Johann Wolfgang von Goethe (ur. 28 sierpnia 1749 we Frankfurcie nad Menem, zm. 22 
marca 1832 w Weimarze) – najwybitniejszy niemiecki poeta przełomu XVIII i XIX wieku i 
jeden z najbardziej znaczących w skali światowej, dramaturg, prozaik, uczony, polityk,. 

W tradycji polskiej bywa mylnie wiązany z romantyzmem, choć w istocie był współtwórcą i 
jednym z głównych (obok Fryderyka Schillera) przedstawicieli estetyki klasycznej (klasyka 
weimarska - epoka literacka w literaturze niemieckiej. W literaturoznawstwie europejskim 
twórczość Goethego i Schillera z tego okresu określana jest jako romantyczna. Głównym 
gatunkiem literackim był w niej dramat: klasyczny, zachowujący zasadę trzech jedności. 
Literatura ta promowała ideały oświeceniowe i humanistyczne. Dominowały tematy 
historyczne i mitologiczne). Był również myślicielem i uczonym, znawcą wielu dziedzin 
wiedzy oraz sztuki. 

Cierpienia młodego Wertera – Die Leiden von des jungen Werthers  
Powieść epistolarna, opublikowana w 1 774. Wraz ze Zbójcami Friedricha Schillera uważana 
za najważniejsze dzieło tzw. okresu Sturm und Drang ("burzy i naporu") oraz 
preromantyzmu. Powieść przyjęto jako wielką sensację. Swego czasu wprowadzono na rynek 
nawet zapach perfum o nazwie Eau de Werter(!) 
 
Utwór jest przesycony wątkami autobiograficznymi Goethego. Pierwowzorem Lotty była 
Charlotta Buff, która była zaręczona z Hansem Christianem Kestenerem (powieściowy 
Albert). Impulsem do napisania „Cierpień”, było samobójstwo przyjaciele Goethego, (Carla 
Wilhelma Jeruzalem) który strzelił sobie w głowę z powodu nieszczęśliwego zakochania. 
Jerusalem miał problemy z przełożonym, przeżył niemiłą sytuację towarzyską (podobnie jak 
Werter – obiad u hrabiego C.).O ostatnich chwilach przyjaciela dowiedział się Goethe z 
relacji Kestnera, który też, nie podejrzewając niczego, pożyczył pistolety przyszłemu 
samobójcy. Jerusalem ubrany w niebieski frak i żółtą kamizelkę strzelił sobie w głowę tak 
niefortunnie, że umierał jeszcze bardzo długo. Zarówno śmierć, jak i sposób, w jaki został 
pochowany (przed jedenastą wieczór, bez udziału duchownego), możemy odnaleźć w 
powieści. O ślubie Charlotty i Kestnera Goethe dowiedział się po fakcie w kwietniu 1773 
roku. W tym samym miesiącu zmarła jego wieloletniej przyjaciółka. Wydarzenia te 
przygnębiły poetę i wywołały potrzebę wypowiedzi twórczej. Rok później ukazały się 
„Cierpienia młodego Wertera”. 
 
W „Dziadach”, części IV (?), „Cierpienia” są wymieniane jako jedna z tzw. książek 
zbójeckich. 
 
Powieść ta znalazła bardzo żywy i serdeczny oddźwięk u czytelników. Szybko zaczęła się też 
szerzyć w Niemczech „gorączka Werterowska”. Młodzi ludzie naśladowali strój Wertera 
(niebieski frak i żółtą kamizelkę), dziewczęta – strój Lotty (biała suknia z różowymi 
kokardami). Postacie w strojach głównych bohaterów powieści Goethego zaczęły pojawiać 
się na porcelanie, na obrazkach, na haftach. Starano się też naśladować sposób bycia nowego 
bohatera powieściowego. Szereg samobójstw, jakie zdarzyły się w tym czasie, uznano 
również za naśladowanie Wertera i odpowiedzialnością za te nieszczęśliwe wypadki 
obciążano autora powieści. Pielgrzymowano też do miejsc uwiecznionych w powieści, jak 
również do grobu Jerusalem (domniemanego Wertera).  
 
 
 
 

 
Zarys 
Powieść skonstruowana jest jako zbiór listów napisanych przez tytułowego Wertera do 
przyjaciele Wilhelma. Całość składa się z dwóch ksiąg, przy czym pierwsza rozpoczyna się 
datą 4 maja 1771. W listach Werter wspomina swoje intymne chwile spędzone w fikcyjnej 
wiosce Wahlheim (Goethe nawiązuje tu do dzielnicy miasta Wetzlar - Garbenheim). W 
Wahlheim Werter zakochuje się w Lotcie, młodej i pięknej kobiecie, która zajmuje się 
domem i rodzeństwem po śmierci matki. Młodzieniec z miejsca poczuł uczucie do kobiety, 
gdy zobaczył ją po raz pierwszy w leśniczówce. Zafascynowała go nie tyko jej uroda, ale 
dobroć i opiekuńczość nad młodszym rodzeństwem i schorowanym ojcem. Po raz drugi 
spotkali się na balu. Wtedy to Werter przekonał się, że dziewczyna odwzajemnia jego 
uczucie, mimo że jest już prawie zaręczona z Albertem. Młodzieniec przeżywał wówczas 
najpiękniejsze chwile swojego życia. Miłość stała się sensem jego życia. Sytuacja 
diametralnie się odmienia, gdy po sześciu tygodniach nieobecności powraca Albert. 
Młodzieniec zaczyna odczuwać zazdrość o ukochaną, lecz nie ma odwagi podjąć 
jakichkolwiek działań i usuwa się w cień.  Werter zdawał sobie sprawę, że nigdy nie będzie 
miał Lotty dla siebie, ponieważ cenił i szanował Alberta. Nie chciał wkraczać między 
przyjaciela a jego narzeczoną. Wszelkie konwenanse, nakazy moralne i etyczne, obyczajność 
związały Werterowi ręce, przynajmniej on tak twierdził, i nie pozostało mu nic innego jak 
cierpień wielkie katusze wewnętrzne, Werter jest zrozpaczony, jednak stara się tego nie 
okazywać. Spędza miłe chwile z Lottą oraz Albertem zwiększając przyjaźń pomiędzy nimi. 
Targany emocjami nie potrafi znaleźć dla siebie miejsca. Wyjeżdża do innego miasteczka, a 
tam próbuje znaleźć ukojenie w pracy w poselstwie. Początkowo nie może przestać myśleć o 
Lotcie, aż wreszcie zdaje sobie sprawę, że nigdy nie będzie mógł być z nią. Przez jakiś czas 
wydaje mu się, że uporał się z własnymi uczuciami i zapomniał o miłości. Po pewnym czasie, 
gdy dowiaduje się, że Lotta wzięła ślub z Albertem, kończy z dotychczasową pracą i 
wyjeżdża do miejscowości, w której się urodził i spędził dzieciństwo. Następnie postanawia 
powrócić do Wahlheim, gdzie Lotta prosi go o to, aby oddalił się od niej do okresu świąt, aby 
nie wzbudzać podejrzeń ich o romans. Jednak na wieść o tym, że Lotta pozostała sama w 
domu (ponieważ Albert wyjechał), Werter przybywa do niej, aby spędzić z nią czas. W czasie 
ich rozmowy sam na sam nie wytrzymuje i zaczyna całować dziewczynę, na co ona reaguje 
ucieczką i zamknięciem się w pokoju. Werter znów odczuwa straszny ból związany z brakiem 
Lotty. Postanawia, że popełni samobójstwo. Wysyła posłańca po pistolet do Alberta (teraz już 
męża Lotty), Albert nakazuje, aby Lotta przygotowała pistolety... Kobieta, znając samobójcze 
zapędy Wertera, waha się, lecz postanawia wydać broń. Werter pisze list pożegnalny. 
Twierdzi, że to jego miłość doprowadziła do samobójstwa. Werter ładuje broń i strzela w 
głowę. Pada na ziemię, ale aż do rana jest świadomy, później wykrwawia się na śmierć. 
 
Tragizm miłości Lotty i Wertera polegał na tym, że ich uczucie, choć piękne i namiętne, od 
samego początku skazane było na klęskę. Kobieta nie potrafiła złamać danego słowa 
narzeczonemu, a Werter nie miał na tyle odwagi, by przejąć inicjatywę. Przez to oboje 
kochankowie cierpieli wielkie katusze, które w ostateczności doprowadziły do samobójstwa 
Wertera.. Obojgu kochankom zabrakło odwagi i zdecydowania do tego, żeby zrealizować 
swoje marzenia. Ich miłość padła ofiarą moralnych konwenansów, romantycznej bierności i 
apatii. 
 
 
W dziele Goethego możemy znaleźć wiele pochlebstw dla kobiet, lecz takich, które 
współczesne feministki uznałyby za krzywdzące. Poeta zachwycał się płcią przeciwną i 
podobnie zachowywał się tytułowy bohater jego najsłynniejszej powieści. Werter wypowiada 

się o kobietach, jeszcze zanim poznał Lottę (ideał kobiecości) w liście z 27 maja, kiedy opisał 
napotkaną na polu niewiastę z małym dzieckiem:  
 

Powiadam ci, mój drogi, w chwilach, kiedy uczuwam zamęt w głowie, wówczas chaos myśli 
łagodzi widok takiego oto stworzenia, trwającego w szczęsnym spokoju, obracającego się w 
ciasnym kręgu bytowania swego, istoty żyjącej z dnia na dzień, która patrząc, jak liście 
spadają, myśli tylko o tym jednym, że zima nadchodzi  

 
Kobiety (podobnie jak wiejską biedotę – sceny z wiejskim dziećmi) postrzegał jako piękne i 
proste istoty.  
 
Werter a Albert 
Albert, kierujący się przede wszystkim rozsądkiem i trzeźwo patrzący na życie, reprezentuje 
racjonalistyczne podeście do świata. Ma ustabilizowane życie osobiste i zawodowe. Jego 
małżeństwo z Lottą opiera się na wieloletniej przyjaźni i zaufaniu. Odnajduje satysfakcję w 
pracy, której poświęca się bezgranicznie. Jest mężczyzną odpowiedzialnym, dojrzałym 
emocjonalnie, powszechnie lubianym i szanowanym. 
 
Werter jest przeciwieństwem spokojnego i ustatkowanego Alberta. Jako artysta i poeta o 
wrażliwej duszy, kieruje się głównie emocjami i uczuciami. Nie potrafi znaleźć swojego 
miejsca na ziemi i wszędzie czuje się wyobcowany. Na ziemi jest jedynie wędrowcem. To 
typowy marzyciel o niespokojnym sercu patrzący na świat przez pryzmat miłości i 
nieracjonalnych idei. Sprzeciwia się konwenansom. 
 
Albert, widząc, że Werter przystawia sobie pistolet do głowy, stwierdza, że człowiek, który 
chce popełnić samobójstwo jest głupi, a sam czyn wzbudza w nim odrazę. Według niego 
pewne działania, niezależnie od pobudek, jakimi kierują się ludzie, zawsze pozostaną 
występkami. Człowiek, dla którego najważniejsza jest namiętność, traci panowanie nad sobą, 
jest szaleńcem. Samobójstwo określa jako słabość, ponieważ o wiele łatwiej jest umrzeć niż 
odważnie znosić udręki życia. Wszelkie argumenty Wertera nazywa paradoksalnymi i zbyt 
ogólnikowymi. 
 
Słowa Alberta wzbudzają gniew Wertera. Jest przekonany, że ludziom łatwo przychodzi 
ocena czyjegoś postępowania, gdyż nie starają się zrozumieć powodów, jakimi kierują się 
samobójcy. Dla niego istnieją wyjątki, przez które można popełnić samobójsto. Twierdzi 
również, że ludzie żyjący zgodnie z ustalonymi przez społeczeństwo zasadami moralnymi, 
gardzą tymi, którzy swoje działania motywują namiętnością. Są to bowiem czyny szlachetnie 
i wielkie, a inni widzą w nich jedynie szaleństwo. Człowiek zagrożony potrafi być silny, lecz 
natura ludzka ma określony próg wytrzymałości, a kiedy zostaje przekroczony, jednostka 
ginie. Werter uważa, że każdy posiada rozum, który niewiele jednak znaczy, gdy w duszy 
szaleje namiętność, a granice człowieczeństwa uciskają. 
 
Werteryzm 
Głównymi cechami werteryzmu były: 
 
- nadmierna uczuciowość, 
 
- widzenie rzeczywistości poprzez pryzmat marzeń i poezji, 
 

- wielka, tragiczna miłość, 
 
- niezgoda na panujące normy społeczne i moralne, 
 
- pesymistyczne poczucie bezcelowości życia, 
 
- poczucie wyjątkowego osamotnienia, wyobcowania i niezrozumienia przez otoczenie, 
 
- melancholia,  
 
- dostrzeganie zła świata, przyjęcie postawy rezygnacji 
 
- natura odzwierciedla uczucia bohatera 
 
Emocje te wyrażały się w tak zwanym „bólu istnienia” (Weltschmerz), którego punktem 
kulminacyjnym był gest samobójczy.  
 
 
Werter a natura 
Stosunek bohatera do przyrody zmienia się wraz z upływem czasu. Początkowo natura jest 
łagodna, sprzyja bohaterowi. Werter popadając w coraz większą miłość do Loty, będąc 
nieszczęśliwym, zmienia swoje spojrzenie na świat. Zauważamy to w liście z 3 listopada. 
Spojrzenie na naturę i jej odbieranie jest całkiem różne od wcześniejszych, poeta krytykuje ją 
tutaj za niezmienność "...o, gdy ta wspaniała natura tak drętwa leży przede mną jak 
polakierowany obrazek, cała ta rozkosz nie może z serca mego przelać ani kropli szczęścia do 
mego mózgu". Werter próbuje ją tutaj określić jako nie znaczącą dla człowieka i nie mogącą 
wpłynąć na jego złe samopoczucie i zatroskanie. Już w jednym z wcześniejszych listów z dnia 
18 sierpnia bohater określa naturę jako potwora i tak o niej pisze "Niebo i ziemia, i wszystkie 
twórcze siły otaczają mnie! Nie widzę nic nad wiecznie połykającego, wiecznie 
przeżuwającego potwora". Te różniące się refleksje i odczucia są odbiciem zmieniających się 
ciągle stanów emocjonalnych bohater. 
 
Książki Wertera 
Werter początkowo czytał Homera. Zakochując się coraz bardziej w Locie, czytał i tłumaczył 
„Pieśni Osjana” Macphersona. Ostatnią wspominaną przez niego książką jest „Emilia 
Galotti”, która popełniła samobójstwo sprzeciwiając się w ten sposób woli ojca.