plik

185

POLICJA PAŃSTWOWA W WOJEWÓDZTWIE WOŁYŃSKIM

W LATACH 1921–1939.

ORGANIZACJA I GŁÓWNE KIERUNKI DZIAŁANIA

Robert LITWIŃSKI,

Instytut Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

1. Organizacja Policji Państwowej

Powołanie 24.07.1919 roku Policji Państwowej, było krokiem zmierzającym do

stworzenia jednolitego organu bezpieczeństwa publicznego. Wybrano wówczas pewien
model organizacyjny, który  początkowo zorganizowano na terenie  pięciu województw
(warszawskiego,  łódzkiego,  kieleckiego,  lubelskiego,  białostockiego)  oraz  miasta
stołecznego  Warszawy.

Policja była organem wykonawczym władz państwowych i samorządowych z

ustawowym zadaniem ochrony bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego. W myśl
ustawy zorganizowano ją i wyszkolono na wzór wojskowy, a organizację terenową
przystosowano do podziału administracyjnego państwa. W związku z tym dzieliła się na:

a. komendy okręgowe,  łączące kilka lub  kilkanaście  komend powiatowych,
b. komendy  powiatowe odpowiadające  terytorialnie  powiatom,
c. komisariaty obejmujące większe miasta w powiatach lub dzielnice w dużych miastach,
d. posterunki stałe  w  gminach.
W  miastach  stanowiących  samodzielną  jednostkę  administracyjną,  była  ona

organizowana na prawach komendy powiatowej (Komenda PP Miasta) lub okręgowej
(Komenda PP miasta stołecznego Warszawy).

Na czele policji stał komendant główny, zależny od ministra spraw wewnętrznych.

Do jego zadań należały czynności wykonawcze w zakresie organizacji, administracji,
zaopatrzenia, uzbrojenia, uzupełnień i wyszkolenia policji w państwie. Komendantowi
głównemu podlegali bezpośrednio komendanci okręgowi (wojewódzcy), którzy kierowali
policją na terenie województwa. Stanowisko komendanta okręgowego PP w Łucku
pełnili kolejno: Władysław Stupnicki (1920–1921), Władysław Góździewski (1921–1923),
Czesław Grabowski (1923–1927), Adolf Tarnawski (1927–1931), Jan Płotnicki (1931–
1935), Kazimierz Ziółkowski (1935–1936) i Roman Sztaba (1936–1939).

W zakresie zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, organa policyjne podlegały

przedstawicielom władz administracyjnych (komisarz rządowy, starosta, wojewoda),
podporządkowanych ministrowi spraw wewnętrznych. Poza tym urzędy prokuratorskie
i władze sądowe miały prawo wydawania bezpośrednich poleceń organom policyjnym,
zgodnie z zasadami zawartymi w ustawie postępowania karnego.

M. Mączyński, Policja Państwowa w II Rzeczypospolitej. Organizacyjno-prawne podstawy

funkcjonowania, Kraków 1997, s. 50, 198.

Ustawa o Policji Państwowej z 24.07.1919 r., «Dziennik Praw Państwa Polskiego» (dalej:

«DzPPP»), 1919, nr 61, poz. 363. Szerzej na ten temat R. Litwński, Policja Państwowa w
województwie lubelskim w latach 1919–1939, Lublin 2001, s. 25–39.

186

W związku z ówczesną sytuacją polityczną, w sierpniu 1919 roku policja została

zorganizowana na obszarze sześciu okręgów, mianowicie: warszawskiego (okręg I
PP), łódzkiego (okręg II PP), kieleckiego (okręg III PP), lubelskiego (okręg IV
PP), białostockiego (okręg V PP) i miasta stołecznego Warszawy (okręg VI PP).

W przepisach przejściowych do ustawy o PP zapowiedziano, że w miarę obejmowania
przez władze centralne administracji ziem byłego zaboru austriackiego, pruskiego i ziem
wschodnich byłego zaboru rosyjskiego, wprowadzana tam będzie organizacja policji.

Sytuacja województwa wołyńskiego była specyficzna. Należało ono do najbardziej

zróżnicowanych  pod  względem  narodowościowym.  Zamieszkiwane  było  przez
Ukraińców, Polaków, Żydów, Niemców, Czechów, Rosjan i Białorusinów. W 1931 roku
województwo  liczyło  ponad  2.085.600  mieszkańców.  Z  tego  językiem  polskim
posługiwało  się 346600  osób,  ukraińskim –  1.418.300, ruskim  –  8600, białoruskim  –
2400, rosyjskim 23400, niemieckim - 46900, hebrajskim – 205500, czeskim – 31000,
innym  –  2800.

Po dodaniu do tego położenia geograficznego (województwo

Formalnie Komendy Okręgowe PP w tych okręgach, powołano rozkazem nr 6 KGPP z

20.08.1919 r., zob. Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej: AAN), Komenda Główna Policji
Państwowej (dalej: KGPP), sygn. 1, s. 9.

Ustawa o Policji Państwowej…, op. cit. W grudniu 1919 roku utworzono na terenie Galicji

policję, którą zaczęto organizować zgodnie z ustawą o PP. Na jej czele postawiono Komendanta
Policji Państwowej dla b. Galicji, mianowanego przez MSW, zob. Rozporządzenie wykonawcze
Ministra  Spraw  Wojskowych  i  Ministra  Spraw  Wewnętrznych  w  przedmiocie  wcielenia
żandarmerii krajowej i policji wojskowej na obszarze byłej Galicji do Policji Państwowej na zasadzie
art. 3 przepisów przejściowych do Ustawy o Policji Państwowej z dnia 24 lipca 1919 r. (DzPPP, nr
61, poz. 363), z 12.11.1919 r. «Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej» (dalej: «DzURP»), 1919,
nr  87,  poz.  475.  Kolejnym  krokiem  było  utworzenie  na  tych  terenach  trzech  tymczasowych
Komend Okręgowych PP: Lwowskiej, Krakowskiej i Przemyskiej, zob. Rozporządzenie Ministra
Spraw Wewnętrznych z 14.11.1919, «DzURP», 1919, nr 91, poz. 494. Ostatecznie uregulowanie
organizacji  Policji  Państwowej  na  terenie  Małopolski  Wschodniej  nastąpiło  po  utworzeniu
województw  krakowskiego,  lwowskiego,  stanisławowskiego  i  tarnopolskiego,  zob.  Ustawa  z
dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw)
na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerii z W. Ks. Krakowskim oraz na wchodzących w skład
Rzeczypospolitej  Polskiej  obszarach  Spisza  i  Orawy,  «DzURP»,  1920,  nr  117,  poz.  768.
Województwa  te  zaczęły  funkcjonować  od  1.09.1921  roku,  zob.  R.  Hausner,  Pierwsze
dwudziestolecie  administracji  spraw  wewnętrznych,  Warszawa  1939,  s.  56.  Okręgi  policyjne
utworzone w byłym Królestwie Galicji i Lodomerii i Wielkim Księstwie Krakowskim z siedzibami
komend okręgowych we Lwowie, Krakowie i Przemyślu zostały w 1921 roku przystosowane pod
względem terytorialnym do obszarów odpowiednich województw. Siedziby komend okręgowych
w  Krakowie  (okręg  VII PP)  i  Lwowie  (okręg  VIII  PP)  pozostały  w  tych  miastach.  Utworzona
przejściowo  we  Lwowie  Komenda  okręgowa  «Wschód»  została  przeniesiona  do Tarnopola
(okręg  IX  PP),  a  komenda  okręgowa  z  Przemyśla  do  Stanisławowa  (okręg  X  PP),  zob.
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych w przedmiocie utworzenia Komend okręgowych
policji  państwowej  dla  Województw:  Lwowskiego,  Krakowskiego,  Stanisławowskiego  i
Tarnopolskiego, «DzURP», 1921, nr 21, poz. 263. Natomiast Komenda PP dla b. Galicji została
zlikwidowana  ostatecznie  we  wrześniu  tego  roku,  zob.  Rozporządzenie  Ministra  Spraw
Wewnętrznych  z  dnia  13  września  1921  roku  w  przedmiocie  likwidacji  «Komendy  Policji
Państwowej dla b. Galicji», «DzURP», 1921, nr 82, poz. 574.

Mały Rocznik Statystyczny 1939, Warszawa 1939, s. 22.

187

nadgraniczne) oraz faktu, że ludność niepolska jawnie manifestowała swe separatystyczne
nastawienie, można sobie uświadomić wyjątkowość tego obszaru.

Od listopada 1918 do maja 1919 roku tereny, które następnie weszły w skład województwa

wołyńskiego, były stopniowo przejmowane przez wojsko i administrację (Łuck zajęto 16
maja).

Rozpoczęła wówczas działalność administracja ogólna na szczeblu powiatu. Dorobek

ten  został jednak  zniweczony w  wyniku działań  wojny polsko-radzieckiej  w  1920  roku.
Ostateczne opanowanie Wołynia we wrześniu tego roku pozwoliło na kontynuowanie prac.
Aparatem  administracyjnym  początkowo  kierował  Zarząd  Terenów  Etapowych  i
Przyfrontowych.  Dopiero  1.03.1921  roku powołane  zostało województwo  wołyńskie.

jego skład weszło wówczas 9 powiatów (Dubno, Horochów, Kowel, Krzemieniec, Luboml,
Łuck, Ostróg, Równe i Włodzimierz Wołyński).

Jak stwierdza W. Mędrzecki, budowa

polskiego aparatu państwowego na Wołyniu napotykała wiele poważnych trudności. Koniec
regularnych działań wojennych jesienią 1920 roku nie oznaczał na Wołyniu przejścia do
spokojnej stabilizacji społecznej i politycznej. Związane to było przede wszystkim ze
stosunkiem ludności narodowości ukraińskiej do polskiej administracji.

Pod koniec 1920 roku podjęto działania zmierzające do wprowadzenia organizacji

policyjnej  w  okręgach  administracyjnych  wołyńskim,  poleskim  i  nowogródzkim.
Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z 13 grudnia zapowiadało, że w wyniku
utworzenia władz administracyjnych II instancji na terenach ziem wschodnich byłego
zaboru  rosyjskiego,  objętych  umową  o  preliminaryjnym  pokoju  i  rozejmie,  zostanie
tam  wprowadzona  organizacja  Policji  Państwowej.  W  związku  z  tym  w  styczniu
następnego  roku  zostały  utworzone komendy  okręgowe  w  Łucku  (okręg  XIII  PP),
w Brześciu nad Bugiem (okręg XIV PP) i w Nowogródku (okręg XV PP).

Szerzej na ten temat zob. J. Kęsik, Województwo wołyńskie 1921-1939 w świetle liczb i

faktów, «Przegląd Wschodni», t. IV, z. 1(13), s. 99–137.

Z. Zaporowski, Wołyńskie Zjednoczenie Ukraińskie, Lublin 2000, s. 18.

W. Mędrzecki, Województwo wołyńskie 1921-1939. Elementy przemian cywilizacyjnych,

społecznych i politycznych, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1988, s. 15–16.

Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej 1920/1921, cz. 1, Warszawa 1921, s. 310. W

1924 roku został zlikwidowany powiat w Ostrogu. Utworzono natomiast nowe powiaty w

Kostopolu i Zdołbunowie, zob. Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej 1924, Warszawa

1925, s. 8. Natomiast w 1931 roku przyłączono powiat sarneński z województwa poleskiego.

W. Mędrzecki, op. cit., s. 16.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 13 grudnia 1920 roku w przedmiocie

rociągnięcia mocy obowiązującej ustawy o policji państwowej z dnia 24 lipca 1919 r. (nr 61, poz.

363, DzPPP z r. 1919) na obszarach okręgów administracyjnych Wołyńskiego, Poleskiego i

Nowogródzkiego, «DzURP», 1921, nr 3, poz. 15. Następnie likwidacji uległa również Komenda PP b.

dzielnicy pruskiej, a Komendy Okręgowe PP w Poznaniu (okręg XI PP) i Toruniu (okręg XII PP)

zostały całkowicie podporządkowane KGPP w Warszawie, zob. Rozporządzenie w przedmiocie

zmiany rozporządzenia z dnia 11 czerwca 1920 r. poz. 264 Dziennika Urzędowego Ministerstwa

Dzielnicy Pruskiej Nr 31, o wprowadzeniu ustawy z dnia 24 lipca 1919 r. o policji państwowej

(DzPPP, nr 61, poz. 363) do b. Dzielnicy Pruskiej z 25.05.1921 r., [w:] A. Misiuk, A. Pepłoński,

Organizacja instytucji policyjnych w II Rzeczypospolitej. Wybór źródeł i dokumentów, Szczytno

1994, s. 99. Ostatnim krokiem do unifikacji organizacji PP było wydanie 26.07.1922 roku przez

ministra spraw wewnętrznych rozporządzenia ustanawiającego Komendę Okręgową PP w Wilnie

(okręg XVI PP), zob. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lipca 1922 r. w

przedmiocie wprowadzenia organizacji policji państwowej na obszar Ziemi Wileńskiej, «DzURP»,

1922, nr 62, poz. 560; por. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lipca 1922 r.

w przedmiocie organizacji policji państwowej na Ziemi Wileńskiej, ibidem, poz. 561.

188

Tabela nr 1.

Stan liczebny funkcjonariuszy i jednostek PP w województwie wołyńskim

w latach 1922–1930

Funkcjonariusze

Rok

Komendy

Powiatowe

Komisariaty Posterunki

Wyżsi Niżsi

Niżsi Służby

Śledczej

Urzędnicy

1922

143

1644

107

1923

143

1752

1924

210

2712

136

1925

146

1795

151

1926

184

1875

134

1927

184

1748

1928

192

1752

1929

194

1761

1930

193

1736

Źródło: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924; Rocznik Statystyki

Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925; Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej
1925/1926, Warszawa 1927; Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej 1927, Warszawa
1927; Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1928; Rocznik Statystyki
Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1929; Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej,
Warszawa 1930.

W momencie organizowania policji w województwie wołyńskim, powołano tam Komendę

Okręgową PP w Łucku, Komendę PP Miasta Łucka oraz Komendy Powiatowe PP w Dubnie,
Horochowie, Kowlu, Krzemieńcu, Lubomlu, Ostrogu, Równem i Włodzimierzu.

późniejszym czasie Komendę PP Miasta Łucka przekształcono na powiatową, a w 1924
roku utworzono dwie nowe komendy w Kostopolu i Zdołbunowie. W tym samym roku w
związku z likwidacją powiatu zlikwidowano Komendę Powiatową PP w Ostrogu. Natomiast
w 1931 roku z województwa poleskiego przeniesiono powiat sarneński, w rezultacie czego
tamtejsza komenda powiatowa weszła w skład XIII okręgu PP.

W marcu 1939 roku jednostki PP na terenie województwa wołyńskiego były

rozmieszczone  następująco:  w  Łucku  –  Komenda  Wojewódzka  PP,  Urząd  Śledczy,
Wydział Śledczy, Komenda Powiatowa PP (podporządkowany był jej Komisariat PP w
Łucku oraz 19 posterunków gminnych), w powiecie dubieńskim – Komenda Powiatowa
PP w Dubnie (20 posterunków), w powiecie horochowskim - Komenda Powiatowa PP
w  Horochowie  (13  posterunków),  w  powiecie  kostopolskim  –  Komenda  Powiatowa
PP w Kostopolu (20 posterunków), w powiecie kowelskim – Komenda Powiatowa PP
w Kowlu (Wydział Śledczy, Rezerwa PP, Komisariat PP i 23 posterunki), w powiecie
krzemienieckim – Komenda Powiatowa PP w Krzemieńcu (Wydział Śledczy, Komisariat
PP, 14 posterunków), w powiecie lubomelskim – Komenda Powiatowa PP w Lubomlu
(10  posterunków),  w  powiecie  rówieńskim  –  Komenda  Powiatowa  PP  w  Równem
(Wydział  Śledczy,  I  i  II  Komisariat  PP,  17  posterunków),  w  powiecie  sarneńskim  –
Komenda Powiatowa PP w Sarnach (20 posterunków), w powiecie włodzimierskim –

A. Misiuk, Policja Państwowa 1919-1939. Powstanie, organizacja, kierunki działania,

Warszawa 1996, s. 246.

189

Komenda  Powiatowa  PP  we  Włodzimierzu  (14  posterunków),  w  powiecie
zdołbunowskim  –  Komenda  Powiatowa  PP  w  Zdołbunowie  (Komisariat  PP,
13  posterunków).  Poza  tym  w  Łucku  stacjonowała  13  kompania  Rezerwy  Policyjnej
podporządkowana  KGPP.

2. Zadania PP w województwie wołyńskim

Funkcjonowanie w ramach Policji Państwowej wyspecjalizowanych pionów (policja

polityczna,

służba śledcza), było spowodowane potrzebą skutecznego wykonywania

ustawowych  obowiązków,  a  więc  zapewnienia  bezpieczeństwa,  porządku  i  spokoju
publicznego.  W  przypadku  województwa  wołyńskiego,  podobnie  jak  w  innych
województwach  nadgranicznych,  dochodził  jeszcze  jeden  element,  mianowicie
sprawowanie  pieczy  nad  kontrolą  granic.  Wołyńskie  graniczyło  przecież  z  ZSRR,  a
kontrola granicy wschodniej przekraczanej stosunkowo często przez bandy dywersyjne,
była zadaniem bardzo odpowiedzialnym. Tak więc do spraw związanych ze zwalczaniem
przestępczości kryminalnej i politycznej, doszedł tam udział w kontroli ruchu granicznego
i udaremnianie  przemytu.

Zapobieganie przestępstwom i ich ujawnianie, a więc dochodzenia kryminalne w zakresie

morderstw, przypadków zagrożenia życia, a także takie sprawy jak kradzieże, oszustwa,
fałszerstwa, wyłudzenia, lichwa, paserstwo itp. należały do kompetencji specjalnego pionu
w policji - służby śledczej. Na początku zaliczono do nich również sprawy przestępczości
politycznej, które po ukształtowaniu się defensywy policyjnej znalazły się w obowiązkach
nowej formacji. Na szczeblu okręgu powołano przy komendach okręgowych Urząd Śledczy.
Natomiast w powiatach tworzono podległe mu ekspozytury.

W 1922 roku na terenie województwa znajdowały się następujące urzędy policji

śledczej:

1. Okręgowy Urząd Śledczy przy Komendzie Okręgowej PP w Łucku,
2. Ekspozytura Śledcza przy Komendzie Powiatowej PP w Łucku obejmowała

powiaty: łucki i horochowski,

3. Ekspozytura Śledcza przy Komendzie Powiatowej PP w Równem obejmowała

powiaty: rówieński i ostroski,

4. Ekspozytura Śledcza przy Komendzie Powiatowej PP w Kowlu obejmowała

powiaty: kowelski, włodzimierski i lubomelski;

5. Ekspozytura Śledcza przy Komendzie Powiatowej PP w Dubnie obejmowała

powiaty: dubieński i krzemieniecki.

Dyslokacja Urzędów (Jednostek) Policyjnych 1938 (ze zmianami w 1939 roku), Warszawa

1938, s. 446–472.

Organa defensywy policyjnej w dwudziestoleciu międzywojennym przechodziły kilkakrotną

reorganizację. Zagadnieniami tymi zajmowały się kolejno: Inspektorat Defensywy Politycznej
(1919–1920), Wydział IV-D. (1920–1923), Służba Informacyjna (1923–1924), Policja Polityczna
(1925–1926). Po 1926 r. zagadnienia związane ze zwalczaniem przestępczości politycznej znalazły
się w zakresie obowiązków służby śledczej. Szerzej na ten temat, R. Litwiński, op. cit., s. 181–205.

R. Litwiński, op. cit., s. 227–233.

AAN, KGPP, sygn. 4, k. 168. Rozkaz nr 191 KGPP z 12.12.1922 r.

190

Na początku lat dwudziestych na terenie województwa widoczna była działalność

licznych  grup  przestępczych,  napadających  na  dwory,  dokonujących  podpaleń  oraz
prześladujących  Ukraińców  utrzymujących  dobrosąsiedzkie  kontakty  z  Polakami.  W
związku z takim stanem rzeczy, komendant okręgowy w Łucku prosił komendę główną
o  zwiększenie  liczby  funkcjonariuszy  mundurowych  co  najmniej  o  40%  oraz  służby
śledczej o 50%. Jednocześnie zwrócił się o kompletne wyposażenie policji we wszelkie
możliwe  do  uzyskania  środki  techniczne  (uzbrojenie,  motocykle  i  samochody).  Jego
zdaniem zasługiwało to na uwzględnienie, gdyż niektóre z powiatów nie miały w ogóle
połączeń kolejowych. Szczególnie istotne było przydzielenie motocykli dla służby śledczej
i  jednostek  policji  politycznej.  Równocześnie komendant  zaznaczył,  że  bardzo  ważna
była kwestia założenia odpowiednich połączeń telefonicznych, ponieważ nie tylko były
problemy  z  prowadzeniem  rozmów  międzymiastowych  ale  również  w  obrębie  tego
samego miasta. Dalej w swym uzasadnieniu pisał: «nie wystarczy jedynie powyższe projekty
wprowadzić w czyn, lecz musi się stworzyć warunki pracy – przez co należy rozumieć by
wszystkie czynniki powołać do współpracy – nie wystarczy podwyższyć etat Policji nie
dając jej możności zamieszkania; należy nadmienić, że obecne warunki mieszkaniowe
na  Wołyniu  wykluczają  możność  uzyskania  jakiegokolwiek  mieszkania  chociażby
najskromniejszego.  W  przekonaniu,  że  tylko  zupełne  i  natychmiastowe  wykonanie
powyższych postulatów może zapobiec rozprzestrzenianiu się akcji sabotażowej zwraca
się uwagę, że zarządzenia powyższe mogą być skuteczne jeszcze w dobie obecnej, a zwłoka
może okazać się zgubną».

Taktyka pracy policji w dwudziestoleciu międzywojennym oparta była przede

wszystkim  na  prewencji.  Była  ona  jedynym  właściwym  sposobem  zapobiegania
przestępczości.  Jej  podstawą  było  dokładne  zapoznanie  się  funkcjonariusza  z  daną
miejscowością i jej mieszkańcami, następnie prowadzenie uważnej obserwacji ruchów
ludności  i  wszelkich  zjawisk  związanych  z  bezpieczeństwem  publicznym.  Niezbędne
przy tym było stałe prowadzenie służby patrolowej.

Początkowo obowiązywał system,

według  którego  patrole  były  wysyłane  w  teren  równomiernie,  bez  względu  na  to  czy
stan bezpieczeństwa poszczególnych miejscowości wymagał tego, czy też nie. W marcu
1931 roku został on jednak zmieniony. Wprowadzono zasadę, że podstawą do wysyłania
patroli  ma być  wyłącznie  potrzeba  służby w  danej  miejscowości,  pilność spraw  które
wpłynęły  na  posterunek  do  załatwienia  oraz  jak  najbardziej  oszczędne  dysponowanie
przydzielonymi środkami.

W przypadku naruszenia przepisów, funkcjonariusze policji zobowiązani byli do

natychmiastowej reakcji i podjęcia kroków represyjnych. Instrukcja służbowa rozróżniała
cztery sposoby wystąpienia policjanta: 1/ upomnienie wykraczającego, 2/ doniesienie w

AAN, Urząd Wojewódzki w Łucku, sygn. 979/54, k. 93-96.

W. Henszel, Organizacja i taktyka Policji Państwowej a bezpieczeństwo publiczne, «Gazeta

Administracji i Policji Państwowej», 1923, nr 23, s. 8.

AAN, Komenda Główna Policji Państwowej – dopływy (dalej: KGPP-dopływy), sygn.

103, k. 18–19.

191

urzędzie policyjnym, 3/ doprowadzenie winnego do urzędu policyjnego, 4/ aresztowanie.

W  przewinieniach  polegających  na  przekroczeniu  rozporządzeń  policyjno-
administracyjnych, gdy zachodziło uzasadnione przypuszczenie, że obwiniony nie działał
ze złej woli, policjant mógł zastosować jedynie upomnienie. Gdy chodziło o wykroczenie
lub  gdy  podejrzenie  o  przestępstwo  było  słabo  uzasadnione,  a  jednocześnie  nie  było
obawy, że obwiniony ucieknie, policjant ograniczał się do doniesienia. Z kolei jeżeli nie
można było ustalić tożsamości obwinionego, lub gdy  był  on osobą nie mającą stałego
miejsca zamieszkania, policjant zobowiązany był doprowadzić go do urzędu policyjnego.
Poza tym funkcjonariusz miał prawo dokonania aresztowania na skutek nakazu władz
sądowych  i  prokuratorskich  oraz  uprawnionych  do  tego  władz  administracyjnych.  Do
sposobów wystąpienia funkcjonariusza policji należy jeszcze zaliczyć rewizję oraz prawo
do użycia broni palnej.

System prewencyjny posiadał jednak również pewne niedociągnięcia. Wymagał

mianowicie aby stosunek ludności do policji oparty był na wzajemnym współdziałaniu.
W tym właśnie rodziło się pewne niebezpieczeństwo, jeżeli weźmiemy pod uwagę fakt,
że do 1939 roku policji nie udało się nawiązać pełnej współpracy z obywatelami. Przede
wszystkim  nie  można  było  liczyć  na dobrowolną  współpracę  osób  karanych za  różne
przestępstwa.  Nawet  używanie  wobec  nich  środków  nacisku  (np.  szantaż)  niosło  za
sobą  niebezpieczeństwo,  że  dostarczone  przez  nich  informacje  będą  nieprawdziwe.
Również  bardzo  trudno  było  pozyskać  do  współpracy  (choć  oczywiście  zdarzały  się
wyjątki)  obywateli  polskich  spośród  mniejszości  narodowych.  Szczególnie  było  to
widoczne  na obszarach, gdzie ich liczba  była stosunkowo wysoka (np. województwa:
nowogródzkie, poleskie, wołyńskie, lwowskie, stanisławowskie, tarnopolskie). Wreszcie
należy podkreślić, że w przypadku osób polskiej narodowości trudno mówić o masowej
sympatii  do  organów  ścigania.

Zasadnicze zmiany w organizacji policji śledczej były spowodowane likwidacją w 1926

roku policji politycznej. Pion śledczy przejął wówczas jej kompetencje w zakresie spraw
politycznych. Rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych z 8.04.1927 roku zapowiadało
tworzenie przy niektórych komendach powiatowych i komendach miast wydzielonych –
Wydziałów Śledczych, a przy komendach wojewódzkich – Urzędów Śledczych.

Ostatecznie 6 maja minister Felicjan S. Składkowski polecił komendantowi głównemu PP
utworzyć Urzędy Śledcze przy wszystkich komendach wojewódzkich PP oraz przy
Komendzie PP miasta stołecznego Warszawy. Jednocześnie nakazał powołanie wydziałów
śledczych przy komendach miejskich w Łodzi, Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Bydgoszczy,
Gnieźnie, Toruniu, Grudziądzu i Wilnie oraz przy wyznaczonych komendach powiatowych
(Warszawa, Płock, Włocławek, Piotrków, Kalisz, Kielce, Będzin, Radom, Częstochowa,
Lublin, Siedlce, Zamość, Białystok, Grodno, Tarnów, Przemyśl, Drohobycz, Rzeszów,

Tymczasowa Instrukcja dla Policji Państwowej poprzedzona ustawą o Policji Państwowej,

oprac. T. Wolfenburg i J. Misiewicz, Warszawa 1923, s. 135–136.

Ibidem, s. 151–152. Por. K. Stadler, Formy wystąpienia policjanta oraz zasady stosowania

niektórych środków przymusowych, Warszawa 1931, s. 32–35.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 8.04.1927 r. o wydziałach i urzędach

śledczych, «DzURP», 1927, nr 40, poz. 358.

192

Tarnopol, Stanisławów, Stryj, Ostrów Wielkopolski, Tczew, Łuck, Kowel, Równe, Brześć,
Pińsk, Nowogródek, Baranowicze, Święciany, Wilejka).

Służbowy teren działania wydziałów śledczych na terenie województwa wołyńskiego

przedstawiał się następująco:

1. Wydział Śledczy w Równem obejmował powiaty: kostopolski, krzemieniecki,

rówieński, sarneński i zdołbunowski;

2. Wydział Śledczy w Łucku obejmował powiaty: dubieński, łucki i horochowski;
3. Wydział Śledczy w Kowlu obejmował powiaty: kowelski, lubomelski i

włodzimierski.

Jak wcześniej wspomniano, Wołyń był obszarem szczególnym pod względem

politycznym. Henryk Józewski obejmując stanowisko wojewody w Łucku zdawał sobie
sprawę z czekających na niego zadań.

Powstrzymanie wpływów ukraińskich

nacjonalistów  promieniujących  z  Małopolski  Wschodniej,  wzmocnienie  aparatu
państwowego  oraz  prowadzenie  asymilacji  państwowej  było  dużym  wyzwaniem  na
tym zróżnicowanym pod względem narodowościowym obszarze. Cele polityki polskiej
na Wołyniu mogły być jego zdaniem realizowane dwoma metodami. Jako bezwzględna
walka  z  wrogimi  czynnikami  (nacjonalizm  ukraiński  i  działalność  komunistów)  oraz
poprzez  wspieranie  ośrodków  przychylnych  polskiej  racji  stanu.  Policji  wyznaczano
szczególną  rolę,  jako  aparatowi  prewencyjno-represyjnemu,  przede  wszystkim  w
zwalczaniu właśnie nacjonalizmu ukraińskiego i działalności komunistycznej.

Bezpośrednie fachowe kierownictwo czynnościami wydziału należało do jego kierownika,

który w zakresie spraw śledczych był pomocnikiem komendanta jednostki ogólno-policyjnej i

referentem spraw śledczych. Do zadań Wydziałów Śledczych należało przede wszystkim

prowadzenie dochodzeń policyjnych w sprawach przestępstw politycznych i karnych,

wymagających fachowego przygotowania śledczego i środków technicznych, przekraczających

możliwości organów policji ogólnej. Natomiast podstawowym zadaniem Urzędu Śledczego był

nadzór nad pełnieniem służby śledczej przez organa PP na terenie województwa, koordynowanie

i kierownictwo wspólną akcją kilku jednostek, prowadzenie poszukiwań wojewódzkich, statystyk,

rejestracji oraz przeprowadzanie we własnym zakresie dochodzeń policyjnych w sprawach

szczególnej wagi. Naczelnik UŚ pełnił zastępstwo komendanta wojewódzkiego w sprawach

służby śledczej, Rozkaz nr 362 KGPP z 1927 r., [w:] Obowiązujące Rozkazy i Okólniki Komendanta

Głównego Policji Państwowej w układzie rzeczowym, oprac. H. Walczak, A. Barta, J. Płotnicki,

A. Robaczewski, J. Szeryński, Z. Krzyżanowski, Warszawa 1927, s. 29–32; zob. też Służba Śledcza.

Instrukcja, Warszawa 1929, s. 6–7.

Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 marca 1932 r. o służbowym terenie

działania wydziałów śledczych w województwie wołyński, «Dziennik Urzędowy Ministerstwa

Spraw Wewnętrznych», 1932, nr 4, poz. 34.

H. Józewski (1892–1981), członek Polskiej Organizacji Wojskowej. Po tzw. umowie

warszawskiej (21.04.1920 r.) wiceminister spraw wewnętrznych w rządach Ukraińskiej Republiki

Ludowej Isaaka Mazepy, a od 29.05.1920 Wiaczesława Prokopowycza. Uczestnik przygotowań

do zamachu majowego. W latach 1927–1928 szef gabinetu Prezesa Rady Ministrów. Od czerwca

1928 do marca 1938 r. wojewoda wołyński, autor tzw. programu wołyńskiego, nawiązującego

do sojuszu Piłsudski – Petlura. Dążył do wzmocnienia aparatu państwowego i poprawy sytuacji

gospodarczej Wołynia, parcelował ziemię między Ukraińców i dopuszczał ich do stanowisk w

administracji państwowej. Jednocześnie podporządkowywał państwu życie samorządowe,

chronił polskich osadników wojskowych i de facto zlikwidował szkolnictwo ukraińskie. Starał

się odgrodzić Wołyń od wpływów ukraińskich płynących z Małopolski Wschodniej.

Deržavnij Archiv Ternopilskoji Oblasti (dalej: DATO), f. 274, op. 1, sp. 1869, ark. 4-5.

Protokół odprawy komendantów powiatowych PP w województwie wołyńskim w dniach

2 i 3.10.1931 r. Szerzej na ten temat zob. H. Józewski, Zamiast pamiętnika (Prawosławie; Sprawa

ukraińska, Wołyń), «Zeszyty Historyczne», 1982, z. 60, s. 138–139.

193

Na przeszkodzie prowadzenia skutecznych działań stało jednak nieodpowiednie

przygotowanie  organów  policyjnych.  Przedstawiciele  administracji  wojewódzkiej
podkreślali słabą orientację funkcjonariuszy służby mundurowej w sprawach politycznych
występujących  na  terenie  województwa.  Niezbędne  było  także  prowadzenie  stałej
obserwacji  działaczy  ukraińskich,  ścisłej  inwigilacji  elementu  napływowego  z
województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, zdecydowane ściganie
wszelkich przejawów dywersji oraz likwidowanie nielegalnych ugrupowań.

Do celów informacyjnych terenowe organa policji posługiwały się konfidentami i

informatorami.

Wywiad konfidencjonalny był podstawowym narzędziem służącym do

wykrywania przestępczości politycznej, a przede wszystkim śledzenia działalności partii i
organizacji  wywrotowych.  Konfidentów  poza  zbieraniem  informacji,  wykorzystywano
do  działań  dywersyjnych  i  prowokacyjnych.  Działania  o  tym  charakterze  defensywa
policyjna podejmowała najczęściej wobec organizacji podważających panujący wówczas
porządek społeczno-polityczny. Konfident udzielał informacji o charakterze wewnętrznym
z  działalności  organizacji  do  której  należał,  informator  natomiast  dostarczał  danych  o
charakterze zewnętrznym i nie musiał być członkiem danego ugrupowania.

Obok wywiadu konfidencjonalnego, istotnym źródłem informacji na temat panującej

sytuacji była inwigilacja. Jej głównym celem było zapobieganie przestępstwom,

DATO, f. 274, op. 1, sp. 1869, ark. 9–10v.

Konfidenta odróżniano od zwykłego donosiciela (każdy miał prawo złożyć władzy

doniesienie o przestępstwie, przy tym występował on jawnie wymieniając swoje imię i nazwisko)
i  od  prowokatora,  który  podżegał  do  popełnienia  przestępstwa,  aby  sprowokowanego  oddać
następnie  w  ręce  policji.  Konfident  nie  zawsze  pełnił  usługi  prowokatora.  Najczęściej
spotykanymi  motywami  postępowania  konfidenta  była  chęć  uzyskania  pieniężnego
wynagrodzenia,  chęć  zaszkodzenia  komuś,  nienawiść,  chęć  zemsty.  Często  spotykana  była
jednak  również  chęć  celowego  wprowadzenia  policji  w  błąd,  aby  uchronić  kogoś  przed  jej
represjami, zob. L. Peiper, O instytucji konfidentów i prowokatorów, Lwów 1931, s. 1–7.

System prowokacji stosowany względem ruchu komunistycznego, polegał przede

wszystkim  na  nasyłaniu  na  organizacje  partyjne  różnego  szczebla  konfidentów,  w  celu
prowadzenia działań dezorganizujących i odśrodkowych. Prowokatorzy wykorzystywani przez
służby policyjne inspirowali niektóre działania komunistów, fabrykując jednocześnie fałszywe
dowody.  Szerzej  na  ten  temat  zob.  H.  Kopczyk,  A.  Pepłoński,  Zwalczanie  ruchu
komunistycznego przez policję polityczną II Rzeczypospolitej (1918–1926), «Zeszyty Naukowe
ASW», 1982, nr 31, s. 52. Od konfidentów wymagano przede wszystkim dostarczania informacji
o  składzie  osobowym  danej  jednostki  organizacyjnej,  funkcjach  poszczególnych  członków,
imion i nazwisk, pseudonimów, kontaktów organizacyjnych, adresów zamieszkania członków,
ich  rysopisów,  wiadomości o  konferencjach,  masówkach,  pogadankach, odczytach  w  których
brali  udział  z  podaniem  ilości  obecnych,  treści  przemówień,  rezolucji,  uchwał  itp.  Ponadto
wymagano dostarczania policji okólników, pism, broszur i ulotek. Ważniejsze i istotniejsze dla
sprawy  było  pozyskanie  konfidenta  z  kręgu  komitetów  miejscowych,  dzielnicowych,
rejonowych  i  okręgowych.  Zasadniczo  współpracujących  z  policją  konfidentów,  można  było
podzielić  na  stałych  (płatnych,  ideowych)  i  przypadkowych.  Pozyskanie  konfidenta  było
ważnym  elementem  pracy  defensywy,  gdyż  w  zasadzie  dostarczane  przez  niego  informacje
obrazowały  całokształt  stosunków  i  nastrojów  jakie  panowały  w  poszczególnych
ugrupowaniach  wywrotowych, Archiwum  Państwowe  w  Lublinie,  Komenda  Wojewódzka
Policji Państwowej w Lublinie, sygn. 399, k. 36.

194

Rozróżniano trzy główne rodzaje inwigilacji: 1/ obserwację (ogólną i indywidualną

bezpośrednią),  2/  pościg  (bezpośredni  i  pośredni),  3/  poszukiwania  inwigilacyjne  (lokalne,
okręgowe i państwowe). Obserwację ogólną przeprowadzała policja, za pomocą utrzymywania
stałego  nadzoru  w  miejscach  publicznych.  Obserwację  indywidualną  dotyczącą
poszczególnych  osób  prowadziła  policja  w  celu  potwierdzenia  dowodów  stwierdzających
popełnienie  przestępstwa  już  ujawnionego.  Obserwacji  bezpośredniej  w  myśl  instrukcji
podlegały  osoby  oddane  przez  władze  sądowe  lub  administracyjne  pod  dozór  policyjny.
Obserwacja  pośrednia  prowadzona  była  natomiast  przez  osoby  specjalnie  w  tym  celu
zwerbowane,  najczęściej  spośród  najbliższego  otoczenia  podejrzanej  osoby.  Poszukiwania
inwigilacyjne  za  zbiegłym  sprawcą,  wymagały  współdziałania  większej  ilości  urzędów
policyjnych i musiały być rozszerzone stosownie do potrzeb. W związku z tym dzielono je na
poszukiwania  lokalne  (na  terenie  powiatu),  okręgowe  (na  terenie  podlegającym  okręgowej
komendzie PP – województwo) i państwowe na terenie kraju i poza jego granicami, zob. Rozkaz
nr  279  KGPP  z 9.02.1925 r., [w:] Obowiązujące  Rozkazy i  Okólniki…, op.  cit.,  s. 217–219.
Por. AAN, KGPP, sygn. 7, k. 9–12.

DATO, f. 274, op. 1, sp. 1869, ark. 29v. Protokół odprawy komendantów powiatowych PP

w województwie wołyńskim w dniach 2 i 3.10.1931 r.

AAN, Komenda Wojewódzka Policji Państwowej w Łucku (dalej: KWPPŁuck), sygn. 7,

k. 773. Pismo WŚ w Łucku do komendantów posterunków w powiecie z 17.09.1936 r.

wykrywanie  i  zatrzymanie  sprawców  oraz  udowodnienie  czynu  występnego.  Do
przeprowadzania tych zadań służyła poufna inwigilacja indywidualna (której podlegały
poszczególne osoby) i zbiorowa (dotycząca partii i organizacji społeczno-politycznych).
W  wyniku  inwigilacji  zbierano  informacje  dotyczące  działalności  danego  zrzeszenia,
składu  osobowego,  środków  agitacyjnych  i  technicznych  (lokale,  czytelnie,  drukarnie
itp.).  W  wypadku  gdy  w  legalnej  organizacji  lub  partii  politycznej  ujawnione  zostały
tendencje zmierzające  do lansowania  ideologii wywrotowej,  poddawano ją  inwigilacji
poufnej.

Na początku lat trzydziestych bardzo dobrze zorganizowaną sieć konfidentów i

informatorów  posiadała  komenda  powiatowa  w  Kowlu.  Natomiast  w  przypadku
pozostałych  powiatów,  to  zdaniem  ówczesnego naczelnika Urzędu  Śledczego  w Łucku,
problem ten wyglądał tragicznie. Na jednej z odpraw komendantów powiatowych stwierdził:
«Przejawy przestępczości wywrotowej na terenie powiatu włodzimierskiego, lubomelskiego,
horochowskiego i łuckiego wskazują zupełnie dobitnie na tę okoliczność, że na terenach
tych powiatów działalność wywrotowa znajduje się w całej pełni, pomimo przeprowadzania
ostatnio masowych likwidacji grup wywrotowych». Zaznaczył jednocześnie, że brak informacji
konfidencjonalnych  był  wynikiem  zdekonspirowania  konfidentów.

W pracy służby śledczej można było zaobserwować również inne niedociągnięcia.

Widoczne  one  były  w  sposobie  nadsyłania  meldunków  o  rewizjach,  aresztowaniach  i
likwidacjach  ruchu  wywrotowego.  W  raportach  dziennych  nie  podawano  wszystkich
przeprowadzonych  zatrzymań,  o  których  urząd  dowiadywał  się  z  innych  źródeł.
Kierownik Wydziału Śledczego w Łucku podkomisarz Władysław Chełmiński podkreślał,
że  w  powiecie  łuckim  zauważył  zupełny  brak  inicjatywy  i  zainteresowania  się
komendantów posterunków sprawami politycznymi. Spostrzeżenia swoje oparł na tym,
że  wszystkie  otrzymywane  informacje  o  ruchu  wywrotowym,  były  zazwyczaj
spóźnione.

Urząd Śledczy w Łucku do otrzymywanych materiałów dotyczących likwidacji

195

zbiorowych  czy  też  pojedynczych  zatrzymań  członków  poszczególnych  organizacji
przykładał duże znaczenie. Szczególnie ważne były informacje na temat: a/ działalności
organizacji  komunistycznych  oraz  istniejących  partii  przybudówkowych  (Żydowskiej
Partii Robotniczej «Poale Syjon» i Niezależnej Socjalistycznej Partii Pracy, «Poale Syjon»
Lewicy,  tzw.  Aktywistów),  b/  działalności  Obozu  Narodowo-Radykalnego  i
współpracujących z nim członków Stronnictwa Narodowego, c/ działalności wywrotowej
ukraińskiego  ruchu  nacjonalistycznego.

Pewną ilustracją działalności organów policyjnych w zakresie utrzymania

bezpieczeństwa  publicznego  mogą  być  dane  z  tabeli  nr  2.  Obejmuje  ona  ważniejsze
przestępstwa zameldowane i wykryte (tylko z lat 1922–1923) na terenie województwa
wołyńskiego. Najliczniejszą grupę stanowiły przypadki kradzieży. Dane te świadczą o
tym, że  ich wykrywalność stała  na niskim poziomie.  Jednak co należy  podkreślić,  nie
była to winna jedynie organów policyjnych. Kradzieże bez włamania, z pola i lasu oraz
koni i bydła były zjawiskiem nagminnym ze względu na słabe zabezpieczenia stosowane
przez  ludność.  Poza  tym  bardzo  często  jednostki  policji  były  zawiadamiane  z  bardzo
dużym  opóźnieniem.  Pozwalało  to  przestępcom  na  bezpieczne  oddalenie  się  ze
skradzionymi przedmiotami, a nawet na ich sprzedanie. Na drugim miejscu znajdowały
się  uszkodzenia  cielesne  (ogółem  21.851),  co  po  dodaniu  898  osób  zamordowanych
daje  nam  wysoką  liczbę  przypadków  użycia  przemocy  wobec  drugiej  osoby.  Kolejne
pozycje  zajmowały:  zakłócenie  spokoju  publicznego,  przestępstwa  przeciwko  władzy,
lichwa  i  paskarstwo,  włóczęgostwo  i  żebranina,  oszustwa,  potajemne  gorzelnictwo,
zdrada główna i inne przestępstwa polityczne i dezercja.

W październiku 1931 roku na jednej z odpraw komendantów powiatowych w Łucku,

przedstawiciele  władz  administracyjnych  podkreślali  pogarszanie  się  stanu
bezpieczeństwa.  Szczególnie  zatrważające  były  braki  w  przygotowaniu  samych
policjantów.  Widoczne  to  było  między  innymi  w  zacieraniu  śladów  pozostawionych
przez przestępców, co było wynikiem nieodpowiedniego zachowania się funkcjonariuszy
na miejscu zdarzenia.

Jednocześnie naczelnik Urzędu Śledczego w Łucku nadkomisarz

Ibidem, k. 768–772. Pismo UŚ w Łucku do komend powiatowych w województwie

wołyńskim z 30.01.1936 r. W połowie lat trzydziestych na terenie Wołynia stwierdzono

występowanie licznych ruchów antypaństwowych. Przejawiało się to w działalności

Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, pozostającej pod wpływem radzieckiego wywiadu

oraz Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, która pomimo posunięć władz bezpieczeństwa

rozwijała swą działalność. Zdaniem władz wojskowych doszło do silnego spenetrowania przez

czynniki antypaństwowe nie tylko terenów wiejskich ale również ośrodków miejskich: Dubna,

Sarn, Włodzimierza, Łucka i Kowla. Proponowane środki zaradcze można podzielić na dwie

grupy: 1. negatywne – polegające na wzmocnieniu organów bezpieczeństwa i na

unieszkodliwieniu elementów antypaństwowych; 2. pozytywna – wzmacnianie elementów

polskiego stanu posiadania, stopniowe obsadzanie ważniejszych placówek przez element

polski z jednoczesnym eliminowaniem z nich mniejszości narodowych oraz pro państwowe

wychowanie tych mniejszości, zob. Meldunek Dowódcy Okręgu Korpusu nr II do I Wiceministra

Spraw Wojskowych w sprawie konferencji z Wojewodą Wołyńskim z 10 kwietnia 1935 roku,

[w:] Z. G. Kowalski, Materiały z konferencji Dowódcy Okręgu Korpusu nr II Lublin z Wojewodą

Wołyńskim w sprawach bezpieczeństwa województwa wołyńskiego, «Biuletyn Wojskowej

Służby Archiwalnej», 2002, nr 25, s. 304–305.

DATO, f. 274, op. 1, sp. 1869, ark. 12v. Protokół odprawy komendantów powiatowych PP

w województwie wołyńskim w dniach 2 i 3.10.1931 r.,

196

żn

est

ęp

icj

ere

ódz

ły

ńs

ego

197

żn

est

ęp

icj

ere

ódz

ły

ńs

ego

- łą

dzie

że

. Ź

ró

dł

styki

ypo

spo

litej

skiej

, W

sza

1924

; R

sty

zec

olitej

ski

192

styk

ypo

spo

tej

iej

925

926

192

styk

tej

ski

927

, W

192

styk

i R

tej

iej

, W

192

styk

i R

tej

iej

sza

; R

styki

ypo

spo

litej

skiej

, W

1930.

198

Korneliusz Disterhoff zaznaczył, że na początku lat trzydziestych najbardziej szkodliwym
przejawem przestępczości kryminalnej były pożary, klasyfikowane w zdecydowanej
większości jako podpalenia zbrodnicze. Na kolejnym miejscu stały napady rabunkowe,
defraudacje i kradzieże. Wykrywalność właśnie tych przestępstw mogła, jego zdaniem,
świadczyć o skuteczności organów policyjnych.

Stan bezpieczeństwa publicznego miał również bezpośredni wpływ na zagrożenie życia

policjantów. W okresie od 1921 roku do 6.11.1930 roku na terenie województwa wołyńskiego
zginęło  27  funkcjonariuszy:  posterunkowy Władysław  Biegański,  przodownik  Tadeusz
Błaszczyk, aspirant Franciszek Borzycha, posterunkowy Joachim Ciepielewski, posterunkowy
Wojciech Derdy, posterunkowy Jan Gabryszak, posterunkowy Leon Gąsior, posterunkowy
Piotr Herman, starszy posterunkowy Roman Kęcki, posterunkowy Józef Kicka, posterunkowy
Franciszek Komorowski, starszy posterunkowy Zdzisław Kowalski, posterunkowy Konstanty
Krupczak,  przodownik  Wiktor  Księżopolski,  posterunkowy  Wincenty  Marciniak,
posterunkowy Jan Omelański, starszy przodownik Roman Paduszyński, posterunkowy Jan
Przybylak,  posterunkowy  Rościsław  Sadowski,  posterunkowy  Józef  Snochowski,
przodownik Izydor Spaczyński,  posterunkowy August  Stachurski, posterunkowy Wincenty
Szmigielski,  posterunkowy  Hieronim  Tałałaj,  posterunkowy  Stanisław  Walerysiak,
posterunkowy  Jan Weyer,  przodownik Jacek  Witkowski.

Jak wspomniano na wstępie w przypadku województwa wołyńskiego dochodził policji

jeszcze jeden element działalności, a mianowicie udział w kontroli granicy wschodniej
oraz zwalczanie przemytu. Było to szczególnie widoczne w latach 1923–1924 gdy Policja
Państwowa samodzielnie sprawowała pieczę nad ochroną granicy. Po zawarciu umowy o
rozejmie jesienią 1920 roku, przejęła ona kontrolę linii demarkacyjnej oraz obszaru przyległego
po stronie polskiej (tzw. pasa neutralnego).

Funkcjonowaniu policji na granicy towarzyszyły

jednak liczne skargi. Dotyczyły one przede wszystkim nieznajomości wydanych instrukcji
oraz lekceważenia powierzonych obowiązków. Szczególnie częste były zażalenia na
nietaktowne odnoszenie się do osób przekraczających granicę.

3.09.1921 roku została wydana przez ministrów: spraw wewnętrznych, wojskowych

oraz  skarbu  instrukcja,  dotycząca  sprawowania  kontroli  na  granicy  wschodniej  na
obszarze  województw  nowogródzkiego, poleskiego,  tarnopolskiego i  wołyńskiego. Na
jej podstawie kontrolę powierzono Batalionom Celnym oraz przydzielonym jej do pomocy
oddziałom  Policji  Państwowej.  Do  głównych  zadań  policji  zaliczono  kontrolę  ruchu
osobowego i zapobieganie przedostawaniu się działaczy komunistycznych oraz materiałów
agitacyjnych z terenów Rosji Radzieckiej. Cała granica wschodnia pod względem służby
ochrony  granic  pozostawała  pod  wyłącznym  zarządem  Ministerstwa  Spraw
Wewnętrznych, które działało poprzez podległe mu organa administracji.

W maju 1923

roku Rada Ministrów zadecydowała, że całokształt spraw związanych z kontrolą granic
przejdzie z dniem 1 lipca do obowiązków organów policyjnych.

Ibidem, ark. 26v.-28.

AAN, KWPP Łuck, sygn. 1, k. 109. Dodatek do rozkazu nr 149 KWPP w Łucku z 6.11.1930 r.

H. Dominiczak, Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939,

Warszawa 1992, s. 58. Por. AAN, KGPP, sygn. 2, k. 158. Rozkaz nr 87 KGPP z 10.11.1920 r.

Ibidem, k. 160. Rozkaz nr 88 KGPP z 15.11.1920 r.

AAN, KGPP, sygn. 3, k. 131. Rozkaz nr 138 KGPP z 9.11.1921 r.

199

Pod względem organizacyjnym granica wschodnia została podzielona na odcinki

odpowiadające poszczególnym województwom. Odcinek województwa wołyńskiego
obejmował pododcinki: równieński, ostroski i krzemieniecki.

Do podstawowych zadań

policji  zaliczono  wówczas:  1.  kontrolę  ruchu  osobowego  i  niedopuszczanie  do
przekraczania  granicy  poza  wyznaczonymi  przejściami,  2.  poszukiwanie,  ściganie,
zatrzymywanie  przemytników  i  odstawianie  ich  do  odpowiednich  władz,
3. zatrzymywanie na przygranicznych rzekach łodzi, statków i tratew, przybijających do
brzegów w miejscach niedozwolonych, 4. przeprowadzanie w wypadkach uzasadnionego
podejrzenia  o  przemytnictwo  rewizji  osób i  lokali  w  pasie  granicznym,  5.  nadzór  nad
budownictwem  w pasie granicznym w  związku z  wymogami służby  granicznej.

Jak się okazało w rzeczywistości organa policyjne nie były przygotowane do wykonywania

obowiązków granicznych. Pomijając kwestię  odpowiedniego  wyposażenia materiałowego,
panujące warunki mieszkaniowe na tamtych terenach, stosunek miejscowej ludności (głównie
przecież  niepolskiej  narodowości)  do  przedstawicieli polskiej  administracji,  niskie  stany
osobowe, nieodpowiednie przygotowanie teoretyczne, to nie bez znaczenia był również sam
stosunek  policjantów  do  tego  rodzaju  służby. Wykonywanie  obowiązków  na  granicy
wschodniej było przez nich często postrzegane jako zło konieczne.

Sytuację utrudniały również panujące tam warunki polityczne. Ze względu na prowadzoną

przez ZSRR  akcję zmierzającą  do wyposażenia  oddziałów  dywersyjnych  i ułatwienia  im
przekraczania granicy, nawet dokładne zorganizowanie systemu wart i posterunków, zdaniem
władz policyjnych w Łucku było w wielu przypadkach niewystarczające. Często okazywało
się przy  tym,  że  dywersanci nie  tylko byli  liczniejsi od  sił policyjnych,  ale  również  lepiej
wyposażeni. Wprawdzie wiele oddziałów zostało powstrzymanych ale znaczna ich liczba nadal
przekraczała  granicę. Na  przykład 5.09.1924  roku o godzinie 22.20  na odcinku  posterunku
granicznego  w Zakotach,  usiłowała przekroczyć  granicę grupa  składająca  się  z 25  ludzi.
Zaskoczona otwarciem ognia przez wartę policyjną wycofała się.

W związku z działalnością

band dywersyjnych, na terenie województwa zostały rozlokowane poza pasem granicznym
oddziały wojskowe w celu zapewnienia bezpieczeństwa w powiatach przygranicznych.

Nie

wywiązywanie się przez policję z zadań granicznych, było jedną z przyczyn przekazania tych
obowiązków w listopadzie 1924 roku Korpusowi Ochrony Pogranicza.

Policja Państwowa została powołana w celu zapewnienia bezpieczeństwa publicznego

na terenie państwa poprzez działania prewencyjno-represyjne wobec przestępczości
kryminalnej i politycznej, która na obszarze województwa wołyńskiego była zjawiskiem
częstym. Sąsiedztwo ZSRR powodowało, że przedostawały się stamtąd różnego rodzaju
grupy dywersyjne, których zadaniem była destabilizacja życia społeczno-politycznego.
Od południa Wołyń sąsiadował z województwami Małopolski Wschodniej, skąd

Tymczasowa Instrukcja dla Funkcjonariuszów Policji Państwowej w służbie granicznej,

[w:] Tymczasowa Instrukcja…, op. cit., s. 339 i 351.

Ibidem, s. 352–353.

AAN, KWPPŁuck, sygn. 3, k. 94. Sprawozdanie miesięczne z ruchu zawodowego,

społecznego i politycznego KOPP w Łucku na terenie województwa wołyńskiego za miesiąc
wrzesień 1924 r.

Pismo UW w Łucku do komendanta XIII Okręgu PP w Łucku z 15.09.1924, AAN,

KWPPŁuck, sygn. 7, k. 196.