na rok szkolny 1823/1824 podyktowany złym

stanem  zdrowia  i  wkrótce  zjawił  się  w  Wilnie.  Dnia  22  października  1823  roku  został
aresztowany.  W  celi  zamienionego  na  więzienie  bazyliańskiego  klasztoru  Mickiewicz
przebywał  wraz  z  Ignacym  Domeyką  i  Freyendem.  W  klasztorze  zostali  też  osadzeni  inni
filomaci, choć Czeczot trafił do franciszkanów a Zan był więziony na zamku.

27 marca 1824 roku na śmierć skazano uczniów kiejdańskiego gimnazjum, Jana

Mollesona  i  Józefa  Tyra  (planowali  oni  zamach  na  księcia  Konstantego,  brata  cara).
Rozpaczliwa walka matki  tego pierwszego spowodowała, że ostatecznie 17 kwietnia  wyrok
zmieniono  na  zsyłkę  na  ciężkie  roboty  na  Syberii.  Mickiewicz  unieśmiertelni  Mollesona  i
jego matkę pod nazwiskiem Rollison w III części Dziadów.

W obliczu strasznych represji społeczeństwo Wilna solidaryzowało się z

prześladowanymi.  Dbano  o  żywność,  pościel,  jeżeli  było  to  możliwe  usiłowano  wyciągnąć
uczniów  z  więzienia.  Za  kaucją  Mickiewicza  usiłował  wyswobodzić  Ignacy  Lachnicki,
redaktor  kwartalnika  „Pamiętnik Magnetyczny Wileński”.  Poeta opuścił jednak celę dopiero
po  poręczeniu  własną  osobą  i  majątkiem  przez  Lelewela  (3  maja  1824).  Postawa
współwięźniów i społeczeństwa przełamała uczucie samotności Mickiewicza. „Nieszczęśliwy
kochanek,  zbuntowany  Gustaw,  naprawdę  umarł w  bazyliańskiej  celi”.  Społeczeństwo  zdało
egzamin, ukazując w dniach próby patriotyzm i godność.

8 |

S t r o n a

R O S J A

(od tego momentu przejdziemy na daty kalendarza juliańskiego,

daty starego stylu, starego systemu)

Przyjaciele i tajniacy

Car Aleksander I w Carskim Siole dnia 14 (26 wg kal. gregoriańskiego) sierpnia

1824  roku  zatwierdza  wyrok w  sprawie  filomatów  i  filaretów.  Dwudziestu  spośród  nich
zostało  skazanych  na  zesłanie  w  głąb  Rosji  i  oddanie  do  dyspozycji  ministra  oświaty.
Tomasza  Zana  skazano  dodatkowo  na  rok  więzienia;  Jan  Czeczot  i  Adam  Suzin  otrzymali
wyrok sześciu miesięcy. Dwudziestosześcioletni Mickiewicz trafił do Petersburga wraz z
Józefem Jeżowskim i Franciszkiem Malewskim.

Petersburg był miastem z założenia manifestującym potęgę władzy cara. Wybudowane

na  bagnach  delty  Newy  i  okupione  krwią  tysięcy  robotników  miasto  stało  się  jednym  z
najwybitniejszych osiągnięć rosyjskiej  architektury neoklasycystycznej i przytłaczało swoim
rozmachem  i  potęgą,  stając  się  jednocześnie  dla  Mickiewicza  symbolem  przemocy  i
despotyzmu.

W Petersburgu zesłani filomaci dość szybko zetknęli się ze spiskującymi

środowiskami  przyszłych  dekabrystów.  Co  ciekawe  rosyjscy  spiskowcy,  głównie
wywodzący się ze środowisk wojskowych, mieli niewyobrażalnie trudne zadanie. W historii
własnego narodu nie mieli tradycji do której mogliby się odwołać, rosyjscy bojarzy nigdy nie
mieli  prawa  do  rokoszu  etc.  Ideałami  były  zatem  hasła  Wielkiej  Rewolucji  Francuskiej
(1789), idee Konstytucji 3 maja (1791) a możliwość obalenia absolutyzmu widzieli nie tyle w
fali wielkiego ruchu rewolucyjnego, lecz raczej na drodze zamachu, będącego zarazem zdradą
z czego zdawali sobie sprawę. Aleksander Bestużew, Konrad Rylejew, późniejsi przywódcy
dekabrystów  przyjęli  zesłanych  filomatów  widząc  w  nich  ludzi  o  podobnych  ideach.
Dodatkowo Mickiewicz okazał się szczególnie bliski wielbicielom poezji, która np. za sprawą
Puszkina rozkwitała w Rosji.

W Petersburgu Mickiewicz, poprzez takie postacie jak malarz Józef Oleszkiewicz,

zetknął się również

z mistyką rosyjskich lóż masońskich

. Z nurtem przeciwstawnym

wolteriańskiemu racjonalizmowi, z nurtem głoszącym prawdziwość mistycznego poznania
świata i konieczność odrodzenia duchowego.

Louis-Claude de Saint-Martin, idei którego był wyznawcą Oleszkiewicz, zawarł w

swoich  doktrynach  pewien  stały  element  –  jest  nim  koncepcja  odczucia  (sentiment)  oraz
wewnętrznego płomienia, dzięki którym  człowiek ma nieustanną możliwość rozpoznawania
istnienia  Boga  oraz  innych  wzniosłych  prawd.  Wierzył,  że  miejsce  religii  jako  organizacji,

9 |

S t r o n a

zajmie w pełni duchowy Chrystianizm, wynikający ze wstępowania na wyższe poziomy
wtajemniczenia (vide Platon, spirytualizm XIX-wieczny).

Według badaczy to właśnie Oleszkiewicz był natchnieniem dla postaci proroka

przyszłości, który pojawia się w Ustępie III części Dziadów oraz postaci Księdza Piotra.

Decyzją ministra oświaty Mickiewicz i Jeżowski mieli objąć posady nauczycieli w

odeskim Liceum Richelieugo; Malczewski również miał trafić do tego miasta. Filomaci nie
zdążyli jeszcze dojechać do Odessy, gdy wydano nowe orzeczenie – ani Mickiewiczowi, ani
Jeżowskiemu nie wolno nauczać w południowych prowincjach. Mieli jednak prawo mieszkać
w odeskim liceum  i  czekać na dalsze decyzje. Czekali, będąc pod bacznym okiem kuratora
wydziału naukowego odeskiego, hrabiego  Jana Witta, w rzeczywistości szefa tajnej policji
południowych guberni. Aleksander Boszniak, grający rolę literata i przyrodnika, zawsze w
otoczeniu  Witta,  również  był  szpiegiem.

Karolina z Rzewuskich Sobańska

, żona

Hieronima Sobańskiego, od lat oficjalna kochanka Witta została w tym okresie kochanką
również Mickiewicza. Względy którymi go darzyła przekładały się również na postawę Witta,
który zdawał się patrzeć dzięki temu na filomatów jakby przez palce.

Dzięki talentowi oraz umiejętnościom improwizatorskim Mickiewicz szybko stał się

poetą poszukiwanym przez salony, atrakcją towarzyską, zawsze otoczony przez rój kobiet a
„szorstkość obejścia dodawała mu uroku (…) poeta nie powinien odznaczać się niezmienną,
pogodną uprzejmością kupca”. W tym okresie Mickiewicz tworzy cykl Sonetów odeskich.

Gdy Mickiewicz wyrusza w blisko dwumiesięczną podróż na Krym (1825), do tego

jakże  zacnego  grona  w  składzie:  Witt,  Sobański  z  żoną  oraz  Boszniak,  dołącza  brat  pani
Sobańskiej, Henryk Rzewuski. Powstaje kolejny cykl sonetów – Sonety krymskie. Z czasem
podróż  na  Wschód,  w  świat  Orientu,  stała  się  niemal  obowiązkiem  poety  romantycznego.
Egzotyka  tworzyła  konieczny  dla  romantyka  dystans  pomiędzy  nim  a  światem.  Ten  „inny
świat” umożliwiał oderwanie się od świata do  którego poeta przynależał  i  przeciw któremu
buntował się.

Po powrocie, decyzją władz, Mickiewicz wraz z Malewskim i Jeżowskim mieli

osiedlić się w Moskwie. W listopadzie w dość tajemniczych okolicznościach umiera
Aleksander I a carem zostaje Mikołaj I. W grudniu 1825 roku wybucha antycarskie powstanie
dekabrystów (dziwne bo odgraniczające się do stania 3 tysięcy żołnierzy na Placu Senackim
w Petersburgu i manifestowania tym braku poparcia dla Mikołaja. Regularne wojsko wierne
carowi zrobiło z buntownikami porządek błyskawicznie).

Wśród Moabitów

Gdy zesłani filomaci docierają do Moskwy zaczyna się okres procesów dekabrystów,

śledztw, przesłuchań. Wszystkie osoby które niegdyś utrzymywały kontakty z buntownikami
teraz znalazły się pod czujnym okiem carskich szpiegów. A filomaci byli jeszcze bardziej
podejrzani. W lipcu 1826 roku stracono pięciu przywódców dekabrystów, w tym Bestużewa i
Rylejewa. W tym okresie Mickiewicz obracał się niemal wyłącznie w towarzystwie

10 |

S t r o n a

współzesłańców – każde nieopatrznie wypowiedziane słowo mogło być pretekstem do
aresztowania.

Z polecenia władz Mickiewicz pracuje w kancelarii gubernatora, księcia

Golicyna. Człowiek ten był życzliwy w stosunku do poety; sam uważał się za protektora
artystów.

Z czasem sytuacja rozluźniła się nieco. Moskwę odwiedził również Aleksander

Puszkin z którego twórczością Mickiewicz miał okazję zetknąć się już w Petersburgu a teraz
miał możliwość poznać go osobiście. Wkrótce obaj wielcy poeci zaprzyjaźnili się, choć nie
była to przyjaźń łatwa (różnica narodowości a przez to np. spojrzenia na wojnę napoleońską).
W  Moskwie  zaczęło  być  głośno  również  o  Mickiewiczu.  Przebywanie  w  różnych
środowiskach  literackich  z  jednej  strony  było  mniej  podejrzane,  jednak  z  drugiej  gorszyło
niektórych  przyjaciół  Mickiewicza  (np.  Czeczota),  którzy  uważali,  iż  nie  powinien  on
wchodzić w takie stosunki ze znienawidzonymi Rosjanami.

Konrad Wallenrod i Farys

Konrad Wallenrod rozpoczęty prawdopodobnie jeszcze w Odessie, w czasie

pierwszych  miesięcy  moskiewskich  nabierał  ostatecznego  kształtu.  Widać  w  nim
odzwierciedlenie postawy i dylematów dekabrystów. Podobnie jak Wallenrod znaleźli się w
sytuacji  w  której  to  co  koniecznie,  wcale  nie  musiało  być  etyczne.  W  sytuacji  w  której
należało ofiarować nie tylko siebie, ale również honor – wszystko dla dobra narodu. W aktach
procesowych  znalazła  się  relacja,  w  której  Rylejew  wypowiada  się  w  pełni  świadomy  tego
faktu.  Co  więcej,  ci  którym  udałoby  się  zgładzić  cara  mieli  dowodzić,  że  nie  należeli  do
żadnego stowarzyszenia – mieli stać się straceńcami i wyrzutkami społeczeństwa. Znów – w
imię  dobra  narodu.  Ten  motyw  znajdzie  swoje  odzwierciedlenie  w  utworze  Mickiewicza.
Później znajdzie również swoje odzwierciedlenie w sytuacji powstańców.

Mickiewicz, wciąż pod wrażeniem egzotyki Orientu,

zaczyna interesować się poezją

arabską a właściwie jej przekładami dokonanymi przez francuskiego lingwistę i orientalistę
Silvestra de Sacy’ego

. Powstaje historia arabskiego poety i rycerza.

Farys (tytuł wzięty od nazwy wojskowej jednostki jazdy muzułmańskiej) jest

świadectwem  wyrastającego  w  poecie  poczucia  własnej  mocy,  własnej  pozycji  w
romantycznym  świecie.  Z  drugiej  strony  poeci  nie  mogliby  uzurpować  sobie  najwyższego
miejsca  w  społeczeństwie,  gdyby  to  społeczeństwo  im  tego  miejsca  nie  dawało.  Kolejne
dziesięciolecia  pokazywały,  że  państwa  mogły  zmieniać  granice  i  władców,  jednak  naród  i
jego język trwały niezmiennie. W dobie kryzysu polityki to właśnie poeci byli uznawani za
najbardziej powołanych do wyrażania niepokoju swoich czasów, do buntu. Tylko pielgrzym-
poeta  mógł  dostąpić  poznania,  tylko  farys,  rycerz-poeta  mógł  ostrzem  myśli  przebić  niebo.
Motyw farysa był później wielokrotnie powielany nawet w późnym romantyzmie.

Z uwagi na problemy z cenzurą Mickiewiczowi udało się wyjechać do

Petersburga, uprzednio biorąc urlop w kancelarii Golicyna. Właśnie tam Konrad
Wallenrod ujrzał światło dzienne (luty 1828).

11 |

S t r o n a

Wyjazd z Rosji

Zapotrzebowanie rynku czytelniczego na dzieła Mickiewicza stało się tak wielkie, że

w roku 1827 księgarze lwowscy wydali bez pozwolenia Sonety, później również inne wiersze.
Rok później studenci krakowscy wydali korsarską edycję Konrada Wallenroda. Powiedzmy,
że pojęcie praw autorskich nie było wówczas traktowane z taką powagą jak ma to miejsce
dziś. Jednocześnie miały miejsce dwa nie do końca autoryzowane wydania tomików Poezji –
paryskie i poznańskie. W tym okresie jedynym naprawdę w całości nadzorowanym przez
samego Mickiewicza wydaniem była dwutomowa, petersburska edycja Poezji z roku 1829.

W tym okresie korekt, edycji i korespondencji z księgarzami Mickiewicz nie pisał nic.

Rozwijała się za to jego znajomość ze słynną pianistką

Marią Szymanowską

. Tym razem

podobno  bez  podtekstów  erotycznych  –  wydaje  się,  że  dom  Szymanowskiej  był  miejscem
ucieczki  od uczuć kobiet,  które napastowały  biednego Mickiewicza. Dodatkowo od  czasów
zesłania, szpiedzy carscy właściwie nie odstępowali poety (co gorsza sam Nowosilcow zaczął
się  nim  interesować),  dlatego  Mickiewicz  planował  wyjazd  na  Zachód.  Jakoby  celem
ratowania niemal całkiem zniszczonego zdrowia, jednak jak wynika ze wspomnień filarety i
przyjaciela  Mickiewicza,  Antoniego  Odyńca,  poeta  tuż  przed  wyjazdem  z  Rosji  wyglądał
zadziwiająco  dobrze  –  wesoły,  ożywiony  etc.  Długotrwałe  starania  zostały  uwieńczone
sukcesem, gdy w maju 1829 roku Mickiewicz wypłynął do Lubeki.

W oczach kraju

Twórczość Mickiewicza znalazła swoje odbicie w aspiracjach młodych poetów w

kraju. Narodziła się niemalże literacka moda na romantyzm, ze wszystkimi wadami i zaletami
tego  zjawiska  (wadą  był  fakt,  że  nie  wszyscy  mieli  tyle  samo  umiejętności  co  zapału).  W
starszym  pokoleniu  twórczość  Mickiewicza  budziła  niechęć,  drwiny  a  nawet  gniew,  jak  w
przypadku  rzeczonego  Jana  Śniadeckiego  wymownie  sportretowanego  w  Romantyczności.
Stare  pokolenie,  pamiętające  rozbiory  i  rozczarowane  okresem  napoleońskim  starało  się
utrzymać polityczne status quo, będąc jednocześnie reprezentantami nurtu klasycystycznego.
Klasycy  walczyli  więc  nie  tylko  z  uderzającą  w  ich  rozumienie  piękna  poetyką,  ale  przede
wszystkim walczyli o przyszłość buntującej się młodzieży, o przyszłość Królestwa Polskiego.

Wyraźnie pokazuje to wielopoziomowość konfliktu klasyków z romantykami –

konflikt pokoleń, konflikt polityczny, wreszcie spór o estetykę. Toczone batalie miały jednak
jeszcze  inny,  być  może  o  wiele  większy  wymiar.  Był  to  bowiem  również  spór  o
wprowadzenie  literatury  polskiej  do  rodziny  literatury  światowej,  o  formowanie  nowego
sposobu przeżywania, o stworzenie piśmiennictwa czepiącego tak z doświadczeń świata jak i
doświadczeń  narodu.  A  celem  było  kształtowanie  przyszłości  –  o  to  bowiem  zdawał  się
walczyć Mickiewicz.

I faktycznie, Konrad Wallenrod, również Dziady czy Oda do młodości w przededniu

powstania listopadowego zyskiwały rangę społeczną, jakiej do tej pory nie otrzymało żadne
dzieło literackie w Polsce.

12 |

S t r o n a

K O N R A D I R O B A K

(

wraz z wyjazdem z Rosji wracamy do datowania

według kalendarza gregoriańskiego)

Daleka podróż polskiego romantyka

Czas, który upłynął między wyjazdem Mickiewicza w maju 1929 z Rosji, a

grudniem 1831 (kiedy do Mickiewicza dociera wiadomość o powstaniu), „jest przedmiotem
sporów badaczy”. Wiadomo, że po przybyciu z Rosji do Niemiec trafił do Berlina, gdzie miał
okazję  słuchać  wykładów  Georga  Hegla  (klasycysty,  o  którego  wykładach  Mickiewicz  w
swych listach wyrażał się z przekąsem). Z Berlina trafił na krótko do Pragi (zamieszkiwanej
przez Czechów pod panowaniem Austro-Węgier). Powrócił do Niemiec, w Karlsbadzie wraz
z  Antonim  Odyńcem  wyruszył  dalej.  Zatrzymali  się  w  Weimarze,  gdzie  Mickiewicz  poznał
osiemdziesięcioletniego wówczas Goethego. Dalsza droga to  Frankfurt nad Menem, później
płynął  Renem,  jedną  z  najsłynniejszych  tras  turystycznych  świata  –  Darmstadt,  Karlsruhe,
Strasburg.  Wreszcie  dotarł  do  Szwajcarii.  W  tym  okresie  najprawdopodobniej  powstaje
wiersz Na Alpach w Splügen 1829, jeden z nielicznych utworów napisanych w podróży i
ostatni  do  Maryli  Puttkamerowej.  Wizyta  we  Włoszech:  Mediolan,  Padwa,  Wenecja.
Następnie  Bolonia,  Florencja,  wreszcie  cel  podróży  z  Niemiec:  Rzym,  gdzie  Mickiewicz
spędził wiosnę i zimę.

W Rzymie, jak zwykle rozchwytywany przez salony (nie tylko tamtejszej Polonii),

poznał Stefana Garczyńskiego oraz

Henriettę Ewę Ankwiczównę

, w której też zakochał się.

Jednak państwo Ankwiczowie, choć przychylnie nastawieni do poety ani myśleli dać swojej
córki na niepewny los człowiekowi żyjącemu z pióra. Z drugiej strony Mickiewicz chyba
rozumiał, że na małżeństwo nie ma co liczyć i ostatecznie nie podjął żadnych poważniejszych
kroków..

Okres rzymski to również wycieczka do Neapolu oraz zwiedzanie Pompei i

Herkulanum,  wspinaczka  na  Wezuwiusza.  Następnie  ponowna  wizyta  w  Szwajcarii.  Tu
dowiaduje się o wybuchu rewolucji lipcowej w Paryżu (1830). Ze Szwajcarii ponownie rusza
do Rzymu.  W uproszczeniu: w przeciągu dwóch lat odwiedził Niemcy, Czechy (Austro-
Węgry),  Szwajcarię  oraz  Włochy.  Poznał  Goethego,  słuchał  Hegla,  miał  dość
skomplikowane związki z Ankwiczówną, zawiązała się przyjaźń z Garczyńskim. W tym
okresie  o  Mickiewiczu  pisano  już  nie  tylko  w  Polsce  i  Rosji  ale  również  Niemczech,
Szwajcarii, Paryżu.

Dla Mickiewicza był to okres chyba pierwszej w życiu, niemal niczym

nieskrępowanej  swobody,  której  nie  doświadczał  w  prowincjonalnym  Nowogródku,
zamknięty  później  w  trójkącie  Wilno-Kowno-Nowogródek  czy  będąc  pod  stałą  kontrolą
carskich  szpiegów.  Będąc  w  Rzymie  otrzymał  również  informacje  o  śmierci  przyjaciół,
filomaty Jana Sobolewskiego oraz filarety Cypriana Daszkiewicza. Myśl o przemijaniu. Litwa
powoli  przestawała  być  krajem,  do  którego  chwilowo  nie  można  wrócić  a  stawała  się

13 |

S t r o n a

miejscem do którego Mickiewicz nie powróci już nigdy. O ile w Sonetach krymskich Litwa
była miejscem do którego Mickiewicz tęsknił, miejscem szczęścia o tyle teraz stawała się
również coraz piękniejsza, niczym wspomnienia utraconej na zawsze młodości.

Dramat historii

Mickiewicz jest w Rzymie ale już w Rosji myślał o wielkim dramacie romantycznym.

Dla Mickiewicza dramat taki miał być oparty o historię współczesną, ponieważ właściwą
historią było dla niego wyjaśnianie dziejów, ich kierunku i celu (vide podejście Lelewela).
Wyjaśnienie chwili bieżącej, która wyrastała z historii i natychmiast się w nią zamieniała.

Jesień 1830 to również okres

lektury dzieł de Lamennais’go

, traktujących o

konieczności wystąpienia Kościoła przeciwko władcom  świeckim, a wszystko  to  w obronie
prawdy  i  praw  ludzkich,  w  obronie  wolności.  Wolności  będącej  akceptacją  boskiej
odwiecznej  prawdy.  Lamennais  wierzył,  że  przywódcą  ludu  walczącego  z  despotyzmem
stanie się Kościół. Jak wykazuje Dernałowicz, Mickiewicz w lekturze Lamennais’go szukał
nie  tyle  odpowiedzi,  co  raczej  potwierdzenia  własnych  myśli.  Ten  nacisk  na  akcenty
religijności znajdował wyraz w wierszach Mickiewicza np. Arcymistrz.

Powstanie

W grudniu dotarła do Rzymu wiadomość o wybuchu powstania (w nocy z 29 na 30

listopada 1830) w Polsce. Jakiś czas wcześniej Mickiewicz pisze wiersz Do matki Polki, w
którym zapowiadał konieczność „boju bez chwały” oraz „męczeństwa bez
zmartwychpowstania”. Po latach Mickiewicz miał powiedzieć, iż pisał wiersz „bez nadziei,
ale z ufnością w potęgę męczeństwa”. Również wspomnienia współczesnych Mickiewiczowi
zdają się świadczyć, że nie wierzył on w powodzenie powstania. Czy poeta naprawdę chciał
dołączyć do walczących rodaków jest kwestią dyskusyjną. Znamy natomiast fakty.

Dopiero w drugiej połowie kwietnia 1831 Mickiewicz wyjechał z Rzymu, jednak

spędzając  miesiąc  w  Szwajcarii,  ostatecznie  trafił  do  Francji.  Tu  Mickiewicz  poznał
Lamennais’go osobiście. Tu utrzymywał kontakty z polską misją w Paryżu, która starała się
uzyskać  francuskie  wsparcie  dla  walczącej  Polski.  Francuska  ulica  popierała  Polaków  –
powstanie  uchroniło  rewolucję  lipcową  przed  mobilizacją  sił  Świętego  Przymierza  (Rosja-
Prusy-Austro-Węgry), jednak władze Francji wolały się zbytnio nie angażować.

Mickiewicz wyjeżdża z Paryża, jedzie przez Würzburg, Drezno, celem miała być

najprawdopodobniej  Warszawa.  Z  niewiadomych  przyczyn  nie  dociera  jednak  do  celu  i
zatrzymuje się w Poznańskiem, poruszając się głównie po wielkopolskich dworkach. Tu
spotyka  się  z  byłymi  powstańcami.  Ze  Stefanem  Garczyńskim,  a  jego  opowieści  o  walce  z
zostają  utrwalone  przez  Mickiewicza  np.  w  utworze  Reduta  Ordona.  W  tym  okresie
powstaje  również  Nocleg,  Śmierć  pułkownika  oraz  najprawdopodobniej  Ucieczka.
Spotyka  również  starszego  brata  Franciszka,  który  pomimo  kalectwa  wziął  udział  w
powstaniu. Nawiązuje romans z piękną panią Konstancją z Bojanowskich Łubieńską. Wydaje
się,  że  również  w  tym  okresie,  w  otoczeniu  dworków  tak  przypominających  tez  Litwy,
powstają  pierwsze  projekty  Pana  Tadeusza.  To,  czy  Mickiewicz  faktycznie  nie  mógł,  czy

14 |

S t r o n a

może nie za bardzo chciał przekroczyć granicę i dołączyć do powstania pozostaje znów
kwestią dyskusyjną.

Na początku marca 1832 Mickiewicz przybywa do Drezna. Powstanie upadło

ponad cztery miesiące wcześniej. Teraz Drezno stało się główną przystanią polskich
emigrantów. W oczach niektórych powstańców Mickiewicz był tym, który w godzinie próby
zawiódł, nie zamienił słowa w czyn. Sam wspominał później siebie w okresie powstania
mówiąc „jak o chorobie albo o złym uczynku”.

Dziady część III

Wiara w posłannictwo poszczególnych narodów jest charakterystyczna dla całego

romantyzmu europejskiego. Pierwszym gwarantem Świętego Przymierza i ostoją despotyzmu
w Europie był car, przeciwko któremu Polska podniosła oręż. Polska w mniemaniu poety była
narodem zdolnym do wielkiej misji. W Dziadach misja ta znajdzie swój metafizyczny wymiar
– rolę Narodu-Odkupiciela. Mickiewicz odwrócił jednocześnie racjonalny porządek
przyczyny i skutku: dał zapowiedź klęski despotyzmu, gdyż ten ‘ukrzyżował’ Polskę,
mimowolnie spełniając boski plan odkupienia narodów świata.

Na kształt Dziadów wpłynęły więc różne czynniki: od przeżyć samego autora (np.

związane z aresztowaniem) po przemyślenia o dramacie historycznym, który powinien w
świetle historii tłumaczyć współczesność i wskazywać cel.

Pobyt w Dreźnie zaowocował poza III częścią Dziadów również fragmentami

przekładu Giaura Byrona oraz wierszami Mędrcy, Śniła się zima, Rozum i wiara,
Rozmowa wieczorna. Wiersze Te rozkwitłe świeżo drzewa i Do samotności, zostały
ogłoszone dopiero po śmierci autora.

Polskie pielgrzymstwo

9 czerwca 1832 roku papież Grzegorz XVI wydaje encyklikę Cum primum,

potępiającą uczestników powstania listopadowego. Był to ciężki cios dla Polaków i ich
nadziei. Jednocześnie rozpoczyna się Wielka Emigracja tysięcy Polaków na Zachód.
Głównym ośrodkiem emigrantów stała się Francja, konkretnie Paryż.

W lipcu 1832 roku Mickiewicz wyrusza w podróż powrotną do Paryża.

Początkowo angażuje się w projekty polskiej emigracji. Szybko jednak w środowisku
emigracyjnym dochodzą do głosu podziały polityczne.

Mickiewicz staje się głównym redaktorem i publicystą „Pielgrzyma Polskiego” a w

grudniu  1832  roku  ukazują  się  Księgi  narodu  polskiego  i  pielgrzymstwa  polskiego.
Mickiewicz wskazuje w nich, że interesy polityczne są przeszkodą na drodze do odzyskania
wolności, która jako jedyna może zapewnić szczęście. Wskazuje, że to właśnie naród polski
jest  „powołany  opowiadać  ludom  ewangelią  narodowości,  moralności  i  religii”.  Tworzy
nowy układ antynomii: postęp, wolność  – despotyzm, racjonalizm. Nie odwołuje się jednak
do  Wielkiej  Rewolucji  Francuskiej,  ponieważ  ta,  wyrastając  z  oświecenia  stawała  zarówno

15 |

S t r o n a

przeciwko  tronom,  jak  i  ołtarzom.  Naród  polski,  jako  ten  który  umiłował  wolność  a  teraz
niejako  pielgrzymuje,  uchodząc  z  ojczyzny  ma  dać  przykład  innym  narodom  i  wskazać  cel
walki.  Mickiewicz  porównuje  również  pielgrzymkę  narodu  polskiego  do  wędrówki  Narodu
Wybranego.

Pan Tadeusz

Pan Tadeusz wyrasta z rozlicznych tradycji literackich. Dostrzec można bowiem

gatunkowe zbieżności z poematem heroikomicznym, z powieścią dydaktyczną, z komedią
polskiego świecenia, z poematami opisowymi, z poematami staropolskimi. A nade wszystko z
powieścią walterskottowską – wmieszanie postaci fikcyjnych w realia historyczne, wierne
oddawanie szczegółów dawnego sposobu życia, wreszcie technika powieściowa: tajemniczy
opiekun głównego bohatera, stopniowe odsłanianie tajemnicy. Do tego dochodzi niewidoczna
w pierwszej chwili, bajroniczna inspiracja losów Jacka i Ewy.

Mickiewicz nie tworzył jednak epopei. Jak stwierdził Kazimierz Wyka: „epopei nie

można zamierzyć wykonać; można ją chcieć napisać, ale okoliczności powodujące, że utwór
otrzymał  daną  rangę,  mieszczą  się  w  ogóle  poza  zasięgiem  i  możliwością  czynności
autorskiej”.  I  faktycznie,  dla  współczesnych  Pan  Tadeusz  zdawał  się  być  niespodzianką  i
rozczarowaniem.  Dziady,  Księgi  pielgrzymstwa  czy  wiersze  Mickiewicza  znalazły
natychmiast  swoich  wielbicielu  i  zdobyły  sławę.  Dwa  tomiki  Pana  Tadeusza  (1834)
rozchodziły  się  niemrawo.  Współcześni  Mickiewiczowi  czytelnicy  dostrzegali  zwykłą
powieść  niemal  współczesną,  oczekując  zapewne  utworu  o  silniejszym  „ładunku
ideologicznym”. Nie dostrzegali, że od czasów Soplicowa dzieli ich nie dwadzieścia parę lat
lecz cała epoka a Mickiewicz ukazywał  to,  co utworzyło tradycję narodową. Po ogłoszeniu
Pana  Tadeusza  Mickiewicz  przestał  publikować,  choć  w  1835  roku  ukazał  się  jeszcze
przekład Giaura i  kilka innych utworów, jednak zdecydowaną większość jego twórczości z
tego okresu opublikowano dopiero po śmierci poety.

16 |

S t r o n a

B Ó G I H I S T O R I A

Rozbrat z poezją

Celina Szymanowska

poślubiła Mickiewicza w Paryżu 22 lipca 1834 roku. On

miał 36, ona 22 lata i była córką pianistki Marii Szymanowskiej – tej samej z którą
Mickiewicz zapoznał się w czasie pobytu w Rosji. Małżeństwo to wydaje się związkiem
jakby przez pomyłkę..

Gdy w Paryżu pojawił się niejaki Stanisław Morawski, dawny filareta, jak również

przyjaciel  domu  Szymanowskiej.  W  rozmowie  pojawił  się  temat  Celiny,  która  po  śmierci
matki,  bez majątku,  mieszkała u dziadków w Warszawie a Morawski, którąś z wypowiedzi
Mickiewicza  wziął  jak  wydaje  się,  za  chęć  ożenku.  I  powtórzył  to  Celinie  jako  (

damn!

)

oficjalne oświadczyny. Jak pisał potem Mickiewicz do Odyńca: „nie uwierzysz, jak się
zdziwiłem, słysząc, że już w drodze i prosto do mnie (…) chciałem z niczym odprawić, ale
Celina zmieszała mnie bardzo dobrym znalezieniem się, oświadczając, że manatki zabierze i
wróci (…) żal było narażać na tyle kłopotu. Zresztą podoba mi się. (…) zobaczymy, czy będzie
lżej, czy jeszcze ciężej”.

Jednocześnie Mickiewicz zdawał się być coraz bardziej rozczarowany. Rozczarowany

samym  sobą,  sytuacją  w  kraju,  sytuacją  wśród  emigracji.  To  zarazem  nostalgiczne
nastawienie  widać  nawet  w  Epilogu  do  Pana Tadeusza,  w  którym  cały  utwór  jawi  się  jako
forma ucieczki od rzeczywistości. Później Mickiewicz właściwie przestaje publikować. Pisał,
jednak  dzieła  te  najwyraźniej  uważał  za  zbyt  błahe  lub  zbyt  wewnętrzne,  by  mogły  zostać
przekazane czytelnikom.

Człowiek żyjący z pióra a niepublikujący to oczywiste widmo problemów

finansowych. Przez jakiś czas Mickiewicz zmuszony był nawet pobierać zasiłek z
francuskiego funduszu pomocy literatom. W tym czasie Celina urodziła drugie dziecko a u
niej samej zaczęły się pojawiać objawy choroby psychicznej.

W czerwcu 1839 roku Mickiewiczowie wyjeżdżają z Paryża do Lozanny w

Szwajcarii. Mickiewicz miał w tamtejszej Akademii wykładać literaturę łacińską.
Powstaje tu cykl wierszy znanych jako liryki lozańskie.

Prelekcje paryskie

We wrześniu 1840 roku Mickiewicz został mianowany profesorem

nadzwyczajnym  Collège  de  France  i  objął  nowoutworzoną  katedrę  literatury
słowiańskiej.  Powstają  prelekcje  paryskie,  w  których  literatura  słowiańska  miała  być
punktem  wyjściowym  dla  filozofii  dziejów.  Elementem  wspólnym  wykładów  była  przede

17 |

S t r o n a

wszystkim jako krytyka racjonalizmu, głównego czynnika dezintegracji ducha, niszczącego
etykę dla zdroworozsądkowego utylitaryzmu.

Latem 1841 roku w życiu Mickiewicza pojawił się Andrzej Towiański, polski

filozof, który twierdził, iż doznał objawienia religijnego.

Towianizm

atakował racjonalizm,

ponieważ  sam  rozum  nie  docierał  do  istoty  rzeczy.  Uważał  człowieka  za  pośrednika
pomiędzy  światem  widzialnym  a  światem  ducha.  Człowiek  był  bowiem  materialnym
narzędziem a jego czyny – wyrazem aktywności  ducha. Wybór pomiędzy dobrem i złem to
wybór  pomiędzy  duchami  wyższymi  i  niższymi.  Ale  nawet  wybór  zła  nie  przekreśla  szans
człowieka, ponieważ przynosi cierpienie a cierpienie wiedzie do odrodzenia, do oderwania się
od  zła.  Towiański  uważał,  że  Kościół  zastąpił  marazmem  i  rutyną  autentyczną  żarliwość
religijną.  Że  hierarchia  kościelna  utrudnia  przyjmowanie  odwiecznych  prawd.  Sam  siebie
Towiański  uważał  za  rewelatora  nowej  epoki,  zapowiadał  nadejście  odrodzonego
chrystianizmu, wcielenie ewangelii w życie publiczne i uczynienie z niej prawa regulującego
życie narodów. W cierpieniu Polaków widział narodziny nowego Izraela. Towiański wierzył
również  w  reinkarnację  a  jego  nauki  w  gruncie  rzeczy  wykazują  wiele  zbieżności  z
różnorakimi  ideami  filozoficznymi  –  od  idei  Staint-Martina,  poprzez  mistycyzm
chrześcijański czy kabałę żydowską aż po mesmeryzm. Założył Koło Sprawy Bożej.

Towiański zjawił się w życiu Mickiewicza w takim jego momencie, że gdy orzekł, iż

przynosi  Dobrą  Nowinę,  Mickiewicz  nie  tylko  uwierzył  to  co  mówił  obcy  człowiek,  ale
również  postanowił  stać  się  jej  głosicielem.  W  dodatku  w  momencie  w  którym  pojawił  się
Towiański,  ustąpił  ponowny  regres  obłędu  Celiny,  co  zostało  przyjęte  przez  Mickiewicza
niemal jak cud.

Na tle fascynacji Towiańskim rozegrał się również konflikt Mickiewicza ze

Słowackim, który będąc na emigracji również związał się z Kołem Sprawy Bożej, jednak
bardzo szybko zbuntował się przeciwko charyzmatycznemu przywódcy. Nie odpowiadała
‘antypatriotyczna’ idea miłości i braterstwa z Rosją, zapominając o walce z zaborcą.

Z czasem w swoich wykładach Mickiewicz przestał wcielać się w rolę wykładowcy,

lecz raczej apostoła Dobrej Nowiny w wersji Towiańskiego. Prasa francuska, zwłaszcza
katolicka, zaczęła krytykować poetę. Narastała atmosfera skandalu. W maju 1844 roku
Mickiewicz wygłosił swój ostatni wykład.

Czyn

Choć latem 1842 roku Towiański otrzymał nakaz opuszczenia Francji, Koło Sprawy

Bożej wciąż istniało. Prędko stało się celem ataków tak lewicy jak i prawicy. Zrywały się
dawne przyjaźnie Mickiewicza. Krąg towiańczyków żył we własnym świecie, w ciągłym
dążeniu do świętości. Niejasną rolę zaczęła tu odgrywać kobieta,

Ksawera Deybel

, która stała

się jedną z najgorliwszych wyznawczyń i jak sądzą niektórzy badacze, również kochanką
Mickiewicza.

Po pewnym czasie Mickiewicz zdawał się dostrzec moralne spustoszenie, które

dokonywało się wśród towiańczyków. Wydaje się, że miał przy tym więcej zarzutów do

18 |

S t r o n a

samego siebie, niż do przywódcy ruchu. Jednak w 1846 roku nastąpił rozłam, podyktowany
jak wydaje się inną wizją metod w realizacji Nowej Epoki. Rosło w Mickiewiczu
przekonanie, że należy wyrwać się z beznadziejności emigracji.

Gdy rok 1848 przyniósł rosnący konflikt pomiędzy Włochami a Austrią – jednym z

zaborców i sprzymierzeńcem Rosji – w Polaków wstąpiła nowa nadzieja. Rozpoczynała się
Wiosna Ludów. Również Mickiewicz na wieść o zamieszkach w Mediolanie (Włochy nie
były jeszcze zjednoczone) wyruszył do Rzymu.

W Rzymie Mickiewicz stworzył Skład Zasad, według którego Ewangelia miał stać

się prawem narodów, a „duch polski” sługą Ewangelii. Owe zasady kładły również nacisk na
wolność i braterstwo a miały stać się celem do którego należało dążyć w walce z
despotyzmem.

W marcu 1848 roku Mickiewicz wraz z polską delegacją stanął przed papieżem.

Audiencja  szybko  zamieniła  się  w  skandal.  Według  relacji  ks.  Aleksandra  Jełowickiego
Mickiewicz  „mówił  z  zapałem  i  bardzo  głośno,  ale  nie  o  Polsce,  tylko  o    ogólnej  sprawie
ludów,  o  rewolucji,  o  tym,  że  papież  na  czele  ludów  stanąć  powinien,  bo  inaczej  krew  się
poleje  i  będzie  za  nią  odpowiedzialny”  oraz  „wykładał  Ojcu  św.,  że  przyszła  nowa  epoka
ducha. Upominał go, aby w niej spełnił obowiązek swój (…) a w końcu chwyciwszy go za rękę
potrząsnął nią gwałtownie i zawszasnął: ‘Wiedz, że duch boży jest dzisiaj w bluzach (

czyżby

bluzgach? – przyp. autora

) paryskiego ludu!’”. Papież skrócił audiencję a całe wydarzenie

nastawiło wrogo Polonię rzymską i wysłanników emigracyjnych. Dwa tygodnie później
Mickiewicz wraz z jedenastoosobowym oddziałem opuścił Rzym i ruszył do Mediolanu.

Mickiewicz opuścił Włochy po uformowaniu się Legionu (w liczbie 165 żołnierzy..)

w lipcu 1848 roku. Rosja zawarła konkordat z Watykanem. Wiosną 1849 roku fala ruchów
narodowowyzwoleńczych zaczęła opadać.

15 marca 1849 roku zaczęła wychodzić „La Tribune des Peuples” czyli „Trybuna

Ludów”, której założycielem, redaktorem i głównym publicystą był Mickiewicz, który
widział w niej „europejski organ ludowy”. W obliczu niepokojów społecznych pismo,
podobnie jak wiele innych zostaje zawieszone.

W roku 1852, po skreśleniu Mickiewicza z listy profesorów otrzymuje on posadę w

Bibliotece Arsenału, co sam miał skomentować następująco wskazując na tysiące tomów:
„Pochowano mnie wśród umarłych”.

Gdy w roku 1853 wybucha konflikt nazwany wojną krymską (Rosja vs Imperium

osmańskie wraz z Francją, Wielką Brytanią i Sardynią) Mickiewicz snuje plany wyruszenia
na Krym.

W roku 1855 umiera Celina, najprawdopodobniej na raka, pozostawiając łącznie

sześcioro dzieci; w tym najmłodsze czteroletnie. Mickiewicz, zapewniwszy środki finansowe
dzieciom, 22 września przybywa do Konstantynopola. Stan jego zdrowia zaczął się
gwałtownie pogarszać. 23 listopada 1855 roku Mickiewicz umiera, prawdopodobnie na
cholerę z którą wyczerpany organizm walczył zaledwie jeden dzień. Umarł mając 57 lat.