Henryk Markiewicz
A U T O R I N A R R A T O R
Ka
ż
da wypowied
ź
to nast
ę
pstwo działa
ń
jakiego
ś
psychofizycznego sprawcy czyli autora wypowiedzi a
podstawowa relacja w ka
ż
dym procesie komunikacyjnym
AUTOR – WYPOWIED
Ź
AUTOR = instancja wobec wypowiedzi zewn
ę
trzna = AUTOR ZEWN
Ę
TRZNY
Mo
ż
e by
ć
rozpatrywany w ró
ż
nych perspektywach:
•
- realny człowiek – osoba psychofizyczna, ucechowana bez wzgl
ę
du na zwi
ą
zek tych cech z
wypowiedzi
ą
, któr
ą
si
ę
zajmujemy
•
- realny człowiek, ale zajmujemy si
ę
jedn
ą
z rół społecznych, jakie pełni – postawy i zachowanie
zwi
ą
zane z działalno
ś
ci
ą
autorsk
ą
•
tylko te postawy, które s
ą
istotne dla danej wypowiedzi w ten sposób konstruuje si
ę
tzw. OSOBOWO
ŚĆ
TWÓRCZ
Ą
•
Inne, wa
ż
ne dla badacza literatury, aspekty autora zewn
ę
trznego: osobowo
ść
publiczna – dane
personalne i biograficzne
•
AUTOR ZEWN
Ę
TRZNY = realnie istniej
ą
ca osoba psychofizyczna
AUTOR WEWN
Ę
TRZY - autor ujawniaj
ą
cy si
ę
w samej wypowiedzi – ujawniany w niej przez działania interpretacyjne
czytelnika / badacza.
Mo
ż
na go traktowa
ć
:
czynno
ś
ciowo = podmiot dokonywuj
ą
cy kolejnych operacji tekstotwórczych
systemowo = korelat reguł urzeczywistnionych w wypowiedzi
personalnie = osobowo
ść
implikowna przez wła
ś
ciwo
ś
ci tej wypowiedzi
W zasadzie – autor wewn
ę
trzny = „ja mówi
ą
ce” tekstu / podmiot tekstowy (podmiot tekstowy jest zarazem
autorem wewn
ę
trznym)
odr
ę
bno
ść
autora wew. i podmiotu tekstowego wyst
ę
puje w licznych utworach literatury pi
ę
knej, szczególnie
w tych, które posługuj
ą
si
ę
FIKCJ
Ą
.
1. Wolfgang Kayser: Narrator nigdy nie jest znanym czy jeszcze nieznanym autorem, lecz rol
ą
, któr
ą
autor
wynajduje lub odgrywa.
2.Aleksandra Okopie
ń
-Sławi
ń
ska: Podmiot utworu (autor wew.) jest nieto
ż
samy z głównym naratorem czy
podmiotem lirycznym.
Ale – autor szkicu nie zgadza si
ę
z nimi :
3. NARRATOR FINGOWANY = jego dane personalne s
ą
jawnie nie zgodne z autorskimi
Ojciec zad
ż
umionych – bezsporny przykład narratora fingowanego
4. NARRATOR AUTORSKI – Beniowski
PODZIAŁ NARRACJI WG MARKIEWICZA
Zdarzaj
ą
si
ę
utwory, które maj
ą
kilku narratorów – W
ś
ciekło
ść
i wrzask Faulknera
I. Ze wzgl
ę
du na sposób przekazu narracji:
narracja mówiona
narracja pisana
brzmieniowy = narracja mówiona (narracja mówiona odtwarzaj
ą
ca narracj
ę
pisan
ą
(lektura radiowa)
napisowy = narracja pisana
a. narracja pisana odtwarzaj
ą
ca / imituj
ą
ca n. mówion
ą
(gaw
ę
da, monolog wypowiedziany)
b. narracja pisana lub mówiona odtwarzaj
ą
ca lub cz
ęś
ciej finguj
ą
ca czyje
ś
narracyjnie nasycone my
ś
lenie
(monolog wewn
ę
trzny) lub my
ś
lenie wraz z postrze
ż
eniami i wyobra
ż
eniami (strumie
ń
ś
wiadomo
ś
ci)
II. Ze wzgl
ę
du na na modalno
ść
:
narrator autorskiego = autor wewn
ę
trzny (a. Asertuj
ą
cy i a. Finguj
ą
cy)
narrator fingowany
narratora autorskiego (identyczny z autorem wewn
ę
trznym)
narrator fingowany (odr
ę
bny od autora wew.)
adnotacja do „narrator autorski” : narrator autorski mo
ż
e wyst
ą
pi
ć
jako:
- narrator asertuj
ą
cy – mówi szczerze lub wbrew swoim prze
ś
wiadczeniom, mówi prawd
ę
lub si
ę
myli – zawsze
manifestuje / przekazuje tre
ś
ci wypowiedzi jako swe przekonania (list, pami
ę
tnik, reorta
ż
, praca naukowa)
- narrator finguj
ą
cy – podmiot tekstowy, który przez swoje cechy mniej lub bardziej oddziela si
ę
od autora;
wypowiada quasi-s
ą
dy, zdania pozoruj
ą
ce tylko s
ą
dy rzetelne, wytwarza fikcj
ę
literack
ą
(powie
ść
, nowela...)
Narrator asertuj
ą
cy wyst
ę
puje jako:
- narrator asertuj
ą
cy relatywnie – ze swojego stanowiska (narrator powie
ś
ciowego pami
ę
tnika czy dzinnika)
(rzadziej) narrator fingowany i finguj
ą
cy zarazem (posta
ć
powie
ś
ciowa pisz
ą
ca powie
ść
– Edward w Fałszerzach
Gide’a)
- narrator pseudoasertuj
ą
cy – Stanisław Lem jako autor fingowanych recenzji w Doskonałej pró
ż
ni
III. Ze wzgl
ę
dy na pozycje narratora wobec przedstawianej
rzeczywisto
ś
ci
narrator bezpo
ś
redni
narrator mediatyzuj
ą
cy
narracja immanentna
narracja transcendentna
nale
ż
y do rzeczywisto
ś
ci jako uczestnik czy bezpo
ś
redmni
ś
wiadek cało
ś
ci/cz
ęś
ci przedstawianych zdarze
ń
(pami
ę
tnik, dariusz, odminny fingowane) = narracja immanentna
znajduje si
ę
poza jej obr
ę
bem (praca hostoryczna) = narracja transcendentna
Narrator bezpo
ś
redni opowiada ze swojego własnego stanowiska
Narrator mediatyzuj
ą
cy uto
ż
samia si
ę
z postaci
ą
lub postaciami, o których opowiada, czyni
ą
c ich w ten sposób
po
ś
redników narracyjnych (patrz ni
ż
ej)
zjawisko mediatyzacji NARRATOR MEDIATYZUJ
Ą
CY
autonarracja – 1 osobowa
allonarracja – 3 osobowa
narrator asertuj
ą
cy
narrator finguj
ą
cy
Orientacja: autotropiczna i allotropiczna
skierowana na samego siebie – autotropiczna = autonarracja (1.os.)
skierowana na inne postaci lub przedmioty – allotropiczna = allonarracja (3.os.)
Motywacja czyli
ź
ródło od którego pochodzi przekazywana tre
ść
np. Obserwacja, samoobserwacja,
retrospekcja, rekonstrujcja na podstawie innych
ż
ródeł, domysły, hipotezy, fantazjowanie
a. narrator asertuj
ą
cy – ujawnia wprost lub bezpo
ś
rednio swoj
ą
motywacj
ę
b. narrator finguj
ą
cy – udaje tylko obserwacj
ę
, retrospekcj
ę
itd., jego obserwacja posiada cz
ę
sto cech
ę
niezawodnej hiperdomy
ś
lno
ś
ci; retrospekcja opiera si
ę
tu na „doskonałej pami
ę
ci”. U narrartorów finguj
ą
cych
wyst
ę
puj
ą
jeszcze inne motywacje: - empatia = bezpo
ś
rednia penetracja przebiegów cudzego
ż
ycia -
nadwiedza = wyposa
ż
enie narratora w taki zasób informacji, który przekracza granice wiedzy dost
ę
pnej w danym
momencie jakiejkolwiek postaci(np.antycypacja wydarze
ń
przyszłych) oraz w wiedz
ę
o nie
ś
wiadomych stanach
psychicznych postaci - kreacja = np. narrator Kubusia fatalisty ujawnia wprost swoje uprawnienia kreacyjne
Wobec rzeczywisto
ś
ci przedstawionej narrator mo
ż
e przejawia
ć
ró
ż
ne kompetencje
1. mo
ż
e ograniczy
ć
si
ę
do asertowanej lub fingowanej konstancji działa
ń
, zdarze
ń
, procesów zewn
ę
trzych = „oko
kamery” / poza behawiorystyczna
2. mo
ż
e przytacza
ć
wypowiedzi i my
ś
li czy przedstawienia innych stanów psychocznych swych bohaterów
mo
ż
e dalej interpretowa
ć
, wyja
ś
nia
ć
i uzasadnia
ć
, stawia
ć
hipotezy i przewidywania, oceny i uogólnienia
Stosunek narratora do przedstawianego i projektowanego odbiorcy:
1. uwydatnianie tego stosunku – mo
ż
e si
ę
ujawni
ć
wy
ż
szo
ść
lub ni
ż
szo
ść
, dystans lub poufało
ść
, akcentowanie
zgodno
ś
ci lub sprzeczno
ś
ci stanowisk, agresywno
ść
lub symapatia, ułatwnienie lub utrudnienie odbioru
2. stonowanie
konstrukcja narratora uwzgl
ę
dnia
ć
musi stopie
ń
i sposoby tematyzowania samej komunikacji narracyjnej
wzminki narratora o sobie jako podmiocie czynno
ś
ci narracyjnych
wzmianki autoprezentacyjne – inne informacje o sobie, np.dane personalne, biograficzne, cechy charakteru,
uczucia, pogl
ą
dy
obfito
ść
, wyrazisto
ść
i indywidualizacja tych danych – stanowi o stopniu personalizacji narratora
wzmianki kontaktowe – nawi
ą
zuj
ą
ce kontakt z odbiorc
ą
Autorytatywno
ść
narratora
Cechy charakterystyczne:
- niezmienno
ść
tych cech na przestrzeni całego tekstu (lliteratura naukowa, pami
ę
tnikarska, reporta
ż
owa)
- niezmienno
ść
narratora, zwłaszacza obranego przez niego punktu widzenia – naczelny postulat sztuki
powie
ś
ciowej (szczególnie XX wiek)
- w powie
ś
ciach z XIX wieku – narrator si
ę
zmienia (np. Lalka)
Monolog Molly z Ulissesa J. Joyce’a:
narracja niby my
ś
lana
fingowana (wzgl
ę
dnie asertowana)
immanentna czyli jest uczestnikiem przedstawianych zdarze
ń
auto- i allotropiczna
obserwacyjna i wspomnieniowa
bezpo
ś
rednia, spersonalizowana