Nowiny Lekarskie 2001, 70, Supl. II, 145 – 152 

JOANNA ANDRASZYK, KAMILLA BOROWIEC 

AKTYWNO

 ALKOHOLOWYCH ANTYSEPTYKÓW SKÓRY R K 

WOBEC OPORNYCH NA ANTYBIOTYKI GRONKOWCÓW  

I PAŁECZEK GRAM-UJEMNYCH 

Katedra i Zakład Bakteriologii Farmaceutycznej  

Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 

Kierownik: prof. dr hab. med. Zygmunt Muszy ski 

Opiekun: dr n. przyr. Ilona Mirska 

Streszczenie 

SŁOWA KLUCZOWE: antyseptyka, zaka enia szpitalne, oporno  bakterii na antybiotyki 

i antyseptyki 

W ród  ziarenkowców  Gram-dodatnich  najwi kszy  problem  w  zwalczaniu  zaka e   szpi-

talnych  stanowi   metycylinooporne 

Staphylococcus  aureus

  (MRSA).  Spo ród  pałeczek 

Gram-ujemnych  najcz stsz   przyczyn   infekcji  szpitalnych  s   wielooporne  pałeczki  

z rodziny 

Enterobacteriacae

 i 

Pseudomonas aeruginosa

. Dlatego przebadano aktywno  

bakteriobójcz  trzech, ró ni cych si   składem alkoholowych  preparatów,  wobec klinicz-

nych przedstawicieli wy ej wymienionych bakterii. Stwierdzono,  e  rodek na bazie eta-

nolu  wykazuje  znacznie  słabsze  działanie  wobec  MRSA  ni   pozostałe  preparaty  (na 

bazie mieszaniny propanoli z i bez dodatku chlorheksydyny). Natomiast wobec pałeczek 

Gram-ujemnych działa tylko nieco słabiej. 

EFFECTIVENESS OF ALKOHOL HAND ANTISEPTICS  

TO ANTIBIOTICS RESISTANT STAPHYLOCOCCI  

AND GRAM-NEGATIVE BACTERIA  

Summary 

KEY WORDS: antiseptic, nosocomial infections, resistance of bacteria to antibiotics  

and antiseptics 

Among Gram-positive bacteria the biggest problem in fighting against nosocomial infec-

tions  are  methicillin-resistant 

Staphylococcus  aureus

  (MRSA).  Among  Gram-negative 

bacteria the most often case of infections are multiresistant bacteria from 

Enterobacteria-

cae

  and 

Pseudomonas  aeruginosa

.  That’s  why  antymicrobial  activity  of  three  prepara-

tions of alkohols, distinguish from each other composition, was tested to aforementioned 

bacteria. Confirmed that

 

preparation with ethanol as a base is much poorer at antymicro-

bial  activity  to  MRSA  strains  than  other  preparations  (combination  of  propanols  with  or 

without  small  amount  of  chlorhexidine).  However  a  little  poorer  activity  is  to  Gram-

negative bacteria. 

Wst p 

Zaka enia szpitalne s  przyczyn   mierci wielu pacjentów oraz znacz-

nie zwi kszaj  koszty leczenia zaka onego chorego, gdy  wi

 si  one 

z przedłu on  antybiotykoterapi  i rekonwalescencj , a tak e odszkodo-

waniami wypłacanymi w przypadku zaistnienia tego typu zaka enia. 

J. Andraszyk, K. Borowiec 

146 

Du y  problem  stanowi   infekcje  szpitalne  wywołane  przez  szczepy  

o  wielorakiej  oporno ci  na  antybiotyki,  których  leczenie  jest  trudne  ze 

wzgl du na ograniczone mo liwo ci terapeutyczne. W ród ziarenkowców 

Gram-dodatnich główny  problem stanowi  metycylinooporne gronkowce 

złociste, których cz sto  wyst powania w polskich szpitalach jest wyso-

ka (ok. 20%) [1]. W ród pałeczek Gram-ujemnych najgro niejsze s  pa-

łeczki  z  rodziny 

Enterobacteriacae

,  wytwarzaj ce  enzymy  o  rozszerzo-

nym spektrum substratowym (ES

β

L) oraz wielooporne szczepy 

Pseudo-

monas aeruginosa

, a tak e 

Acinetobacter baumanii

 [7]. 

Walka  z  zaka eniami  szpitalnymi  wymaga  zintegrowania  wielu  dzia-

ła , takich jak: wła ciwa dezynfekcja i sterylizacja sprz tu medycznego, 

mo liwo  izolacji pacjentów, wprowadzanie programów kontroli zaka e  

szpitalnych i kontroli polityki antybiotykowej, a tak e prostej i cz sto nie-

docenianej czynno ci jak  jest mycie r k. Szerzeniu si  zaka e  szpital-

nych sprzyja w znacznym stopniu ignorowanie lub nieprawidłowe jej wy-

konywanie. 

Cel pracy 

Celem tej pracy było znalezienie odpowiedzi na pytanie: jak skutecz-

ne  s   wobec  patogenów  szpitalnych  alkoholowe  antyseptyki stosowane 

do dezynfekcji skóry r k ? 

Materiały i metoda 

Do bada  u yto 18 antybiotykoopornych klinicznych szczepów bakte-

rii;  9  gronkowców  metycylinoopornych  (MRSA)  oraz  9  pałeczek  Gram-

ujemnych (

Enterobacter spp.,

 

Acinetobacter spp.

, 

Pseudomonas aerugi-

nosa

), wymienionych w tabeli 1. 

 

Tab. 1. Charakterystyka szczepów bakterii u ytych do bada  

Bakterie 

Liczba 

szcze-

pów 

N

0  

(cfu/ml) 

Materiał kliniczny 

Wzór oporno ci na 

antybiotyki 

S. aureus (MRSA

) 

9 

1,0-3,0 x 10

7 

Krew, ropa, plwocina 

wszystkie betalak-

tamy, klindamycy-

na, MLS 

Enterobacter spp. 

3 

1,9-3,0 x 10

7

  Krew, rana, mocz 

ESBL(+): penicyli-

ny, cefalosporyny  

I-III, monobaktamy 

Acinetobacter spp. 

2 

2,4-3,0 x 10

7

  Cewnik,  

płyn mózg.-rdz. 

ESBL(+): jak wy ej 

Pseudomonas 

aeruginosa

 

4 

1,3-2,2 x 10

7

  Rurka tracheostomij-

na, rana oparzeniowa  AmpC(+): jak wy ej 

cfu – ang. colony forming unit (jednostek tworz cych kolonie). 

Aktywno  alkoholowych antyseptyków skóry r k ... 

147 

Przebadano  trzy  handlowe  preparaty  do  higienicznej  i  chirurgicznej 

dezynfekcji r k, ró ni ce si  składem substancji czynnych (tab. 2): I Eta-

proben  (etanol  52%,  2-propanol  10%),  II  Manopronto  (2-propanol  36%,  

1-propanol  28%), III  Biotensid  (2-propanol 30%, 1-propanol  25%, diglu-

konian chlorheksydyny 0,5%). Zostały one wpisane przez Instytut Leków 

do Rejestru  rodków Farmaceutycznych i Materiałów Medycznych.  

 

Tab. 2. Antyseptyki u yte do bada  

 

Antyseptyk  Skład substancji czynnych w % 

Nazwa handlowa ( producent) 

I 

etanol 52%, 2-propanol 10% 

Etaproben (Septoma) 

II 

2-propanol 36%, 1-propanol 28% 

Manopronto (Arcana) 

III 

2-propanol 30%, 1-propanol 25%, 

diglukonian chlorheksydyny 0,5% 

Biotensid  (Arcana) 

 

Badano ich aktywno  przeciwbakteryjn  nie rozcie czaj c i rozcie -

czaj c  1:1.  W  badaniach  zastosowano  ilo ciowy  test  zawiesinowy  wg 

normy  europejskiej  EN  12054:1998  [2].  Celem  badania  było  okre lenie 

stopnia redukcji liczby bakterii wprowadzonych do roztworu antyseptyku. 

Zgodnie z wymaganiami normy, preparat antyseptyczny, alkoholowy lub 

inny stosowany do wcierania w skór  r k (tzw. „handrub”), który wykazu-

je  aktywno   bakteriobójcz   powinien  spowodowa   w  warunkach  do-

wiadczenia  redukcj   co  najmniej  10

5

  liczby  bakterii.  Współczynniki  re-

dukcji wyra one w skali logarytmicznej obliczano wg wzoru: 

 

log RF = log N

0

 – log N

a

 

 

gdzie: 

N

0

 – pocz tkowa liczba bakterii u yta do bada  

N

a

 – liczba bakterii, które prze yły działanie antyseptyku 

Badanie wykonano wg schematu na ryc. 1. 

 

W  celu  uwiarygodnienia  zastosowanej  w  pracy  metody  przeprowa-

dzono, zgodnie z norm  CEN, walidacj  wybranych warunków ekspery-

mentalnych:  walidacj   nietoksyczno ci  inaktywatora  i  rozcie czalnika 

oraz walidacj  skuteczno ci inaktywacji. Testy walidacyjne wykonano dla 

ka dego z u ytych w badaniach szczepów i preparatów antyseptycznych. 

Analiz  statystyczn  wyników wykonano t-testem dla niesparowanych 

danych wg programu GraphPad InStat tm. 

J. Andraszyk, K. Borowiec 

148 

P przyjmuje warto ci od 0,0 do 1,0, gdy  liczba ta okre la prawdopo-

dobie stwo. P poni ej warto ci 0,05 (p < 0,05)  wiadczy o ró nicy istot-

nej statystycznie (IS), natomiast warto  p zawarta pomi dzy  warto ci  

0,05 a 1,0 oznacza,  e ró nice nie s  istotne statystycznie (NS).  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ryc.  1.  Schemat  badania  aktywno ci  bakteriobójczej  antyseptyków  ilo ciow   metod  

zawiesinow .

 

Wyniki 

W  tabelach  3  -  5  przedstawiono  działanie  badanych  w  pracy  trzech 

alkoholowych  antyseptyków  wobec  antybiotykoopornych  szpitalnych 

szczepów gronkowców i pałeczek Gram-ujemnych. Bakterie o pocz tko-

wej  liczbie  N

0

  poddawano  przez  60  s  działaniu  preparatów  nierozcie -

czonych  i  rozcie czonych  (1:1).  Badanie  rozcie czonych  antyseptyków 

miało w warunkach 

in vitro

 symulowa  sytuacje, w których preparaty sto-

suje si  na r ce wilgotne lub mokre (spocone, zanieczyszczone płynami). 

N

0

 

czas kontaktu 60 s 

1 ml zawiesiny testowej N (1-3 x 10

8

 cfu/ml) 

9 ml 

Woda jałowa 

Inaktywator 

Badany preparat 

1 ml 

1 ml 

8 ml 

1 ml 

1 ml 

Inkubacja 60 s/20

°

C 

15 ml TSA 

Aktywno  alkoholowych antyseptyków skóry r k ... 

149 

Tab. 3. Porównanie aktywno ci bakteriobójczej 3 antyseptyków wobec gronkowców me-

tycylinoopornych (MRSA) 

 

Wska nik log RF 

Antyseptyk  

(substancje czynne) 

Nierozcie czony  Rozcie czony 1:1 

P 

I 

(etanol) 

6,35 

±

 0,06* 

3,88 ± 0,06*

 

< 0,01 IS 

II 

(2-propanol, 1-propanol ) 

6,35 

±

 0,06* 

6,35 

±

 0,06* 

n.a. 

III 

(2-propanol, 1-propanol, digluko-

nian chlorheksydyny)   

6,35 

±

 0,06* 

6,35 ± 0,06* 

n.a 

 

n.a. – niedost pny analizie statystycznej 

* nie wykryto  ywych bakterii po działaniu antyseptyku; warto  log RF zale y od warto ci 

N

0

 i czuło ci metody 

IS – ró nice statystycznie znamienne (dla n = 9, p < 0,05 ) 

 

Z tabeli 3. wynika,  e ka dy z trzech preparatów, niezale nie od skła-

du  substancji  czynnych,  zastosowany  w  postaci  nierozcie czonej  nisz-

czył  gronkowce  metycylinooporne.  Stopie   redukcji  liczby  MRSA  był 

wy szy od 10

5

 (log RF = 6,35 

±

 0,06), co oznacza według kryteriów za-

stosowanej  normy  działanie  bakteriobójcze.  Preparaty  zawieraj ce  w 

swym  składzie  mieszanin   1-propanolu  i  2-propanolu,  zarówno  bez  (II) 

jak i z chlorheksydyn  (III), stosowane w rozcie czeniu 1:1 nadal działały 

bakteriobójczo,  powoduj c  redukcj   inokulum  bakteryjnego  (log  RF  = 

6,35 

±

  0,06)  w  stopniu  nie  mniejszym  ni   w  postaci  nierozcie czonej. 

Natomiast preparat I, zawieraj cy etanol jako główn  substancj  czynn , 

stosowany  w  rozcie czeniu,  powodował  znamiennie  ni sz   redukcj  

liczby gronkowców (log RF = 3,88 

±

 0,06; p < 0,01). Jego działanie prze-

yło około 10

3 

cfu/ml.  

Z  tabeli  4.  wynika,  e  wszystkie  badane  preparaty,  zarówno  nieroz-

cie czone  jak  i  rozcie czone  1:1,  wykazuj   wobec  pałeczek  Gram-

ujemnych działanie bakteriobójcze (log RF > 5). O ile jednak preparaty II  

i III w obu warunkach badania niszczyły pałeczki Gram-ujemne, to prepa-

rat I w rozcie czeniu 1:1 powodował wykrywalnie ni sz  redukcj  bakterii 

(log RF = 5,88 

±

 0,3), chocia  ró nice nie były znamienne statystycznie 

(p > 0,05). 

 

 

 

J. Andraszyk, K. Borowiec 

150 

Tab. 4. Porównanie aktywno ci bakteriobójczej 3 antyseptyków wobec antybiotykoopor-

nych szczepów pałeczek Gram-ujemnych 

 

Wska nik log RF 

Antyseptyk 

(substancje czynne) 

Nierozcie czony  Rozcie czony 1:1 

P 

I 

(etanol) 

6,32 

±

 0,04* 

5,88 

±

 0,3 

0,18 NS 

II 

(2-propanol, 1-propanol )  

6,32 

±

 0,04* 

6,32 

±

 0,04* 

n.a. 

III 

(2-propanol, 1-propanol, digluko-

nian chlorheksydyny) 

6,32 

±

 0,04* 

6,32 

±

 0,04* 

n.a. 

 

n.a. – niedost pny analizie statystycznej 

* nie wykryto  ywych bakterii po działaniu antyseptyku;  warto  log RF zale y od warto-

ci N

0

 i czuło ci metody 

NS – ró nice nieistotne statystycznie  (n = 9, p > 0,05) 

 

 

Tab. 5. Porównanie wra liwo ci gronkowców metycylinoopornych (MRSA) i antybiotyko-

opornych pałeczek Gram-ujemnych na działanie badanych antyseptyków 

 

Wska nik log RF 

Antyseptyk 
(substancje czynne) 

Rozcie czenie 

MRSA 

Pałeczki 

Gram (-) 

P 

Rozcie czenie  6,35 

±

 0,06*  6,32 

±

 0,04* 

n.a. 

I 
(etanol) 

1:1 

3,88 

±

 0,06*  5,88 

±

 0,3* 

< 0,01 IS 

Rozcie czenie  6,35 

±

 0,06*  6,32 

±

 0,04* 

n.a. 

II 
(2-propanol, 1-propanol)   

1:1 

6,35 

±

 0,06*  6,32 

±

 0,04* 

n.a. 

Rozcie czenie  6,35 

±

 0,06*  6,32 

±

 0,04* 

n.a. 

III 
(2-propanol, 1-propanol, 

diglukonian chlorheksydyny) 

1:1 

6,35 

±

 0,06*  6,32 

±

 0,04* 

n.a. 

 

n.a. – niedost pny analizie statystycznej 

* nie wykryto  ywych bakterii po działaniu antyseptyku; warto  log RF zale y od warto ci 

N

0

 i czuło ci metody 

IS – ró nice statystycznie znamienne (test  n = 9, p < 0,05 

 

W tabeli 5. porównano aktywno  badanych preparatów wobec gron-

kowców  i  pałeczek  Gram-ujemnych.  Ka dy  z  preparatów  stosowany  

w  postaci  nierozcie czonej  niszczył  wszystkie  wprowadzone  bakterie 

(N

0

) niezale nie od ich rodzaju (log RF > 6). Niewielkie ró nice warto ci 

log RF przedstawione w tabeli wynikaj  z ró nej g sto ci zawiesin bakte-

ryjnych  u ytych  do  bada ,  a  nie  z  ró nicy  aktywno ci  bakteriobójczej 

antyseptyków. Dlatego wyniki tych bada  nie mogły by  ocenione staty-

Aktywno  alkoholowych antyseptyków skóry r k ... 

151 

stycznie. Znacz co wi ksze ró nice aktywno ci przeciwbakteryjnej zano-

towano natomiast dla preparatu I (rozc. 1:1). Analiza statystyczna wyni-

ków wykazała,  e współczynniki redukcji obliczone dla MRSA (log RF = 

3,88 ± 0,06) były znamiennie ni sze (p < 0.01) ni  współczynniki redukcji 

obliczone dla pałeczek Gram-ujemnych (log RF = 5,88 ± 0,3). 

Dyskusja 

Alkoholowe antyseptyki skóry r k nale  do  rodków o silnym i szyb-

kim  działaniu.  Preparaty  te  w  badaniach  laboratoryjnych  wykonanych  

w celu uzyskania rejestracji musz  odpowiada  wymaganiom normy eu-

ropejskiej  EN  12054:1998  [2]. Według  normy,  powinny  one  wykazywa  

działanie  bakteriobójcze  wobec  standardowych  szczepów  bakterii,  co 

oznacza  redukcj   wprowadzonej  do  preparatu  liczby  bakterii  (N

0

)  co 

najmniej  10

5

.  Przedstawione  wyniki  bada   wskazuj ,  e  wszystkie  trzy 

preparaty  stosowane  bez  rozcie czenia  spełniały  powy sze  kryterium, 

tak e  wobec  szpitalnych  szczepów  bakterii  w  wysokim  stopniu  opornych 

na antybiotyki (metycylinooporne gronkowce, pałeczki 

Enterobacteriaceae

 

i 

Pseudomonadaceae

)  (RF  >  10

6

).  Badanie  preparatów  nierozcie czo-

nych  nie  pozwala  jednak  na  porównanie  aktywno ci  wyselekcjonowa-

nych preparatów o działaniu bakteriobójczym, a wi c nie wskazuje, który 

z nich mo e by  bardziej lub mniej skuteczny w warunkach praktycznego 

stosowania. A przecie  podczas dezynfekcji skóry r k, nie zawsze z winy 

pracowników, dochodzi do sytuacji, gdy na r ce mokre i brudne (np. nie 

wytarte do sucha po myciu, spocone lub oblane ró nymi płynami) nanosi 

si  mniejsz  porcj  preparatu lub krótszy jest czas dezynfekcji ni  prze-

widuje  producent.  Dlatego  u ytkownik  powinien  zna   zakres  tolerancji 

antyseptyku na zmiany warunków w jakich jest stosowany. Wyniki bada  

wskazuj ,  e antyseptyki opracowane głównie na bazie 1-propanolu i 2-

propanolu  wykazuj   du   tolerancj   na rozcie czenie,  nadal  wykazuj c 

działanie bakteriobójcze (RF > 10

6

). Natomiast preparaty, których główn  

substancj  czynn  jest etanol nie wykazuj  tolerancji na rozcie czenie, a 

ich aktywno  przeciwbakteryjna ulega znacznemu obni eniu (RF = 10

3

). 

Liczne doniesienia w pi miennictwie z ostatnich lat wskazuj  na bar-

dzo szybko narastaj c  oporno  drobnoustrojów nie tylko na antybioty-

ki,  ale  równie   na  stosowane  rodki  dezynfekcyjne.  Mi dzy  innymi 

stwierdzono,  e szczepy kliniczne, zwłaszcza MRSA s  bardziej oporne 

na IV-rz dowe zwi zki amoniowe i chlorheksydyn  [4, 8]. U

 

gronkowców 

wykryto białka qacA i qacB, które działaj  na zasadzie pompy błonowej, 

zale ne od pompy protonowej (PMF). Pompa ta aktywnie usuwa  rodki 

dezynfekcyjne  z  wn trza  komórki  [4,  5,  6].  Podobne  białka  (qacE  i  qa-

cE1) wyst puj  w ród pałeczek Gram-ujemnych. Lecz jak wynika z pracy 

Kückena i wsp. [3] nie zawsze szczepy pałeczek posiadaj ce te białka s  

J. Andraszyk, K. Borowiec 

152 

bardziej oporne ni  szczepy bez białek. Wyniki bada  własnych wskazuj  

na istnienie ró nic we wra liwo ci ró nych rodzajów bakterii na działanie 

antyseptyków alkoholowych. W rozcie czonym preparacie opracowanym 

na  bazie  etanolu  prze ywały  pałeczki  Gram-ujemne  ( rednio  >10)  oraz 

gronkowce  metycylinooporne  (>  1000).  Oznacza  to,  e  w  warunkach 

praktycznych, w przypadku popełnienia bł du podczas dezynfekcji skóry 

r k  przez  personel  medyczny  (np.  niedokładne  wysuszenie  przed  nało-

eniem  preparatu)  istnieje  zwi kszone  ryzyko  przeniesienia  patogenów 

na innego pacjenta.  

Wnioski 

1.  Alkoholowe antyseptyki  na bazie 1-propanolu, 2-propanolu i etanolu 

w  warunkach  laboratoryjnych  zdefiniowanych  przez  norm   europej-

sk  (EN 12054:1998) w czasie 1 minuty działaj  bakteriobójczo wo-

bec klinicznych szczepów opornych na antybiotyki gronkowców i pa-

łeczek Gram-ujemnych. 

2.  Antyseptyki  zawieraj ce  etanol  jako  główn   substancj   czynn ,  nie 

wykazuj  tolerancji na rozcie czenie w odró nieniu od antyseptyków 

zawieraj cych  w  swym  składzie  mieszanin   1-propanolu  i  2-propa-

nolu, co wskazuje na mo liw  ich nieskuteczno  w warunkach prak-

tycznego zastosowania. 

3.   Metycylinooporne  szczepy  gronkowców  z  gatunku 

Staphylococcus

 

aureus

 (MRSA) wykazuj  ni sz  wra liwo  na alkoholowe antysep-

tyki  na  bazie  etanolu  w  porównaniu  do  antybiotykoopornych  szcze-

pów pałeczek Gram-ujemnych.  

Pi miennictwo 

1.  Dzier anowska  D.,  Jelijaszewicz  J.:  Zaka enia  szpitalne,  1999,  Wydawnictwo  

α

-medica  press,  Bielsko-Biała.  –  2.  European  Committee  for  Standarization  (CEN): 

Quantitative  suspension  test  for  the  evaluation  of  bactericidal  activity  of  products  for 

higienic and surgical handrub and handwash used in human medicine. Test method and 

requirements (phase 2/step 1), 1998. – 3. Kücken D. et al.: FEMS Microbiol. Lett., 2000, 

183, 95. – 4. McDonnel G., Russel A.D.: Clin. Microbiol. Rev.,1999, 12, 147. – 5. Młynar-

czyk  G.:  Przegl d  Epidemiologiczny,  2000,  1,  54,  22-23.  –  6.  Noguchi  N.  et  al.:  FEMS 

Microbiol. Lett., 1999, 172, 247. – 7. Samet A.: Przegl d Epidemiologiczny, 2000, 1, 54, 

34. – 8. Stefa ska J.: Mikrobiologia Medycyna, 2000, 1 (22), 17-23.