Ostatni wieczór
autorski Teodora
Parnickiego

Odbył się we środę, 30 listopada roku 1988, w

Instytucie  Kultury  Polskiej  w  Moskwie.  Pisarz  w  nim  nie
uczestniczył; tego samego popołudnia przyjmował w swoim
warszawskim  mieszkaniu  grono  przyjaciół;  rozmawiano
m.in.  o  tym  moskiewskim  spotkaniu  autorskim,  w  którym
stan  zdrowia  nie  pozwoliłby  mu  już  wziąć  udziału.
Powróciwszy  z  Moskwy,  w  piątek  2-go  grudnia  zdałem
Parnickiemu  telefonicznie  sprawę  z  przebiegu  wieczoru;  w
sporządzanym  niemal  dzień  po  dniu  dzienniku  pisarza
pozostała  po  tej  rozmowie  zwięzła  notatka  dotycząca
pewnej różnicy terminologicznej między jego wypowiedzią a
obecnym  obyczajem  językowym  —  mieliśmy  to  omówić
przy najbliższej okazji. W kilka dni później, w poniedziałek 5
grudnia, Teodor Parnicki zmarł.

O podróży do Moskwy, i w ogóle do Związku

Radzieckiego  (w  tym  koniecznie  do  Ufy,  gdzie  przeżył
część  dzieciństwa),  myślał  Teodor  Parnicki  od  wielu  lat,
odkąd  opublikowano  tam  Srebrne  orły  w  przekładzie
rosyjskim.  Gorącymi  rzecznikami  takiej  podróży  byli:  Maja
Koniewa  i  Wiktor  Borisow,  podjęli  nawet  odpowiednie
przygotowania.  Ale sprawy komplikowały się na  różnorakie

sposoby, z roku na rok też pogarszało się zdrowie pisarza;
przez ostatnie lata nie opuszczał on już Warszawy, a i z
domu wychodził niewiele i na krótko.

Toteż kiedy latem zeszłego roku Grzegorz Wiśniewski,

wicedyrektor nowo powstałego Instytutu Kultury Polskiej w
Moskwie, podjął inicjatywę zorganizowania w nim wieczoru
poświęconego

twórczości

Teodora

Parnickiego,

wyjeździe pisarza do ZSRR nie mogło już być mowy.
Ustaliliśmy wspólnie, że udam się do Moskwy z odczytem o
Parnickim — i że będę go reprezentował przed uczest-
nikami

spotkania,

służąc

informacjami

bio-

bibliograficznymi, odpowiadając w miarę możności na
pytania i demonstrując zdjęcia portretujące pisarza.

I wtedy właśnie wczesną jesienią zrodziła się myśl,

aby  Parnicki  napisał  choćby  kilka  słów  adresowanych  do
uczestników  wieczoru,  po  rosyjsku,  którym  władał  od
dzieciństwa.  Ale  pisarzowi  niedomagającemu  na  oczy,
pisanie  sprawiało  coraz  większą  trudność  (a  właśnie
obciążał swe chore oczy codziennym pisarskim pensum —
do  ostatniej  chwili  życia  pracował  nad  nowym  cyklem
powieściowym,  i  prawie  codziennie  wpisywał  coś  do
dziennika).  Zaproponował  więc,  że  w  miejsce  listu  prześle
przeze  mnie  słuchaczom  moskiewskim  taśmę  z  nagraną
dla  nich  specjalnie  wypowiedzią.  Podjąłem  odpowiednie
przygotowania,

prosząc

pomoc

doświadczoną

realizatorkę  wielu  świetnych  audycji  literackich  w  Polskim
Radio,  Krystynę  Kraśniewską.  Nagranie  odbyło  się  w
mieszkaniu  pisarza,  w  środę  23  listopada  1988,  po
południu;  trwało  trzydzieści  kilka  minut.  Mikrofon  udało  się
ustawić  tak  zręcznie  („od  dołu”,  jak  to  określiła
Kraśniewska,  jak  gdyby  pod  falą  głosową),  że  z  taśmy
przesłuchiwanej zaraz po nagraniu dla próby, popłynął głos

pisarza wyraźny i czysty, wolny niemal od zniekształceń
słyszanych w bezpośredniej rozmowie, a spowodowanych
uszkodzeniami

strun

głosowych

przez

chorobę

nowotworową sprzed kilku lat.

Wrażenie, jakie odtworzona z taśmy wypowiedź

Teodora

Parnickiego

wywarła

zgromadzonych

nadzwyczaj licznie uczestnikach moskiewskiego wieczoru
poświęconego

jego

twórczości,

było

doprawdy

niepowszednie.  Słuchaczy  urzekła  najpierw  niepospolita
uroda  jego  ruszczyzny,  jej  bogactwo  i  wdzięk  stylistyczny,
jej  nieskazitelne  wręcz  brzmienie,  zachowane  w  postaci
nieskażonej  przez  dziesięciolecia.  Dalej,  przypomniał  im
Parnicki

Moskwę,

jaką

tylko

najstarsi

znali

bezpośredniego  doświadczenia  -  Moskwę  taką,  jaką
utrwaliła  w  ich  świadomości  wielka  literatura  rosyjska
pierwszej  połowy  wieku  i  jakiej  obraz  wzbogacił  polski
pisarz

własnymi

spostrzeżeniami

wspomnieniami.

Wreszcie

wzruszeniem

przejmowała

słuchaczy

świadomość,  że  oto  wielki  polski  pisarz,  sędziwy  już  i
zgnębiony  chorobą,  zadał  sobie  trud.  aby  choć  za
pośrednictwem  taśmy  magnetofonowej  być  obecny  pośród
nich  w  Moskwie,  na  wieczorze  poświęconym  jego
twórczości.

Teraz, po 5-tym grudnia 1988, pozostała im

świadomość, iż uczestniczyli w ostatnim wieczorze
autorskim Teodora Parnickiego.

WACŁAW SADKOWSKI

styczeń 1989

PS. Dla porządku, przedstawię przebieg wieczoru.

Otworzyłem go krótką informacją zapowiadającą

wypowiedź  nagraną  na  taśmie.  Po  odtworzeniu  jej
pierwszej,  autobiograficznej  części  (w  podanym  obok
tekście  odstępami  zaznaczono  kolejne  „odcinki"  jej
przedstawiania  słuchaczom)  podałem  podstawowe  in-
formacje  bio-  i  bibliograficzne  o  pisarzu  i  jego  dziele.
Ponownie  głos  zabrałem  jak  gdyby  „wywołany”  przez
wypowiedź  Parnickiego  przedstawiając  próbę  zwięzłej
charakterystyki  krytycznoliterackiej  głównych  ogniw  jego
pisarskiego  dorobku  —  i  zapowiadając  końcową  część
nagrania.  Chochlik  techniczny  sprawił,  że  nie  udało  się
końcówki wypowiedzi Parnickiego nadać z kabiny operatora
do  sali,  gdzie  zgromadzeni  byli  słuchacze  (operator  nie
potrafił  odwrócić  taśmy).  Musiałem  więc  streścić  ostatnie
zdania  wypowiedzi  Parnickiego  i  pożegnać  w  jego  imieniu
zgromadzonych.

Drugą część wieczoru wypełniła projekcja filmu

Stefana Szlachtycza według powieści Parnickiego „Tylko
Beatrycze” z taśmy video.

W.S.

TEODOR PARNICKI

przełożyła

KRYSTYNA KANCEWICZ-SOKOŁOWSKA

CAŁY

W PRZESZŁOŚCI

(zapis z 30 listopada 1988)

Łaskawe Panie, Łaskawi Panowie!

Jestem głęboko wzruszony Państwa uprzejmością,

tym,  z  jaką  uwagą  zareagowali  Państwo  na  propozycję
zapoznania się z moją twórczością literacką. Zrozumiałe, że
byłbym  tym  wzruszony  w  każdej  sytuacji,  ale  teraz  jest  to
sytuacja  szczególna  i  dlatego  też  zupełnie  szczerze  mogę
powiedzieć,  że  jestem  wzruszony  głęboko,  a  nawet  wręcz
rozrzewniony.  Dlaczego?  Na  czym  polega  wyjątkowość  tej
sytuacji?  A  więc,  łaskawe  Panie  i  Panowie,  polega  ona  na
tym,  że  Państwo  są  moskwiczanami,  a  Moskwa  —  to
miasto  mojego  dzieciństwa.  Wprawdzie  nie  mojego
dzieciństwa

najwcześniejszego;

urodziłem

się

Niemczech,  w  Berlinie,  rodzice  przywieźli  mnie  do  Rosji,
gdy  miałem  trzy  lata  z  kawałkiem.  Inaczej  mówiąc,
przyjechałem do Rosji, jak mi się wydaje, w drugiej połowie
1911 roku. Mówię przyjechałem, ale oczywiście, przyjechali
ze  mną  moi  rodzice.  Ale  o  nich  powiedzieć  trzeba  jeszcze
inaczej:  oni  nie  przyjechali,  oni  wrócili.  Byli  w  Rosji  już
wcześniej.  Moja  matka  była  kijowianką.  Ojciec  skończył

gimnazjum  w  Baku  na  Kaukazie,  był  studentem  uniwersy-
tetu  w  Kijowie.  Myślę,  że  wielu  z  was  pamięta,  że  Lenin
kiedyś w „Iskrze” pisał o zamieszkach rewolucyjnych wśród
studentów  na  początku  wieku  na  uniwersytecie  w  Kijowie.
Wtedy  też  rząd  carski  karał  studentów  w  ten  sposób,  że
wcielał  ich  do  armii  carskiej-  Ale  mojego  ojca  nie  mogli
powołać  do  wojska,  bo  był  obywatelem  niemieckim.
Obywatel  niemiecki  nie  mógł  zostać  rosyjskim  żołnierzem.
Tak  więc  został  wydalony  z  Rosji  z  tak  zwanym  „wilczym
biletem”.  Jednakże  wrócił.  Wrócił  przede  wszystkim
dlatego,  że  po  przyjeździe  do  Niemiec  skończył  słynną  na
początku XX wieku Politechnikę na przedmieściach Berlina
—  w  Charlottenburgu.  Wtedy  w  Rosji  młodzi  inżynierowie,
absolwenci  tego  instytutu  bardzo  byli  cenieni.  Do  pracy  w
Moskwie  ściągnęła  mojego  ojca  firma  Gustaw  List  i
synowie.  Gustaw  List  był  Niemcem,  luteraninem.  Jego
synowie  —  Mikołaj  i  Aleksander  zrusyfikowali  się.  Jak
powiedziałem, przeszli  na prawosławie.  Gdzieś  w  Moskwie
mieli  fabrykę.  Albo  nie  pamiętam  gdzie,  albo,  co  też  jest
możliwe,  nigdy  nie  wiedziałem,  ponieważ  oprócz  fabryki
mieli też biuro... czy też można powiedzieć kantor. Tam też
często  przychodziłem  z  mamą,  bo  właśnie  w  tym  biurze
pracował mój ojciec. Czasem pracował też i w fabryce. Była
to  fabryka  budowy  maszyn.  Biuro  firmy  „Gustaw  List  i
synowie”  znajdowało  się  na  ulicy  Miasnickiej,  pod  26-tym.
Miasnicka — jeśli się nie mylę — teraz nosi nazwę Kirowa.
Naprzeciwko biura firmy „List” była poczta, wtedy nazywało
się to „pocztamt” („urząd pocztowy”). Do dziś pamiętam, że
nad  wejściem  do  urzędu  był  wyrzeźbiony  orzeł,  ogromny
orzeł.  A  ja,  jako  mały  chłopiec  bałem  się  tego  orła.  Czy
pamiętam  coś  jeszcze  z  tego  okresu?  Tak.  Po  pierwsze,
mieszkaliśmy tam, w Moskwie, około czterech lat. Sytuacja,
jaka wytworzyła się w związku z I wojną światową, a także

to,  że  mój  ojciec,  choć  był  Polakiem,  był  obywatelem
niemieckim,  inaczej  mówiąc,  obywatelem  państwa,  z
którym Rosja prowadziła wojnę, spowodowała to, że został
zesłany  z  Moskwy  do  gubernialnego  miasta  —  Ufy.  Ufa  to
teraz  stolica  Baszkirskiej  Republiki  Autonomicznej.  Przez
wszystkie  te  lata  mieszkaliśmy  w  zaułku  Furmannym.
Zaułek  Furmanny  jeszcze  i  dziś  nosi  tę  nazwę.  Ktoś  z
moich  warszawskich  przyjaciół  był  tam  na  moją  prośbę.
Zaułek  Furmanny  był  w  pobliżu  ulicy  Sadowej;  trzeba
wiedzieć, że Sadowa miała różne odcinki, to było w pobliżu
Sadowej  —  Czernogłaznej.  Tam  też  w  pobliżu  były
Krasnyje  Worota.  Teraz  już,  wydaje  mi  się,  nie  istnieją.
Mieszkaliśmy  przez  cały  ten  czas  w  jednym  domu  —
Furmanny zaułek 18, ale w dwóch różnych mieszkaniach. Z
początku  było  to  dość  przeciętne  mieszkanie,  uboższe,
potem widocznie, mój ojciec zarabiał lepiej u „Lista i synów”
i  zmieniliśmy  mieszkanie.  Było  to,  jak  na  owe  czasy,
mieszkanie  bardzo  komfortowe.  Było  to  przecież  przed
pierwszą  wojną  światową.  Cztery  pokoje,  elektryczność,
centralne  ogrzewanie,  łazienka,  winda  na  trzecie  piętro,
gdzie  mieszkaliśmy.  Co  jeszcze  pamiętam?  Rodzice
zabierali mnie do teatru na spektakle operowe. Zawsze była
to opera, nigdy, przez wszystkie lata pobytu w Moskwie, nie
byłem  w  teatrze  dramatycznym,  nie  widziałem  żadnej
komedii.  Zawsze  opera.  Zawsze  spektakle  w  ciągu  dnia.
Cóż,  miałem  wszystkiego  trzy  do  siedmiu  lat.  Wieczorem
rodzice  nie  zabierali  mnie.  W  niedzielę,  na  spektakle
popołudniowe.  Pamiętam  Damę  Pikowa  Czajkowskiego,
operę  Masseneta  Thais,  opery  Car  i  cieśla,  Zaporożec  za
Dunajem,  ale  nazwisk  kompozytorów  tych  trzech  oper  nie
pamiętam.  Co  ciekawe,  nie  były  to  spektakle  operowe  w
słynnym  moskiewskim  Teatrze  Wielkim.  Wtedy,  w
dzieciństwie nigdy nie byłem we wnętrzu Teatru Wielkiego.

Widziałem  go  tylko  z  zewnątrz,  patrzyłem  nań,  a  kiedy
patrzyłem  —  po  prawej  stronie  był  sklep,  duży  sklep,  do
którego chodziliśmy z mamą. Nazywał się „Murę i Merilise”,
zdaje się, że właścicielami byli Francuzi. Zdaje się, że teraz
jest  to  dom  towarowy,  w  każdym  razie  w  czasie  drugiej
wojny światowej był to dom towarowy. Po lewej stronie były
jakieś teatry dramatyczne — może Teatr Mały, może Teatr
Korsza!? Ale ja z rodzicami chodziłem do innego teatru. W
Moskwie  była  jeszcze  inna  opera  —  przedsiębiorstwo
prywatne,  nie  państwowe  —  przedsiębiorstwo,  czy  też
może instytucja  —  w każdym razie opera prywatna. Opera
Zimina...

Pamiętam Kreml. Wtedy był wolny wstęp na Kreml, w

każdym  razie  w  niedziele.  Ojciec  w  niedziele,  kiedy  miał
wolny czas, zabierał mnie tam. Co pamiętam? Car-dzwon...
połamany...  Car-armata,  ogromne  kule  armatnie  obok  Car-
armaty.  Pamiętam  wewnątrz,  w  Pałacu  Kremlowskim  czy
też w jednym z pałaców kremlowskich Granowitą Komnatę,
Zbrojownię. W Granowitej Komnacie, jak mi się wydaje, nie
jestem tego pewny, ale chyba był nawet zakrwawiony ubiór
carewicza  Dymitra,  tego  syna  Iwana  Groźnego,  którego
zabójstwo  teraz  już,  zdaje  się  nie  jest  kwestionowane...  W
ogóle, przez jakiś czas historycy podawali je w wątpliwość.
Mówiono,  że  Dymitr  Samozwaniec  nie  był  Dymitrem
Samozwańcem, tylko prawdziwym carewiczem Dymitrem.

Najlepiej pamiętam Galerię Tretiakowską. Pamiętam

obraz,  którego  zawsze  się  bałem.  Ojciec  mój  bardzo  lubił
chodzić  do  Galerii  Tretiakowskiej.  Bałem  się  obrazu
„Księżna Tarakanowa w więzieniu”. Przedstawiał, zdaje się,
powódź. Tak mi się wydaje, już nie pamiętam, albo bardzo
słabo pamiętam... Księżnej grozi śmierć, u jej nóg kłębią się
myszy.  Pamiętam  obraz  Szyszkina  „Trzy  niedźwiadki.”

Historyczne  obrazy  Wasniecowa.  „Trzej  bohatyrowie”:  llja
Muromiec,  Dobrynia  Nikiticz,  Alosza  Popowicz.  No  i  obraz,
którego  zawsze  się  bałem,  dlatego  że  nie  było  na  nim
żywych  ludzi,  były  trupy.  Było  to  pole  bitwy,  pole  boju
księcia  Igora  z  Połowcami.  Wydaje  mi  się,  że  były  też
obrazy  Wiereszczagina  przedstawiające  wojnę  rosyjsko-
turecką  w  1877  roku,  kiedy  wojskami  rosyjskimi  dowodził
generał Skobielew. Ale co do tego nie jestem pewien...

No właśnie. Jesteście pewnie rozczarowani? Może

oczekiwaliście ode mnie czegoś innego? Na przykład, że
będę mówił o literaturze? O literaturze w ogóle, czy też o
jakichś

wybranych

problemach

literackich?

szczególności o swojej własnej twórczości literackiej? No
cóż, o literaturze w ogóle mogę coś powiedzieć.

Uwielbiam poezję rosyjską. Mało powiedzieć —

jestem  jej  wielbicielem,  jestem  jej  miłośnikiem.  Ale  poezję
rosyjską  znam  wycinkowo.  Moja  znajomość  poezji
rosyjskiej  kończy  się  na  Majakowskim.  A  przecież
Majakowski  umarł  ponad  pół  wieku  temu!  Możliwe,  że  w
ciągu tych pięćdziesięciu z kawałkiem lat pojawili się w Ro-
sji  nowi  poeci,  poeci  znakomici,  może  nawet  wielcy  poeci.
Może  powstają  pierwszorzędne  utwory  artystyczne.  Nie
mam  o  tym  najmniejszego  pojęcia.  Co  zaś  dotyczy
Majakowskiego:  to  bardzo  ciekawe,  czy  i  teraz  uważany
jest  za  wybitnego  poetę?  Mój  stosunek  do  jego  poezji  jest
niejednoznaczny.  Najbardziej  utkwił  mi  w  pamięci  dość
zagadkowy wiersz — wiersz poświęcony śmierci Jesienina.
Sam Majakowski prawdopodobnie w drugiej zwrotce pisze:

Nie, Jesienin,

na bok

głupie żarty W gardle

gruda bólu,

to nie śmiech.

Jakże zaczyna się ten wiersz?

Odeszliście,

jak mówię

w inny świat

Lecicie,

wzbijając się w niebo.

I zaliczki nie ma,

i knajpy brak.

Na trzeźwo.

No i dalej jeszcze. Aluzje. Pamiętacie takie pół

zwrotki, kiedy mowa jest o pijaństwie Jesienina, o tym. że
nic go nie łączy z klasą. Majakowski pisze tam;

Bo czy klasa

pragnienie

zapija kwasem?

Klasa lubi wypić —

nie od tego jest!...

(tłumaczył Leon Pasternak)

Tak więc, cały wiersz z jednej strony jest pewnego

rodzaju  elegią  na  cześć  zmarłego,  z  drugiej  —  drwiną,
szyderstwem.  A  pomyśleć,  że  tenże  Majakowski  potem,  w
kilka lat, zdaje się, później, tak samo popełnił samobójstwo.
Ale  są  w  poezji  Majakowskiego  inne  miejsca,  które
zapamiętałem,  a  które  wywierają  na  mnie  głębokie

wrażenie. Choćby takie słowa:

Za geniuszami,

jak żałobna wdowa Niech

idzie sława

w takt żałobnych marszów—

kilka

wierszy

dalej,

nieomal

wulgarnie,

jednocześnie wspaniale:

Mam gdzieś

ten brąz,

co na pomniki pójdzie, mam

gdzieś marmury,

co byle kpu stawiali.

Podzielmy sławę

— toć myśmy swoi ludzie

(tłumaczył Władysław Broniewski)

Zachwycałem się symbolistami i akmeistami. Do dziś naj-
większe wrażenie wywiera na mnie zwrotka z poematu
Błoka „Scytowie”:

Kochamy wszystko (my — to znaczy, my, Rosjanie)
Kochamy wszystko — i żar zimnych liczb,

I wizje w boskim zachwyceniu,

Nie obca nam galicka jasna myśl Ani
germański mroczny geniusz.

(tłumaczył Mieczysław Jastrun)

Mówiąc o symbolistach chciałem zwrócić uwagę na

coś bardzo interesującego. W 1939 roku byłem w Rzymie.

Dowiedziałem  się,  że  mieszka  tam  wspaniały  rosyjski
symbolista — Wiaczesław Iwanow. Zawsze mówiłem o nim
Iwanów.  Poszedłem  do  niego  z  wizytą.  Często  go
odwiedzałem.  Zawsze  krzyczał  na  mnie,  bo  z  przy-
zwyczajenia

mówiłem

„Gospodin

Iwanów”.

Zawsze

krzyczał:  „Nie  Iwanów,  nie  Iwanów,  łaskawy  panie,
Iwanow!”.  Miałem  31  lat,  on  miał  zdaje  się  73  czy  74,  ale
pod względem umysłowym był zupełnie młody. Przynosiłem
ze  sobą  wino.  Zauważyłem,  że  upijam  się  szybciej  niż  on.
Ale co najciekawsze? W Rzymie, stolicy katolicyzmu, sercu
kultury  łacińskiej,  Wiaczesław  Iwanow  na  katolickiej,  pa-
pieskiej  wyższej  uczelni  prowadził  wykłady  o  rzymskiej
poezji  łacińskiej,  nie  pomijając  też  łacińskiej  poezji
kościelnej.

Ale z biegiem czasu gusty zmieniają się, gusty nawet

pospolite, prymitywne, kulinarne... Ale podobnie i gusty
dotyczące spraw wzniosłych, dotyczące poezji. Choć i teraz
akmeistka Achmatowa robi wrażenie. Choćby taki wiersz:

Niech się święci niestygnący ból!

Umarł wczoraj szarooki król.

(tłumaczyła Janina Pollakówna)

Z naciskiem na „szarooki”. Dlaczego z naciskiem na

„szarooki”? Dlatego, że kilka linijek dalej są takie słowa:

Ja córeczkę obudzę w nocy i popatrzę
jej w szare oczy.

Ale jak powiedziałem już, gusty zmieniają się, i ja też

zmieniłem upodobania. Zdradziłem, jak zdradza się czasem
ukochaną  kobietę,  zacząłem  zdradzać  akmeistów  i
symbolistów.  Ciągnęło  mnie  do  Puszkina.  Porywają  mnie,
na  przykład,  takie  strofy  z  Eugieniusza  Oniegina,  już  pod

koniec:

Wiem : już dobijam do przystani,

Lecz by przedłużyć smutne życie,

Muszę mieć, budząc się o świcie,

Pewność, że dziś Cię spotkam, Pani...

(tłumaczył Adam Ważyk)

A jeszcze większe wrażenie wywiera to, co jest jak gdyby
obrazem realistycznym. Samo zakończenie „Kaukaskiego
jeńca”. Idzie, idzie jeniec. Uciekał, idzie z niewoli. I nagle:

Oto już przed nim pobłyskują
Bagnety Rosjan w mgieł oparzę i na
kurhanach się zwołują Kozaków
czuwające straże.

(tłumaczył Włodzimierz Słobodnik)

O literaturze można jeszcze co nieco powiedzieć.

Pewien wpływ na literaturę, zarówno rosyjską, jak i polską,
miała  religia.  W  obu  wypadkach.  W  obu  wypadkach  był  to
wpływ  chrześcijaństwa  —  z  tym  że  wobec  literatury
rosyjskiej przyjęło ono formę prawosławia, a wobec polskiej
—  było  to  chrześcijaństwo  w  postaci  katolicyzmu.
Zrozumiałe,  że  polskiego  literata,  interesującego  się
literaturą  rosyjską,  powinny  także  interesować  relacje
pomiędzy  literaturą  a  katolicyzmem,  jako  czymś  w  rodzaju
wychowawcy tej literatury. Co nieco o tym można odnaleźć
i  u  Puszkina,  nawet  u  akmeistów,  u  Gumilowa.  Ale
najciekawsze  jest  to,  co  można  odnaleźć  u  największych
mistrzów

prozy.

No,

stosunek

Dostojewskiego

katolicyzmu... Nawiasy i znak zapytania postawiłbym w
jednym miejscu, ale jest to mało istotny fragment. Tak więc

pomijając to jedno miejsce, można powiedzieć, że stosunek
Dostojewskiego do katolicyzmu jest zupełnie jednoznaczny:
zdecydowanie  wrogi  —  choć  głęboko  przemyślany  i
bynajmniej  nie  drwiący.  A  Lew  Tołstoj?  Lew  Tołstoj  na
starość głęboko zainteresował się religią, w taki sposób, że
został  ekskomunikowany.  Ale  kiedy  pisał  Wojnę  i  pokój,
szczerze mówiąc, zagadnienia religii go nie interesowały. W
Wojnie  i  pokoju  jest  jedno  zadziwiające  miejsce,
zadziwiające  i  zagadkowe,  tak  jak  zagadkowy  jest  wiersz
Majakowskiego  „Na  śmierć  Jesienina"  (właściwy  tytuł  „Ser-
giuszowi  Jesieninowi”  —  przyp.  tłum.)  Jeden  z  bohaterów
Wojny i  pokoju, Rosjanin, przechodzi  na katolicyzm. Kto to
taki?  Jest  to  istota  ludzka,  z  jednej  strony  piękna,  nieomal
przepiękna, a z drugiej — głupia i zła. Helena Bezuchowa,
Helena Kuragina, żona Pierre’a Be- zuchowa. I te rozdziały
poświęcone  jej  przejściu  na  katolicyzm,  trudno  czytać  bez
śmiechu.  Tu  właśnie  jest  ta  drwina,  której  nie  ma  u
Dostojewskiego. Nigdy nie ma.

Tak więc pomówmy o literaturze. Nie będę jednak

mówić  o  mojej  własnej  twórczości  literackiej.  Nie  mówię
dziś,  nie  mówiłem  i  dziesięć  lat  temu,  nie  mówiłem  i
dwadzieścia.  Zawsze  uważam,  że  pisarz  sam  jest  bardzo
złym  interpretatorem  własnych  utworów.  Każda  autorska
przedmowa,  każde  posłowie  w  rzeczywistości  okazuje  się
pustosłowiem,  albo  jest  mętne.  Objaśniać,  interpretować
powinni krytycy, krytycy literaccy.

I właśnie wybitny polski krytyk literacki, redaktor

znakomitego  miesięcznika  „Literatura  na  Świecie”,  Wacław
Sadkowski  uprzejmie  zaoferował  mi  swoją  pomoc.  Opowie
Państwu o mojej twórczości literackiej. Nie wiem, co powie,
nawet  nie  chcę  tego  wiedzieć  wcześniej,  ale  jestem
przekonany, że to, co powie, będzie lepsze, mądrzejsze, a

w każdym razie bliższe prawdzie niż to, co ja sam mógłbym
powiedzieć o swojej własnej twórczości literackiej.

Ale może zauważyli Państwo:-mówiłem o literaturze,

ponieważ  myślałem,  że  Państwo  tego  oczekujecie  ode
mnie,  że  powinienem...  Mnie  się  bardziej  chciało  mówić  o
moich  .wspomnieniach...  Takich  na  przykład:  pomnik  na
Placu  Czerwonym,  pomnik  Minina  i  Pożarskiego.  Książę
siedzi z tarczą, i zdaje się, w hełmie na głowie. Minin stoi z
gołą  głową,  z  wyciągniętą  ręką.  Albo  inne  wspomnienie.
Kiedyś przyjechał z Petersburga młodszy brat mojego ojca,
Franz

Parnicki,

inżynier,

specjalista

linii

komunikacyjnych.  Moi  rodzice  zawieźli  go,  i  mnie,  małego,
wzięli  ze  sobą,  na  Worobiowy  Góry,  za  miasto.  Były  tam
restauracje. Pamiętam, że... pomyślcie tylko, jestem prawie
przekonany,  że  jadłem  wtedy  bieługę.  Może  to  śmieszne,
ale  z  drugiej  strony,  trzeba  wziąć  pod  uwagę,  że  przecież
jestem  staruszkiem,  mam  osiemdziesiąt  lat.  Zapamiętałem
na  przykład  taki  obraz:  ...powiedzmy,  zupełnie  możliwe,  że
obrazu  nigdy  nie  widziałem,  ale  widziałem  tak  zwaną
reprodukcję,  kopię.  Pocztówka,  karta  pocztowa,  a  na
odwrocie  właśnie  reprodukcja  obrazu.  Na  werandzie  siedzi
kobieta,  starsza  pani,  siedzi,  zamyślona.  Tytuł  obrazu:
„Cała w przeszłości”.

No właśnie, i ja, Teodor Parnicki też jestem „cały w

przeszłości”.

Myślę, że teraz powinienem Państwa przeprosić,

wytłumaczyć  się,  prosić  o  wybaczenie.  Mój  język  rosyjski
już  nie  jest  taki,  jak  wtedy,  gdy  byłem  małym  chłopcem  w
Moskwie. Na pewno popełniłem wiele błędów. Na przykład,
mówiłem  o  operze  Zimina  —  „prywatne  przedsiębiorstwo,
czy instytucja”. Czy można powiedzieć tak o teatrze? Kiedy
byłem  w  Ufie  uczniem  pierwszej  klasy  gimnazjum,  wtedy

wiedziałem  na  pewno,  że  można  powiedzieć:  —  „Jest
gimnazjum  państwowe,  jest  gimnazjum  prywatne”.  Zresztą
w  Ufie  wtedy  przed  rewolucją  były  dwa  gimnazja
państwowe  i  jedno  prywatne.  Męskie.  Wydaje  mi  się,  że
było  i  żeńskie  gimnazjum.  Potem,  mówiąc  o  moim  ojcu,
powiedziałem,  że  w  Rosji  wysoko  ceniono  inżynierów,
absolwentów Politechniki w Charlottenburgu. Użyłem formy
„cenieni”.  Jest  to  forma  w  sensie  gramatycznym
prawidłowa.  Jest  to  imiesłów  przymiotnikowy  w  stronie
biernej, prawda? Ale czyż nie brzmiałoby lepiej po rosyjsku,
bardziej

naturalnie,

powiedzieć:

„w

Rosji

ceniono

absolwentów",  a  nie  „byli  cenieni"?  No  i  to,  co  najbardziej
przykre  —  moje  przywitanie  na  wstępie.  Powiedziałem
„łaskawe  Panie  i  Panowie!".  A  może  ja  się  mylę?  Może
mam  zły  akcent?  Może  trzeba  mówić  „gosudarí”,  a  nie
„gosudári”?  Jestem  niemal  pewien,  że  „gosudári”,  ale  tylko
niemal,  nie  —  zupełnie  pewien.  No  cóż,  jak  powiedziałem,
tak  powiedziałem.  To,  co  zostało  powiedziane  —  to
powiedziane.  Jeszcze  raz  —  dziękuję,  lub  też.  mówiąc
bardziej  uroczyście  —  wielkie  dzięki  —  za  uwagę,  za
uprzejmość, z jaką spotkało się to zaproszenie. Serdecznie
Państwu  dziękuję  i  przez  Pana  Sadkowskiego  przesyłam
serdecznie  pozdrowienia  wraz  ze  słowami  głębokiego
szacunku.

Zapis z taśmy magnetofonowej — Tamara Czuganowa