1
Dlaczego należy dzieciom wytyczać granice?
1.
Granice pomagają dzieciom w odkrywaniu świata. Dają
odpowiedź na pytania: Co jest w porządku, a co nie. Kto tu
naprawdę dowodzi. Jak daleko mogę się posunąć. Co się stanie
jeśli posunę się za daleko.
2.
Granice określają ścieżkę akceptowanych zachowań. Jeśli
granice są jasno określone i niezmienne, dzieciom łatwiej jest
poznać ścieżkę i nią podążać.
3.
Granice określają związki miedzy ludźmi. Informacje zebrane
przez dzieci w doświadczaniu granic pozwalają im odkryć, jaką
maja siłę w relacjach z dorosłymi i w jakim stopniu kontrolują
sytuację.
4.
Granicę wspomagają rozwój dziecka. Dają informację dzieciom
i rodzicom z czym sobie dzieci radzą, a z czym jeszcze nie.
5.
Granice dają poczucie bezpieczeństwa. Dzieci chcą, aby ich
rodzice byli w rzeczywistości rodzicami, oczekują, aby
wytyczali oni jasne i stabilne granice. Liczą na to, aby
wytyczając im granice dali silny przekaz: Jestem twoim
rodzicem. Jestem silny i odpowiedzialny. Możesz liczyć na to,
ze poprowadzę cię we właściwym kierunku.
6.
Wytyczanie granic musi być procesem dynamicznym. Dzieci
rosną i zmieniają się, potrzebują możliwości poznawania świata
i ćwiczenia posiadanych umiejętności oraz kształtować poczucie
odpowiedzialności. Rodzice musza zatem wytyczać takie
granice, aby wspierać naturalny rozwój dziecka, dostosowując je
poszerzając w miarę jak dzieci wykazują gotowość do przyjęcia
na siebie zwiększonej odpowiedzialności i wolności.
GRANICE POWINNY BYĆ NA TYLE MOCNE, ABY
UKIERUNKOWYWAĆ BADANIA DZIECKA, A
JEDNOCZEŚNIE NA TYLE ELASTYCZNE, ABY
UMOŻLIWIĆ IM ROZWÓJ I ZMIANY.
2
Modele wytyczania granic
1.
Granice zbyt restrykcyjne (nadmierna kontrola, zbyt mała
swoboda, by testować i odkrywać) Efekt: zły wpływ takich
granic na wyniki w nauce i poczucie odpowiedzialności,
prowokują do buntu
2.
Granice zbyt szerokie (niedostateczna kontrola) Efekty: źle
wpływa na efekty w nauce i poczucie odpowiedzialności
ponieważ dziecko nie ponosi konsekwencji swoich
niewłaściwych wyborów, u dziecka nie wykształca się poczucie
odpowiedzialności. Prowokuje nadmierne testowanie.
3.
Granice niestabilne. Nietrwała wolność zależna np. od humoru
rodzica. Efekt: negatywne wyniki w nauce i brak poczucia
odpowiedzialności (przecież kiedyś mi wolno było). Prowokuje
testowanie i bunt. Dziecko robi to na co ma ochotę i sprawdza
jaki będzie efekt.
4.
Granice zrównoważone (zrównoważona kontrola). Wolność
oparta na odpowiedzialności. Dziecku dajemy ograniczony
wybór i konsekwencje, których przestrzegamy. Efekt: skłania do
nauki i poczucia odpowiedzialności, uczy współpracy.
Trzy modele wychowawcze
Podejście
przyzwalające
Podejście
demokratyczne
Podejście
restrykcyjne/autorytarne
Wolność bez granic Wolność w ramach
granic
Granice bez wolności
Rozwiązywanie
problemów poprzez
perswazję i
odpowiedzialność
Rozwiązywanie
problemów poprzez
współpracę
Rozwiązywanie
problemów siłą
Jedna strona
wygrywa, druga
przegrywa
Obie strony
wygrywają
Jedna strona wygrywa,
druga przegrywa.
3
Interakcja restrykcyjna
Zachowanie rodzica
Zachowanie dziecka
Dzieci kłócą się
Dochodzenie
Obrażanie, pomniejszanie
Oskarżenia i wzajemne
obwinianie się
Ośmieszanie
Dalsze oskarżenia i obwinianie
się
Konsekwencja
Groźby
Okazywanie gniewu
Zemsta: przezywanie
Wyciągnięcie surowych
konsekwencji
Przykre uwagi, dalsza zemsta
Surowa kara
Odbywanie kary
4
Podejście restrykcyjne
Przekonania rodziców
Jeśli nie boli, dziecko się nie
uczy, dzieci nie będą szanowały
twoich zasad, jeśli nie boja się
twoich metod. Panowanie nad
dziećmi jest moim zadaniem.
Rozwiązywanie problemów
moich dzieci jest moim zadaniem.
Władza i kontrola nad sytuacją Cała w rękach rodziców.
Proces rozwiązywania
problemów
Problemy rozwiązywane SA siłą,
wrogość, rodzice rozwiązują
wszystkie problemy i podejmują
wszystkie decyzje. Rodzice
kierują procesem i kontrolują go.
Czego uczą się dzieci
Rodzice SA odpowiedzialni za
rozwiązywanie problemów
swoich dzieci. Bolesnych zasad
komunikowania i rozwiązywania
problemów.
Jak dzieci reagują
Gniewem, uporem, zemstą,
buntem, wycofaniem,
podporządkowaniem pełnym
lęku.
5
Podejście przyzwalające
Schemat interakcji przyzwalającej
Zachowanie rodzica
Zachowanie dzieci
Dzieci się kłócą
Niejasne polecenie
Dzieci ignorują rodzica,
wyłączają się
Powtarzanie
Nawoływanie do współpracy
Powtarzanie i przypominanie
Dalsze prośby
Wygłaszanie kazań
Wzajemne oskarżenia
Proponowanie rozwiązania
Wzajemne kłótnie
Frustracja i dramatyzowanie
Konsekwencja
Protesty
Poczucie winy, wycofanie
konsekwencji
Wymuszanie obietnicy,
targowanie się
Łamanie obietnicy
Kolejne prośby
Kłótnia trwa
Poddanie się, rezygnacja.
6
Podejście przyzwalające
Przekonania rodziców
Dzieci będą współpracować, jeśli
zrozumieją, ze wspólpraca jest
właściwym rozwiązaniem. Moim
zadaniem jest służenie dzieciom i
sprawianie, by były one
szczęśliwe.
Konsekwencje, które powodują
zdenerwowanie dziecka, nie
mogą być skuteczne.
Władza i kontrola nad sytuacją Cała w rękach dzieci.
Proces rozwiązywania
problemów
Przez perswazję.
Jedna strona przegrywa, druga
wygrywa.
Rodzice rozwiązują większość
problemów.
Czego uczą się dzieci
Zasady są dla innych, nie dla
mnie, robie to na co mam ochotę.
Rodzice służą dzieciom. Rodzice
są odpowiedzialni za rozwiązanie
większości problemów swoich
dzieci. Zależności, braku
szacunku, skupiania się na sobie.
Jak dzieci reagują
Sprawdzaniem granic. Podważają
i ignorują zasady i autorytety.
Ignorują to co się do nich mówi.
Wyczerpują rodziców utarczkami
słownymi.
7
Podejście demokratyczne (wolność w ramach granic)
Schemat interakcji demokratycznej
Zachowanie rodzica
Zachowanie dzieci
Dzieci kłócą się
Informuje o stałej granicy
Wyraża wiarę w zdolności dzieci do
rozwiązania problemu
Zarządza ochłoniecie
Koniec przepychanek
Odzyskana kontrola
Przedstawienie możliwości wyboru
zachowań
Rozpoczynają rozwiązanie problemów
Wyznacza określone możliwości
wyboru z logicznymi konsekwencjami
Dzieci wybierają współpracę
8
Podejście demokratyczne
Przekonania rodziców
Dzieci są zdolne do
rozwiązywania problemów na
własną rękę. Dzieci powinny
mieć możliwość wyboru oraz
ucznia się przez konsekwencje
tych wyborów. Skutecznym
sposobem motywowania do
współpracy jest zachęta.
Władza i kontrola nad sytuacją Dzieci otrzymują tyle władzy i
kontroli by potrafiły sobie z nimi
odpowiedzialnie poradzić.
Proces rozwiązywania
problemów
Oparty na współpracy. Strategia
bez przegranych. Oparty na
wzajemnym szacunku. Dzieci są
aktywnymi uczestnikami procesu
rozwiązywania problemów.
Czego uczą się dzieci
Odpowiedzialności, współpracy,
niezależności, szacunku dla zasad
i autorytetów, samokontroli.
Jak dzieci reagują
Więcej współpracy, mniej
sprawdzania granic. Samodzielne
rozwiązywanie problemów.
Poważnie traktują słowa
rodziców.
9
Podejście mieszane restrykcyjno – przyzwalające
Zachowanie rodzica
Zachowanie dzieci
Dzieci kłócą się
Uprzejma prośba
Ignorowanie
Powtarzanie
Przypominanie
Racjonalne przekonywanie
Dalsze ignorowanie
Targowanie się
Spieranie się
Wygłaszanie kazań
Ignorowanie
Namawianie
Gniewne oskarżenia
Oskarżanie i narzekanie
Krytyki
Groźby
Obraźliwe uwagi, bunt
W 50% przypadków poddaje się
W 50% stosuje restrykcyjną
konsekwencję
Stawia na swoim
Przestaje zachowywać się
niewłaściwie
10
Skuteczne uczenie zasad
Dzieci uczą się na konkretach. Ich przekonania i poglądy dotyczące naszych
zasad oparte są w głównej mierze na tym, czego doświadczają bardziej niż na
tym , co słyszą.
Kiedy to co mówimy pozostaje w zgodzie z tym, co robimy, dzieci nabierają
zaufania do naszych słów i uczą się stojących za nimi zasad.
Granice stałe czy ruchome?
Granice ruchome: kiedy nie znaczy tak.
Ruchome granice są nieskuteczne ponieważ nie pozwalają osiągnąć żadnego z
podstawowych celów wychowawczych. Nie powstrzymują niewłaściwych
zachowań, nie zachęcają do zachowania we właściwy sposób, nie przekazują
podstawowych informacji na temat reguł i oczekiwań dorosłych.
Prowokują testowanie i narastanie niewłaściwych zachowań oraz próbę sił.
Ustalając ruchome posłuszeństwo wydaje się być ani oczekiwane ani
obowiązkowe.
Sposoby wytyczania ruchomych granic.
1.
Życzenia, nadzieje, marzenia.
2.
Powtarzanie i przypominanie
3.
Przemowy, kazania, wykłady
4.
Ignorowanie niewłaściwego zachowania
5.
Niejasne polecenia.
6.
Dawanie złego przykładu
7.
Targowanie się
8.
Kłótnie i spory
9.
Łapówki i nagrody specjalne
10.
Brak spójności w podejściu wychowawczym rodziców
11.
Nieskuteczne egzekwowanie zasad
Nieskuteczne komunikaty werbalne – przykłady
Chyba już czas na kąpiel nie sadzisz.
Może raz na jakiś czas spróbowałbyś być miły
No już zachowuj się jak człowiek
Nie widzisz, ze rozmawiam przez telefon.
Weź się w garść
Nie podoba mi się twoja postawa
Byłoby dobrze gdybyś wcześniej odrabiał lekcje
11
Byłoby ci milo gdybym ci wciąż przerywała
Przestań zachowywać się jak idiota.
Spróbuj choć trochę współpracować
Dość już tego
Nieskuteczne komunikaty zawarte w działaniu.
Pozwalanie dzieciom by pozostawiały po sobie bałagan
Sprzątanie bałagany pozostawionego przez dzieci
Ubierania dzieci, które potrafią już to robić same
Ignorowanie niewłaściwego zachowania w nadziei, ze minie samo
Ignorowanie niewłaściwego zachowania w przypływie dobrego humoru
Granice stałe
Sposoby określania stałych granic
1.
Komunikat powinien dotyczyć zachowania „przestań mi przeszkadzać”
2.
Bądź bezpośredni konkretny „wróć o siódmej”
3.
Mów normalnym głosem.
4.
Dokładnie określaj konsekwencje.
5.
Popieraj słowa działaniem
Komunikaty zniechęcające
Nie możesz choć raz zrobić tego, o co cię proszę
Pokaz mi, ze masz rozum i raz dla odmiany potrafisz dokonać właściwego
wyboru.
Czy traktowanie mnie z szacunkiem to dla ciebie zbyt wiele
Tylko na to cię stać
Nie wierzę własnym oczom! Raz w życiu postanowiłeś wykonać to, co do ciebie
należy.
Zrób tak jeszcze raz, tylko spróbuj.
W każdej rodzinie trafi się jeden idiota.
To dopiero było mądre
Wiedziałem, ze jeśli na moment zostawię cię samego, to zaraz wpakujesz się w
jakieś kłopoty.
Komunikaty zachęcające
Zachęcanie do podejmowania lepszych decyzji
- co zamierzasz zrobić następnym razem
12
Zachęcanie do właściwych działań
- dziękuję…..
Zachęcanie do współpracy – docenianie wysiłków dzieci
Podoba mi się, jak ładnie sobie z tym poradziłeś
Twój pokój bardzo ładnie dziś wygląda
Z twoja pomocą jest mi znacznie łatwiej
Niezła robota
Wiedziałam, ze mogę na ciebie liczyć
Dziękuje, naprawdę bardzo mi pomogłeś.
Zachęcanie do niezależności
- dobra robota, wiedziałem, że sobie z tym poradzisz, na pewno ci się uda, dalej,
ś
miało.
Komunikaty zachęcające
Komunikaty zniechęcające
Zachęcają do współpracy
Motywują i dają poczucie siły
Wyrażają szacunek, zaufanie i
poparcie
Stwarzają relacje oparte na współpracy
Zaspokajają potrzebę przynależności,
kompetencji i poczucia własnej
wartości
Skupiają się na decyzjach i
działaniach.
Prowokują do oporu i rewanżu
Zniechęcają i upokarzają
Pomniejszają poczucie własnej
wartości
Tworzą relacje oparte na wrogości
Są odbierane jako atak na własną
osobę.
Skupiają się na wartości i umiejętności
dziecka.
Uczenie umiejętności rozwiązywania problemów
1.
Dawanie przykładu właściwego zachowania
a)
daj przykład właściwego zachowania, którego chcesz nauczyć dziecko
b)
Zachęć dziecko by spróbowało jeszcze raz, pokazując właściwe
zachowanie
c)
Zachęcaj do starań i rozwijania umiejętności.
2. Spróbuj jeszcze raz
Po dokonaniu przez dziecko drobnego wykroczenia, wytyczamy dziecku
wyraźna granicę i zachęcamy dziecko do właściwego zachowania za pomocą
słów „spróbuj jeszcze raz”.
3.
Odkrywanie możliwości wyboru
a)
Zapytaj dziecko o inne możliwości wyboru rozwiązania problemu lub
bardziej skutecznego sposobu poradzenia sobie z dana sytuacją
13
b)
Zachęć dziecko do wykorzystania jednej z najlepszych możliwości
wyboru
4.
Ograniczony wybór
a)
ogranicz liczbę przedstawianych możliwości do 2-3 i upewnij się, ze
pożądane zachowanie jest jedna z nich.
b)
Pamiętaj, że możliwości wyboru to twoje granice. Określ je bardzo
wyraźnie, nie pozostawiając miejsca na wykręty w przeciwnym wypadku
możesz sprowokować testowanie granic.
c)
Po przedstawieniu ograniczonego wyboru zapytaj dziecko: Co wolisz? To
pytanie przenosi odpowiedzialność za podjęcie decyzji i właściwe
zachowanie na barki dzieci.
d)
Kiedy dziecko wyraża zamiar podporządkowania się właściwemu
wyborowi, ale tego nie realizuje, następnym krokiem musi być
wyciągnięcie logicznych konsekwencji.
WYCIĄGANIE KONSEKWENCJI
Konsekwencje są jak ściany. Powstrzymują niewłaściwe zachowanie.
Dostarczają dzieciom jasnych i ostatecznych odpowiedzi na pytania
dotyczące tego, kto kontroluje sytuację i co jest właściwe. Konsekwencje
uczą dzieci odpowiedzialności, ponieważ dzięki nim doświadczają one
skutków swoich wyborów i zachowań.
Sposoby wyciągania konsekwencji
1.
Natychmiastowość - najskuteczniejsze konsekwencje musza być
wyciągane natychmiast po niewłaściwym zachowaniu.
2.
Spójność – ( między komunikatem werbalnym, a działaniem, między
działaniem jednego rodzica i drugiego, spójność wyciągania
konsekwencji przy różnych okazjach).
3.
Logiczny związek z nieakceptowanym zachowaniem, które konsekwencje
maja powstrzymać.
4.
Granice czasowa
5.
Dawanie przykładu właściwego zachowania
6.
Czyste konto
Rodzaje konsekwencji
1.
konsekwencje naturalne – wynikają z wydarzenia lub sytuacji.
Sytuacje, które można wykorzystać jako naturalne konsekwencje
a)
kiedy cos dzieci niszczą, gubią z powodu niewłaściwego użytkowania lub
braku odpowiedzialności- nie naprawiaj, nie odkupuj zniszczonego
przedmiotu przynajmniej przez jakiś czas, tak, aby dziecko mogło odczuć
stratę.
14
b)
Kiedy dzieci zapominają: nie przypominaj, ani nie zdejmuj z nich
odpowiedzialności, robiąc za nie to co powinny robić same.
c)
Kiedy dzieci nie wywiązują się ze swoich obowiązków
Konsekwencje logiczne – jasne komunikaty zawarte w działaniu
Wskazówki dotyczące wyciągania logicznych konsekwencji
1.
Mów normalnym tonem
2.
Myśl jak najprościej – większość niewłaściwych zachowań ma miejsce w
sytuacjach angażujących: dziecko i inne dzieci ( konsekwencja logiczna
oddzielamy dziecko od dzieci), dziecko i przedmioty (oddzielamy dziecko
od przedmiotu), dziecko i działania (oddzielamy dziecko od czynności lub
przywileju)
3.
Przedstaw dziecku ograniczony wybór, zanim zachowa się ono
niewłaściwie.
4.
Logiczne konsekwencje powinny być wyciągane natychmiast po
niewłaściwym zachowaniu
5.
Ustalaj dokładnie czas trwania konsekwencji i czas przeznaczony na np.
naprawienie szkody.
Kiedy wyciągać logiczne konsekwencje?
1.
niewłaściwe użycia zabawek lub innych przedmiotów
2.
Bałaganienie
3.
Destrukcyjne zachowania
4.
Niewłaściwe korzystanie z przywilejów
PROCEDURA PRZERWY
- powstrzymuje niewłaściwe zachowanie
- odsuwa dzieci od negatywnych bodźców
- zapewnia czas potrzebny na odzyskanie kontroli nad sobą
Wskazówki
1.
przedstaw dziecku metodę, zanim zaczniesz ją stosować
2.
wybierz odpowiednie miejsce na przerwę (tam gzie jest najmniejszy ruch,
najmniej wzmocnień pozytywnych, gdzie jest spokojnie)
3.
Pilnuj czasu (procedura przerwy może trwać od 5 do 20 minut) w
przypadku działań silnie destrukcyjnych możemy podwoić lub co
najwyżej potroić czas trwania przerwy)
15
4.
W przypadku tendencji do testowania granic wyznaczamy przerwę za
pomocą metody ograniczonego wyboru.
5.
Kiedy zasady zostały złamane, natychmiast wyznaczaj przerwę.
6.
Po zakończeniu przerwy, dziecko powinno mieć znów czyste konto (pod
warunkiem, ze zaprzestało niewłaściwego zachowania).
7.
Wprowadzaj przerwy tak często jak to będzie konieczne
Kiedy stosujemy przerwy
1.
kiedy dziecko testuje granice rodzica.
2.
kiedy dziecko zachowuje się bez szacunku.
3.
Kiedy dziecko zachowuje się buntowniczo.
4.
Kiedy dziecko zachowuje się kłótliwie.
5.
Kiedy dziecko zachowuje się agresywnie lub używa przemocy.
6.
Kiedy dziecko ma napad gniewu.
Dostosowywanie metod wychowawczych do potrzeb nastolatków.
1.
Bardziej elastyczne wytyczanie granic.
2.
Większy udział w podejmowaniu decyzji.
3.
Większa pomoc w odkrywaniu możliwości
4.
Wolność, ale tylko w ramach wytyczanych przez dorosłego granicach.
16
Odrabianie lekcji – zachwiana równowaga.
Zadania rodziców
Zadania dziecka
Zadania nauczyciela
Zadawanie częstych
pytań na temat prac
domowych.
Przypominanie dziecku o
odrobieniu lekcji.
Pytanie czy dziecko
odrobiło lekcje.
Dodatkowe wyjazdy do
szkoły po zadania lub
książki, których dziecko
zapomniało zabrać.
Pomoc polegająca na
rozwiązywaniu
niektórych zadań.
Wygłaszanie kazań lub
karanie za niewykonane
zadania.
Poczucie
odpowiedzialności za
porażki dziecka.
Znajdowanie wymówek
dotyczących zadanej
pracy
Wysłuchiwanie
przypomnień i kazań
Czekanie z odrobieniem
lekcji do ostatniej chwili
Odrabianie lekcji w
ruchliwym miejscu,
które będzie przyciągało
największa uwagę.
Udawanie, ze nie
rozumie zadań, tak by
rodzice zaangażowali się
w ich odrobienie.
Odrabianie lekcji
pospiesznie i
powierzchownie, by
mieć to jak najszybciej
za sobą
Obwinianie rodziców i
nauczycieli za słabe
oceny.
Wygłaszanie kazań,
przekonywanie i
namawianie dziecka do
odrabiania lekcji.
Częste przypominanie o
zadanej pracy.
Dawanie dziecku
dodatkowych terminów i
kolejnych szans
nadrobienia zaległości
Dawanie łatwiejszych
zadań w nadziei, ze
zostaną odrobione
Proszenie rodziców o
większe zaangażowanie.
Specjalne nagradzanie
dziecka za odrobioną
pracę.
Poczucie
odpowiedzialności za
niepowodzenia dziecka.
17
Odrabianie lekcji - system zrównoważony
Zadania rodziców
Zadania dziecka
Zadania nauczyciela
Wyznaczenie stałej pory
odrabiania lekcji
Wyznaczenie stałego
miejsca pracy
Zapewnienie
niezbędnych materiałów
i pomocy naukowych
Zapewnienie pomocy i
rady w określonych
granicach.
Wyznaczenie logicznych
konsekwencji za
nieposłuszeństwo i
wyciąganie ich w razie
potrzeby.
Pilnowanie zadanych
prac i książek
Punktualne
rozpoczynanie
odrabiania lekcji i
przeznaczanie na to
odpowiedniej ilości
czasu.
Samodzielne odrabianie
lekcji i korzystanie tylko
z niewielkiej pomocy.
Oddawanie na czas
wykonanej pracy
Przyjęcie
odpowiedzialności za
oceny lub inne
konsekwencje.
Udzielanie wskazówek
Dostarczanie materiałów
Zachęcanie do pracy.
Udzielanie informacji
zwrotnej dotyczącej
oddanej pracy.
Czas na odrabianie lekcji
1.
wybierz porę która będzie obowiązywała stale
2.
Wybierz stosunkowa wczesną porę odrabiania lekcji.
3.
Jasno określ początek i koniec odrabiania lekcji.
4.
wybierz porę, w której będziesz jak najbardziej dostępny.
Na podstawie ksiązki „Kiedy pozwolić, kiedy zabronić”
Opracowała Joanna Stroemich - psycholog
18