11817

BART D. EHRMAN

PRAWDA I FIKCJA
W KODZIE LEONARDA DA VINCI

Tytuł oryginału
Truth and Fiction in the da Vinci Code

Przekład Norbert Radomski

DOM WYDAWNICZY REBIS
Poznań 2005
     

Copyright © 2004 by Oxford University Press All rights reserved
This translation of Truth and Fiction in the Da Vinci Code, originally published in English in 2004, is 
published by arrangement with Oxford University Press, Inc.
Ten przekład ksiąŜki Prawda i fikcja w Kodzie Leonarda da Vinci, pierwotnie opublikowanej w 
języku angielskim w 2004 roku, ukazuje się na mocy umowy z Oxford University Press, Inc.
Copyright © for the Polish edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2005
Redaktor merytoryczny dr Maciej Forycki
Redaktor Grzegorz Dziamski
Opracowanie graficzne i projekt okładki Zbigniew Mielnik
Na okładce
Ostatnia Wieczerza, Leonardo da Vinci
© Edimédia/CORBIS
Zdjęcia na wkładce © Bridgeman/BE&W
Wydanie I
ISBN 83-7301-719-4
Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.
ul. śmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań
tel. (0-61) 867-47-08, 867-81-40; fax (0-61) 867-37-74
e-mail: rebis@rebis.com.pl
w ww. rebis.com. pi
Fotoskład: Akapit, Poznań, ul. Czernichowska 50B, tel. (0-61) 879-38-88
     

     

Strona 1

11817

     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
     
    Robertowi Millerowi,
    przyjacielowi i wybornemu redaktorowi
     

PODZIĘKOWANIA
     Chciałbym podziękować dwóm ludziom, którzy przyczynili się do powstania tej 
ksiąŜki. Pierwszym z nich jest mój przyjaciel i redaktor z Oxford University Press, Robert 
Miller, który „wymyślił” ją, przekonał mnie, Ŝebym ją napisał, po czym uwaŜnie przeczytał 
rękopis. Drugi to mój były student Andrew Jacobs z Uniwersytetu Kalifornijskiego w 
Riverside, którego wnikliwe i obszerne uwagi na temat pierwszej wersji ksiąŜki daleko 
wykraczały poza wszystko, czego mógłbym oczekiwać od przyjaciela czy kolegi.
     

WPROWADZENIE
     Kod Leonarda da Vinci Dana Browna okazał się największym przebojem 
wydawniczym ostatnich lat. Gdy piszę te słowa (14 czerwca 2004 roku), powieść ta od 
sześćdziesięciu trzech tygodni utrzymuje się na liście bestsellerów „New York Timesa”, 
wciąŜ zajmując tam pierwszą pozycję. Jak donosił „Publishers Weekly” z 9 lutego 2004 
roku, na początku roku znikała z księgarń w zawrotnym tempie stu tysięcy egzemplarzy 
tygodniowo. Kiedy ukaŜe się wydanie w miękkiej oprawie, moŜemy się spodziewać 
kolejnej lawiny sprzedaŜy, jeszcze potęŜniejszej, choć czytelnicy kupili juŜ miliony 
egzemplarzy w twardych okładkach.
     Podobnie jak wielu innych, po raz pierwszy usłyszałem o Kodzie Leonarda da Vinci 
od znajomych. Skończyłem właśnie pisać dla Oxford University Press ksiąŜkę 
zatytułowaną Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew. 
To praca na temat nurtów wczesnego chrześcijaństwa, którym się „nie powiodło”, 
chrześcijańskich wierzeń i praktyk, które zostały odrzucone, wyklęte i wyplenione przez 
staroŜytnych przywódców Kościoła, dąŜących do ustalenia jedynie słusznej postaci tej 
religii. Zawarłem w niej obszerne opisy niektórych niekanonicznych i heretyckich ksiąg, 

Strona 2

11817

które zostały przez nich zakazane. Były to ewangelie, listy i objawienia traktowane jako 
święte pisma przez taką czy inną grupę chrześcijan, ale nie uznawane przez autorytety, 
które ostatecznie zadecydowały o tym, co włączyć do nowotestamentowego kanonu. Te 
odrzucone księgi popadły w zapomnienie i są nieznane do dziś, z wyjątkiem kilku, które tu 
i ówdzie odnaleźli archeolodzy w dziewiętnastym i dwudziestym wieku.
     Jako uzupełnienie Lost Christianities opublikowałem wybór zachowanych do naszych 
czasów niedobitków tych tak zwanych ksiąg heretyckich w tomie zatytułowanym Lost 
Scriptures: Books That Did Not Make It into the New Testament (równieŜ wydanym przez 
Oxford University Press). Obie te pozycje nie są przeznaczone dla naukowców, 
obznajmionych juŜ z tą tematyką, lecz laików, dla których wszystko to jest nowością.
     Oczywiście kiedy usłyszałem o Kodzie Leonarda da Vinci, nie mogłem opanować 
ciekawości, gdyŜ oto miałem przed sobą współczesną powieść kryminalną — pełną 
skomplikowanych intryg, spisków, obnaŜanych prawd — której autor poruszał, a do 
pewnego stopnia nawet wykorzystywał jako podstawę fabuły niektóre z omawianych 
przeze mnie zagadnień dotyczących wczesnego chrześcijaństwa, zaginionych ewangelii 
oraz wyłaniającego się z nich obrazu Jezusa. Ale według Kodu Leonarda da Vinci owe 
zaginione ewangelie nie przedstawiają wcale heretyckiego spojrzenia na Jezusa, lecz 
raczej jego prawdziwy wizerunek a zwłaszcza to, Ŝe był męŜem Marii Magdaleny, Ŝe mieli 
dziecko i w ten sposób dali początek świętemu rodowi, którego potomkowie Ŝyją po dziś 
dzień.
     Zdawałem sobie, rzecz jasna, sprawę, Ŝe ksiąŜka Dana Browna sama w sobie jest 
fikcją literacką, ale podczas lektury (a czytałem ją, jak większość ludzi, z zapartym tchem), 
zorientowałem się, Ŝe to, co jej bohaterowie mówią na temat Jezusa, Marii Magdaleny 
oraz świętych, ma charakter twierdzeń historycznych. Innymi słowy, fikcja budowana była 
na fundamencie, który czytelnik powinien przyjąć jako prawdę historyczną, a nie wymysł 
autora.
     Jednak, podobnie jak większości historyków, którzy przez całe Ŝycie badają 
staroŜytne źródła dotyczące Jezusa i początków chrześcijaństwa, juŜ w pierwszej chwili 
zaczęły mi się nasuwać wątpliwości co do wygłaszanych w powieści twierdzeń. 
Dostrzegłem liczne błędy, w tym głupie wpadki, oczywiste dla specjalisty, niepotrzebne z 
punktu widzenia fabuły. Gdyby autor po prostu nieco dokładniej zgłębił temat, uniknąłby 
ich bez Ŝadnej szkody dla swej ksiąŜki. Dlaczego zatem wiernie nie przedstawił faktów?
     PoniewaŜ w czasie, gdy ukazała się moja ksiąŜka Lost Christianities, Kod Leonarda 
da Vinci święcił juŜ ogromne triumfy, Tara Kennedy, specjalistka od reklamy w Oxford 
University Press, oraz mój długoletni redaktor i przyjaciel Robert Miller zaproponowali, 
Ŝebym zrobił listę błędów historycznych w ksiąŜce Dana Browna, którą mogliby przekazać 
naszym ludziom od marketingu jako ciekawostkę dla wszystkich zainteresowanych. Tak 
więc, na podstawie pobieŜnej lektury powieści, naprędce coś skleciłem. Z czasem ten 
krótki wykaz trafił do Internetu, a wreszcie został opublikowany (z moim 
błogosławieństwem, ale bez moich redaktorskich poprawek) w jednej z najnowszych prac 
na temat Kodu Leonarda da Vinci, ksiąŜce Dana Bursteina zatytułowanej Secrets of the 
Code: The Unauthorized Guide to the Mysteries Behind The Da Vinci Code. Burstein jest 
niezaleŜnym dziennikarzem, który sporządził bardzo interesujące zestawienie opinii na 
temat Kodu Leonarda da Vinci wygłoszonych przez specjalistów (i niespecjalistów) z wielu 
dziedzin, takich jak początki Kościoła (moja działka), Ŝycie i twórczość Leonarda da Vinci 
czy tajne stowarzyszenia wśród katolików. Znalazł się tam takŜe prosty spis dziesięciu 
błędów historycznych, który przygotowałem dla swego wydawcy. Oto on, w takiej formie, w 
jakiej sformułowałem go po raz pierwszy:
WaŜniejsze błędy rzeczowe w Kodzie Leonarda da Vinci
     1. Dziejów Ŝycia Jezusa z pewnością nie „zapisywały tysiące zwolenników w całym 
kraju” (str. 296). Jezus nie miał tysięcy zwolenników, a co dopiero piśmiennych.
     2. Nie jest prawdą, Ŝe „rozwaŜano włączenie do Nowego Testamentu ponad 
osiemdziesięciu ewangelii” (str. 296). Brzmi to tak, jak gdyby chodziło o konkurs, na który 
prace nadsyła się pocztą.

Strona 3

11817

     3. Zdecydowanie nieprawdą jest, Ŝe Jezus został uznany za istotę boską dopiero 
przez sobór nicejski, a wcześniej był postrzegany po prostu „jako śmiertelny prorok” (str. 
298). Olbrzymia większość chrześcijan w początkach czwartego wieku była przekonana o 
jego boskości (niektórzy nawet do tego stopnia, Ŝe w ogóle odmawiali mu 
człowieczeństwa!).
     4. Konstantyn Wielki nie zamówił „nowej Biblii” przemilczającej ludzkie cechy Jezusa 
(str. 299). Po pierwsze, w ogóle nie zamówił Ŝadnej nowej Biblii. Po drugie, księgi, które 
znalazły się w kanonie biblijnym, obfitują we wzmianki o ludzkich cechach Jezusa (bywa w 
nich głodny, zmęczony, gniewny, smuci się, krwawi, umiera...).
     5. Zwojów znad Morza Martwego nie „odnaleziono w latach pięćdziesiątych 
dwudziestego wieku” (str. 300). Było to w roku 1947. A dokumenty z Nag Hammadi 
bynajmniej nie opowiadają historii Graala ani nie podkreślają ludzkich cech Jezusa. Wręcz 
przeciwnie.
     6. Absolutnie nie jest prawdą, Ŝe „według Ŝydowskich reguł celibat był potępiony” (str. 
313). W istocie większą część społeczności, która zostawiła po sobie zwoje znad Morza 
Martwego, stanowili bezŜenni męŜczyźni.
     7. Zwoje znad Morza Martwego to nie „najwcześniejsze pisma chrześcijaństwa” (str. 
314). Są to teksty Ŝydowskie, bez jakichkolwiek chrześcijańskich treści.
     8. Nie wiadomo nam nic o rodowodzie Marii Magdaleny. Nie ma Ŝadnych podstaw, 
by łączyć ją z „domem Beniamina”. A gdyby nawet wywodziła się z niego, nie oznaczałoby 
to, Ŝe jest potomkinią Dawida (str. 317).
     9. Maria Magdalena była w ciąŜy, gdy krzyŜowano Jezusa? (str. 325) Dobre sobie!
     10. Dokument Q nie jest utajnionym przez Watykan zachowanym do naszych 
czasów teksem ani księgą napisaną „własną ręką” przez Jezusa (str. 326). Jest to 
hipotetyczne źródło, zawierające głównie zbiór wypowiedzi Jezusa, z którego, jak się 
przypuszcza, korzystali Mateusz i Łukasz. Katoliccy uczeni mają na ten temat to samo 
zdanie co niekatoliccy. Nie wiąŜą się z tym Ŝadne tajemnice.
     Poza tym, Ŝe przekazałem Danowi Bursteinowi tę listę, udzieliłem mu wywiadu jako 
jeden z ekspertów w swej dziedzinie.
     I zdawało mi się, Ŝe na tym sprawa się zakończy.
     Ale Robert Miller, mój oksfordzki redaktor, zaczął dochodzić do wniosku, Ŝe 
wszystkie z pojawiających się coraz liczniej ksiąŜek na temat Kodu Leonarda da Vinci 
mają takie czy inne powaŜne braki. Niektóre, jak Secrets of the Code Bursteina, są 
kompilacjami sporządzonymi przez osoby zainteresowane tematem, ale nie będące 
specjalistami w tej dziedzinie. Inne (jak się wydaje, większość) są pisane przez osoby 
religijne, które pragną „wyjaśnić nieporozumienia” na wypadek, gdyby niektórzy z ich 
współwyznawców (głównie ewangelicy?) zostali wprowadzeni w błąd przez pewne 
pojawiające się w tej powieści stwierdzenia. Tego rodzaju reakcje same w sobie są 
zrozumiałe, brakuje jednak rzetelnej wypowiedzi kogoś, kto jest specjalistą w tej 
dziedzinie. Miller przekonał mnie, Ŝe o ksiąŜce Dana Browna powinien wreszcie coś 
napisać historyk.
     Zdecydowałem się na to nie dlatego, Ŝe Kod Leonarda da Vinci mnie zainteresował 
(uwaŜam za interesujące wiele ksiąŜek, a jednak nie zamierzam wypowiadać się na temat 
ich wszystkich), ani dlatego, Ŝebym się martwił, jaki moŜe mieć on wpływ na wiarę innych. 
Moje motywy są dość prozaiczne. Wiem, Ŝe wiele osób czerpie wiedzę o przeszłości z 
powieści i filmów. Na przykład, kiedy Kod Leonarda da Vinci rozpoczynał swój triumfalny 
pochód, na ekrany kin wchodziła właśnie Pasja Mela Gibsona. Film ten cieszył się 
ogromnym powodzeniem, szczególnie wśród tych, którzy interesowali się Ŝyciem Jezusa, 
a przy tym niezbyt dobrze wiedzieli, co mają na ten temat do powiedzenia ewangelie. Jak 
tacy ludzie, być moŜe przez resztę swego Ŝycia, będą sobie wyobraŜać jego ostatnie 
godziny? Będą widzieli je przez pryzmat tego, co zobaczyli na szerokim ekranie. Mel 
Gibson w znacznie większym stopniu niŜ Mateusz, Marek, Łukasz czy Jan zdecydował o 
tym, co przynajmniej obecne pokolenie będzie sądzić o śmierci Jezusa.
     Zdolność reŜyserów filmowych i pisarzy wpływania na nastroje społeczne i 

Strona 4

11817

kształtowania powszechnych wyobraŜeń sama w sobie nie jest ani czymś dobrym, ani 
złym. To po prostu jeden ze znaków naszych czasów. Ale kiedy twierdzenia, jakie 
przedstawiają oni swoim widzom lub czytelnikom, są b ł ę d n e — cóŜ, efekt jest taki, Ŝe 
ludzie mają mylne pojęcie o przebiegu dziejów i uznają fikcję za fakty. Być moŜe nie jest to 
wielkie nieszczęście. Ale dla tych z nas, którzy poświęcili się badaniom historycznym, 
moŜe to być odrobinę denerwujące.
     Tak więc postanowiłem zareagować na powieść Dana Browna nie po to, by zająć się 
jej walorami literackimi (uwaŜam, Ŝe to znakomity kryminał), ale słusznością 
wypowiadanych w niej stwierdzeń na temat Jezusa, Marii Magdaleny, Konstantyna 
Wielkiego oraz formowania się kanonu nowotestamentowego — czyli kwestiami, na 
których opiera się wymyślona przez Browna intryga.
     Najpierw przedstawię krótkie streszczenie Kodu Leonarda da Vinci, Ŝeby odświeŜyć 
pamięć tym, którzy juŜ go czytali (a zakładam, Ŝe czytali go wszyscy, którzy zdecydowali 
się sięgnąć po moją ksiąŜkę).
Kod Leonarda da Vinci — krótkie streszczenie
     Kod Leonarda da Vinci ma zawiłą, misternie skonstruowaną fabułę, którą nakreślę tu 
jedynie w skrócie. W ParyŜu w tajemniczych okolicznościach zostaje zamordowany znany 
kustosz Luwru, Jacques Sauni?re. Z powodu odkrytych na miejscu zbrodni dziwacznych 
symboli religijnych, narysowanych tuŜ przed śmiercią przez Sauni?re’a, o pomoc w 
śledztwie zostaje poproszony Robert Langdon, profesor z Harvardu i znawca symboliki 
religijnej, który przybył do ParyŜa, by wygłosić wykład. Przyłącza się do niego policyjna 
specjalistka od kryptografii, Sophie Neveu, która, jak się okazuje, jest wnuczką Sauni?re’a; 
ona i dziadek nie utrzymywali ze sobą kontaktów od dziesięciu lat. Langdon i Neveu 
początkowo nie mają pojęcia — choć w końcu wychodzi to na jaw — Ŝe Sauni?re był 
przywódcą tajnego stowarzyszenia Zakon Syjonu, które od wieków strzeŜe świętego 
Graala i jego sekretu.
     Osobliwy splot wydarzeń sprawia, Ŝe Langdon i Neveu ruszają tropem 
pozostawionych przez Sauni?re’a wskazówek, by odnaleźć ów tajemniczy i od dawna 
poszukiwany skarb. Ten sam cel przyświeca jednak takŜe ludziom odpowiedzialnym za 
śmierć Sauni?re’a, którzy najwyraźniej zabili go, usiłując wydobyć z niego, gdzie jest 
ukryty Graal. Ci zagadkowi nieznajomi posłuŜyli się instrumentalnie członkami fanatycznej 
katolickiej organizacji Opus Dei, Ŝeby doprowadzili ich oni do kryjówki Graala.
     Po wielu perypetiach Langdon i Neveu spotykają się z sir Leigh Teabingiem, 
zamoŜnym arystokratą i badaczem dziejów Graala, który przedstawia historyczne tło jego 
tajemnicy. Święty Graal nie jest kielichem Chrystusa, ale „naczyniem”, w którym złoŜył on 
swoje nasienie — Marią Magdaleną, która była jego Ŝoną i kochanką, zaszła za jego 
sprawą w ciąŜę i urodziła mu córkę. Po ukrzyŜowaniu Jezusa Magdalena z dzieckiem 
schroniła się w Galii, dziś Francji, gdzie boski ród Chrystusa Ŝyje po dziś dzień.
     Zachowały się trzymane w sekrecie dokumenty na temat owych potomków 
Chrystusa. Wśród tych pism, z których przebija silna sakralna pozycja pierwiastka 
Ŝeńskiego we wczesnym chrześcijaństwie, jest teŜ wiele ewangelii, które w czwartym 
wieku naszej ery zostały zatajone przez Kościół, a ściślej mówiąc, przez Konstantyna 
Wielkiego. Cesarz ów zniszczył przeszło osiemdziesiąt pism, które mogły zostać włączone 
do Nowego Testamentu, doprowadził do uznania Jezusa, zwykłego śmiertelnika, za Syna 
BoŜego oraz kompletnie pogrzebał kult Marii Magdaleny i świętego pierwiastka Ŝeńskiego, 
demonizując kobiecość w chrześcijaństwie i niszcząc jego prawdziwy charakter.
     Ale Zakon Syjonu od wieków zna prawdę o Jezusie i Marii Magdalenie, a jego 
członkowie z dawien dawna spotykają się w tajemnicy, by celebrować ich święty związek i 
czcić boski pierwiastek Ŝeński. To tajne stowarzyszenie, którego ostatnim wielkim 
mistrzem był Jacques Sauni?re, strzeŜe grobu Marii Magdaleny oraz setek dokumentów 
głoszących prawdę o zatraconej kobiecej świętości.
     W przeszłości na czele Zakonu Syjonu stało wielu sławnych ludzi, którzy 
pieczołowicie przechowali prawdę o małŜeństwie Jezusa i Marii — wśród nich zwłaszcza 
Leonardo da Vinci, który przedstawił Marię Magdalenę na swoim słynnym malowidle 

Strona 5

11817

ściennym Ostatnia Wieczerza i ukrył aluzje do jej związku z Jezusem w licznych innych 
dziełach, by wtajemniczeni mogli odnaleźć je ku swojej satysfakcji.
     Langdon i Neveu z pomocą sir Leigh Teabinga krok po kroku zbliŜają się do 
rozwiązania tajemnicy Graala i sekretnych dokumentów głoszących jego moc, podąŜając 
zawiłym tropem kryptogramów, które prowadzą ich od jednej zagadki do drugiej — aŜ 
wreszcie docierają do prawdy o Graalu i niego samego.
     

Kwestie historyczne
     Zanim jeszcze przeczytałem Kod Leonarda da Vinci, bywałem proszony o 
wypowiedzi na temat tej powieści a konkretnie jej historycznego tła. Ile prawdy jest w tym, 
co się w niej mówi o Jezusie i Marii Magdalenie? Czy rzeczywiście istniały tajemne 
ewangelie, które opowiadały o ich fizycznym związku? Czy naprawdę byli małŜeństwem? 
Czy Magdalena naprawdę urodziła dziecko Jezusa, dając początek świętemu rodowi, 
który przetrwał aŜ do dziś? Czy to prawda, Ŝe cesarz Konstantyn zniszczył ewangelie, 
które nie pasowały do kanonu, i nadał obecny kształt Nowemu Testamentowi? śe wyklął 
święty pierwiastek Ŝeński, wyniósł Jezusa, męŜczyznę, w sferę boskości i w ten sposób 
raz na zawsze odmienił oblicze chrześcijaństwa?
     Tymi kwestiami zajmę się w kolejnych rozdziałach. W tym zaś chcę jasno 
powiedzieć, czym nie będę się zajmował. Nie będę oceniał wartości literackiej Kodu 
Leonarda da Vinci — choć muszę przyznać, Ŝe ksiąŜka ta bardzo mi się spodobała i, jak 
juŜ wspomniałem, przeczytałem ją z zapartym tchem. Nie będę się wypowiadał o Ŝadnym 
z zawartych w niej twierdzeń na temat Opus Dei, Zakonu Syjonu albo roli Watykanu. Ani 
teŜ nie będę analizował dzieł i przekonań Leonarda da Vinci.
     Zamiast tego skupię się na historycznym fundamencie powieści: na „historycznym” 
Jezusie, „historycznej” Marii Magdalenie, staroŜytnych dziejach Kościoła 
chrześcijańskiego, treści wczesnochrześcijańskich ewangelii oraz roli odegranej przez 
cesarza Konstantyna w formowaniu obecnej postaci wierzeń i świętych pism 
chrześcijaństwa. Jak wiele informacji zawartych w historycznym tle tej powieści jest 
faktem, a jak wiele fikcją? Ile prawdy jest w Kodzie Leonarda da Vinci?
     W pewnym sensie odpowiedzi na to pytanie udziela sama powieść, która rozpoczyna 
się (na str. 9, przed prologiem) krótką listą opatrzoną nagłówkiem FAKTY; zawierającą 
między innymi informacje na temat Zakonu Syjonu oraz Opus Dei. Znajduje się tu równieŜ 
oświadczenie: „Wszystkie opisy dzieł sztuki, obiektów architektonicznych, dokumentów 
oraz tajnych rytuałów zamieszczone w tej powieści odpowiadają rzeczywistości”.
     Ale czy tak jest naprawdę? Nie będę zajmował się dziełami sztuki, obiektami 
architektonicznymi ani tajnymi rytuałami. Zajmę się natomiast dokumentami. I, jak 
zobaczymy, nawet gdy Dan Brown stara się przedstawić fakty (i twierdzi, Ŝe przedstawia je 
wiernie), manipuluje nimi tak, Ŝe w istocie wiele z nich okazuje się elementami fikcji 
literackiej. Celem mojej pracy jest oddzielenie faktów od fikcji, prawdy historycznej od 
zwykłych fantazji, na uŜytek wszystkich, którym zaleŜy na rzetelnej wiedzy o początkach 
chrześcijaństwa, a zwłaszcza o Ŝyciu Jezusa i pismach, które składają się na Nowy 
Testament.
Krytyka źródeł historycznych
     Zanim przejdę do rzeczy, chciałbym krótko wyjaśnić, jak zamierzam się do tego 
zabrać. Do przeszłości, takŜe tej zamierzchłej, o której mówi nam Kod Leonarda da Vinci, 
moŜna podchodzić rozmaicie. Niektórzy ludzie próbują stworzyć sobie w wyobraźni jej 
obraz, nie opierając się na Ŝadnych (albo prawie Ŝadnych) wiarygodnych źródłach 
informacji. Inni przyjmują za dobrą monetę wszelkie źródła, jakie szczęśliwym trafem 
dotrwały do naszych czasów, usiłując połączyć je w swego rodzaju syntezę. Oba te 
podejścia są bezkrytyczne w tym sensie, Ŝe nie róŜnicują i nie oceniają wartości 
zachowanych źródeł historycznych. Dostęp do przeszłości moŜemy uzyskać głównie 
poprzez źródła pisane, które nam o niej mówią, jednak źródeł tych nie moŜna traktować 

Strona 6

11817

jak wyroczni, gdyŜ często są ze sobą sprzeczne i odzwierciedlają punkty widzenia, 
uprzedzenia oraz światopoglądy swych autorów. Tak więc najlepszą metodą 
rekonstruowania przeszłości jest krytyczna analiza źródeł historycznych.
     Odtworzenie tego, co naprawdę zdarzyło się w przeszłości, jest dla historyków 
pracujących tą metodą (i nie tylko dla nich) trudne z tej prostej przyczyny, Ŝe wydarzeń 
historycznych nigdy nie da się udowodnić. To, co się stało, odchodzi w niebyt i nie daje się 
juŜ przywołać z powrotem. Swoim studentom wyjaśniam niekiedy ten problem, porównując 
metody pracy historyka z metodami, którymi posługują się naukowcy doświadczalni. W 
naukach doświadczalnych dowód uzyskuje się na podstawie powtarzalnych 
eksperymentów. Mówiąc w uproszczeniu, jeśli chcę udowodnić, Ŝe sztaby Ŝelaza toną w 
letniej wodzie, ale pumeks pływa na powierzchni, muszę zgromadzić sto wanien z letnią 
wodą i zacząć wrzucać do nich sztaby Ŝelaza i pumeks. Za kaŜdym razem Ŝelazo zatonie, 
a pumeks będzie pływać. W ten sposób ustala się swego rodzaju wiarygodne 
przewidywanie, które uwaŜamy za dowód — mianowicie, Ŝe jeśli zrobimy tę samą rzecz 
po raz kolejny, uzyskamy ten sam rezultat.
     Z historią rzecz ma się inaczej, poniewaŜ minionych wydarzeń nie sposób powtórzyć. 
Tak więc trzeba tu się uciec do innego rodzaju „dowodów” — innego niŜ powtarzalne, 
kontrolowane eksperymenty — pozwalających ustalić stopień wiarygodności. I podobnie 
jak w wypadku nauk ścisłych, cała historia opiera się na prawdopodobieństwie. Niektóre 
rzeczy są w zasadzie pewne (alianci naprawdę wygrali drugą wojnę światową), inne 
bardzo prawdopodobne (George Washington miał sztuczną szczękę) lub trochę mniej 
prawdopodobne (Cezar przekroczył Rubikon), a jeszcze inne to wielkie znaki zapytania 
(czy Maria Magdalena była kochanką Jezusa?).
     Co sprawia, Ŝe jedne rzeczy są bardziej prawdopodobne niŜ inne? W kaŜdym 
wypadku chodzi o charakter dowodów. Miliony naocznych świadków mogą zaświadczyć o 
zwycięstwie aliantów w drugiej wojnie światowej. Ile relacji naocznych świadków mamy 
zaś na temat stanu uzębienia Washingtona albo operacji wojskowych Cezara? Doprawdy 
niewiele. A co z Marią Magdaleną i Jezusem?
     Jak się okazuje, spora część dostępnych nam źródeł dotyczących Marii Magdaleny 
pochodzi z Biblii. To prowadzi nas do kolejnej kwestii, która stanie się istotna, gdy 
zaczniemy analizować historyczne twierdzenia z Kodu Leonarda da Vinci: w jaki sposób 
to, Ŝe staroŜytne źródło pisane (na przykład Ewangelia według świętego Marka) wchodzi w 
skład Biblii, wpływa na jego historyczną wiarygodność? Zdaniem badaczy nie 
zaniedbujących krytyki źródeł, pisma znajdujące się w Biblii muszą być traktowane jak 
kaŜde inne źródło historyczne: trzeba zbadać ich wiarygodność. WiąŜe się to między 
innymi ze sprawdzeniem, jak mają się do innych źródeł z owych czasów — czy, na 
przykład, nie są z nimi sprzeczne. Jeśli poszczególne źródła przeczą sobie nawzajem, 
historyk musi zdecydować, którym z nich wierzyć. A Ŝeby podjąć taką decyzję, musi mieć 
powody Nie wystarczy stwierdzić, Ŝe jeśli coś jest zapisane w Biblii, to musi być prawdą. A 
jeśli, spisując swą relację, biblijny autor z sobie tylko wiadomych przyczyn przedstawił 
określone wydarzenie inaczej, niŜ się odbyło? Ale z drugiej strony — i jest to rzecz, którą 
muszę podkreślić — jeśli istnieje źródło nie wchodzące w skład Biblii (na przykład 
Ewangelia Marii Magdaleny), które opowiada odmienną historię, ono takŜe niekoniecznie 
musi mieć rację. KaŜde źródło trzeba ocenić, Ŝeby się przekonać, które jest bardziej, a 
które mniej wiarygodne.
     Podkreślam tę kwestię dlatego, Ŝe część ludzi ma skłonność do uznawania za 
prawdę wszystkiego, co znajduje się w źródle kanonicznym (czy będą to pisma Juliusza 
Cezara, George’a Washingtona, czy Biblia), podczas gdy inni chętnie wierzą we wszystko, 
co odbiega od źródeł kanonicznych. Ta druga postawa jest częsta zwłaszcza u 
zwolenników teorii spiskowych, ale takŜe u osób ciekawych świata, które wyznają pogląd, 
iŜ „historię piszą zwycięzcy”, co sprawia, Ŝe fascynuje je moŜliwość odtworzenia 
„odwrotnej strony” dziejów. Historycy jednak nie mogą podchodzić do źródeł w taki 
sposób, automatycznie faworyzując jedną stronę kosztem drugiej. Wręcz przeciwnie, 
kaŜde źródło musi być starannie przeanalizowane pod kątem wiarygodności. I jak 

Strona 7

11817

zobaczymy w jednym z następnych rozdziałów, odnosi się to nawet do źródeł zajmujących 
się tak waŜną postacią jak Jezus — którego Ŝycie zostało opisane zarówno w księgach 
pomieszczonych w Nowym Testamencie, jak i w takich, które się tam nie znalazły (kilka z 
nich, na przykład Ewangelia Filipa, odgrywa istotną rolę w Kodzie Leonarda da Vinci). 
Historyk bierze pod uwagę wszystkie te źródła i uwaŜnie porównuje je ze sobą, Ŝeby 
ustalić, które zasługują na zaufanie, a które trzeba przyjmować z rezerwą.
     Muszę tu zaznaczyć, Ŝe większość dokumentów z przeszłości — miliardy zapisów z 
wszystkich epok — nie zachowała się do naszych czasów i jest dla nas stracona. Dotyczy 
to teŜ relacji o Ŝyciu Jezusa oraz jego wyznawców. Szczęśliwym trafem mamy dziś do 
dyspozycji więcej źródeł na temat Jezusa (oraz, na przykład, Marii Magdaleny), niŜ uczeni 
jeszcze sto lat temu mogli sobie zamarzyć. Mimo wszystko jest to jedynie drobna cząstka 
wszystkich dotyczących go zapisów, które istniały w takim czy innym czasie. Niektóre z 
tych zaginionych pism zostały bez wątpienia zniszczone przez chrześcijan, którzy uznali je 
za bluźniercze lub błędne. Ale większość z nich nie przetrwała po prostu dlatego, Ŝe 
kiedyś ktoś nie zadał sobie trudu, by sporządzić ich kopie.
     To ostatnie spostrzeŜenie jest równieŜ warte podkreślenia: wszelkie źródła pisane z 
odległej przeszłości (Gutenberg wynalazł ruchomą czcionkę i prasę drukarską w 
piętnastym wieku), to przepisywane ręcznie kopie. W staroŜytności nie było trudno 
sprawić, Ŝeby jakiś dokument zniknął: wystarczyło po prostu więcej go nie kopiować. 
Wbrew aluzjom, na które moŜna się natknąć tu i ówdzie w literaturze spiskowej na temat 
początków chrześcijaństwa — a nawet w nawiązujących do historii powieściach, takich jak 
Kod Leonarda da Vinci — mamy niewiele dowodów na to, by w staroŜytności prowadzono 
masowe akcje palenia „niebezpiecznych” ksiąŜek. Jeśli ksiąŜka została uznana za 
problematyczną, po prostu przestawano ją przepisywać. Na szczęście parę takich 
„rzadkich” ksiąg odnalazło się w ostatnich czasach dzięki przypadkowym odkryciom i, 
niekiedy, pracom prowadzonym przez wykwalifikowanych archeologów.
     W następnych rozdziałach, analizując historyczne twierdzenia stawiane w Kodzie 
Leonarda da Vinci, będę brał pod uwagę wszystkie zachowane źródła, zarówno 
kanoniczne, jak i niekanoniczne, ortodoksyjne i heretyckie, dobrze znane i niemal 
zapomniane. Jedynie za pośrednictwem takich dokumentów moŜemy uzyskać właściwy 
obraz interesujących nas postaci z przeszłości, w tym takŜe owych trzech, które odgrywają 
tak znaczącą rolę w fabule Kodu Leonarda da Vinci: Jezusa, Marii Magdaleny i 
Konstantyna Wielkiego.
     

Część pierwsza
Konstantyn Wielki,
Nowy Testament
i ewangelie
niekanoniczne

ROZDZIAŁ PIERWSZY
Wpływ Konstantyna na wczesne chrześcijaństwo
     Przy całej zawiłości fabuły Kod Leonarda da Vinci to w gruncie rzeczy kolejna 
opowieść o walce dobra ze złem, sprawiedliwości z nieprawością. Tak więc nic dziwnego, 
Ŝe wszystkie występujące w niej postaci moŜna podzielić na dwa przeciwstawne obozy. 
Do bohaterów pozytywnych naleŜą, oczywiście, Robert Langdon i Sophie Neveu, których 
intencje są czyste, a ich jedynym celem jest odkrycie prawdy. Niejednoznacznie 
pozytywną postacią jest oficer francuskiej policji, Bezu Fache, bezwzględny typ, którego 
postępowanie często wydaje się wyrachowane i aroganckie, ale którego na koniec 
widzimy po stronie dobra. Po stronie zła odkrywamy, ku swemu zaskoczeniu, Leigh 
Teabinga („Nauczyciela” — do momentu odsłonięcia kart sprawia on wraŜenie 

Strona 8

11817

sprzymierzeńca Langdona i Neveu), Rémy’ego, słuŜącego i szpiega Teabinga, oraz 
Sylasa, mnicha albinosa mordującego na zlecenie w imię, jak sam uwaŜa, najwyŜszego 
dobra.
     Jednak nie tylko fikcyjnych bohaterów, ale równieŜ postacie historyczne, 
odgrywające znaczącą rolę w powieści, moŜna wpasować w ten schemat. Pozytywnymi 
postaciami z przeszłości są, oczywiście, Jezus i Maria Magdalena. Klasycznym czarnym 
charakterem natomiast okazuje się panujący w czwartym wieku cesarz Konstantyn Wielki. 
Został on obarczony winą za liczne dolegliwości trapiące chrześcijaństwo po dziś dzień. 
Zdaniem Leigh Teabinga (i, do pewnego stopnia, Langdona), Konstantyn nieodwracalnie 
odmienił oblicze tej religii, wynosząc na piedestał męskość, demonizując kobiecość, 
bezpodstawnie przypisując boską naturę śmiertelnemu prorokowi Jezusowi oraz niszcząc 
wcześniejsze ewangelie, które głosiły człowieczeństwo Jezusa, i ograniczając 
nowotestamentowy kanon do tekstów, które opisywały go jako istotę boską. Czy jest to 
obraz prawdziwy?
Konstantyn a wiara chrześcijańska
     Mówiąc dokładniej, dowiadujemy się od Teabinga, Ŝe Konstantyn Wielki tak 
naprawdę nigdy nie stał się chrześcijaninem, ale pozostał poganinem do końca Ŝycia; 
wykorzystał jedynie chrześcijaństwo dla własnych, politycznych celów. W roku 325 zwołał 
sobór nicejski rzekomo po to, by zjednoczyć chrześcijan, zmuszając ich do uznania 
Jezusa za istotę boską, a nie człowieka (wcześniej uwaŜali oni Jezusa za zwykłego 
śmiertelnika), potem zaś stworzył Biblię taką, jaką znamy dzisiaj, Biblię, w której 
pierwiastek Ŝeński został pominięty, męskość wyniesiona na piedestał, a Jezus, 
męŜczyzna, jest sławiony jako istota boska.
     Jak wiele prawdy historycznej jest w tych twierdzeniach o Konstantynie, w jakiej zaś 
mierze są wymysłami wspierającymi fabułę powieści? MoŜemy zacząć od pytania o 
osobisty stosunek Konstantyna do religii. Czy to prawda, Ŝe do końca Ŝycia pozostał 
poganinem i nigdy naprawdę nie przeszedł na chrześcijaństwo?
     RozwaŜmy kluczową rozmowę na ten temat między Sophie i Leigh Teabingiem:
     
     — Sądziłam, Ŝe Konstantyn był chrześcijaninem — powiedziała Sophie.
     — SkądŜe — prychnął Teabing. — Cale Ŝycie był poganinem, został 
ochrzczony na łoŜu śmierci, kiedy był zbyt słaby, by zaprotestować. [...] Trzy wieki 
po ukrzyŜowaniu Jezusa Chrystusa liczba jego wyznawców wciąŜ wzrastała. 
Chrześcijanie i poganie wszczynali wojny, a konflikt urósł do takich rozmiarów, Ŝe 
groził rozpadem Rzymu. Konstantyn uznał, Ŝe trzeba coś z tym zrobić. W trzysta 
dwudziestym piątym roku zjednoczył Rzym pod sztandarem jednej religii. 
Chrześcijaństwa.
     — Dlaczego pogański cesarz wybrał na oficjalną religię państwową 
chrześcijaństwo? — spytała zdumiona Sophie.
     — Konstantyn był człowiekiem interesu — zachichotał Teabing. — Widział, Ŝe 
chrześcijaństwo to wielka, potęŜniejąca siła, i po prostu postawił na faworyta, (str. 
296-297) .
     
     Historyk moŜe dostrzec w tych twierdzeniach nieco prawdy, ale ogólnie rzecz biorąc, 
jest w nich więcej fantazji niŜ faktów. Pierwszą rzeczą, jaką powinniśmy się zająć, są losy 
chrześcijaństwa w czasach poprzedzających słynną konwersję Konstantyna.
Walki między chrześcijanami i poganami
     Nie jest prawdą, Ŝe — jak mówi Teabing — „chrześcijanie i poganie wszczynali 
wojny, a konflikt urósł do takich rozmiarów, Ŝe groził rozpadem Rzymu”. Tak twierdząc, 
ogromnie przecenia siłę chrześcijaństwa przed konwersją Konstantyna, sugerując, Ŝe 
chrześcijanie byli niemal tak samo liczni jak poganie i nieustannie dokonywali ataków i 
kontrataków. Rzeczywistość była zupełnie inna. Chrześcijanie w początkach czwartego 
wieku stanowili w cesarstwie niewielką mniejszość prześladowaną przez przytłaczająco 
liczniejszych pogan oraz reprezentujące ich władze państwowe.

Strona 9

11817

     Na początek powinienem być moŜe powiedzieć coś na temat terminologii. Słowo 
„poganin” uŜyte w tym kontekście nie jest określeniem negatywnym lecz uproszczeniem. 
Oznacza ono po prostu wyznawcę którejkolwiek z politeistycznych religii cesarstwa — to 
znaczy takich, których wyznawcy oddawali cześć wielu bogom. A poniewaŜ wszyscy 
mieszkańcy cesarstwa, z wyjątkiem Ŝydów i chrześcijan, czcili wielu bogów, określenie to 
obejmowało przewaŜającą większość ludności.
     Bogowie, których czczono, byli przeróŜnego rodzaju. Byli wśród nich „wielcy 
bogowie” znani nam z greckiej i rzymskiej mitologii — na przykład grecki Zeus, Ares i 
Atena albo ich rzymscy odpowiednicy: Jowisz, Mars i Minerwa. Ale oprócz nich istniały teŜ 
bóstwa opiekujące się poszczególnymi miejscami i czynnościami: bogowie zamieszkujący 
i chroniący miasta oraz wioski całego imperium (kaŜda miejscowość miała własnego 
boga), bóstwa rodziny i ogniska domowego, bóstwa lasów, strumieni i pól, bóstwa o 
rozmaitych funkcjach, które sprawiały, Ŝe rośliny wydawały plony, zapewniały płodność 
zwierząt domowych, chroniły kobiety w czasie porodu, obdarzały zdrowiem, przynosiły 
dobrobyt i pokój oraz wyświadczały drobne przysługi człowiekowi, który je o nie poprosił.
     W owych czasach w Cesarstwie Rzymskim istniała tendencja do uznawania takiego 
czy innego z bóstw za górujące nad pozostałymi, za boga najwyŜszego. O samym 
Konstantynie wiadomo, Ŝe zanim został chrześcijaninem, a nawet i potem, czcił Słońce 
NiezwycięŜone (Sol Invictus). Wydaje się, Ŝe podobnie jak inni identyfikował niekiedy to 
bóstwo z Apollinem, równieŜ kojarzonym ze słońcem. Jednak odkąd przeszedł na 
chrześcijaństwo, zaczął, jak się zdaje, utoŜsamiać owego boga z Bogiem.
     Tak czy inaczej, poganie czcili wielu bogów w sposób, jaki uwaŜali za stosowny dla 
kaŜdego z nich. Uzmysłowienie sobie tego jest istotne dla zrozumienia stosunków między 
chrześcijanami i poganami, o których wspomina Leigh Teabing, mówiąc, Ŝe poganie i 
chrześcijanie „wszczynali wojny” przeciwko sobie nawzajem. Prawda wyglądała nieco 
inaczej. Istotnie dochodziło do burzliwych walk, ale były one niemal wyłącznie 
jednostronne. To pogańska większość walczyła z chrześcijańską mniejszością, próbując 
zetrzeć ją z powierzchni ziemi.
     Chrześcijaństwo było prześladowane praktycznie od początku swojego istnienia . 
Rozwój tej religii rozpoczął się od męki i egzekucji jej załoŜyciela, Jezusa. A gdy on zginął, 
wielu jego wyznawców spotkał ten sam los. Niekiedy prześladującymi byli Ŝydzi, poniewaŜ 
zdaniem wielu z nich chrześcijanie dopuszczali się bluźnierstwa, nazywając Jezusa 
mesjaszem. Z biegiem czasu jednak prześladowania były w coraz większym stopniu 
dziełem pogan, w tym przedstawicieli rzymskich władz.
     Powody nienawiści do chrześcijan miały związek z pogańskim wyobraŜeniem o 
bogach. Wszystko, co w Ŝyciu dobre: zdrowie, powodzenie, miłość, pokój, urodzaj i tak 
dalej, pochodziło od bogów, którzy obdarzali tym ludzi w zamian za okazywaną im cześć 
— złoŜone od czasu do czasu w ofierze zwierzę albo inny pokarm oraz wysławianie ich w 
modłach. Bogowie ci nie byli zazdrośni o swoich wyznawców. śaden z nich nie uwaŜał, Ŝe 
naleŜą oni tylko do niego. Wszyscy oni byli bogami i wszyscy zasługiwali na to, by 
oddawać im cześć. Jednak jeśli nie złoŜono im naleŜytych wyrazów wdzięczności, mogli 
wpaść w gniew, a wtedy biada! Mogli odpłacić się, zsyłając na ludzi wszelkiego rodzaju 
„naturalne” nieszczęścia: zarazę, głód, suszę, trzęsienie ziemi. Ilekroć zdarzało się coś 
takiego, najprostszym wyjaśnieniem było, Ŝe sprawili to bogowie, gdyŜ nie poświęcono im 
odpowiedniej uwagi. Kim jednak byli ci odstępcy, którzy odmawiali bogom naleŜnej im 
czci? To chrześcijanie, twierdzący, Ŝe istnieje tylko jeden bóg, Bóg Jezusa, i tylko jego 
jednego naleŜy wielbić .
     Gdy w drugim i trzecim wieku na miasta, wioski czy prowincje spadały klęski 
Ŝywiołowe, łatwo było uwierzyć, Ŝe winni temu są właśnie chrześcijanie. Czasami 
prowadziło to do wymierzonych przeciwko nim aktów masowej przemocy. A kiedy 
zamieszki wymykały się spod kontroli, konieczna była interwencja rzymskich władz, które 
wywierały presję na chrześcijan, Ŝeby porzucili swoją wiarę i oddawali w stosowny sposób 
cześć pogańskim bóstwom. Kiedy chrześcijanie odmawiali, karano ich, niekiedy torturami i 
śmiercią.

Strona 10

11817

     Tak przedstawiała się sytuacja chrześcijan i pogan w imperium rzymskim. Nie moŜna 
tego uznać, jak twierdzi Teabing, za wojnę dwóch frakcji. Było to prześladowanie 
chrześcijańskiej mniejszości przez pogańską większość. Jak się okazuje, prześladowania 
chrześcijan osiągnęły punkt krytyczny na krótko przed obwołaniem Konstantyna 
cesarzem. Do 305 roku wschodnią częścią imperium rządził Dioklecjan, a na zachodzie 
władzę sprawował lojalny wobec niego Maksymian. Dioklecjan zdecydował, Ŝe z 
chrześcijanami (którzy w owym czasie stanowili przypuszczalnie jakieś 5-8 procent 
ludności cesarstwa) trzeba raz na zawsze zrobić porządek. Tak więc w roku 303, przy 
współudziale Maksymiana, wszczął przeciwko nim działania obejmujące cały obszar 
cesarstwa (większość dotychczasowych prześladowań, trwających juŜ od pierwszego 
wieku, miała zasięg lokalny). Kolejne edykty cesarskie wzywały do palenia 
chrześcijańskich ksiąg, burzenia chrześcijańskich świątyń, pozbawienia chrześcijan 
przywilejów klasowych, a wreszcie uwięzienia wysokich dostojników kościelnych. W roku 
304 kolejny edykt nakazywał wszystkim mieszkańcom cesarstwa złoŜenie ofiar bogom 
Rzymu; za uchylenie się od tego groziła śmierć lub cięŜkie roboty. Dla chrześcijan, 
oczywiście, zastosowanie się do tego nakazu oznaczałoby sprzeniewierzenie się ich 
religii. Owe „wielkie prześladowania” trwały z przerwami niemal dziesięć lat [*Obraz 
stosunków religijnych w cesarstwie rzymskim, jaki kreśli autor, jest z konieczności 
uproszczony. Zainteresowanym polecamy ksiąŜkę M. Jaczynowskiej Religie świata 
rzymskiego, PWN, Warszawa 1990 (przyp. red.).].
     Według Leigh Teabinga kres konfliktom między poganami i chrześcijanami połoŜył w 
roku 325 cesarz Konstantyn. To stwierdzenie takŜe nie jest w pełni ścisłe. Konstantyn 
zniósł prześladowania chrześcijan w roku 313, rok po tym, jak przyjął ich wiarę. Aby 
zrozumieć, jak do tego doszło, musimy się bliŜej przyjrzeć jego konwersji, która była 
sprawą dość skomplikowaną. Nie ulega jednak wątpliwości, Ŝe wbrew twierdzeniu 
Teabinga, Konstantyn nie pozostał do końca Ŝycia zdeklarowanym poganinem. On sam 
wiązał swoją zmianę wiary z przełomowym wydarzeniem, do którego doszło na polu bitwy.
Konwersja Konstantyna
     Niestety, nie mamy wiarygodnych świadectw mówiących o tym, co naprawdę skłoniło 
Konstantyna do zmiany wyznania. Zachowały się jedynie takie relacje jak ta pochodząca 
od jego poboŜnego biografa, Euzebiusza z Cezarei (ok. 265-340), pisarza 
chrześcijańskiego nazywanego niekiedy ojcem dziejopisarstwa kościelnego, gdyŜ był 
autorem pierwszego opisu dziejów Kościoła od czasów Jezusa do własnych. Poza ową 
dziesięciotomową Historią Kościoła Euzebiusz napisał takŜe biografię Konstantyna. Rzecz 
jasna interpretuje on w niej fakty zgodnie ze swoim chrześcijańskim światopoglądem, 
jednakŜe utrzymuje, Ŝe o słynnym nawróceniu Konstantyna usłyszał od samego cesarza, 
kilka lat po tym wydarzeniu .
     Tak czy inaczej, historyczne okoliczności tej zmiany wyznania są jasne. W 306 roku, 
gdy Ŝołnierze obwoływali Konstantyna cesarzem, w samym Rzymie o to samo postarał się 
syn Maksymiana, Maksencjusz. Konstantyn był zdecydowany zostać jedynym władcą 
imperium, a to oznaczało rozprawienie się z Maksencjuszem i jego wojskami. W końcu w 
312 roku pomaszerował na Rzym. Do decydującego starcia doszło przy moście 
Mulwijskim na Tybrze. Później Konstantyn wspominał, Ŝe przed tą bitwą ukazał mu się 
nadprzyrodzony znak, co ostatecznie skłoniło go do uznania chrześcijaństwa za jedyną 
prawdziwą wiarę. Jak twierdził, wiedział, Ŝe jedynie wsparcie boskich mocy moŜe mu 
zapewnić zwycięstwo, nie miał jednak pojęcia, do którego z bogów zwrócić się o pomoc w 
walce. I wówczas, w biały dzień, miał wizję. Zobaczył jaśniejący na niebie krzyŜ, a ponad 
nim słowa: „Pod tym znakiem zwycięŜysz”.
     Nie rozumiał, co to moŜe oznaczać, nocą jednak miał sen, Ŝe odwiedził go Chrystus, 
pokazał mu ten sam znak i powiedział, Ŝe obroni go on przed wrogami. Następnego dnia 
Konstantyn wezwał do siebie rzemieślników i opisał im ów znak, a oni wykonali go z całym 
przepychem ze złota i drogich kamieni. Był to krzyŜ zwieńczony dwiema greckimi literami, 
chi i rho — monogramem Chrystusa. Według Euzebiusza, Konstantyn radził się kapłanów 
i wróŜbitów, Pytając ich, co to wszystko oznacza, a oni wyjaśnili mu, Ŝe jeśli przyrzeknie 

Strona 11

11817

czcić boga chrześcijan, moŜe liczyć na powodzenie we wszystkich sprawach.
     Pod tym znakiem więc przystąpił do bitwy z Maksencjuszem przy moście Mulwijskim, 
odniósł świetne zwycięstwo i ustanowił się cesarzem na Zachodzie (inny wódz, Licyniusz, 
był cesarzem we wschodniej części imperium).
     Leigh Teabing ma rację, twierdząc, Ŝe Konstantyn nie stał się od razu 
stuprocentowym chrześcijaninem. Uczeni zauwaŜyli, Ŝe wiele wskazuje na to, iŜ nawet po 
„nawróceniu” czcił boga słońca: na przykład za jego panowania jeszcze przez dziewięć lat 
bito monetę z wizerunkiem Sol Invictus. MoŜliwe, Ŝe Konstantyn połączył swą 
wcześniejszą religię z odkrytą właśnie wiarą w Boga chrześcijan. Zapewne nie jest 
przypadkiem, Ŝe postanowił, iŜ chrześcijański dzień święty ma przypadać w dzień 
poświęcony bogu słońca oraz Ŝe narodziny Chrystusa mają być obchodzone w dzień 
przesilenia zimowego. Tak czy inaczej, wbrew zapewnieniu Teabinga, nie ulega 
wątpliwości, Ŝe od owego przełomowego momentu w roku 312 Konstantyn zaczął uwaŜać 
się, przynajmniej w pewnym sensie, za chrześcijanina.
     W następnym roku Konstantyn, w porozumieniu z Licyniuszem, swym współrządcą, 
który sprawował władzę nad wschodnią częścią cesarstwa, ogłosił zaprzestanie wrogości 
wobec chrześcijan w całym imperium. Wiązało się to z wydaniem edyktu, znanego w 
historii jako edykt mediolański, który zapewniał wolność wyznania wszystkim 
mieszkańcom cesarstwa, chrześcijanom, poganom i Ŝydom, pozwalając im czcić 
dowolnego boga (czy bogów) tak jak nakazuje ich religia. To właśnie — a nie zwołany 
dwanaście lat później w Nicei sobór powszechny — połoŜyło kres konfliktom między 
poganami a chrześcijanami.
     Odtąd Konstantyn przedstawiał się, i był postrzegany przez innych, jako 
chrześcijanin, choć, jak juŜ wspomniałem, jeszcze mniej więcej przez dziesięć lat dawały o 
sobie znać ślady jego dawnej czci dla pogańskich bóstw. Ale w początkach lat 
dwudziestych czwartego stulecia Konstantyn był juŜ głęboko wierzącym chrześcijaninem. 
Leigh Teabing nie myli się, Ŝe został on ochrzczony dopiero na łoŜu śmierci (w 337 roku), 
ale nie doszło do tego, jak sugeruje, wbrew jego woli. W owych czasach wielu chrześcijan 
zwlekało z przyjęciem chrztu do samego końca. JuŜ duŜo wcześniej jednak Konstantyn 
rozgłosił wszem i wobec swoje oddanie dla chrześcijaństwa, między innymi przez ponad 
dwadzieścia lat obsypując Kościół szczodrymi darami.
     Pozostaje pytanie, dlaczego Konstantyn przeszedł na chrześcijaństwo. Trudno 
stwierdzić, czy Teabing ma rację, gdy mówi, Ŝe cesarz po prostu „postawił na faworyta”. 
Nie ulega wątpliwości, Ŝe Konstantyn postawił sobie za cel zjednoczenie od dawna 
trapionego podziałami cesarstwa (w ciągu pięćdziesięciu lat przed przejęciem władzy 
przez Dioklecjana panowało dwudziestu róŜnych cesarzy). By to osiągnąć, podjął szereg 
finansowych i politycznych działań. I być moŜe sposobu na osiągnięcie jedności upatrywał 
w sprzymierzeniu się z chrześcijaństwem. Efektem miało być jedno państwo oddające 
cześć jednemu bogu, rządzone przez jednego władcę. Jeden bóg, jedna religia, jeden 
cesarz, jedno cesarstwo.
     Nie podlega natomiast dyskusji, Ŝe konwersja Konstantyna była jednym z najbardziej 
znaczących wydarzeń w dziejach cywilizacji zachodniej. Chrześcijaństwo z 
prześladowanego i znienawidzonego kultu z garstką wyznawców przeistoczyło się w 
religię wybraną przez samego cesarza. Odtąd kolejne łaski spływały na Kościół. 
Chrześcijaństwo stawało się coraz popularniejsze, ludzie wyrzekali się pogańskich bogów. 
Konwersje następowały lawinowo. Pod koniec czwartego wieku chrześcijanie stanowili 
większość ludności imperium. Wszyscy cesarze po Konstantynie, z jednym, krótkim 
wyjątkiem, byli chrześcijanami. Pięćdziesiąt lat po jego śmierci chrześcijaństwo było juŜ 
oficjalną religią cesarstwa. Jak ujął to pewien pisarz, nawrócenie Konstantyna było „drugim 
z największych wydarzeń wszech czasów ”.
     Ale historia ta nie skończyła się na jego konwersji w roku 312 i mediolańskim edykcie 
tolerancyjnym z roku 313. GdyŜ, jak mówi sam Teabing, w roku 325 doszło do pewnego 
istotnego wydarzenia. Teabing myli się, twierdząc, Ŝe właśnie wtedy Konstantyn 
postanowił zjednoczyć swe imperium pod sztandarem chrześcijaństwa. Ten proces juŜ 

Strona 12

11817

postępował. Ale wykorzystanie tej religii jako narzędzia zjednoczenia napotykało pewien 
problem: w samym chrześcijaństwie istniały podziały co do kilku zasadniczych kwestii, z 
których Ŝadna nie dotyczyła spraw waŜniejszych niŜ subtelności jego teologicznej 
doktryny. Aby chrześcijaństwo mogło zjednoczyć imperium, musiało najpierw zjednoczyć 
się samo. I to z tego powodu Konstantyn zwołał zebranie biskupów (w liczbie około 200-
250) mające rozwiązać problemy, które wywoływały wewnętrzne spory między 
chrześcijanami. Zebranie to odbyło się w Nicei i stąd nazywane jest soborem nicejskim.
Sobór nicejski
     Teabing wspomina o tym soborze, rozmawiając z Sophie Neveu w swym salonie. 
Wyjaśnia jej, Ŝe sobór nicejski został zwołany, aby rozstrzygnąć w drodze głosowania 
kwestię boskości Jezusa i umocnić w ten sposób podstawę władzy cesarza.
     
     — [...] Podczas tego łączenia religii Konstantyn wiedział, Ŝe musi umocnić tę 
nową tradycję chrześcijańską, i zwołał słynny sobór powszechny zwany soborem 
nicejskim pierwszym. [...] Podczas tego soboru debatowano i rozstrzygano w 
drodze głosowania wiele elementów chrześcijaństwa — datę obchodzenia świąt 
Wielkiej Nocy, rolę biskupów, udzielanie sakramentów, no i boskość Jezusa 
Chrystusa.
     — Tego nie rozumiem. Boskość Jezusa?
     — Moja droga, aŜ do tamtej chwili Jezus był postrzegany przez wyznawców 
jako śmiertelny prorok... Wielki i potęŜny człowiek, lecz mimo wszystko człowiek. 
Śmiertelnik.
     — A nie Syn BoŜy?
     — Właśnie! — wykrzyknął Teabing. — Ustanowienie Jezusa „Synem BoŜym” 
oficjalnie zaproponowano i przegłosowano podczas soboru nicejskiego.
     — Chwileczkę. Mówi pan, Ŝe świętość Jezusa była wynikiem głosowania?
     — I o mało nie przepadł. [...] Ogłaszając Jezusa oficjalnie Synem BoŜym, 
Konstantyn wyniósł go na piedestał i odtąd Jezus istniał poza obszarem świata 
ludzkiego, był bytem, którego władzy i mocy nikt nie będzie w stanie podwaŜyć. (str. 
298)
     
     I znów w poglądach Teabinga fakty mieszają się z fikcją. Konstantyn istotnie zwołał 
sobór nicejski pierwszy, a jedna z rozpatrywanych tam spraw wiązała się z boskością 
Jezusa. Ale, wbrew temu, co twierdzi Teabing, sobór ten nie zebrał się po to, by głosować, 
czy Jezus był, czy nie był istotą boską. Wręcz przeciwnie: wszyscy jego uczestnicy i 
prawdę mówiąc, praktycznie wszyscy chrześcijanie — zgadzali się juŜ, Ŝe Jezus był 
Synem BoŜym. Kwestia, nad którą debatowano, dotyczyła tego, jak rozumieć boskość 
Jezusa, zwaŜywszy na to, Ŝe był teŜ człowiekiem. Co więcej, w jaki sposób zarówno 
Jezus, jak i Bóg mogą być Bogiem, skoro jest tylko jeden Bóg? To właśnie były problemy, 
nad którymi dyskutowano w Nicei, a nie to, czy Jezus miał, czy nie miał boskiej natury. I z 
pewnością nie głosowano nad boskością Jezusa: ta sprawa była juŜ oczywista dla całego 
chrześcijaństwa, i to od pierwszych lat jego istnienia.
Boskość a człowieczeństwo Jezusa
     Trzeba przyznać, Ŝe omawiając boską naturę Jezusa, Teabing przedstawia Sophie 
dość pogmatwany obraz. Z jednej strony daje do zrozumienia, Ŝe boskość Jezusa 
uchwalono dopiero na soborze nicejskim w roku 325, z drugiej strony zaś twierdzi, Ŝe 
Konstantyn przyjął do swego kanonu świętych pism tylko te ewangelie, które przedstawiały 
Jezusa jako istotę boską, eliminując wszystkie inne, które mówiły o nim jako o człowieku. 
Ale jeśli (zdaniem Teabinga) chrześcijanie przed soborem nicejskim nie uwaŜali Jezusa za 
Syna BoŜego, jakim cudem ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana mogły 
przedstawiać go w taki sposób juŜ w pierwszym wieku (co równieŜ wynika z jego słów)?
     Nawet pomijając tę niekonsekwencję, pogląd, jaki prezentuje Teabing, jest błędny we 
wszystkich waŜnych kwestiach: chrześcijanie jeszcze przed soborem nicejskim uznawali 
boskość Jezusa; ewangelie Nowego Testamentu przedstawiają go zarówno jako Boga, jak 

Strona 13

11817

i człowieka; ewangelie, które nie zostały włączone do Nowego Testamentu, podkreślają 
jego cechy boskie w takim samym albo jeszcze większym stopniu jak jego 
człowieczeństwo. Omówię teraz pierwsze dwa punkty, trzecim zaś zajmę się w jednym z 
następnych rozdziałów.
     Badacze dziejów teologii chrześcijańskiej co najmniej ze zdumieniem przyjmą 
stwierdzenie Teabinga, Ŝe chrześcijanie aŜ do soboru nicejskiego nie uwaŜali Jezusa za 
istotę boską. Najwcześniejszym znanym nam autorem chrześcijańskim jest apostoł Paweł, 
którego kilka pism moŜna znaleźć w Nowym Testamencie. Paweł pisał swoje listy mniej 
więcej dwadzieścia lub trzydzieści lat po śmierci Jezusa (blisko 250 lat przed soborem 
nicejskim), a z ich lektury nader jasno wynika, Ŝe dla Pawła Jezus Chrystus był w pewnym 
sensie istotą boską. Jak mówi w jednym ze swych wcześniejszych listów, skierowanym do 
Filipian:
     
     Takiego bądźcie względem siebie usposobienia, jakie było w Chrystusie 
Jezusie, który chociaŜ był w postaci BoŜej, nie upierał się zachłannie przy tym, aby 
być równym Bogu, lecz wyparł się samego siebie, przyjął postać sługi i stał się 
podobny ludziom. (Fil. 2,5-7) [*Cytaty z Biblii za: Pismo Święte Starego i Nowego 
Testamentu, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w Polsce, Warszawa 
1975.]
     
     Dla Pawła — i przypuszczalnie takŜe dla Filipian, do których pisał — Chrystus był „w 
postaci BoŜej” i mimo Ŝe stał się człowiekiem, w pewnym sensie był równy Bogu.
     Podobne nauki moŜna znaleźć takŜe w innych księgach Nowego Testamentu. 
Jednym z najczęstszych określeń Jezusa we wszystkich tych pismach jest „Syn BoŜy”. 
Trudno uznać to za epitet, który zaczął być odnoszony do jego osoby w wyniku z trudem 
przegłosowanej decyzji soboru nicejskiego, który obradował kilkaset lat później! Najstarsza 
ze znanych nam ewangelii, Ewangelia Marka, rozpoczyna się następująco: „Początek 
ewangelii o Jezusie Chrystusie, Synu BoŜym” (Mar. 1,1) . Ostatnia z kanonicznych 
ewangelii, Ewangelia Jana, jest jeszcze bardziej wymowna. Tu Jezus nie jest po prostu 
Synem BoŜym — choć bywa określany i tak (zob. np. Jan 1,18; 3,16,18) — ale jest w 
pewnym sensie samym Bogiem.
     Jak mowa w zdaniu otwierającym tę ewangelię:
     
     Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, a Bogiem było Słowo. Ono 
było na początku u Boga. Wszystko przez nie powstało, a bez niego nic nie 
powstało, co powstało. (Jan 1,1-3)
     
     A kto, według Jana, jest owym „Słowem”, które było na początku u Boga i w istocie 
samo było Bogiem? Nie moŜe być większych wątpliwości co do tego, o kogo tu chodzi, 
gdyŜ jak głosi Jan w końcowych zdaniach prologu swej ewangelii:
     
     A Słowo ciałem się stało i zamieszkało wśród nas, i ujrzeliśmy chwałę jego, 
chwałę, jaką ma jedyny Syn od Ojca, pełne łaski i prawdy [...] łaska zaś i prawda 
stała się przez Jezusa Chrystusa. (Jan 1,14,17)
     
     Dla tego autora, juŜ w pierwszym wieku, Jezus Chrystus jest istotą boską 
(„Słowem”), za pośrednictwem której Bóg stworzył świat i która, zstępując z nieba i stając 
się ciałem, w pełni objawiła Boga jego ludowi.
     To dlatego w tej ewangelii Jezus moŜe twierdzić: „Ja i Ojciec jedno jesteśmy” 
(10,30). I dlatego teŜ jest w niej uwaŜany za Boga przez swych uczniów, w tym takŜe 
przez niewiernego Tomasza, który w jednym z ostatnich rozdziałów na widok 
zmartwychwstałego Jezusa mówi: „Pan mój i Bóg mój” (20,28).
     Owo spojrzenie na Jezusa jako istotę boską nie jest teŜ bynajmniej cechą 
szczególną Pawła oraz ewangelistów. Jest to pogląd wyznawany powszechnie przez 

Strona 14

11817

pierwszych pisarzy chrześcijańskich. Jeden z najwcześniejszych znanych nam autorów 
spoza Nowego Testamentu, chrześcijański męczennik Ignacy z Antiochii (zmarły ok. 110 
roku), tak ujmuje to we właściwy sobie, poetycki sposób:
     
     Jeden jest lekarz, cielesny i zarazem duchowy, zrodzony i niezrodzony, 
przychodzący w ciele Bóg, w śmierci Ŝycie prawdziwe, zrodzony z Maryi i zrodzony 
z Boga, najpierw podległy cierpieniu, a teraz mu juŜ nie podlegający, Jezus 
Chrystus, nasz Pan. (Ignacy, Do Kościoła w Efezie, 7,2) [*Przel. A. Swiderkówna, 
w: Pierwsi świadkowie. Wybór najstarszych pism chrześcijańskich, Społeczny 
Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1988.]
     
     Od samego początku — odkąd tylko moŜemy to stwierdzić na podstawie 
zachowanych chrześcijańskich pism (powstałych na długo przed czasami Konstantyna 
Wielkiego) — powszechne było przekonanie, Ŝe Jezus był w takim czy innym sensie 
Bogiem. Tkwił w tym jednak pewien szkopuł, gdyŜ większość chrześcijan uznawała teŜ, Ŝe 
Jezus był równieŜ człowiekiem. Jak mógł być człowiekiem, skoro miał boską naturę? Było 
to pytanie, z którym chrześcijanie zmagali się przez stulecia, i w pewnym sensie właśnie 
rozstrzygnięcie tej kwestii było zadaniem, jakie postawiono przed soborem nicejskim.
     Zanim jednak przejdę do problemu, który stał się bezpośrednią przyczyną zwołania 
tego soboru, chciałbym zaznaczyć, Ŝe w pierwszych wiekach naszej ery większość 
chrześcijan uwaŜała Jezusa za istotę zarazem ludzką i boską. Podkreślam tę kwestię, 
poniewaŜ w Kodzie Leonarda da Vinci Teabing daje do zrozumienia, Ŝe przed soborem 
nicejskim wszyscy chrześcijanie postrzegali Jezusa wyłącznie jako człowieka — nie 
dotyczyło to najwyraźniej jedynie autorów czterech nowotestamentowych ewangelii, 
którzy, zdaniem Teabinga, przedstawiają go tylko jako istotę boską. Jak juŜ wspomniałem, 
jest to pogląd błędny pod kaŜdym względem. Ale przede wszystkim błędne jest 
twierdzenie, Ŝe ewangelie Nowego Testamentu nie ukazują Jezusa jako człowieka. Wręcz 
przeciwnie: nawet z pobieŜnej lektury widać jasno, Ŝe Jezus ma w tych księgach wiele 
zdecydowanie ludzkich cech.
     W najstarszej ze znanych nam ewangelii, Ewangelii Marka, Jezus jest wprawdzie 
nazywany Synem BoŜym, ale generalnie przedstawiono go tam jako Ŝydowskiego proroka, 
nie róŜniącego się od innych jemu podobnych. Prowadzi najzupełniej człowiecze Ŝycie (w 
tej akurat ewangelii nie ma ani słowa na temat cudownych narodzin), je, pije, wpada w 
gniew, przeŜywa katusze, cierpi, krwawi, a wreszcie umiera. Jest tu od początku do końca 
człowiekiem. To samo moŜna powiedzieć o wszystkich kanonicznych ewangeliach, nawet 
o Ewangelii Jana, która bardziej niŜ inne uwydatnia boskość Jezusa. Nawet tu jest on w 
pełni człowiekiem, doznaje zmęczenia, głodu, smutku i tak dalej.
Godzenie sprzeczności między ludzką a boską naturą Jezusa
     Tak więc najwcześniejsze źródła przedstawiają Jezusa jako człowieka, a zarazem 
Boga, lecz jak rozwiązują one tę sprzeczność? Mówiąc ściślej, jak Jezus moŜe być 
Bogiem, będąc człowiekiem? Kwestia ta stanowiła dla chrześcijan powaŜny problem, gdyŜ 
zdawali sobie oni sprawę, Ŝe człowieczeństwo i boskość są dwiema zupełnie róŜnymi 
rzeczami: Bóg nie moŜe być człowiekiem, tak jak człowiek nie moŜe być skałą.
     Rozmaite grupy pierwszych chrześcijan znajdowały przeróŜne rozwiązania tego 
problemu. Byli wśród nich oczywiście tacy, którzy utrzymywali, iŜ Jezus był człowiekiem do 
tego stopnia, Ŝe nie miał Ŝadnej cechy boskiej, i inni, którzy twierdzili, iŜ był tak boski, Ŝe 
nie moŜna go właściwie uznać za człowieka. W drugim wieku oba te poglądy zaczęto 
jednak uwaŜać za herezje (tzn. błędne przekonania). Przeświadczenie, Ŝe Jezus nie był 
istotą boską, miała na przykład grupa chrześcijan z drugiego wieku zwana adopcjanami. 
Ludzie ci utrzymywali, Ŝe Jezus był zwyczajnym człowiekiem — synem Józefa i Maryi, 
poczętym i urodzonym jak kaŜdy śmiertelnik. Jedyną cechą odróŜniającą go od innych 
było według adopcjan to, Ŝe przewyŜszał wszystkich prawością. Z powodu owej niezwykłej 
prawości Bóg go usynowił — mówiąc konkretnie, adoptował go w chwili jego chrztu, 
oznajmiając z nieba: „Synem moim jesteś, dziś cię zrodziłem” (zob. Ps. 2,7). Tak 

Strona 15

11817

wyniesiony Jezus, jak twierdzili adopcjanie, otrzymał od Boga misję odkupienia własnym 
Ŝyciem grzechów innych ludzi i wiernie ją wypełnił. W nagrodę za tę synowską wierność 
Bóg wskrzesił go z martwych i posadził po swej prawicy, gdzie Jezus Ŝyje teraz w chwale, 
czekając na czas, gdy powróci, aby sądzić ziemię.
     Dzisiejsi chrześcijanie mogliby być zdumieni tym poglądem i zastanawiać się, 
dlaczego adopcjanie nie zajrzeli po prostu do Nowego Testamentu, by się przekonać, Ŝe 
są w błędzie. OtóŜ nie mogli tego zrobić, z oczywistego powodu: w owych czasach nie 
było jeszcze Nowego Testamentu. Mówiąc ściślej, wszystkie księgi składające się na 
Nowy Testament (na przykład listy Pawła oraz ewangelie) juŜ istniały, ale nie zostały 
jeszcze zebrane w kanon świętych pism i nazwane Nowym Testamentem. Powstanie tego 
kanonu było skutkiem istniejących w pierwszych wiekach chrześcijaństwa kontrowersji, w 
tym takŜe co do natury Jezusa.
     Inna grupa chrześcijan z drugiego i trzeciego wieku zajęła przeciwne stanowisko: 
utrzymywała mianowicie, iŜ Jezus był tak boski, Ŝe nie mógł być naprawdę człowiekiem. 
Wyznawców tego poglądu nazywa się niekiedy doketami (od greckiego słowa dokein, 
„wydawać się”), gdyŜ twierdzili oni, Ŝe Jezus był człowiekiem jedynie pozornie.
     Był w pełni Bogiem, wydawało się więc tylko, Ŝe ma ludzkie ciało i krew, ludzkie 
emocje, ludzkie słabości i jak człowiek podlega cierpieniu i śmierci. W rzeczywistości 
wszystko to były pozory, twierdzili dokeci.
     Większość chrześcijan odrzucała poglądy zarówno adopcjan, jak i doketów, trwając 
w przekonaniu, Ŝe Jezus był w pewnym sensie zarazem człowiekiem (jak utrzymywali 
adopcjanie), i Bogiem (jak twierdzili dokeci). Ale jak mógł być jednym i drugim 
jednocześnie? Ta kwestia wywoływała najbardziej zajmujące spory pomiędzy pierwszymi 
chrześcijanami, i te właśnie spory doprowadziły w końcu do zwołania soboru w Nicei.
     JuŜ wcześniej pojawiło się kilka intrygujących odpowiedzi na pytanie, jak Jezus mógł 
być zarazem człowiekiem i Bogiem, oraz związany z tym problem, jak mógł być Bogiem, 
skoro Bogiem jest Bóg Ojciec, a jest tylko jeden Bóg, nie dwóch. Jak to moŜliwe? Wedle 
jednej z pierwszych propozycji rozwiązania tej sprzeczności Jezus był w rzeczywistości 
samym Bogiem Ojcem, który stał się człowiekiem. Tak więc Jezus był zarówno Bogiem, 
jak i człowiekiem (poniewaŜ wcielił się w człowieka), a przy tym, mimo Ŝe był Bogiem i Bóg 
był Bogiem, wciąŜ istniał tylko jeden Bóg, poniewaŜ obaj byli jednym i tym samym.
     Pogląd ten (podobnie jak poglądy adopcjan i doketów) został jednak ostatecznie 
uznany za herezję, i to z kilku powodów. Jego przeciwnicy argumentowali, Ŝe Bóg Ojciec 
stoi ponad wszystkim i nie dotyczą go takie ograniczenia, jak ludzka dola, cierpienie i 
śmierć. Powiedzieć, Ŝe Jezus był Bogiem Ojcem, znaczyłoby jednak tyle, co stwierdzić, Ŝe 
Bóg Ojciec cierpiał. Przeciwnicy tego poglądu nazywali go patrypasjanizmem (od 
łacińskiego Paterpassus, czyli „Ojciec cierpiący”) i wyśmiewali go. Wskazywali na 
przykład, Ŝe kiedy Jezus się modlił (zob. Jan 17), z całą pewnością nie zwracał się sam do 
siebie.
     Ale jak, w takim razie, mógł być zarazem człowiekiem i Bogiem? I jak zarówno on, 
jak i Bóg Ojciec (a takŜe Duch Święty) mogą być Bogiem, jeśli jest tylko jeden Bóg? 
Bardzo niewielu chrześcijan było skłonnych uznać, Ŝe jest więcej niŜ jeden Bóg — był to 
pogląd pogański. Jak więc mogli połączyć monoteizm z wiarą w boskość Chrystusa?
Ariusz i sobór nicejski
     Jedno z rozwiązań tej sprzeczności stało się ostatecznie przyczyną zwołania soboru 
nicejskiego. W początkach czwartego wieku, mniej więcej w tym samym czasie, kiedy 
Konstantyn przeszedł na chrześcijaństwo, w egipskiej Aleksandrii, waŜnym ośrodku tej 
religii, Ŝył cieszący się popularnością kaznodzieja imieniem Ariusz . Próbował on 
rozwiązać problem toŜsamości Chrystusa, utrzymując, Ŝe na początku istniał jedynie Bóg 
Ojciec. Jednak w pewnym momencie wieczności Bóg powołał do istnienia swego Syna, 
Chrystusa, i właśnie za jego pośrednictwem stworzył świat. Chrystus, Syn BoŜy, był zatem 
istotą boską — jednak podrzędną wobec Boga Ojca, jako jego pierwsze stworzenie — a 
zarazem tym, który powołał do istnienia wszystko inne. Potem stał się człowiekiem, rodząc 
się z dziewicy, umarł za grzechy, został wskrzeszony ze zmarłych i jako Syn BoŜy 

Strona 16

11817

przebywa wraz z Bogiem w niebie.
     To rozwiązanie problemu toŜsamości Chrystusa zdobyło rzesze zwolenników, 
między innymi dlatego, Ŝe doskonale pasowało do wszystkiego, co chrześcijanie chcieli 
twierdzić na temat Boga (jest tylko jeden Bóg; objawił się nam w Chrystusie) oraz 
Chrystusa (jest istotą boską; stał się człowiekiem). Część chrześcijan jednak 
zdecydowanie sprzeciwiała się takiemu ujęciu, gdyŜ ich zdaniem wynikało z niego, Ŝe 
Chrystus jest bytem podrzędnym wobec Boga Ojca, a nie samym Bogiem. Jednym z 
oponentów Ariusza był młody diakon z Aleksandrii, niejaki Atanazy, który z czasem stał się 
jedną z najbardziej znaczących postaci Kościoła czwartego wieku. Atanazy i jego 
zwolennicy obstawali przy paradoksalnym pojmowaniu Chrystusa jako Boga, a zarazem 
człowieka. Chrystus istniał wiecznie — nie został powołany do istnienia w konkretnym 
momencie w przeszłości — i ma naturę w pełni (a nie w sposób pochodny) boską. Jest, 
mówiąc dokładniej, współistotny Bogu Ojcu. Ten pogląd ostatecznie doprowadził do 
sformułowania ortodoksyjnej doktryny o Trójcy Świętej, według której na jedynego Boga 
składają się w rzeczywistości trzy osoby. Wszystkie trzy są sobie współistotne i 
współwieczne, ale razem nie stanowią trzech Bogów: jest jeden Bóg objawiający się w 
trzech osobach.
     Dziś cały ten spór moŜe się nam wydawać dzieleniem włosa na czworo. Jednak w 
Aleksandrii, a takŜe w innych częściach chrześcijańskiego świata w początkach czwartego 
wieku, wzbudzał on ogromne emocje. A Ŝar owych debat odbijał się na jedności Kościoła, 
wstrząsanego dyskusjami, kłótniami, a nawet fizycznymi walkami wybuchającymi nad 
kwestią, czy Jezus jest tylko „podobny” Bogu w tym sensie, Ŝe został stworzony jako 
drugorzędne bóstwo, czy teŜ „współistotny”, istniejący wiecznie wraz z nim. Późniejsi 
teologowie, patrząc wstecz, zwrócili uwagę, Ŝe róŜnica między obydwoma wojującymi ze 
sobą stanowiskami sprowadzała się zaledwie do jednej literki z’, zwolennicy jednego 
poglądu głosili, Ŝe Jezus jest podobny Bogu (po grecku homoiusios) drugi zaś — Ŝe 
współistotny (po grecku homousios). Jednak w swoim czasie to i miało naprawdę ogromne 
znaczenie.
     Co to wszystko ma wspólnego z Konstantynem Wielkim? Jak stwierdziliśmy — i jak 
napomknął sam Leigh Teabing — Konstantyn chciał, Ŝeby chrześcijaństwo pomogło mu 
zjednoczyć jego imperium. Jak jednak mogło ono przynieść jedność, skoro samo było 
podzielone co do, jak uwaŜano w owym czasie, zasadniczej kwestii teologicznej (w 
pewnym sensie leŜącej wręcz u jego podstaw): natury samego Boga? Konstantyn, 
pragnąc jedności w Kościele, gdyŜ pragnął jedności w swym cesarstwie, zwołał sobór, 
który miał się zająć problemem postawionym tak dobitnie przez Ariusza: Czy Chrystus jest 
boską istotą stworzoną przez Ojca, czy teŜ jest wieczny i równy Bogu?
     Sobór, który zebrał się w 325 roku w Nicei, rozstrzygnął tę kwestię . Wbrew temu, co 
twierdzi Leigh Teabing, nie było to niemal przegrane głosowanie. Olbrzymia większość z 
ponad dwustu przybyłych tam biskupów potępiła Ariusza i opowiedziała się po stronie 
Atanazego, którego pogląd został ostatecznie przyjęty przez ogół chrześcijan (choć 
dyskusje ciągnęły się jeszcze dziesiątki lat po soborze). I co waŜniejsze, wbrew 
twierdzeniom Teabinga, nie było to głosowanie nad boskością Jezusa. Chrześcijanie od 
250 lat zgadzali się, Ŝe Jezus miał boską naturę. Wątpliwości dotyczyły jedynie tego, jak 
rozumieć jego boskość, i tę właśnie kwestię rozstrzygnąć miał sobór nicejski.
Konstantyn według Teabinga
     Teabing wypowiada teŜ inne uwagi na temat Konstantyna Wielkiego, którymi 
będziemy musieli się zająć w następnych rozdziałach. Utrzymuje on, na przykład, Ŝe skład 
Nowego Testamentu w znanej nam dziś postaci ustalił sam Konstantyn, Ŝeby zapewnić 
jedność Kościoła, do której dąŜył, widząc w niej siłę spajającą jego imperium. Jak 
zobaczymy, twierdzenie to jest całkowicie błędne. Formowanie kanonu Nowego 
Testamentu było długim procesem, który rozpoczął się setki lat przed Konstantynem i trwał 
jeszcze długo po jego śmierci. On sam nie brał w nim Ŝadnego udziału. Między innymi 
cztery ewangelie wchodzące w skład obecnego Nowego Testamentu miały mocną pozycję 
juŜ na długo przed konwersją cesarza, a pozostałe były juŜ od dawna wyklęte przez 

Strona 17

11817

przywódców Kościoła jako teksty heretyckie — ich odrzucenie nie było decyzją 
Konstantyna.
     Co więcej, Teabing utrzymuje, Ŝe Konstantyn nadał zmaskulinizowane oblicze 
chrześcijaństwu, usuwając w cień, a nawet demonizując kobiecość, tak Ŝe pierwotna 
postać tej religii, oddająca cześć boskiemu pierwiastkowi Ŝeńskiemu, popadła w 
zapomnienie i przetrwała jedynie w zepchniętych na margines tajnych stowarzyszeniach, 
takich jak Zakon Syjonu. Jak się przekonamy, to takŜe jedynie kolejny wytwór wyobraźni 
uŜyteczny dla fabuły Kodu Leonarda da Vinci, ale nie mający Ŝadnego związku z prawdą 
historyczną.
     Zanim jednak przejdziemy do tych spraw, powinniśmy omówić inne źródła z 
pierwszych wieków chrześcijaństwa, na które Teabing, i do pewnego stopnia takŜe Robert 
Langdon, powołują się w Kodzie Leonarda da Vinci. Chodzi o teksty znane nam z 
odkrytych niedawno zwojów znad Morza Martwego oraz tak zwanej biblioteki z Nag 
Hammadi, które rzucają nowe światło na początki chrześcijaństwa. One właśnie będą 
tematem następnego rozdziału.
     

ROZDZIAŁ DRUGI
Odkrycie zwojów znad Morza Martwego i biblioteki z 
Nag Hammadi
     Gdy Leigh Teabing w swoim salonie poucza Sophie Neveu o „prawdziwej” naturze 
Chrystusa, mówi między innymi, Ŝe choć ewangelie nowotestamentowe przedstawiają 
Jezusa jako istotę boską, nie jako człowieka (co, jak juŜ stwierdziliśmy, mija się z prawdą), 
istnieją teŜ inne wczesnochrześcijańskie ewangelie, kreślące wierniejszy historycznie 
obraz, w których Jezus jest postrzegany jako człowiek. Ewangelie te, mówi dalej, zostały 
odkryte w stosunkowo bliskich nam czasach, wśród odnalezionych przez archeologów 
zwojów znad Morza Martwego oraz ksiąg odkopanych w pobliŜu Nag Hammadi w Egipcie. 
Są to, zaznacza, jedne z najstarszych zachowanych relacji na temat Jezusa, pozwalające 
skorygować jego kanoniczny wizerunek istoty boskiej.
     Czy to, co mówi on na temat zwojów znad Morza Martwego oraz biblioteki z Nag 
Hammadi (jak określa się to znalezisko) jest prawdą? Czy moŜe to tylko element 
powieściowej fikcji?
     RozwaŜmy, co Teabing powiedział Sophie:
     
     — Na szczęście dla historyków — mówił Teabing — niektóre ewangelie, 
których Konstantyn usiłował się pozbyć, jakoś przetrwały. Zwoje znad Morza 
Martwego odnaleziono w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku w jaskini 
niedaleko Qumran, a Zwoje Koptyjskie w roku tysiąc dziewięćset czterdziestym 
piątym w Nag Hammadi. Dokumenty te, poza tym, Ŝe opowiadają prawdziwą 
historię Graala, mówią o posłudze Chrystusa w bardzo ludzkich kategoriach. 
Oczywiście Watykan, pozostając w zgodzie ze swoją tradycją dezinformacji, 
próbował robić wszystko, by powstrzymać ujawnienie zawartości tych zwojów. 
(str.300)
     
     Niestety większość informacji, które podaje Teabing, jest niezgodna z prawdą 
historyczną. 1. Jak się wkrótce przekonamy, Konstantyn nie usiłował pozbyć się Ŝadnej z 
wcześniejszych ewangelii. 2. Wśród zwojów znad Morza Martwego nie ma Ŝadnych 
ewangelii, ani, gwoli ścisłości, Ŝadnych innych tekstów, które mówiłyby o Chrystusie czy o 
chrześcijaństwie; są to dokumenty Ŝydowskie. 3. Do ich odkrycia (pierwszych kilku) doszło 
w roku 1947, nie w latach pięćdziesiątych. 4. Koptyjskie dokumenty z Nag Hammadi miały 
postać ksiąŜek (kodeksów), nie zwojów (jest to istotne rozróŜnienie dla badacza dziejów 
wczesnochrześcijańskich pism). 5. Ani one, ani zwoje znad Morza Martwego nie mówią 
nic o historii Graala . 6. Nie opowiadają teŜ o posłudze Chrystusa „w bardzo ludzkich 

Strona 18

11817

kategoriach”; wręcz przeciwnie: w tekstach z Nag Hammadi boskie cechy Jezusa są 
uwydatniane jeszcze bardziej niŜ w ewangeliach wchodzących w skład Nowego 
Testamentu. 7. Watykan nie próbował w Ŝaden sposób zataić któregokolwiek z tych 
znalezisk.
     Nie chcę przez to powiedzieć, Ŝe zwoje znad Morza Martwego i biblioteka z Nag 
Hammadi nie mają Ŝadnego wpływu na to, jak postrzegamy Jezusa „historycznego” oraz 
interpretujemy zapisane opowieści o jego Ŝyciu. Wręcz przeciwnie: oba odkrycia były 
niezwykle istotne, jednak nie z powodów, które przedstawia Teabing. By w pełni docenić 
wartość tych znalezisk, musimy przeanalizować kaŜde z nich osobno. Zaczniemy od 
bardziej znanego: od zwojów znad Morza Martwego.
Zwoje znad Morza Martwego
Odkrycie
     Nie ulega wątpliwości, Ŝe zwoje znad Morza Martwego są najbardziej znaczącymi 
rękopisami, jakie odnaleziono w ostatnich czasach . Ciekawa jest juŜ sama historia ich 
odkrycia, gdyŜ duŜą rolę odegrał w niej czysty przypadek. Pewnego dnia na początku roku 
1947 młody beduiński pasterz imieniem Muhammad edh-Dhib („Muhammad Wilk”) 
prowadził stado owiec i kóz do wodopoju na Pustyni Judzkiej w pobliŜu ruin staroŜytnej 
osady Qumran na północno-zachodnim wybrzeŜu Morza Martwego, około siedmiu mil na 
południe od Jerycha i dwunastu mil na wschód od Jerozolimy. Jedno ze zwierząt z jego 
stada zabłąkało się, poszedł więc go szukać. ZauwaŜywszy wysoko na ścianie urwiska 
otwór jaskini, wrzucił do niego kamień i usłyszał brzdęknięcie. Następnego dnia wrócił tam 
z przyjacielem, Ŝeby przeszukać grotę. Chłopcy znaleźli w niej wielkie gliniane dzbany 
zawierające doskonale zachowane, owinięte w lnianą tkaninę zwoje.
     Kiedy poinformowali o swoim znalezisku starszyznę plemienia, gliniane dzbany wraz 
z zawartością zostały wydobyte z groty. Beduini zdawali sobie sprawę, Ŝe takie rzeczy 
mogą być coś warte, postanowili więc je sprzedać. Dzbany zawierały siedem kompletnych 
zwojów, które zostały w końcu sprzedane w dwóch partiach: cztery jerozolimskiemu 
arcybiskupowi Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego, a trzy pewnemu uczonemu z 
Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Pierwszą partię zwojów odkupiło z czasem (w 
roku 1955) młode państwo Izrael, tak Ŝe w efekcie przejęło całość pierwotnego znaleziska.
     Beduini uświadomili sobie jednak, Ŝe jeśli ta jedna grota kryła staroŜytne skarby, w 
innych, pobliskich jaskiniach równieŜ mogą je znaleźć. A trzeba wiedzieć, Ŝe w tej okolicy 
znajduje się niemal trzysta pieczar i jam. Wszystkie one zostały przeszukane, zarówno 
przez Beduinów, jak i przez wykwalifikowanych archeologów, w latach pięćdziesiątych 
dwudziestego wieku. Jak się okazuje, w jedenastu z nich faktycznie natrafiono na szczątki 
rękopisów, zachowanych najczęściej nie w całości, jak pierwszych siedem, ale we 
fragmentach. Jedną z grot, nazwaną Grotą IV (gdyŜ była czwartą, w której znaleziono 
manuskrypty), wypełniały po brzegi rozpadające się ze starości strzępy — mniej więcej 
piętnaście tysięcy skrawków pochodzących z około sześciuset róŜnych dokumentów. 
ZłoŜenie ich do kupy było potwornie skomplikowanym zadaniem, przypominającym 
układanie jednocześnie sześciuset puzzli, w których większości elementów brakuje, a 
pozostałe zostały wymieszane bez ładu i składu.
     Cały ten trud opłacił się jednak z nawiązką, gdyŜ dokumenty te — zarówno 
pierwszych siedem, jak i pozostałe, odkryte w całości lub we fragmentach w innych 
grotach — były bardzo stare; wiele z nich zawierało nieznane dotąd teksty judaistyczne. 
Wiek tych manuskryptów oceniono na mniej więcej dwa tysiące lat. Spisali je i korzystali z 
nich członkowie Ŝydowskiej sekty, którzy, jak się przypuszcza, mniej więcej w czasach 
Jezusa zamieszkiwali pobliską osadę, połoŜoną tam, gdzie dziś znajdują się ruiny znane 
jako Qumran.
     Znalezisko to jest ogromnie waŜne, poniewaŜ dostarcza nam cennych informacji na 
temat procesów zachodzących w judaizmie w stuleciach bezpośrednio poprzedzających 
erę chrześcijaństwa oraz w jej początkach. Jest równieŜ znaczące dla zrozumienia 
chrześcijaństwa — nie dlatego, jak twierdzi Teabing, Ŝe obejmuje teksty mówiące o 
Jezusie, ale dlatego, Ŝe moŜe nam wiele powiedzieć o judaizmie za jego czasów.

Strona 19

11817

Zawartość zwojów
     Jakiego rodzaju teksty znaleźć moŜna wśród rękopisów odkrytych w owych 
jedenastu grotach w pobliŜu osiedla Qumran? Przede wszystkim muszę tu jeszcze raz 
podkreślić, Ŝe nie ma wśród nich Ŝadnych pism chrześcijańskich, są to wszystko teksty 
Ŝydowskie, napisane przez Ŝydów, kopiowane przez Ŝydów i uŜywane przez Ŝydów mniej 
więcej w czasach Jezusa (ok. 150 p.n.e.- 70 n.e.) .
     Do najwaŜniejszych tekstów znad Morza Martwego naleŜą odpisy Biblii hebrajskiej 
(chrześcijańskiego Starego Testamentu). Niektóre z nich są niemal kompletne — na 
przykład jeden z siedmiu zwojów odkrytych w Grocie I zawiera Księgę Izajasza. Wśród 
rękopisów odnalezionych we wszystkich jedenastu jaskiniach reprezentowana jest kaŜda 
księga Biblii hebrajskiej z wyjątkiem Księgi Estery. Odkrycie tych biblijnych manuskryptów 
jest znaczące, gdyŜ najstarszy znany nam wcześniej egzemplarz Biblii hebrajskiej 
pochodzi z roku 1000 naszej ery. Zwoje znad Morza Martwego są więc co najmniej o 
tysiąc lat starsze niŜ wszystko, co znano wcześniej. MoŜemy dzięki temu określić, na ile 
wiernie kopiowano przez wieki teksty Biblii hebrajskiej. Jak się okazuje, niektóre z nich (na 
przykład Księga Izajasza) były przepisywane stulecie po stuleciu z olbrzymią 
dokładnością; w innych (jak na przykład obie Księgi Samuela) z upływem czasu 
poczyniono spore zmiany.
     Pozostałe pisma odkryte w grotach w pobliŜu Qumran na ogół były nam wcześniej 
nieznane — istna składnica niedostępnych dotąd Ŝydowskich tekstów. Większość z nich 
jest po hebrajsku (w języku Ŝydowskich świętych pism), kilka po aramejsku (w codziennym 
języku mówionym owych czasów), a bardzo nieliczne po grecku (w języku 
międzynarodowego handlu i kultury). Są wśród nich komentarze do ksiąg biblijnych, 
których autorzy interpretują i objaśniają tekst, odnosząc go do bieŜących spraw własnej 
społeczności. Nie interesują ich zbytnio dociekania, co biblijni autorzy chcieli przekazać 
współczesnym sobie czytelnikom, próbują raczej wykazać, Ŝe wygłaszali oni proroctwa, 
które spełniały się wiele wieków później właśnie wśród mieszkańców Qumran.
     Wśród tekstów znad Morza Martwego są teŜ takie, które dotyczą spraw 
zamieszkującej Qumran wspólnoty opisują reguły zachowania, warunki przyjęcia, kary za 
pogwałcenie ustalonych zasad i tak dalej. Wśród uczonych powszechnie panuje pogląd, 
Ŝe wspólnotę tę tworzyli członkowie Ŝydowskiego ugrupowania religijnego znanego z 
innych staroŜytnych źródeł jako esseńczycy. Z lektury owych tekstów wynika jasno, Ŝe 
Qumran zamieszkiwali Ŝyjący w celibacie męŜczyźni, którzy postanowili zachować 
czystość w przekonaniu, Ŝe Ŝyją u kresu czasu. JuŜ wkrótce, jak wierzyli, Bóg wkroczy w 
bieg dziejów, Ŝeby obalić siły zła i nagrodzić sprawiedliwych.
     Inne zwoje zawierają modlitwy i psalmy owej sekty — poetyckie teksty bardzo 
przypominające Księgę Psalmów z Biblii hebrajskiej. Na jeszcze innych spisano pouczenia 
dla członków wspólnoty, jak powinni rozumieć i wprowadzać w Ŝycie prawo MojŜeszowe. 
Są tam teŜ utwory o charakterze wizyjnym, opisujące, co wydarzy się u kresu czasu, kiedy 
siły dobra (sprzymierzone z członkami wspólnoty) stoczą bitwę z siłami zła (szatanem i 
jego ziemskimi przedstawicielami, np. rzymskimi wojskami) i pokonają je, ustanawiając na 
ziemi Królestwo BoŜe.
     Ogólnie rzecz biorąc, były to waŜne odkrycia, które pozwoliły nam lepiej poznać 
judaizm w czasach Jezusa, lecz wbrew temu, co mówi Leigh Teabing, w tekstach z 
Qumran rue ma ani słowa o samym Jezusie ani o jego wyznawcach.
     Być moŜe najistotniejsze jest to, Ŝe dzięki zwojom znad Morza Martwego 
dowiedzieliśmy się, jak waŜną rolę w środowisku Jezusa odgrywał apokaliptycyzm 
Ŝydowski. Z uwagi na to, Ŝe pozwoli to lepiej zrozumieć Jezusa (co jest tematem jednego z 
następnych rozdziałów tej ksiąŜki), a moŜe takŜe charakter jego kontaktów z kobietami 
(istotny element fabuły Kodu Leonarda da Vinci), pokrótce wyjaśnię, czym był 
apokaliptycyzm, tak jak ukazują go zwoje znad Morza Martwego oraz inne Ŝydowskie 
źródła mniej więcej z tego samego okresu.
Zwoje znad Morza Martwego a apokaliptycyzm Ŝydowski
     Apokaliptycyzmem współcześni uczeni nazywają pewien staroŜytny 

Strona 20

11817

światopogląd religijny. Termin ten pochodzi od greckiego słowa apokálypsis, które 
oznacza „odkrycie” lub „objawienie”. Wyznawcy owego światopoglądu utrzymywali, Ŝe Bóg 
objawił im niebiańskie sekrety, dzięki czemu pojęli sprawy doczesne, w szczególności zaś 
odkrył, co się stanie w niedalekiej przyszłości, kiedy to wytępi zło na świecie i ustanowi 
swoje królestwo dobra.
     W czasach Jezusa Ŝydowscy apokaliptycyści wywodzili się z najrozmaitszych 
środowisk. Niektórzy z nich naleŜeli do sekciarskich wspólnot w rodzaju esseńczyków, inni 
byli faryzeuszami, jeszcze inni prorokami (takimi jak Jan Chrzciciel) lub ich zwolennikami, 
byli teŜ wśród nich ludzie nie związani z Ŝadną grupą religijną, ale po prostu podzielający 
ten światopogląd (podobnie jak dziś są chrześcijanie, którzy nie naleŜą do Ŝadnego 
konkretnego Kościoła) [*Dla jasności: apokaliptycystów naleŜy tu odróŜnić od 
apokaliptyków, czyli twórców literatury apokaliptycznej (apokaliptyki) i głosicieli prawd 
objawionych. Rzecz jasna, apokaliptycy teŜ byli apokaliptycystami (przyp. red.).].
     Bez względu jednak na ich przynaleŜność, wszyscy apokaliptycyści, tak jak ukazują 
ich nam zwoje znad Morza Martwego oraz inne Ŝydowskie źródła pisane z tej epoki, byli 
zgodni, jak się zdaje, w czterech podstawowych sprawach:
     1. Dualizm. śydowscy apokaliptycyści utrzymywali, Ŝe istnieją dwa zasadnicze 
składniki rzeczywistości: siły dobra i siły zła. Dobrą siłą jest, oczywiście, sam Bóg. Ale 
według apokaliptycystów Bóg ma osobistego wroga, szatana (przed pojawieniem się 
apokaliptycyzmu Ŝydowskie teksty religijne — na przykład większa część Biblii hebrajskiej 
— nie zawierały Ŝadnych wzmianek o szatanie). Bóg ma swoich przedstawicieli, święte 
anioły, szatan zaś swoich — demony. Po stronie Boga stoją takie ponadludzkie moce jak 
sprawiedliwość i Ŝycie, po stronie szatana zaś grzech i śmierć, które apokaliptycyści 
uwaŜali za rzeczywiste, działające w świecie siły. Grzech nie jest po prostu złym 
uczynkiem, jaki popełniamy od czasu do czasu. Dla apokaliptycystów grzech jest 
przeciwną Bogu kosmiczną siłą, która stara się usidlić ludzi i zmusić ich do 
nieposłuszeństwa Bogu. Dlaczego niektórzy ludzie po prostu „nie mogą się powstrzymać” 
od zrobienia czegoś, o czym wiedzą, Ŝe jest złe? Dlatego, Ŝe znaleźli się w szponach 
grzechu. Śmierć równieŜ nie jest po prostu ustaniem oddechu albo pracy mózgu. Jest to 
kosmiczna siła, która stara się schwytać człowieka, a gdy jej się to uda, unicestwia go.
     śydowscy apokaliptycyści uwaŜali, Ŝe wszystko, co istnieje, stoi albo po stronie sił 
dobra, albo zła. Nie ma Ŝadnego neutralnego terytorium, Ŝadnej szarej strefy, tak więc 
trzeba dokonać wyboru.
     Co więcej, zdaniem apokaliptycystów ów kosmiczny dualizm jest włączony w bieg 
dziejów w tym sensie, Ŝe istnieje zdecydowany rozdział między epoką, w której Ŝyją, a 
czasami, które mają nadejść. UwaŜali, Ŝe ich czasami rządzą siły zła. To dlatego na 
świecie jest tyle bólu i cierpienia głód, choroby, wojny i kataklizmy naturalne, nie mówiąc 
juŜ o nienawiści, samotności oraz samej śmierci. Ale przyjdzie czas, Ŝe wszelkie zło 
zostanie pokonane i będzie jedynie to, co dobre. Na ziemi nastanie Królestwo BoŜe, w 
którym nikt juŜ nie doświadczy głodu, smutku, cierpienia, bólu ani śmierci.
     2. Pesymim. PoniewaŜ apokaliptycyści byli przekonani, Ŝe Ŝyją w złych czasach, 
nie wierzyli w moŜliwość poprawy ludzkiej doli w Ŝyciu doczesnym. Jest źle, a będzie 
jeszcze gorzej, w miarę jak szatan i jego słudzy będą zdobywać coraz większą władzę. 
Nie poprawimy sytuacji, próbując poprawić dolę najbiedniejszych, zwiększając liczbę 
nauczycieli czy wzmacniając policję. Zło triumfuje i będzie triumfować aŜ do końca obecnej 
epoki, kiedy to, najzupełniej dosłownie, rozpęta się piekło.
     3. Wybawienie. Ale kres obecnych czasów nie oznacza wcale końca dziejów. 
GdyŜ kiedy sytuacja pogorszy się tak, Ŝe bardziej juŜ nie moŜna, Bóg ujmie się za tymi, 
którzy stali po jego stronie. Obali siły zła w kosmicznym kataklizmie, niszcząc szatana i 
wszystkie jego sługi, po czym ustanowi swe dobre królestwo tu, na ziemi.
     Wybawienie od złego sprawiedliwych wiązać się będzie ze wskrzeszeniem zmarłych. 
Oznacza to, iŜ sąd BoŜy obejmie nie tylko tych, za Ŝycia których nastąpią te wydarzenia: 
dotyczyć on będzie wszystkich ludzi, nawet juŜ umarłych, gdyŜ nieboszczycy zostaną 
fizycznie przywróceni do Ŝycia i postawieni przed BoŜym trybunałem. Tak więc nikt nie 

Strona 21

11817

powinien się łudzić, Ŝe w doczesnym Ŝyciu moŜe się sprzymierzyć z siłami zła, by zyskać 
powodzenie i władzę, a potem umrzeć i w ten sposób uniknąć kary. Taka sztuczka się nie 
uda, gdyŜ Bóg wskrzesi takiego człowieka z martwych i skaŜe na wieczne potępienie za 
zło, którego się dopuścił, i nic, ale to nic go przed tym nie uchroni.
     Z drugiej strony ci, którzy stanęli po stronie Boga, przez co cierpieli w Ŝyciu 
doczesnym (a taki musi być skutek trwania po stronie sił dobra, gdyŜ to siły zła sprawują 
władzę nad światem), zostaną wskrzeszeni z martwych i otrzymają wieczną nagrodę. Tak 
więc ludzie, którzy dziś cierpią, mogą spodziewać się zapłaty w przyszłości, w królestwie 
dobra, które ma nadejść. Ale kiedy to nastąpi?
     4. Bliskość. śydowscy apokaliptycyści twierdzili, Ŝe ów ostateczny dzień sądu jest 
juŜ bardzo bliski. MoŜna się go spodziewać lada moment. Wierzyli, Ŝe na świecie jest tak 
źle, Ŝe gorzej juŜ chyba być nie moŜe, więc Bóg wkrótce obali siły zła i ustanowi swoje 
królestwo. Jak długo trzeba będzie na to czekać? „Zaprawdę powiadam wam: Niektórzy z 
tych, co tu stoją, nie zaznają śmierci, zanim nie ujrzą Królestwa BoŜego, nadchodzącego 
w mocy”. To są słowa Jezusa (Mar. 9,1). Jak z tego wynika, Jezus sam był apokaliptycystą 
o poglądach zbliŜonych do poglądów esseńskich autorów tekstów znad Morza Martwego, 
mimo Ŝe nie naleŜał do tej wspólnoty ani prawdopodobnie nie miał z nią Ŝadnego kontaktu. 
W innym miejscu oświadcza on: „Zaprawdę powiadam wam, Ŝe nie przeminie to 
pokolenie, aŜ się to wszystko stanie” (Mar. 13,30).
     Tak więc Jezus podzielał apokaliptyczne poglądy esseńczyków z Qumran. Poza tym 
jednak róŜnił się od nich pod wieloma względami — stąd teŜ wśród uczonych panuje 
powszechna zgoda co do tego, Ŝe nigdy nie naleŜał do tej wspólnoty. Na przykład 
esseńczycy z Qumran pilnie strzegli swej czystości, odcinając się od kalających wpływów 
otaczającego ich świata, Jezus natomiast nieustannie zadawał się z „celnikami i 
grzesznikami”, nie dbając ani o swoją czystość, ani o to, by rygorystycznie przestrzegać 
prawa MojŜeszowego, do czego przywiązywali wielką wagę esseńczycy. Wręcz 
przeciwnie: często zarzucano mu dość lekcewaŜący stosunek do prawa (na przykład 
nakazu przestrzegania szabatu). Jednak w zasadniczych kwestiach przypominał członków 
społeczności, która zostawiła nam zwoje znad Morza Martwego. On takŜe był dualistą 
wierzącym w istnienie sił dobra i zła (ewangelie opisują na przykład jego nieustanne walki 
z demonami), bliskie nadejście Królestwa BoŜego (Mar. 1,15; 9,1; 13,30), wskrzeszenie 
umarłych i tak dalej.
     W tym sensie Leigh Teabing ma rację: zwoje znad Morza Martwego istotnie rzucają 
światło na prawdziwą naturę Jezusa. Ale wbrew temu, co twierdzi, nie jest tak dlatego, Ŝe 
w zwojach tych są jakiekolwiek chrześcijańskie treści — od początku do końca są one 
Ŝydowskie. I nie jest tak dlatego, Ŝe znajdują się wśród nich ewangelie przedstawiające 
Ŝycie Jezusa wierniej niŜ te, które wchodzą w skład Nowego Testamentu. Wśród setek 
tekstów znalezionych w Qumran nie ma ani jednej ewangelii. Nie jest teŜ tak dlatego, Ŝe 
bardziej niŜ ewangelie kanoniczne podkreślają one człowieczeństwo Jezusa. W zwojach 
znad Morza Martwego nie ma ani słowa o Jezusie. Rzucają one światło na naturę Jezusa, 
poniewaŜ rzucają światło na Ŝydowskie środowisko, z którego wyszedł on sam oraz 
pierwsi chrześcijanie, środowisko przepełnione apokaliptycznym oczekiwaniem, Ŝe złe 
czasy, w których Ŝyją, rychło dobiegną końca i Bóg wkrótce osądzi ten świat, po czym 
ustanowi swe dobre, wieczne królestwo na ziemi.
Biblioteka z Nag Hammadi
     W Kodzie Leonarda da Vinci Leigh Teabing, próbując przekonać Sophie Neveu, Ŝe 
najwcześniejsze relacje o Chrystusie ukazywały go bardziej w ludzkich niŜ w boskich 
kategoriach, przedstawia jej kilka rzeczywistych dowodów. Rozmowa toczy się w jego 
gabinecie i Teabing ściąga z półki ksiąŜkę zatytułowaną Ewangelie gnostyckie, rzekomo 
zawierającą „fotografie czegoś, co wygląda na fragmenty staroŜytnych dokumentów w 
powiększeniu”. Następnie informuje Sophie: „Są to fotokopie zwojów z Nag Hammadi i 
zwojów znad Morza Martwego [...]. Najwcześniejsze pisma chrześcijaństwa” (str. 314).
     Stwierdziliśmy juŜ, Ŝe zwoje znad Morza Martwego nie zaliczają się do 
najwcześniejszych pism chrześcijaństwa. Powinienem takŜe zaznaczyć, Ŝe w ksiąŜce, na 

Strona 22

11817

którą powołuje się Teabing, Ewangelie gnostyckie, będącej omówieniem tekstów z Nag 
Hammadi napisanym przez znakomitą autorkę Elaine Pagels (która jest teŜ obszernie 
cytowana we wspomnianej juŜ ksiąŜce Dana Bursteina Secrets of the Code), wcale nie ma 
fotografii staroŜytnych dokumentów. Tak czy inaczej, Teabing ma rację co do jednego: 
pośród tekstów odkrytych w Nag Hammadi istotnie są pisma gnostyckie, a niektóre z nich 
wiele nam mówią o tym, jak przedstawiano Jezusa w początkach chrześcijaństwa. Jak się 
jednak okazuje, obraz, jaki się z nich wyłania, trudno uznać za odmalowany „w bardzo 
ludzkich kategoriach”.
     Myślę, Ŝe na początek dobrze będzie się dowiedzieć, jak w ogóle odkryto teksty z 
Nag Hammadi. PoniewaŜ głównie one stanowią podbudowę twierdzeń wypowiadanych w 
Kodzie Leonarda da Vinci, zajmę się nimi nieco dokładniej. To równieŜ było odkrycie 
zupełnie przypadkowe, pod wieloma względami podobne do tego z Qumran. Doszło do 
niego półtora roku wcześniej i w innej części świata nie na pustkowiach Judei nad Morzem 
Martwym, ale w Egipcie, na odludziu nad Nilem.
Odkrycie
     Było to w grudniu 1945. Siedmiu beduińskich robotników rolnych kopało sabakh, 
bogaty w azotany nawóz, u stóp urwiska zwanego Jabal al-Tarif, nad Nilem w Górnym 
Egipcie . Nawóz ten słuŜył im do uŜyźniania pól, które uprawiali wokół swojej małej osady 
o nazwie al-Qasr, połoŜonej po drugiej stronie rzeki względem największej wioski w 
okolicy, Nag Hammadi, około trzystu mil na południe od Kairu oraz czterdziestu na północ 
od Luksoru i Doliny Królów. Przywódca grupy, człowiek odpowiedzialny za znalezisko, 
który później szczegółowo opowiedział o tym odkryciu, nazywał się ni mniej, ni więcej, 
tylko Mohammed Ali. Właściwym odkrywcą był jednak młodszy brat Alego, który 
przypadkowo uderzył motyką jakiś ukryty pod ziemią twardy przedmiot. Okazało się, Ŝe 
jest to ludzki szkielet . Kopiąc dookoła, Beduini znaleźli obok niego wielki gliniany dzban, 
mniej więcej na dwie stopy wysoki, z wylotem zamkniętym miską przyklejoną bituminem.
     Mohammed Ali i jego towarzysze mieli opory przed otwarciem dzbana, gdyŜ obawiali 
się, Ŝe moŜe w nim być zamknięty zły duch. Po jakimś czasie uświadomili sobie jednak, Ŝe 
równie dobrze moŜe tam być złoto, tak więc bez dalszych ceregieli rozbili go motykami. 
Zamiast ducha czy złota zobaczyli jednak tylko kupę starych, oprawionych w skórę 
ksiąŜek, niezbyt dla nich przydatnych, bo byli niepiśmienni.
     Ali podzielił znalezisko, rozrywając ksiąŜki, tak by kaŜdy dostał sprawiedliwy udział. 
Pozostałym jednak nie zaleŜało na łupie, tak więc zawinął je wszystkie w swój turban, 
wrócił do domu i złoŜył w przybudówce, gdzie trzymał zwierzęta. Wieczorem, gotując 
kolację, jego matka wykorzystała część rozpadających się kartek jako podpałkę.
     W tym momencie historia nieco się komplikuje. Mohammed Ali i jego rodzina mieli od 
dłuŜszego czasu krwawe porachunki z plemieniem z sąsiedniej wioski. Sprawa zaczęła się 
mniej więcej pół roku wcześniej, gdy ojciec Alego, pracując jako stróŜ nocny przy jakimś 
importowanym niemieckim urządzeniu irygacyjnym, zastrzelił intruza. Następnego dnia on 
sam został zamordowany przez rodzinę ofiary. Kilka tygodni po odkryciu starych ksiąg 
Mohammedowi Alemu i jego braciom doniesiono, Ŝe morderca ich ojca śpi przy drodze, 
obok dzbana z melasą. Złapali motyki, odnaleźli nieszczęśnika wciąŜ pogrąŜonego we 
śnie i zarąbali go na śmierć. Potem rozcięli mu pierś, wyciągnęli jeszcze cieple serce i 
zjedli je, dopełniając krwawej zemsty.
     Minusem tego zdarzenia — cóŜ, prawdę mówiąc, miało ono mnóstwo minusów — 
było to, Ŝe człowiek, którego zamordowali, był synem miejscowego szefa policji. 
Mohammedowi Alemu przyszło do głowy, Ŝe być moŜe stare ksiąŜki, które znaleźli, są 
jednak coś warte, i obawiając się, Ŝe on oraz jego bracia zostaną głównymi podejrzanymi 
o to morderstwo i jego dom zostanie zrewidowany, dał jedną z nich miejscowemu 
koptyjskiemu księdzu, by przechował ją do czasu, aŜ burza ucichnie.
     Ów ksiądz miał szwagra, wędrownego nauczyciela angielskiego i historii, który robiąc 
obchód szkół parafialnych w tej okolicy, raz w tygodniu zatrzymywał się w jego domu. 
Nauczyciel pomyślał, Ŝe ksiąŜka ta moŜe być cenna — wystarczająco cenna, by przynieść 
trochę grosza pojechał więc do Kairu i spróbował ją sprzedać. Próba ta nie w pełni się 

Strona 23

11817

powiodła: ksiąŜka została skonfiskowana przez władze. W końcu jednak pozwolono mu ją 
sprzedać Muzeum Koptyjskiemu.
     Dyrektor muzeum zorientował się, czym jest jego nowy nabytek i, ujmując rzecz w 
skrócie, wraz z przebywającym z wizytą młodym francuskim uczonym Jeanem Doresse, 
którego poznał w ParyŜu — poznał, nawiasem mówiąc, dość dobrze, gdyŜ oświadczył się 
pani Doresse, zanim jeszcze została panią Doresse — dotarł do większości pozostałych 
tomów i zakupił je dla muzeum.
Zawartość zbioru
     Co zawierały te staroŜytne ksiąŜki? Mówiąc krótko, najcenniejszy zbiór 
wczesnochrześcijańskich pism, jaki odkryto w czasach nowoŜytnych, liczący ogółem 
czterdzieści sześć róŜnych tekstów, w większości nieznanych . Były wśród nich 
ewangelie, których nie miał dotąd w ręce Ŝaden zachodni uczony, księgi wzmiankowane 
przez staroŜytnych pisarzy, ale zaginione od niemal półtora tysiąca lat, w tym relacje o 
Jezusie spisane rzekomo przez osoby tak wybitne, jak jego uczeń Filip (którego Leigh 
Teabing cytuje, omawiając rolę Marii Magdaleny), mistyczne spekulacje na temat 
pochodzenia istot boskich oraz stworzenia świata, metafizyczne refleksje nad sensem 
egzystencji i chwałą zbawienia, prezentacje waŜnych doktryn religijnych oraz polemiczne 
ataki na innych chrześcijan, krytykujące ich heretyckie poglądy.
     Teksty te są w języku koptyjskim, późnej formie języka staroŜytnych Egipcjan. Mamy 
jednak powaŜne powody, by sądzić, Ŝe pierwotnie spisano je po grecku. Same ksiąŜki 
powstały w drugiej połowie czwartego wieku. Wiemy to, poniewaŜ grzbiety ich skórzanych 
okładek były wzmocnione papirusowymi paskami, a niektóre z tych pasków pochodzą z 
kwitów datowanych na 341, 346 i 348 rok. Musiano je zatem oprawić nie wcześniej niŜ w 
roku 348.
     Wiek ksiąŜek nie jest, rzecz jasna, tym samym, co wiek zamieszczonych w nich 
tekstów — podobnie jak biblia, którą mam na biurku, została wydrukowana w roku 1998, 
ale najnowsze składające się na nią teksty powstały jakieś dziewiętnaście wieków 
wcześniej. To samo odnosi się do tekstów z Nag Hammadi: ich pierwowzory zostały 
spisane na długo przed drugą połową czwartego stulecia, z którego pochodzą te 
konkretne manuskrypty. Większość z nich najprawdopodobniej istniała juŜ co najmniej w 
drugim wieku naszej ery.
     Nie wiemy dokładnie, kto sporządził te księgi, ani dlaczego ukryto je u stóp urwiska 
Jabal al-Tarif, tuŜ za zakolem Nilu na północ od Luksoru. Znamienne jest, Ŝe zaledwie trzy 
mile dalej znajduje się chrześcijański klasztor załoŜony w czwartym wieku przez sławnego 
chrześcijańskiego mnicha, świętego Pachomiusza. Uczeni przypuszczają, Ŝe te 
manuskrypty mogły pochodzić z biblioteki owego klasztoru, za czym przemawiają teŜ 
teksty na papirusowych paskach odkrytych w grzbietach okładek. Ale dlaczego mnisi 
mieliby pozbywać się ksiąŜek?
     Jak się dokładniej dowiemy w jednym z następnych rozdziałów, pod koniec 
czwartego wieku doszło do waŜnego wydarzenia w dziejach formowania się kanonu 
Nowego Testamentu. W roku 367 potęŜny biskup Aleksandrii, Atanazy, z którym 
zetknęliśmy się juŜ w poprzednim rozdziale, napisał do podlegających jego jurysdykcji 
współnot chrześcijańskich w całym Egipcie list, w którym jednoznacznie ustalił kanon pism 
świętych . To pierwszy znany nam dokument stwierdzający, Ŝe za pisma święte naleŜy 
uwaŜać tylko i wyłącznie owe dwadzieścia siedem ksiąg składających się na dzisiejszy 
Nowy Testament. Co więcej, Atanazy oświadczał, Ŝe inne, „heretyckie” księgi nie powinny 
być czytane. Czy to moŜliwe, Ŝe mnisi z klasztoru Pachomiusza w pobliŜu Nag Hammadi 
oczyścili swą bibliotekę pod jego potęŜnym naciskiem? Jeśli tak, dlaczego tych ksiąŜek nie 
spalili? Czy to moŜliwe, Ŝe w głębi serca byli do nich przywiązani i postanowili przechować 
je w bezpiecznym miejscu w nadziei, Ŝe z czasem powrócą do łask i znów będzie moŜna 
je umieścić wśród innych świętych tekstów? Nigdy się tego nie dowiemy.
Biblioteka z Nag Hammadi a wczesnochrześcijański gnostycyzm
     W Kodzie Leonarda da Vinci Leigh Teabing nazywa Ewangelię Filipa oraz inne księgi 
z tego zbioru ewangeliami gnostyckimi. Co to oznacza?

Strona 24

11817

     Terminem „gnostycyzm” uczeni określają rozmaite systemy wierzeń znane nam z 
drugiego i trzeciego wieku naszej ery. Pochodzi on od greckiego słowa gnosis, czyli 
„wiedza”. Wierzenia te nazywane są gnostyckimi, gdyŜ według nich dla zbawienia 
konieczne jest osiągnięcie prawdziwej wiedzy, a mówiąc konkretniej, prawdziwego 
samopoznania. Dopiero kiedy ludzie dogłębnie poznają siebie samych, mogą zostać 
zbawieni od zła tego świata. A jak się okazuje, zło tego świata wiąŜe się nierozerwalnie z 
naszą materialną egzystencją, gdyŜ według gnostyków świat materii jest z natury zły i 
uwięzione w naszych (złych, materialnych) ciałach duchy muszą się z niego wyzwolić. To 
wyzwolenie osiąga się zaś przez poznanie, kim naprawdę jesteśmy.
     Choć między poszczególnymi sektami gnostyckimi istniały spore róŜnice co do 
wierzeń i praktyk (podobnie jak dziś istnieją róŜnice między rozmaitymi odłamami 
chrześcijan), wydaje się, Ŝe większość staroŜytnych gnostyków była zgodna w kilku 
zasadniczych kwestiach:
     1. Świat. Widzieliśmy juŜ, Ŝe Ŝydowscy apokaliptycyści byli dualistami, poniewaŜ 
wierzyli, Ŝe świat składa się z dwóch pierwiastków: dobra i zła. Gnostycy byli skrajnymi 
dualistami, wyznając pogląd, Ŝe świat fizyczny jest z gruntu zły, w przeciwieństwie do 
całkowicie dobrego świata ducha.
     2. Sfera boska. Bóg nie stworzył zatem materialnego świata. Jest istotą 
wyłącznie duchową. Według mitów, które opowiadali gnostycy — niektóre z nich 
zachowały się wśród tekstów z Nag Hammadi — w odległej przeszłości prawdziwy Bóg 
wyłonił z siebie inne boskie istoty, które z kolei połączyły się w pary i wydały własne 
potomstwo. Ale w tej boskiej sferze wydarzyła się katastrofa, gdy jedna z owych boskich 
istot (często nazywana Sophią, co znaczy „mądrość”) oddzieliła się od pozostałych i sama 
z siebie poczęła inną boską istotę. Ta ostatnia, zrodzona poza sferą boską, była zła. Wraz 
ze swymi sługami, których powołała do istnienia, stworzyła świat materialny jako więzienie 
dla upadłej Sophii.
     3. Ludzie. Tak więc Sophia została schwytana i uwięziona w świecie materii, w 
ludzkich ciałach. Wielu ludzi nosi w sobie tę iskrę boskości. Pragną oni wyzwolić się z tego 
świata. Inni nie mają owej iskry, są jak zwykłe zwierzęta, które umierając, po prostu 
przestają istnieć.
     4. Zbawienie. Boska iskra zamknięta w ludzkich ciałach moŜe się wyzwolić 
jedynie wtedy, gdy się dowie, skąd przybyła, jak się tu znalazła i w jaki sposób moŜe 
powrócić. Innymi słowy, wybawienie z materialnego świata osiągalne jest jedynie poprzez 
wyzwalającą wiedzę (gnozę).
     5. Kościół. Wielu gnostyków utrzymywało, Ŝe chrześcijanie, którzy wierzą w 
Chrystusa i dokonują dobrych uczynków, mogą mieć po śmierci pewną nadzieję zbawienia 
(w przeciwieństwie do innych ludzi, którzy po prostu przestają istnieć). Ale prawdziwe i 
wspaniałe Ŝycie po śmierci będzie udziałem jedynie gnostyków, tych, którzy mają w sobie 
boską iskrę i którzy osiągnęli pełnię wiedzy o sekretach zbawienia.
     6. Boski odkupiciel. Wiedzy tej nie da się jednak osiągnąć przez zrozumienie 
praw rządzących tym światem. Musi ona przyjść spoza świata, za sprawą boskiego 
odkupiciela, który przyniesie ją ludziom. Dla chrześcijańskich gnostyków (byli takŜe 
gnostycy niechrześcijańscy, którzy mieli inną koncepcję zbawienia), owym zstępującym z 
nieba nosicielem zbawczej wiedzy jest Chrystus. Rozmaici gnostycy mieli róŜne poglądy 
na temat jego osoby. Byli wśród nich dokeci utrzymujący, Ŝe Chrystus, jedna z boskich 
istot, przybył na ziemię, przybrawszy ludzką postać, w rzeczywistości jednak nie miał 
materialnego ciała. Inni wierzyli, Ŝe Chrystus był boskim bytem, który wcielił się w 
śmiertelnego człowieka, Jezusa, podczas jego chrztu. Zamieszkując ciało Jezusa, uczył 
on swoich zwolenników prawdy przynoszącej zbawienie, po czym opuścił go przed jego 
śmiercią. To dlatego, wisząc na krzyŜu, Jezus zawołał: „BoŜe mój, BoŜe mój, czemuś mnie 
opuścił?” Zdaniem owych gnostyków, ta boska istota naprawdę porzuciła go w czasie 
ukrzyŜowania.
     Przedstawiam tu te wierzenia nie dlatego, bym uwaŜał, Ŝe kaŜdy powinien mieć 
jakieś pojęcie na temat staroŜytnego gnostycyzmu, ale dlatego, Ŝe w Kodzie Leonarda da 

Strona 25

11817

Vinci Leigh Teabing twierdzi, iŜ tak zwane gnostyckie ewangelie z Nag Hammadi, w 
przeciwieństwie do ewangelii z Nowego Testamentu, przedstawiają Chrystusa przede 
wszystkim jako człowieka, nie istotę boską. Mam nadzieję, Ŝe z mojego opisu biblioteki z 
Nag Hammadi wynikają jasno dwie sprawy. Z jednej strony Teabing ma rację, mówiąc, Ŝe 
obraz Chrystusa odmalowany w tych gnostyckich pismach kłóci się z tym, co czytamy w 
Nowym Testamencie. Z drugiej strony jednak kompletnie myli się, twierdząc, Ŝe róŜnica 
tkwi w tym, iŜ przedstawiają one Chrystusa jako zwykłego człowieka. W rzeczywistości jest 
odwrotnie. Teksty te — w tym cytowana przez Teabinga Ewangelia Filipa, jak równieŜ inne 
(na przykład odgrywająca równie waŜną rolę w Kodzie Leonarda da Vinci Ewangelia Marii 
Magdaleny, która jednak nie została odkryta w Nag Hammadi, ale gdzie indziej) — 
bynajmniej nie podkreślają człowieczeństwa Chrystusa. Niektóre z nich przedstawiają go 
jako istotę boską, która pozornie przybrała ludzką postać. Inne, liczniejsze, uznają 
wprawdzie, Ŝe Jezus był człowiekiem z krwi i kości, jest on jednak waŜny nie jako 
człowiek, ale jako tymczasowa siedziba Chrystusa, boskiego odkupiciela niosącego 
wyzwalającą prawdę o kondycji ludzkiej tym wszystkim, którzy są zdolni ją przyjąć.
Podsumowanie
     Ujmując rzecz w skrócie, Leigh Teabing słusznie stwierdza, Ŝe odkrycie zwojów znad 
Morza Martwego i biblioteki z Nag Hammadi jest waŜne, gdyŜ pozwala zrozumieć, jak 
pierwsi chrześcijanie przedstawiali Jezusa. Dla historyków dokumenty te stanowią cenny 
materiał źródłowy, rzucający światło na środowisko, w jakim Ŝył Jezus i jego wyznawcy w 
okresie po jego śmierci. Trzeba jednak dobrze zrozumieć, co mówią nam one o tym 
środowisku. Niewłaściwe odczytanie lub mylna interpretacja staroŜytnych źródeł jest 
równie powaŜnym błędem jak zupełne ich pominięcie. Teabing jednak powaŜnie myli się w 
ocenie tych współczesnych znalezisk archeologicznych. Zwoje znad Morza Martwego 
zawierają teksty Ŝydowskie, nie chrześcijańskie, i mają znaczenie dla naszych rozwaŜań 
głównie dlatego, Ŝe ukazują środowisko, z którego wyłonił się Jezus. Nie wspominają 
jednak nic o samym Jezusie, nie mówiąc juŜ o podkreślaniu takich czy innych aspektów 
jego natury. Z drugiej strony niektóre teksty odkryte w Nag Hammadi są chrześcijańskie i 
rzeczywiście mowa w nich o Jezusie. Zbiór ten zawiera kilka niekanonicznych ewangelii, 
reprezentujących, jak się zdaje, gnostycki punkt widzenia. Bynajmniej nie przedstawiają 
one jednak Chrystusa jako człowieka, lecz skupiają się na jego cechach boskich.
     W następnym rozdziale przyjrzymy się kilku takim tekstom, wczesnym ewangeliom, 
które nie zostały włączone do Nowego Testamentu. Przegląd ten jeszcze dobitniej 
wykaŜe, jak daleki od prawdy był Leigh Teabing, utrzymując, Ŝe ewangelie odrzucone 
przez Kościół w pierwszych wiekach chrześcijaństwa przedstawiały Jezusa w bardziej 
ludzkich kategoriach niŜ nasze cztery relacje kanoniczne. Jest wręcz przeciwnie: to 
właśnie ewangelie, które znalazły się w Nowym Testamencie, ukazują Jezusa jako 
człowieka, podczas gdy niekanoniczne o wiele bardziej podkreślają jego ponadludzkie 
cechy. Odnosi się to nie tylko do tekstów odkrytych w Nag Hammadi, ale takŜe do innych 
ewangelii — gnostyckich i nie tylko — odnalezionych w ostatnich czasach.
     

ROZDZIAŁ TRZECI
Ewangelie niekanoniczne
     Jak wiemy, jedno z najwaŜniejszych historycznych zagadnień poruszonych przez 
Leigh Teabinga w Kodzie Leonarda da Vinci dotyczy staroŜytnej „akcji mistyfikatorskiej”. 
Wedle niego, wczesnochrześcijański Kościół postanowił uczynić z Jezusa śmiertelnika 
postać boską. Okazało się to jednak trudnym zadaniem, gdyŜ — jak twierdzi Teabing — 
większość najwcześniejszych ewangelii przedstawiała Jezusa jako zwykłego człowieka. 
Rozwiązanie problemu było oczywiste: Kościół wybrał cztery ewangelie — Mateusza, 
Marka, Łukasza i Jana — które ukazywały Jezusa jako istotę boską, po czym zniszczył 
wszystkie wcześniejsze, historycznie wierniejsze relacje.
     Tak Teabing wyjaśnia to Sophie Neveu w swoim salonie:

Strona 26

11817

     
     — Jezus był postacią historyczną o ogromnych wpływach, moŜe najbardziej 
zagadkowym i inspirującym przywódcą, jakiego kiedykolwiek widział świat. [...] 
Dzieje jego Ŝycia zapisywały tysiące zwolenników w całym kraju. [...] RozwaŜano 
włączenie do Nowego Testamentu ponad osiemdziesięciu ewangelii, lecz 
ostatecznie wybrano i włączono w jego skład stosunkowo niewiele... między innymi 
ewangelie według świętego Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. (str. 296)
     
     Nieco później, w gabinecie Teabinga, rozmowa koncentruje się na kluczowej kwestii, 
jaką jest przedstawiony w ewangeliach związek Jezusa i Marii Magdaleny:
     
     — Jak juŜ wspominałem, wczesny Kościół musiał przekonać świat, Ŝe 
śmiertelny prorok — Jezus jest bytem boskim. A zatem wszelkie ewangelie, które 
opisują ziemskie aspekty Ŝycia Jezusa, musiały być wyłączone z Biblii. Na 
nieszczęście dla pierwszych jej redaktorów w róŜnych ewangeliach powracał 
szczególnie niepokojący ziemski temat. Maria Magdalena. — Przerwał. — A 
mówiąc dokładniej, jej małŜeństwo z Jezusem Chrystusem, (str. 312)
     
     W relacji Teabinga pojawia się kilka historycznych błędów. Jak zobaczymy w jednym 
z dalszych rozdziałów, słowa i czyny Jezusa nie były z pewnością zapisywane za jego 
Ŝycia przez „tysiące zwolenników”; wręcz przeciwnie, nic nie wskazuje na to, by k t o k o l 
w i e k zapisywał wydarzenia z jego Ŝycia, gdy jeszcze chodził on po świecie. Nie jest teŜ 
prawdą, Ŝe rozwaŜano włączenie do Nowego Testamentu ponad osiemdziesięciu 
ewangelii. A ewangelie według Mateusza, Marka, Łukasza i Jana nie zostały włączone do 
Nowego Testamentu „między innymi” — są jedynymi ewangeliami, które się tam znalazły.
     Pomijając te zasadnicze błędy, uwagi Teabinga dotyczą paru interesujących 
zagadnień historycznych, którymi warto się zająć: Jakie inne ewangelie (poza tymi, które 
weszły w skład Nowego Testamentu) zachowały się do dzisiaj? Czy rzeczywiście 
przedstawiają Jezusa bardziej jako człowieka niŜ jako istotę boską? I czy wspominają o 
jego małŜeństwie z Marią Magdaleną?
     W tym rozdziale przyjrzymy się kilku ewangeliom niekanonicznym, które zachowały 
się do naszych czasów. Jak juŜ zaznaczyłem, Teabing myli się, mówiąc, Ŝe ewangelie do 
Nowego Testamentu wybierano spośród ponad osiemdziesięciu ksiąg. Prawda wygląda 
tak, Ŝe nie wiemy nawet, jak wiele ewangelii zostało napisanych. Z całą pewnością nie 
mamy dziś osiemdziesięciu, choć z drugiej strony wiemy, Ŝe było ich co najmniej 
dwadzieścia kilka. Większość z tych ksiąg stała się dostępna dla nas dopiero stosunkowo 
niedawno, dzięki przypadkowym odkryciom, takim jak tekstów z Nag Hammadi w roku 
1945. Jedyną kwestią, co do której Teabing przypadkiem ma rację, jest to, Ŝe Kościół 
istotnie uznał za kanon cztery ewangelie i odrzucił wszystkie inne, zakazując ich czytania i 
(niekiedy) niszcząc je, tak Ŝe większość chrześcijan w dziejach Kościoła miała dostęp 
jedynie do relacji o Jezusie zapisanych w ewangeliach nowotestamentowych. Nie znaczy 
to jednak, Ŝe ewangelie, które nie weszły do Nowego Testamentu, podają prawdziwszą 
wersję zdarzeń ani Ŝe ukazują bardziej ludzkie oblicze Jezusa, rzekomego małŜonka Marii 
Magdaleny. Wręcz przeciwnie: jak wspomniałem w poprzednim rozdziale, większość z 
tych odrzuconych ewangelii przedstawia Jezusa w jeszcze bardziej b o s k i c h 
kategoriach niŜ owe cztery, które trafiły do kanonu, i w Ŝadnej z ewangelii niekanonicznych 
nie ma choćby wzmianki o tym, by Jezus w ogóle był Ŝonaty, a co dopiero Ŝonaty z Marią 
Magdaleną.
     Wieloma z tych kwestii zajmiemy się bliŜej w następnych rozdziałach. Teraz jednak 
dobrze będzie przyjrzeć się paru najstarszym ewangeliom niekanonicznym, by się 
przekonać, jak przedstawiają Jezusa: jako człowieka czy nadczłowieka? Nie będę się 
starał omówić tu wszystkich znanych nam wczesnych ewangelii niekanonicznych; takie 
omówienia moŜna znaleźć gdzie indziej . Chcę jedynie zaprezentować małą próbkę 
ewangelii spoza kanonu. Zacznę od tej, po której moŜna by się spodziewać bardzo 

Strona 27

11817

ludzkiego wizerunku Jezusa, gdyŜ jest to opowieść o jego dzieciństwie i o rozmaitych 
przygodach, jakie go spotkały, gdy był małym chłopcem. Nieszczęśliwie dla tezy Teabinga, 
nawet ta wczesna relacja przedstawia raczej ponadludzkie, nie zaś ludzkie cechy Jezusa.
Ewangelia Dzieciństwa Tomasza
     Relacja zwana Ewangelią Dzieciństwa Tomasza (nie mylić z koptyjską Ewangelią 
Tomasza odkrytą w pobliŜu Nag Hammadi) opisuje Jezusa jako małego chłopca . 
Niektórzy uczeni datują ją na początek drugiego wieku, tak więc byłaby to jedna z 
najstarszych zachowanych ewangelii spoza Nowego Testamentu. Dostarcza nam ona 
zajmujących szczegółów na temat poczynań Jezusa od najwcześniejszych lat Ŝycia. Z 
opowieścią tą wiąŜe się pytanie, które nawet dziś intryguje niektórych chrześcijan: Jeśli 
Jezus w wieku dojrzałym był czyniącym cuda Synem BoŜym, to jaki był w dzieciństwie? 
Jak się okazuje, był niezłym rozrabiaką. Ewangelia Dzieciństwa Tomasza ukazuje 
najpierw Jezusa jako pięciolatka bawiącego się w dzień szabatu nad brzegiem strumienia. 
Gromadzi on nieco mętnej wody, budując małą tamę, po czym rozkazuje wodzie, Ŝeby się 
oczyściła — i woda natychmiast staje się czysta. Potem lepi z gliny stadko wróbli. Ale obok 
przechodzi pewien śyd, który widzi, co się dzieje — Jezus robi coś, a przez to łamie reguły 
szabatu (zakaz pracy). Biegnie więc donieść o tym Józefowi, jego ojcu, który przychodzi i 
karci Jezusa za złamanie prawa. Jednak zamiast przeprosić czy okazać skruchę za 
popełniony grzech, mały Jezus klaszcze w dłonie i kaŜe wróblom odlecieć. Ptaszki 
oŜywają i odlatują, ćwierkając — i tak znikają wszelkie dowody występku (EwTmDz 2). 
Jezus więc juŜ we wczesnym dzieciństwie był dawcą Ŝycia i nie podlegał ludzkim prawom.
     MoŜna by sądzić, Ŝe mając tak niezwykłe zdolności, Jezus powinien być 
poŜytecznym i ciekawym towarzyszem zabaw dla dzieciarni z sąsiedztwa. Chłopiec jednak 
łatwo wpada w złość i nie moŜna go draŜnić. Jedno z dzieci, z którymi się bawi, bierze 
gałązkę wierzby i niszczy stawki z czystą wodą, które zbudował. Mały Jezus oburza się na 
to i wykrzykuje: „Niegodziwy bezboŜniku i głupcze, co tobie szkodziły te stawki i ta woda? 
Oto teraz ty uschniesz jak to drzewo i nie przyniesiesz ani liścia, ani korzeni, ani owocu”. A 
jego słowo nie pada nadaremno: „I natychmiast owo dziecko zupełnie uschło” (EwTmDz 
3,1-3) [*Cytaty z Ewangelii Dzieciństwa Tomasza w przekładzie M. Starowieyskiego, za: 
Apokryfy Nowego Testamentu, tom 1, Ewangelie apokryficzne, cz. 1, Wydawnictwo WAM, 
Kraków 2003.]. Jezus wraca do domu, ale rodzice uschniętego dziecka „ponieśli je 
opłakując jego młodość”. Następnie idą do Józefa na skargę i pytają go: „Co ty masz za 
syna, który dokonuje takich czynów?” (EwTmDz 3,3). Dla czytelnika odpowiedź jest 
oczywista: Józef miał cudowne dziecko, które nie nauczyło się jeszcze panować nad 
swoim gniewem.
     Widać to ponownie w następnej opowieści: gdy jakiś chłopiec niechcący wpada na 
niego na ulicy, Jezus rozzłoszczony oznajmia: „JuŜ nie pójdziesz dalej swoją drogą”. 
Chłopiec pada martwy (EwTmDz 4,1). (Później Jezus wskrzesza go, wraz z innymi, 
których przeklął przy takiej czy innej okazji.) Gniew Jezusa nie jest zarezerwowany 
wyłącznie dla dzieci. Józef wysyła go do szkoły, Ŝeby nauczył się czytać, ale Jezus milczy, 
zamiast recytować alfabet. Nauczyciel usiłuje prośbami nakłonić go do współpracy, dopóki 
Jezus nie odpowiada pogardliwym wyzwaniem: „Jeśli w rzeczywistości jesteś 
nauczycielem i znasz dobrze litery, wyjaśnij mi, jaką moc ma «alfa», a ja ci powiem, jaką 
ma «beta»„. Dotknięty do Ŝywego, nauczyciel trzepie chłopca po głowie, co okazuje się 
największym błędem w jego świetnie rozwijającej się belferskiej karierze. Jezus powala go 
na miejscu. Józef jest głęboko zmartwiony i mówi do matki Jezusa: „Nie wypuszczaj go 
poza drzwi, poniewaŜ umierają ci, którzy powodują jego gniew” (EwTmDz 14,1-3).
     Wedle Ewangelii Dzieciństwa Tomasza po jakimś czasie Jezus ma taką reputację, Ŝe 
oskarŜa się go o wszystko złe, co się akurat wydarzyło. Jezus bawi się na dachu z innymi 
dziećmi, a jedno z nich, chłopiec imieniem Zenon, przypadkowo traci równowagę, spada 
na ziemię i ginie. Reszta dzieci ucieka ze strachu, Jezus jednak podchodzi na skraj dachu, 
Ŝeby popatrzeć w dół, na co przychodzą rodzice Zenona. CóŜ mają pomyśleć? Widzą, Ŝe 
ich syn leŜy bez Ŝycia na ziemi, a Jezus stoi nad nim na dachu. Ten dzieciak o 
nadnaturalnych zdolnościach znów zrobił jedną ze swoich sztuczek, myślą sobie. 

Strona 28

11817

OskarŜają Jezusa, Ŝe zabił ich dziecko, ale on tym razem jest niewinny! Tak więc 
zeskakuje z dachu, staje przy chłopcu i mówi do niego: „Zenonie! Powstawszy powiedz mi, 
czy ja ciebie zrzuciłem?” Chłopiec oŜywa i mówi: „Nie, Panie, nie zrzuciłeś mnie, ale 
wskrzesiłeś!” (EwTmDz 9,1-3).
     Z biegiem czasu Jezus zaczyna uŜywać swoich mocy do dobrych celów. Ratuje od 
śmierci brata ukąszonego przez jadowitego węŜa, uzdrawia chorych, przywraca zdrowie i 
Ŝycie wszystkim, których wcześniej przeklął lub uśmiercił. Okazuje się teŜ niezwykle 
przydatny w domu i w warsztacie ciesielskim: gdy Józef źle przycina deskę, co grozi mu 
utratą waŜnego klienta, Jezus w cudowny sposób naprawia jego błędy. Relacja kończy się 
sceną przedstawiającą dwunastoletniego Jezusa w świątyni jerozolimskiej, w otoczeniu 
skrybów i faryzeuszy, sceną dobrze znaną czytelnikom Nowego Testamentu, gdyŜ została 
zaczerpnięta z rozdziału drugiego Ewangelii według świętego Łukasza.
     Wszystko to jest wprawdzie intrygujące, ale trudno uznać te opowieści za wierną 
relację o Ŝyciu małego Jezusa. Trudno stwierdzić, czy miały być one przyjmowane 
dosłownie, jako fakty, czy teŜ były jedynie słuŜącymi rozrywce fantazjami. Tak czy inaczej, 
Jezus z tych opowieści nie jest zwykłym człowiekiem, ale kimś obdarzonym 
nadprzyrodzonymi zdolnościami, wręcz supermanem.
Ewangelia Piotra
     Opowieść o zupełnie odmiennym charakterze, zwana Ewangelią Piotra, nie dotyczy 
dzieciństwa Jezusa, ale jego ostatnich godzin. Nie mamy kompletnego tekstu tej 
ewangelii, tylko jej fragment, który odkryto w roku 1886 w Górnym Egipcie, w grobie 
chrześcijańskiego mnicha z ósmego wieku. Owa fragmentaryczna relacja jest jednak 
bardzo stara, powstała prawdopodobnie na początku drugiego wieku, co oznacza, Ŝe 
stanowi jeden z najstarszych zachowanych opisów Ŝycia Jezusa (a ściślej mówiąc, jego 
śmierci i zmartwychwstania) spoza Nowego Testamentu. I znów moglibyśmy się 
spodziewać, Ŝe znajdziemy tu bardzo ludzki wizerunek Jezusa, tymczasem Ewangelia 
Piotra jeszcze dobitniej podkreśla jego ponadludzkie cechy .
     Zachowany fragment rozpoczyna się następującymi słowami: „ale nikt z śydów nie 
umył rąk: ani Herod, ani nikt spośród jego sędziów. A gdy nie chcieli umyć, powstał Piłat” 
[*Cytaty z Ewangelii Piotra w przekładzie M. Starowieyskiego, za: Apokryfy Nowego 
Testamentu, tom 1, Ewangelie apokryficzne, cz. 2, Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.].
     Początek ten jest znaczący z dwóch powodów. Po pierwsze świadczy, Ŝe 
bezpośrednio przed nim znajdowała się scena umywania rąk przez Piłata — opisana, 
wśród ewangelii kanonicznych, jedynie u Mateusza. Po drugie zaś wprowadza on istotny 
element nie występujący w relacji Mateusza, który nie wspomina ani słowem o tym, by 
ktokolwiek odmówił umycia rąk. Tutaj zaś Herod, „król śydów” i jego Ŝydowscy sędziowie 
(w przeciwieństwie do rzymskiego namiestnika, Piłata) są gotowi uznać się za winnych 
krwi Jezusa. Opowieść ta sugeruje więc, Ŝe to śydzi, nie Rzymianie, ponoszą 
odpowiedzialność za śmierć Jezusa. Ta fragmentarycznie zachowana ewangelia ma 
wymowę znacznie bardziej antyŜydowską niŜ jakakolwiek z tych, które zamieszczono w 
Nowym Testamencie.
     Ewangelia Piotra opisuje dalej prośbę Józefa z Arymatei o wydanie ciała Jezusa, 
szydzenie z Jezusa oraz jego ukrzyŜowanie. Relacje te są zarazem podobne i niepodobne 
do tego, co czytamy w Nowym Testamencie. Na przykład w wersie dziesiątym mówi się, 
Ŝe Jezus został ukrzyŜowany między dwoma złoczyńcami, jak w innych ewangeliach; 
zaraz potem jednak znajdujemy niezwykłe stwierdzenie, iŜ „milczał, jakby nie doznawał 
Ŝadnego bólu”. Te ostatnie słowa mogłyby z powodzeniem zostać odczytane w duchu 
doketyzmu — być moŜe Jezus zachowywał się tak, jakby nie czuł Ŝadnego bólu, poniewaŜ 
naprawdę go nie odczuwał. Innym znaczącym fragmentem jest opis samej śmierci Jezusa. 
Wydaje on „krzyk rozpaczy” słowami róŜniącymi się od tych, które znajdujemy w relacji 
Marka: „Mocy moja, mocy moja, opuściłaś mnie” (w. 19; por. Mar. 15,34); następnie jest 
powiedziane, Ŝe zostaje „wzięty [do nieba]”, mimo Ŝe jego ciało wciąŜ wisi na krzyŜu. Czy 
Jezus uŜala się tu, Ŝe boski Chrystus porzucił go tuŜ przed śmiercią, w co, jak 
stwierdziliśmy, wierzyła część chrześcijańskich gnostyków?

Strona 29

11817

     Po śmierci Jezusa następuje opis jego pogrzebu, a potem, w pierwszej osobie, 
rozpaczy uczniów: „zaczęliśmy pościć i usiedliśmy pogrąŜeni w smutku i płacząc dniem i 
nocą, aŜ do soboty” (w. 27). Podobnie jak w Ewangelii Mateusza, Ŝydowscy przywódcy 
proszą Piłata o Ŝołnierzy do pilnowania grobu. Ewangelia Piotra jest jednak bogatsza w 
szczegóły. Wyznaczony do tego zadania centurion ma na imię Petroniusz. KaŜe on 
Ŝołnierzom zatoczyć przed grób wielki kamień i zamknąć nim wejście, po czym pieczętuje 
go siedmioma pieczęciami. Następnie Ŝołnierze rozbijają namiot i rozpoczynają wartę.
     Tu zaczyna się chyba najbardziej niesamowity fragment całej opowieści, relacja o 
zmartwychwstaniu i wyjściu Jezusa z grobu, jakiej nie ma w Ŝadnej innej z wczesnych 
ewangelii. Z Jerozolimy i jej okolic nadciągnęły tłumy ludzi, Ŝeby zobaczyć grób. W nocy 
usłyszeli oni wielki hałas i ujrzeli, jak rozwiera się niebo i w wielkim blasku zstępuje z niego 
dwóch męŜów. Kamień zamykający grób odsunął się sam z siebie i obaj męŜowie weszli 
do środka. śołnierze stojący na warcie obudzili centuriona, który wyszedł z namiotu, a jego 
oczom ukazał się niewiarygodny widok. Z grobu wyszło trzech męŜów. Głowy dwóch z 
nich sięgały aŜ do nieba. Ci dwaj podtrzymywali trzeciego, którego głowa przewyŜszała 
niebiosa. Za nimi szedł krzyŜ. Następnie z nieba odezwał się głos: „Czy zwiastowałeś tym, 
którzy śpią?” A krzyŜ odpowiedział: „Tak” (w. 41-42).
     Olbrzymi Jezus i chodzący, przemawiający krzyŜ — coś takiego trudno uznać za 
powściągliwą relację skoncentrowaną na ludzkich cechach Jezusa.
     śołnierze biegną do Piłata i opowiadają mu o wszystkim, co zaszło. śydowscy 
przywódcy błagają go, Ŝeby tego nie rozgłaszał, gdyŜ boją się, Ŝe zostaną ukamienowani, 
gdy lud uświadomi sobie, co zrobili, skazując Jezusa na śmierć. Piłat nakazuje Ŝołnierzom 
milczenie, wcześniej jednak przypomina śydom, Ŝe to oni, nie on, ponoszą winę
     za ukrzyŜowanie Jezusa. O świcie następnego dnia, nie wiedząc nic o nocnych 
wydarzeniach, Maria Magdalena przychodzi z kilkoma towarzyszkami do grobu, Ŝeby 
zapewnić zwłokom Jezusa godniejszy pochówek, ale grób jest pusty, jeśli nie liczyć 
niebiańskiego gościa, który wyjaśnia jej, Ŝe Pan zmartwychwstał i odszedł. (To jedyne 
miejsce w całej tej relacji, w którym wspomina się o Marii Magdalenie. Nigdzie tu nie ma 
mowy o tym, Ŝeby była jakoś szczególnie związana z Jezusem.) Następnie tekst kończy 
się w połowie opowieści dotyczącej zapewne ukazania się Jezusa niektórym z apostołów, 
być moŜe przedstawionego podobnie jak u Jana (21,1-14): „A ja, Szymon Piotr, i Andrzej, 
mój brat, wziąwszy sieci zstępowaliśmy ku morzu. Był z nami Lewi, syn Alfeusza, którego 
Pan [...]” (w. 60). Tu rękopis się urywa.
     Księga ta została nazwana Ewangelią Piotra z powodu owego końcowego wersu: 
pisze go w pierwszej osobie ktoś, kto podaje się za Piotra. Ale oczywiście jej autorem nie 
mógł być Szymon Piotr, gdyŜ najprawdopodobniej powstała ona w początkach drugiego 
wieku (stąd wspomniana juŜ wcześniej nasilona postawa antyŜydowska), długo po jego 
śmierci. Tak czy owak, jest to jedna z najwcześniejszych znanych nam niekanonicznych 
relacji o ostatnich dniach Jezusa. Nieszczęśliwie dla tezy Leigh Teabinga, bynajmniej nie 
podkreśla ona człowieczeństwa Jezusa, nie mówi teŜ nic o tym, Ŝe Jezus i Maria 
Magdalena byli sobie bliscy, a co dopiero, Ŝe byli małŜeństwem. Maria Magdalena (wraz z 
towarzyszkami) jest po prostu pierwszą osobą, która przychodzi do grobu Jezusa — tak 
samo, jak w ewangeliach włączonych do Nowego Testamentu.
     Oczywiście Teabing nie wymienia wprost Ewangelii Dzieciństwa Tomasza czy 
Ewangelii Piotra, które były znane jeszcze przed odkryciem biblioteki z Nag Hammadi. 
Wspomina natomiast o ewangeliach „gnostyckich”, wydobytych na światło dzienne dzięki 
temu znalezisku. Czy te niedawno poznane ewangelie potwierdzają jego tezę na temat 
Jezusa — zwykłego śmiertelnika Ŝyjącego w małŜeństwie z Marią Magdaleną?
Koptyjska Apokalipsa Piotra
     Jedna z najbardziej interesujących relacji o śmierci Jezusa, jakie odkryto w bibliotece 
z Nag Hammadi, pojawia się w tekście, który nosi nazwę nie ewangelii, ale apokalipsy 
(tzn. objawienia). Jej autor podaje się za Piotra, choć i w tym wypadku to fikcja. Jedną z 
najciekawszych cech tego dokumentu jest to, Ŝe stanowi on swego rodzaju polemikę z 
chrześcijańskimi przeciwnikami gnostycyzmu czyli tymi, którzy ostatecznie zdecydowali, 

Strona 30

11817

które księgi wejdą do Nowego Testamentu. Jak się jednak okazuje, zamiast występować 
przeciwko ich poglądom o boskości Jezusa, autor Apokalipsy Piotra krytykuje ich za to, Ŝe 
utrzymują, iŜ Jezus był człowiekiem. Tak więc tekst ten zdecydowanie przeczy 
twierdzeniom Leigh Teabinga, jakoby ewangelie gnostyckie ukazywały Jezusa w bardziej 
ludzkim niŜ boskim świetle.
     Księga ta rozpoczyna się od tego, Ŝe „zbawca” informuje Piotra, iŜ jest wielu 
fałszywych nauczycieli, którzy są „ślepi i głusi”, przeklinają prawdę oraz uczą kłamstw . 
Piotrowi natomiast zostanie udzielona tajemna wiedza, to znaczy gnoza (ApPt 73). 
Następnie Jezus wyjaśnia Piotrowi, Ŝe jego przeciwnicy nie mają „zmysłu pojmowania” 
(tzn. nie mogą posiąść gnozy). Dlaczego? PoniewaŜ przyłączają się „do imienia 
Zmarłego”. Innymi słowy, sądzą, Ŝe dla zbawienia istotna jest człowiecza śmierć Jezusa. 
Zdaniem autora tej księgi ci, którzy wyznają ten pogląd, „będą przeklinać prawdę i będą 
wygłaszać złą naukę” (ApPt 74) [*Cytaty z Apokalipsy Piotra w przekładzie W Myszora, za: 
Apokryfy Nowego Testamentu, tom 3, Listy i apokalipsy chrześcijańskie, Wydawnictwo 
WAM, Kraków 2001.]. Co więcej, ci, którzy wierzą w Zmarłego, dąŜą do śmierci, nie do 
Ŝycia wiecznego. Ich dusze są martwe i przeznaczone śmierci.
     
     Nie kaŜda bowiem dusza pochodzi z prawdy czy z niezniszczalności. KaŜda 
bowiem dusza tych eonów w naszych oczach przeznaczona jest na śmierć. Jest 
bowiem zawsze niewolnicą stworzoną w swych namiętnościach, a zniszczenie 
wieczne jest jej przeznaczeniem. Taki jest (stan), w którym powstali i z którego 
pochodzą, poniewaŜ kochają tych powstałych z materii, która z nimi powstała. Ale 
w tym nie są im podobne nieśmiertelne dusze. Piotrze, jak długo ta godzina nie 
nadeszła, są oni (wprawdzie) podobni do tej (duszy), która jest śmiertelna, mimo to 
nie objawi się (jej) natura, nawet jeśli tylko ona jest nieśmiertelna. (ApPt 75)
     
     Gnostycy natomiast mogą na tym świecie wydawać się podobni do innych ludzi, 
róŜnią się od nich jednak, gdyŜ nie są przywiązani do tego, co stworzone z materii, ani nie 
Ŝyją po to, by zaspokajać swoje namiętności. Ich dusze są nieśmiertelne, nawet jeśli to nie 
jest powszechnie wiadome: „Jedni, ci, którzy nie znają tajemnic, będą mówić do tych, 
którzy ich takŜe nie znają. Nawet będą dumni z tego, Ŝe u nich samych jest tajemnica 
prawdy” (ApPt 76). Kim zaś są ci, którzy nie osiągnęli zrozumienia, którzy nie uczą 
prawdy? „Wystąpią teŜ inni z tych, którzy są poza naszą liczbą. Nadają sobie imię 
«biskup» albo «diakon», jakby otrzymali moc od Boga [...]. To kanały bez wody” (ApPt 79).
     Nie jest to bynajmniej pochlebne dla niektórych przywódców chrześcijańskich, Ŝe nie 
nazywa się tu ich krynicami wiedzy i mądrości, lecz suchymi kanałami.
     Czym jednak jest owa wiedza dostępna dla nieśmiertelnych dusz nie przykutych do 
materialnego świata, którą przeinaczają pełni ignorancji przywódcy Kościoła? Jest to 
wiedza o prawdziwej naturze Chrystusa oraz ukrzyŜowania, mylnie uwaŜanego za jego 
ludzką śmierć za grzechy. Tymczasem prawdziwy Chrystus nie podlega bólowi, cierpieniu 
i śmierci. Jest ponad tym wszystkim. GdyŜ nie ukrzyŜowano boskiego Chrystusa, lecz jego 
fizyczną powłokę.
     Tu następuje zdumiewający opis, w którym Piotr twierdzi, Ŝe widział ukrzyŜowanie i 
był zdziwiony tym, co zobaczył:
     
     Gdy to powiedział, zobaczyłem go, wyglądał [!] jakby został pochwycony przez 
nich, i rzekłem: „CóŜ to ja widzę, o Panie, czy to ciebie samego ujęto? [...] kim jest 
ten nad drzewem (krzyŜa) i jest pogodny, a kim jest ten drugi, któremu przybijają 
jego nogi i jego ręce?”
     
     Wówczas Jezus udziela szokującej odpowiedzi, w której ujawnia, czym naprawdę 
było jego ukrzyŜowanie:
     
     Powiedział mi zbawca: „Ten, którego widzisz nad drzewem (krzyŜa), który jest 

Strona 31

11817

pogodny i śmieje się, to właśnie Ŝyjący Jezus. Ten zaś, któremu przybijają 
gwoźdźmi ręce i nogi, to owa Cielesność naleŜąca do niego, to znaczy to, co 
podmieniano. Czynią z niego przedmiot zawstydzenia, z tego, który powstał według 
jego obrazu. Popatrz na niego i na mnie”. (ApPt 81)
     
     Uśmiercony zostaje nie Chrystus we własnej osobie, lecz jego fizyczna, ludzka 
postać. śyjący Jezus wznosi się ponad śmierć — najzupełniej dosłownie unosi się ponad 
krzyŜ, gdyŜ oto widzimy go nad nim, skąd śmieje się z tych, którym się zdaje, Ŝe mogą go 
skrzywdzić, z tych, którzy sądzą, Ŝe jego boski duch moŜe cierpieć i umrzeć. Duch Jezusa 
nie podlega bólowi i śmierci, podobnie jak dusze tych, którzy pojmują jego prawdziwą 
istotę, którzy wiedzą, kim w rzeczywistości są oni sami — duchami wcielonymi w fizyczną 
postać, które nie mogą ani cierpieć, ani umrzeć. Wizja trwa dalej:
     
     Ja jednak widziałem jednego, jak chciał się zbliŜyć do nas, a był podobny do 
tego, który się śmiał nad drzewem (krzyŜa), był napełniony Duchem Świętym i był 
to zbawca. [...] On jednak rzekł do mnie: „Bądź silny! Tobie bowiem zostały 
przekazane tajemnice, abyś je poznał dzięki objawieniu, Ŝe ten, który został 
przybity gwoźdźmi, to Pierworodny, mieszkanie demonów i naczynie kamienne, w 
którym one czatują, naleŜąc do Elohim [tzn. do Boga tego świata], naleŜąc do 
krzyŜa, który jest ustanowiony pod prawem. Ten zaś, który stoi obok, blisko niego, 
to zbawca Ŝyjący. Jego pierwszego pochwycono, a następnie wypuszczono. Stoi tu 
radosny. I widzi, Ŝe ci, którzy go pochwycili przemocą, (sami) są podzieleni między 
sobą. Dlatego wyśmiewa ich brak rozeznania [...] on jest tym, który przyjął 
cierpienia dla ciała podmienianego. Ten zaś, którego uwolniono, jest moim ciałem 
niecielesnym”. (ApPt 82,83)
     
     Ciało jest tylko powłoką naleŜącą do stwórcy tego świata (czyli Elohim — hebrajskie 
określenie Boga w Starym Testamencie). Prawdziwa istota tkwi wewnątrz i nie dosięga jej 
fizyczny ból. Dotyczy to zarówno Jezusa, jak i tych spośród jego wyznawców, którzy 
posiedli prawdziwą wiedzę. Ci, którym brak owej gnozy, sądzą, Ŝe mogą zabić Jezusa. 
śyjący Jezus jednak wznosi się ponad to wszystko, śmiejąc się z nich szyderczo. A z kogo 
się śmieje? Z tych, którzy wierzą, Ŝe kluczem do zbawienia jest śmierć Jezusa człowieka. 
CóŜ za absurdalny, bezsensowny, śmieszny pogląd. Do zbawienia nie prowadzi śmierć 
ciała, lecz to, Ŝe opuszcza się ciało. Martwy Jezus nie zbawia; zbawcą jest Jezus Ŝyjący. 
Tak zwanym wiernym, którzy tego nie pojmują, śmierć Jezusa nie przynosi zbawienia, lecz 
wstyd.
     Obraz Jezusa przedstawiony w tej księdze nie jest więc b a r d z i e j ludzki niŜ ten, 
który ukazują ewangelie z Nowego Testamentu; prawdziwa natura Jezusa wykracza 
zupełnie poza jego człowieczeństwo. A co z innymi tekstami z biblioteki z Nag Hammadi, 
włącznie z tymi, które istotnie noszą nazwę ewangelii? Czy one potwierdzają tezę Leigh 
Teabinga?
Koptyjska Ewangelia Tomasza
     Bez wątpienia najsławniejszą ewangelią odkrytą w bibliotece z Nag Hammadi jest 
koptyjska Ewangelia Tomasza (nie naleŜy jej mylić z Ewangelią Dzieciństwa Tomasza, o 
której była mowa wcześniej). ZwaŜywszy jej znaczenie, przeanalizuję tu ją obszerniej, niŜ 
zrobiłem to z innymi ewangeliami, którymi się zajmowaliśmy.
     Odkąd została odkryta, Ewangelia Tomasza wzbudzała powaŜne kontrowersje. 
Największe z nich wywołała kwestia, czy istotnie naleŜy uwaŜać ją za ewangelię 
„gnostycką”. Ja uwaŜam, Ŝe chociaŜ nie zawiera ona jasnego i spójnego wykładu zasad 
gnostycyzmu, to gnostycyzm, w formie zbliŜonej do tej, jaką przedstawiłem w rozdziale 
drugim, leŜy u samych jej podstaw. Jezus jest w tej ewangelii boskim objawicielem 
tajemnej wiedzy, która moŜe przynieść wyzwolenie od złego, materialnego świata. Jest tu 
przedstawiony nie jako zwykły, śmiertelny nauczyciel, ale jako boski posłaniec. Wizerunek 
ten wywodzi się wprost z gnostyckich poglądów na świat i nasze w nim miejsce.

Strona 32

11817

     Zanim omówię treść Ewangelii Tomasza, powinienem powiedzieć parę słów o samej 
księdze . W przeciwieństwie do Ewangelii Piotra, Ewangelia Tomasza zachowała się do 
naszych czasów w całości: mamy jej początek, koniec i wszystko co pomiędzy. Zawiera 
ona sto czternaście wypowiedzi Jezusa (tzw. logii) i niewiele ponad to. Nie ma tu ani słowa 
o jego cudach, wędrówkach, procesie, śmierci, zmartwychwstaniu, nie ma w ogóle Ŝadnej 
narracji. Większość wypowiedzi rozpoczyna się po prostu od słów: „Rzekł Jezus...”, po 
czym następuje kolejny wers, zaczynający się tak samo. Niekiedy jest to wymiana zdań 
pomiędzy Jezusem a jego uczniami, w której oni zadają mu pytanie, a on odpowiada, albo 
on zwraca się do nich, a oni mu odpowiadają. Wypowiedzi nie są uporządkowane według 
jakichś oczywistych reguł; kilka z nich wiąŜe wspólny temat albo uŜycie tych samych 
zwrotów, ale na ogół kolejność, jak się wydaje, jest zupełnie przypadkowa.
     Przeszło połowa (według pewnych obliczeń 79 na 114) wypowiedzi zawartych w 
Ewangelii Tomasza jest podobna do tych, które znaleźć moŜna w Nowym Testamencie. 
Czasami podobieństwa te są dość bliskie. Oto, na przykład, dobrze znana przypowieść o 
ziarnie gorczycy:
     
     Rzekli uczniowie do Jezusa: „Powiedz nam, do czego podobne jest królestwo 
niebieskie?” Rzekł im: „Podobne jest do ziarna gorczycy, najmniejszego ze 
wszystkich nasion. Jeśli padnie na ziemię, którą się uprawia, wydaje w górę 
ogromną gałąź, aby stać się osłoną dla ptaków niebieskich”. (log. 20; por. Mar. 
4,30-31) [*Cytaty z Ewangelii Tomasza w przekładzie A. Dembskiej i W Myszora, 
za: Apokryfy Nowego Testamentu, tom 1, Ewangelie apokryficzne, cz. 2, 
Wydawnictwo WAM, Kraków 2003.]
     
     I, nieco bardziej lakoniczna niŜ w Nowym Testamencie, uwaga o ślepym 
prowadzącym ślepego:
     
     Rzekł Jezus: „Jeśli ślepiec prowadzi ślepego, zazwyczaj obaj wpadają do 
dołu”. (log. 34; por. Mat. 15,14)
     
     Ale znaczna liczba wypowiedzi zupełnie (z wyjątkiem paru ustalonych zwrotów) nie 
przypomina tego, co słyszymy z ust Jezusa w ewangeliach kanonicznych. Oto dwa dość 
uderzające przykłady:
     
     Rzekł Jezus: „Oto niebo przeminie i tamto, które jest nad nim, przeminie i 
zmarli nie oŜyją, a Ŝywi nie będą umierać. W dniach, w których zjedliście coś 
śmiertelnego, uczynicie to Ŝywym. Jeśli będziecie istnieć w światłości, co 
uczynicie? W dniu, w którym jesteście jednym, staliście się dwoma. Jeśli zaś 
staliście się dwoma, co uczynicie?” (log. 11)
     
     Spytali uczniowie jego: „Którego dnia objawisz się nam i którego dnia ujrzymy 
ciebie?” Odrzekł Jezus: „Jeśli będziecie mieli zwyczaj ukazywać nie wstydząc się te części 
ciała, które godzi się zakrywać, i będziecie brać szaty wasze i rzucać pod wasze stopy jak 
małe dzieci i będziecie je deptać, wówczas ujrzycie Syna Ŝywego i nie będziecie się bać”. 
(log. 37)
     Jak mamy rozumieć te dziwaczne wypowiedzi? Co one znaczą?
     Rozszyfrowywanie tej ewangelii moŜemy zacząć od analizy jej zaskakującego 
początku, „który ujawnia zamiary autora oraz jego poglądy na znaczenie tego zbioru 
maksym, a co za tym idzie, na to, jaką drogą człowiek moŜe osiągnąć Ŝycie wieczne:
     
     To są tajemne słowa, które wypowiedział Jezus Ŝywy, a zapisał je Didymus 
Juda Tomasz. I rzekł: „Kto odnajdzie znaczenie tych słów, nie zakosztuje śmierci”. 
(log. 1)
     

Strona 33

11817

     Tak więc nauki zawarte w tej księdze są tajemne; nie są oczywiste, zrozumiałe same 
przez się czy zgodne ze zdrowym rozsądkiem. Są ukryte, tajemnicze, zbijające z tropu. 
Jezus je wypowiedział, a Didymus Juda Tomasz zapisał. Sposobem na osiągnięcie Ŝycia 
wiecznego jest zaś odkrycie, co naprawdę znaczą.
     Ewangelia ta nie jest poświęcona zbawieniu poprzez człowieczą śmierć Jezusa i jego 
zmartwychwstanie. Wydarzenia te nie są tu w ogóle wspomniane. Zbawienia nie przynosi 
wiara w mękę Chrystusa, ale odkrycie sensu jego wypowiedzi.
     Jeśli właściwe zrozumienie tych słów jest warunkiem koniecznym, by osiągnąć Ŝycie 
wieczne, to jak powinniśmy je interpretować? Wspomniałem juŜ, Ŝe moim zdaniem (które 
najwyraźniej jest takŜe zdaniem Leigh Teabinga) u podłoŜa Ewangelii Tomasza leŜy 
światopogląd gnostycki. Nie oznacza to, Ŝe Tomasz próbował lansować ów światopogląd, 
wykładać jego podstawy albo wyjaśniać jego zawiłości. Ale wypowiedzi pomieszczone w 
tej ewangelii, tak jak ja je rozumiem, mają najwięcej sensu, gdy analizuje się je z 
perspektywy gnostyckiego środowiska, w którym powstawały.
     Na przykład w logii 1 Jezus stwierdza, Ŝe ten, kto odnajdzie znaczenie jego 
tajemnych słów, nie zazna śmierci. Nauki te są więc niedostępne dla ogółu, lecz dla 
wtajemniczonych, ich zrozumienie zaś (wiedza o tym, co znaczą) jest ucieczką od śmierci 
tego świata. W logii 2 mowa o poszukiwaniu i znajdywaniu. Człowiek powinien szukać 
wiedzy, lecz kiedy stwierdza, Ŝe wszystkie jego wyobraŜenia na temat tego świata są 
fałszywe, opada go lęk. Potem jednak pojmuje, jaki naprawdę jest ten świat, i ogarnia go 
zdumienie, a wówczas powraca ostatecznie do boskiej sfery, skąd pochodzi, i wraz z 
innymi boskimi istotami panuje nad wszystkim, co jest.
     Albo jak ujęto to w innej wypowiedzi: „Kto poznał świat, znalazł trupa, a kto znalazł 
trupa, świat nie jest go wart” (log. 56). Nasz materialny świat jest w istocie martwy — nie 
ma w nim Ŝycia. Zycie wiąŜe się z duchem. Gdy tylko zrozumiemy, czym naprawdę jest 
świat — śmiercią zaczynamy nad nim górować, wznosimy się ponad niego. Dlatego 
właśnie człowiek, który to pojął, „nie zakosztuje śmierci” (log. 1).
     Dochodzenie do owego zrozumienia, a potem ucieczka od nędzy materialnego 
świata jest jak zdejmowanie ubrania, którym jest materia (ciało), i uwalnianie się od jego 
ograniczeń. Stąd owo wyobraŜenie zbawienia: „Jeśli będziecie mieli zwyczaj ukazywać nie 
wstydząc się te części ciała, które godzi się zakrywać, i będziecie brać szaty wasze i 
rzucać pod wasze stopy jak małe dzieci i będziecie je deptać, wówczas ujrzycie Syna 
Ŝywego i nie będziecie się bać” (log. 37). Zbawienie oznacza ucieczkę od ciała.
     Według tej ewangelii, ludzkie dusze nie wywodzą się z tego, materialnego świata, ale 
z wyŜszych:
     
     Rzekł Jezus: „Jeśli pytają was, skąd jesteście, odpowiedzcie im: «Przybyliśmy 
ze światłości, z miejsca, które jest światłością samą z siebie [...]». Jeśli będą wam 
mówili, kim jesteście, odpowiedzcie: «Jesteśmy jego synami i wybrańcami Ojca 
Ŝywego»„. (log. 50)
     
     Tak więc przybyliśmy z wyŜszego świata, ze świata światłości, gdzie nie ma Ŝadnych 
antagonizmów, Ŝadnych podziałów, Ŝadnej ciemności. Pochodzimy od jedynego Boga i 
jesteśmy jego wybrańcami, a on jest naszym ostatecznym celem:
     
     Rzekł Jezus: „Błogosławieni samotni i wybrani — wy znajdziecie królestwo, 
poniewaŜ pochodząc z niego, ponownie tam wejdziecie”. (log. 49)
     
     Zdumiewające, Ŝe ten materialny świat powstał jako więzienie boskich duchów, lecz 
choć to niezwykłe, jest zupełną niemoŜliwością, Ŝeby było odwrotnie, Ŝeby to ludzkie 
dusze powstały na skutek stworzenia materii: „Jeśli ciało powstało z powodu ducha, to 
cud; jeśli duch dla ciała, to jest cud cudów. Ale dziwię się temu: jak tak wielkie bogactwo 
[tzn. duch] zamieszkało w tej nędzy [tzn. w materialnym świecie/ciele]” (log. 29).
     Dusze uwięzione w świecie materii są jak ludzie zamroczeni alkoholem albo jak 

Strona 34

11817

ślepcy. Jezus, według tej ewangelii, zstąpił z nieba, Ŝeby przynieść niezbędną do 
zbawienia otrzeźwiającą wiedzę lub świetliste olśnienie, których owe schwytane w pułapkę 
dusze rozpaczliwie potrzebowały:
     
     Rzekł Jezus: „Stanąłem w środku świata i objawiłem się im w ciele. Znalazłem 
ich wszystkich pijanych. Nie znalazłem nikogo wśród nich spragnionego, a dusza 
moja bolała nad synami ludzkimi, gdyŜ są ślepi w swych sercach i nie przejrzą [...]. 
Teraz jednak są pijani. Gdy odrzucą swoje wino, wtedy będą pokutować”. (log. 28)
     
     Dlaczego więc mówi się, Ŝe „zmarli nie oŜyją, a Ŝywi nie będą umierać” (log. 11)? 
Dlatego, Ŝe zmarli są jedynie materią, a to, co nie jest materią, tylko duchem, nie moŜe 
umrzeć. Dlaczego mówi się, Ŝe „w dniu, w którym jesteście jednym, staliście się dwoma” 
(log. 11)? PoniewaŜ niegdyś byliśmy jednorodnym duchem, ale usidleni w ciele staliśmy 
się juŜ nie jednym, lecz dwojgiem — ciałem i duszą. Duch musi się wyzwolić, a wtedy 
znów stanie się jednością.
     Zbawienie w tym ujęciu nie będzie więc zbawieniem przyniesionym światu; będzie 
zbawieniem od świata. Świat jako taki, materialna egzystencja, nie jest (wbrew temu, w co 
wierzą ortodoksyjni chrześcijanie) czymś, co zostało stworzone jako dobre. Jest efektem 
kosmicznej katastrofy, a zbawienie oznacza ucieczkę od niego. Dlatego teŜ Królestwo 
BoŜe nie jest fizycznym bytem, który zstąpi na ten świat, lecz czymś duchowym, 
wewnętrznym:
     
     Gdy wasi przywódcy powiedzą wam: „Oto królestwo jest w niebie”, wtedy ptaki 
niebieskie będą pierwsze przed wami. Jeśli powiedzą wam, Ŝe ono jest w morzu, 
wtedy ryby będą pierwsze przed wami. Ale królestwo jest tym, co jest w was, i tym, 
co jest poza wami. Skoro poznacie samych siebie [...] będziecie wiedzieć, Ŝe 
jesteście synami Ojca Ŝywego. (log. 3)
     
     PoniewaŜ ten świat jest więzieniem, z którego trzeba się wyzwolić, nie naleŜy 
przywiązywać wagi do dóbr materialnych: „Nie troszczcie się od rana do wieczora i od 
wieczora do rana, co włoŜycie na siebie” (log. 36). Aby osiągnąć wyzwolenie, wszystko, co 
świat materii ma do zaoferowania, wszelkie bogactwa, jakie moŜe dać, naleŜy odrzucić: 
„Ten, kto znalazł świat stając się bogatym, niech sprzeciwi się światu” (log. 110). Tak więc 
człowiek nie powinien w Ŝaden sposób wiązać się ze światem, co najlapidarniej ujęto w tej 
oto nauce: „Bądźcie tymi, którzy przechodzą mimo” (log. 42). Tematem tych wypowiedzi 
nie jest ludzkie Ŝycie tu i teraz — albo, skoro juŜ o tym mowa, ludzkie oblicze Jezusa — 
lecz potrzeba ucieczki od człowieczych spraw tego świata.
     Kluczem do zbawienia, który przyniósł Jezus, jest zdobycie odpowiedniej wiedzy — 
gnozy — o tym, kim naprawdę jesteśmy:
     
     Skoro poznacie samych siebie, wtedy będziecie poznani i będziecie wiedzieć, 
Ŝe jesteście synami Ojca Ŝywego. Jeśli zaś nie poznacie siebie, wtedy istniejecie w 
nędzy [tzn. w materialnym świecie/ciele] i sami jesteście nędzą. (log. 3)
     
     To właśnie Jezus moŜe dać ową wiedzę — wiedzę o tym, Ŝe ludzki duch jest boski, 
tak boski jak sam Jezus i w gruncie rzeczy stanowiący z nim jedność: „Kto napił się z 
mych ust, stanie się takim jak ja. Ja sam stanę się nim i tajemnice zostaną mu objawione” 
(log. 108). Jezus przynosi wiedzę niezbędną dla ponownego połączenia się boskich bytów 
ze sferą, z której pochodzą. To dlatego nie jest nazywany „tym, który dzieli” (log. 72), ale 
tym, który jednoczy.
     Ten nacisk na stawanie się jednością, na ponowne złączenie ze sferą boską, w której 
nie ma Ŝadnych konfliktów, Ŝadnych podziałów, jest powodem, Ŝe w Ewangelii Tomasza 
zwraca się tyle uwagi na wyizolowanie, odrębność i potrzebę zespolenia: „Wielu 
pierwszych będzie ostatnimi i staną się jednością” (log. 4); „Błogosławieni samotni i 

Strona 35

11817

wybrani — wy znajdziecie królestwo” (log. 49). Albo, jak odpowiada Jezus, kiedy 
uczniowie pytają go: „Jeśli staniemy się małymi, wejdziemy do królestwa?”:
     
     Wejdziecie, jeśli macie zwyczaj czynić dwa jednością i stronę wewnętrzną 
czynić tak jak zewnętrzną, a stronę zewnętrzną tak jak wewnętrzną, a stronę górną 
jak stronę dolną, i jeśli macie zwyczaj czynić to co męskie i Ŝeńskie jednością, aby 
to co jest męskie, nie było męskim, a to co Ŝeńskie nie było Ŝeńskim; jeśli będziecie 
mieli zwyczaj czynić oczy jednym okiem, a jedną rękę dacie w miejsce ręki i nogę w 
miejsce nogi, i obraz w miejsce obrazu — wtedy wejdziecie do królestwa. (log. 22)
     
     Przywracanie wszystkim rzeczom ich pierwotnej jedności w której nie ma części, lecz 
jedynie całość, gdzie nie ma podziałów na górę i dół, wnętrze i zewnętrze, męskość i 
kobiecość — tam właśnie jest zbawienie dla tych, którzy byli odłączeni, oddzieleni od sfery 
boskości.
     Być moŜe ten właśnie pogląd moŜe nadać sens temu, co wydaje się najbardziej 
osobliwym, a z pewnością najbardziej kontrowersyjnym fragmentem Ewangelii Tomasza: 
logii 114, w której znaczącą rolę odgrywa Maria Magdalena, choć bynajmniej nie jako Ŝona 
i kochanka Jezusa:
     
     Rzekł im Szymon Piotr: „Niech Mariham odejdzie od nas. Kobiety nie są 
godne Ŝycia”. Rzekł Jezus: „Oto poprowadzę ją, aby uczynić ją męŜczyzną, aby 
stała się sama duchem Ŝywym, podobnym do was, męŜczyzn. KaŜda kobieta, która 
uczyni siebie męŜczyzną, wejdzie do królestwa niebios”.
     
     Stwierdzenie to wywołało sporą konsternację, szczególnie wśród feministycznie 
nastawionych historyków zajmujących się początkami chrześcijaństwa, którzy uwaŜają — 
nie bez powodu — Ŝe gnostycy byli bardziej otwarci wobec kobiet i ich przywódczych 
aspiracji w Kościele niŜ ortodoksyjni chrześcijanie (zob. rozdział ósmy). Jak jednak 
traktować to zdanie — Ŝe kobiety (z Marią Magdaleną włącznie) muszą się stać 
męŜczyznami, by wejść do królestwa niebios?
     Praktycznie nie sposób zrozumieć tego fragmentu, nie uświadomiwszy sobie, Ŝe w 
staroŜytności, gdy powstał ten tekst, ludzie pojmowali relacje między płciami inaczej niŜ 
my. Dziś jesteśmy skłonni uwaŜać męŜczyzn i kobiety za dwa równorzędne rodzaje tego 
samego. Za łudzi płci męskiej albo Ŝeńskiej. W staroŜytności róŜnic między płciami nie 
interpretowano w ten sposób. Dla staroŜytnych męŜczyźni i kobiety nie byli dwiema 
równorzędnymi odmianami człowieka — stali na dwóch róŜnych poziomach 
człowieczeństwa .
     Jak wiemy z pism lekarzy, filozofów, poetów i innych autorów, w świecie greckim i 
rzymskim kobiety uwaŜano za niedoskonałych męŜczyzn. Były męŜczyznami, którzy nie 
rozwinęli się w pełni. Urodziły się bez członka. Po urodzeniu nie rozwijały się jak naleŜy — 
nie potęŜniały im mięśnie, nie pojawiał się zarost, nie grubiał im głos. Były najzupełniej 
dosłownie słabą płcią. A w świecie przepojonym ideologią władzy i dominacji czyniło je to 
podporządkowanymi i, z konieczności, podrzędnymi wobec męŜczyzn.
     UwaŜano wówczas, Ŝe cały świat układa się w drabinę prowadzącą do doskonałości. 
Przedmioty są na niŜszym szczeblu niŜ istoty Ŝywe; rośliny — niŜ zwierzęta; zwierzęta — 
niŜ ludzie; kobiety — niŜ męŜczyźni; męŜczyźni — niŜ bogowie. Osiągnięcie zbawienia, 
zjednoczenia z Bogiem, wymagało od męŜczyzny doskonalenia się. Aby jednak kobieta 
mogła się doskonalić, musiała najpierw przejść na wyŜszy szczebel owej drabiny — stać 
się męŜczyzną . Tak więc zbawienie w Ewangelii Tomasza, które zakłada zjednoczenie 
wszystkich rzeczy tak, Ŝe nie będzie juŜ podziałów na górę i dół, wnętrze i zewnętrze, 
męskość i kobiecość, oznacza, Ŝe wszystkie boskie duchy wrócą tam, skąd pochodzą. Ale 
kobiety, Ŝeby osiągnąć to zbawienie, muszą się stać męŜczyznami. Wiedza, którą objawia 
Jezus, pozwala na tę przemianę, tak Ŝe kaŜda kobieta, która zrozumiawszy jego nauki, 
uczyni się męŜczyzną, wejdzie do królestwa niebieskiego.

Strona 36

11817

     Choć (jak się przekonamy) w niektórych gnostyckich tekstach oddaje się cześć 
świętemu pierwiastkowi Ŝeńskiemu, autor tego akurat wydaje się twierdzić, Ŝe kobiecość 
musi wykroczyć poza siebie, stać się męskością. Wątpliwe, czy Leigh Teabing chciałby 
wspomnieć o tym przesłaniu!
     Powinienem podkreślić, Ŝe Jezus przedstawiony jest w tym tekście nie jako 
śmiertelny nauczyciel, ale jako boski objawiciel niezbędnej do zbawienia wiedzy, którą 
niesie zarówno męŜczyznom, jak i kobietom. „Jeśli ujrzycie takiego, którego nie zrodziła 
kobieta [tzn. Jezusa, który jedynie z pozoru był człowiekiem], padnijcie na wasze twarze, 
uczcijcie go — ten jest waszym ojcem” (log. 15). Albo, jak mówi w dalszym fragmencie tej 
ewangelii, „Ja jestem światłością, która jest ponad wszystkim. Ja jestem Pełnią. Pełnia 
wyszła ze mnie, Pełnia doszła do mnie. Rozłupcie drzewo, ja tam jestem. Podnieście 
kamień, a znajdziecie mnie tam” (log. 77). Jezus jest Pełnią w Pełni, przenikającą świat, a 
jednak przychodzi na świat jako jego światłość, która moŜe wyprowadzić ludzką duszę z 
ciemności, Ŝeby mogła powrócić do swego niebiańskiego domu, osiągnąwszy niezbędną 
do zbawienia samowiedzę.
Podsumowanie
     W tym rozdziale omówiliśmy zaledwie cztery z najwcześniejszych znanych nam 
ewangelii, które nie weszły w skład Nowego Testamentu. Dwiema innymi o wielkim 
znaczeniu — Ewangeliami Filipa i Marii Magdaleny — zajmiemy
     się w jednym z następnych rozdziałów, omawiając rolę Marii Magdaleny w Ŝyciu 
Jezusa i w początkach chrześcijaństwa. A oczywiście były teŜ inne ewangelie, o których 
nie wspomniałem i którymi nie będziemy się zajmować chociaŜ Leigh Teabing myli się, 
twierdząc, Ŝe wiemy o osiemdziesięciu, opartych na „tysiącach” relacji spisanych za Ŝycia 
Jezusa. Większość z nich powstała jednak później niŜ te, które tu przedstawiłem, a ich 
treść jest zwykle jeszcze bardziej legendarna. Teabing ma rację, Ŝe było wiele ewangelii, 
które nie zostały włączone do Nowego Testamentu, i Ŝe ze wszystkich, które w takim czy 
innym okresie były uznawane za święte przez taką czy inną grupę chrześcijan, ostatecznie 
do kanonu trafiły jedynie cztery. Ma teŜ rację, Ŝe pozostałe ewangelie zostały zakazane 
przez Ojców Kościoła. Myli się jednak, gdy mówi, Ŝe gdyby owe odrzucone księgi uznano 
za kanoniczne, zobaczylibyśmy Jezusa przedstawionego w bardziej ludzkim świetle. W 
rzeczywistości jest odwrotnie. Ewangelie niekanoniczne z reguły podkreślają właśnie 
boskie, nie ludzkie cechy Jezusa.
     Jak zatem doszło do tego, Ŝe cztery ewangelie: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, 
zostały włączone do Nowego Testamentu, a pozostałe pominięto? Czy rzeczywiście, jak 
twierdzi Teabing, stało się to za sprawą Konstantyna Wielkiego? Zajmiemy się tym w 
następnym rozdziale.
     

ROZDZIAŁ CZWARTY
Konstantyn Wielki a formowanie się kanonu Nowego 
Testamentu
     Stwierdziliśmy juŜ, Ŝe Leigh Teabing miał rację, mówiąc, Ŝe cztery ewangelie 
nowotestamentowe nie były oryginalnym i zapisami Ŝycia Jezusa ani jedynymi 
ewangeliami dostępnymi wczesnym chrześcijanom. Istniały i były szeroko znane takŜe 
inne, które jednak nie zostały włączone do Nowego Testamentu — mimo Ŝe Teabing jest 
w błędzie, gdy oświadcza z wielką pewnością siebie, Ŝe było „ponad osiemdziesiąt 
ewangelii”, które mogły się znaleźć w kanonie. Jak jednak dokonano wyboru ksiąg, które 
ostatecznie złoŜyły się na Nowy Testament? Dlaczego do kanonu włączono jedynie cztery 
ewangelie, wszystkie inne zaś odrzucono? Jak to przebiegało? Kto o tym decydował? Na 
jakiej podstawie? I kiedy?
     Dla Teabinga odpowiedź jest oczywista: decyzje te podejmował panujący w 
czwartym wieku cesarz Konstantyn Wielki. Mówi to, rozmawiając z Sophie Neveu w swoim 
salonie:

Strona 37

11817

     
     — RozwaŜano włączenie do Nowego Testamentu ponad osiemdziesięciu 
ewangelii, lecz ostatecznie wybrano i włączono w jego skład stosunkowo niewiele... 
między innymi ewangelie według świętego Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.
     — Kto wybierał ewangelie do Nowego Testamentu? — spytała Sophie.
     — OtóŜ właśnie! — Teabing kipiał entuzjazmem. — To podstawowy paradoks 
chrześcijaństwa! Biblia, w takim kształcie, w jakim znamy ją dzisiaj, powstała za 
sprawą pogańskiego cesarza rzymskiego Konstantyna Wielkiego. (str. 296)
     
     Jak wynika z dalszych słów Teabinga, Konstantyn musiał stworzyć tę „nową” Biblię, 
by udowodnić swój pogląd, Ŝe Jezus nie był zwykłym człowiekiem, lecz Synem BoŜym. To 
doprowadziło następnie do ustalenia kanonu Nowego Testamentu oraz do zniszczenia 
wszystkich innych świętych ksiąg, które do owego kanonu nie trafiły:
     
     — Konstantyn wiedział, Ŝe aby na nowo napisać historię, będzie potrzebował 
odwaŜnego i silnego uderzenia. Z tego przekonania wywodzi się przełomowy krok 
w historii chrześcijaństwa. [...] Konstantyn zamówił i sfinansował nową Biblię, która 
pomija te ewangelie, które mówią o ludzkich cechach Chrystusa, i wysuwa na plan 
pierwszy te, które przedstawiały go jako Boga. Wcześniejsze ewangelie zostały 
zdyskredytowane, a potem zebrane i spalone. (str. 299)
     
     Spiskowa teoria Teabinga na temat powstania kanonu Nowego Testamentu jest 
intrygująca, ale dla historyka, który orientuje się, co doprowadziło do tego, Ŝe jedne księgi 
zostały włączone do Nowego Testamentu, a inne zeń wykluczone, jest w niej więcej fikcji 
niŜ faktów. Prawda jest taka, Ŝe cesarz Konstantyn nie miał z tym nic wspólnego: nie 
decydował, które księgi wybrać, a które odrzucić nie nakazał teŜ zniszczenia ewangelii, 
które nie zostały włączone do kanonu (nie było Ŝadnego palenia ksiąg z cesarskiego 
rozkazu). Formowanie się kanonu Nowego Testamentu było natomiast długotrwałym, 
powolnym procesem, który rozpoczął się setki lat przed Konstantynem i trwał jeszcze 
długo po jego śmierci. Na ile wiemy z zachowanych źródeł, cesarz nie brał w nim Ŝadnego 
udziału.
     W tym rozdziale prześledzimy ten proces od początku do końca, Ŝeby się przekonać, 
jak w rzeczywistości doszło do powstania Nowego Testamentu, który znamy, kiedy się to 
odbyło oraz kto miał na to wpływ.
     Co do jednego Leigh Teabing ma całkowitą rację: kanon ten nie spadł po prostu z 
nieba zaraz po śmierci Jezusa. Jak sam to ujął:
     
     Teabing uśmiechnął się. — Właściwie wszystko, co powinna pani wiedzieć o 
Biblii, moŜna podsumować słowami wielkiego znawcy kanonów, doktora Martyna 
Percy’ego: „Biblia nie przyszła do nas faksem z niebios”.
     — Nie rozumiem.
     — Biblia jest wytworem człowieka, moja droga. Nie Boga. Biblia nie spadła 
cudem boskim z nieba. (str. 295-296)
     
     Kanon nie został więc objawiony chrześcijanom w pełnej i ostatecznej formie. 
Powstał jako końcowy rezultat długiego procesu przesiewania rozmaitych ksiąg i ustalania, 
które z nich naleŜy zaliczyć do świętych pism, a które na tę nazwę nie zasługują. Proces 
ten ciągnął się przez wiele lat — kilka wieków, jeśli chodzi o ścisłość. Nie była to (wbrew 
temu, co twierdzi Teabing) decyzja jednego człowieka, ani nawet jednej grupy ludzi (na 
przykład uczestników soboru); był to wynik długotrwałych i niekiedy Ŝarliwych dyskusji, 
debat i sporów. Nie ustały one jeszcze długo po śmierci Konstantyna, a rozpoczęły się 
setki lat wcześniej.
Początki procesu
     Choć dziś moŜe się to nam wydawać dziwne, w staroŜytności niewiele religii miało 

Strona 38

11817

święte księgi darzone czcią jako podręczniki wiary i praktyk. Jak się wydaje, nie korzystała 
z tego rodzaju pism Ŝadna z licznych religii wyznawanych w całym Cesarstwie Rzymskim. 
Nie znaczy to, Ŝe nie miały one ustalonych wierzeń i rytuałów, lecz Ŝe nic nie wiemy o tym, 
by owe wierzenia i rytuały zapisywano w świętych księgach uwaŜanych za otrzymane od 
bogów „instrukcje”.
     Wyjątkiem od tej reguły był judaizm. śydzi mieli zbiór ksiąg (kanon), danych im, jak 
wierzyli, przez Boga, które wyjaśniały, kim jest Bóg, opisywały, jak w ciągu dziejów 
porozumiewał się ze swym ludem (śydami), pouczały ich, jak naleŜy oddawać mu cześć 
oraz określały zasady Ŝycia społecznego. W czasach Jezusa kanon Ŝydowskich pism 
świętych (który chrześcijanie nazwali Starym Testamentem) nie był jeszcze ustalony raz 
na zawsze: rozmaite grupy śydów uznawały za autorytet rozmaite księgi. Powszechnie 
jednak zgadzano się, Ŝe kanon musi się opierać na Torze (to hebrajskie słowo oznacza 
„prawo” lub „pouczenie”), na którą składa się pierwsze pięć ksiąg obecnej Biblii 
hebrajskiej: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb i Księga 
Powtórzonego Prawa. Ów Pięcioksiąg, zwany teŜ z grecka Pentateuchem (dosłownie 
„pięć zwojów”), był akceptowany przez wszystkich śydów jako objawiony przez Boga. 
MoŜna tu znaleźć opowieści o tym, jak Bóg stworzył świat, jak uznał lud Izraela za swój 
naród wybrany oraz jak wpływał na Ŝycie Ŝydowskich patriarchów i matek rodów: 
Abrahama, Sary, Izaaka, Rebeki, Jakuba, Racheli, MojŜesza i innych. Co waŜniejsze, 
księgi te zawierają prawa, które Bóg przekazał MojŜeszowi na Górze Synaj, określające, 
jak śydzi mają oddawać cześć Panu, składając mu ofiary w świątyni, unikając pewnych 
pokarmów oraz obchodząc określone święta (w tym dzień szabatu), jak równieŜ prawa, 
które regulowały ich stosunki społeczne .
     Spoglądając wstecz, wydaje się niemal nieuniknione, Ŝe chrześcijanie w końcu 
stworzyli własny kanon pism świętych, gdyŜ chrześcijaństwo wzięło początek od Jezusa, 
Ŝydowskiego nauczyciela, który uznawał Ŝydowską Torę, stosował się do jej przepisów, 
przestrzegał jej praw i objaśniał ją swoim zwolennikom. Pierwszymi chrześcijanami byli 
oczywiście ci właśnie zwolennicy Jezusa, co oznacza, Ŝe chrześcijaństwo od początku 
miało kanon świętych ksiąg uwaŜanych za zesłane przez Boga: Ŝydowski kanon biblijny. 
Pod tym względem było religią wyjątkową w cesarstwie rzymskim — gdzie księgi na ogół 
nie odgrywały takiej roli — ale nie jedyną w swoim rodzaju: przyjmując ów kanon, 
chrześcijaństwo kontynuowało po prostu tradycje judaizmu.
     Ale z czasem chrześcijanie oderwali się od swych Ŝydowskich korzeni, a kiedy to 
nastąpiło, zaczęli, co naturalne, tworzyć własny zbiór świętych ksiąg, który ostatecznie 
został okrojony i ujęty w odrębny, wyłącznie chrześcijański kanon pism, w późniejszych 
czasach nazwany Nowym Testamentem .
     Powstawanie owego kanonu rozpoczęło się juŜ w samym okresie 
nowotestamentowym, to znaczy w pierwszym wieku chrześcijaństwa. Tu nie od rzeczy 
będzie podać kilka dat.
     Jezus Chrystus rozpoczął swą publiczną działalność prawdopodobnie w końcu lat 
dwudziestych pierwszego wieku naszej ery. Został stracony przez Rzymian 
przypuszczalnie około roku 30. Pierwsze chrześcijańskie pisma powstały niedługo później. 
Najwcześniejsze z tych tekstów, które przetrwały do naszych czasów, to listy apostoła 
Pawła, pisane w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Cztery ewangelie kanoniczne 
są najstarszymi zachowanymi relacjami o Ŝyciu Jezusa i zostały napisane 
prawdopodobnie między rokiem 70 a 95. Pozostałe części Nowego Testamentu powstały 
mniej więcej w tym samym czasie. Najstarszą z nich jest przypuszczalnie tak zwany 2 List 
Piotra, pochodzący, jak się zdaje, dopiero ze 120 roku. Tak więc teksty Nowego 
Testamentu, jak równieŜ część wczesnochrześcijańskich pism, które nie dostały się do 
nowotestamentowego kanonu, powstały, z grubsza rzecz biorąc, między 50 a 120 rokiem.
     Prawdopodobnie juŜ wówczas chrześcijanie zaczęli uwaŜać pewne typowo 
chrześcijańskie autorytety za nie ustępujące księgom Ŝydowskiej Biblii. Dowody na to 
znaleźć moŜna w niektórych pismach samego Nowego Testamentu. Są tam, na przykład, 
wypowiedzi sugerujące, Ŝe słowa i nauki Jezusa były od samego początku uznawane za 

Strona 39

11817

równie wiąŜące jak teksty biblijne. Do takiego ich rozumienia przyczyniał się być moŜe 
sam Jezus, przez to, jak nauczał. Według niektórych z najwcześniejszych znanych nam 
relacji, takich jak Ewangelia Mateusza, interpretując prawo MojŜeszowe, Jezus zestawiał 
własne nauki z jego nakazami . MojŜesz na przykład mówił: Nie zabijaj. Jezus interpretuje 
to zaś jako: Nawet nie gniewaj się na brata swego. MojŜesz nakazywał: Nie cudzołóŜ. 
Jezus odpowiada: Nawet nie patrz na kobietę z poŜądaniem. MojŜesz pouczał: Nie składaj 
fałszywej przysięgi. Jezus nalega: W ogóle nie przysięgaj! Interpretacje Jezusa były 
traktowane przez jego zwolenników jako równie autorytatywne jak prawa MojŜesza (zob. 
Mat. 5,21-48).
     Kolejne dowody na to pochodzą z późniejszych faz powstawania Nowego 
Testamentu. W 1 Liście do Tymoteusza, rzekomo napisanym przez apostoła Pawła (wielu 
uczonych jest zdania, Ŝe w rzeczywistości jest on dziełem jednego z późnych uczniów 
Pawła), autor poucza swych chrześcijańskich czytelników, Ŝe powinni płacić 
kaznodziejom, a potem cytuje „Pismo”, by dowieść swej racji (1 Tym. 5,18) . Interesujące 
jest tu, Ŝe przytacza on dwa urywki: jeden z prawa MojŜeszowego, a drugi z nauk Jezusa 
(„Godzien jest robotnik zapłaty swojej” — zob. Łuk. 10,7). Słowa Jezusa stawiane są tu 
więc na równi z tekstem biblijnym.
     To samo dotyczy pism jego uczniów. Jak juŜ wspomniałem, najmłodszym tekstem 
Nowego Testamentu jest 2 List Piotra. Co dość ciekawe, jego autor (którym równieŜ nie 
moŜe być sam apostoł, gdyŜ zmarł on na długo przed powstaniem tego listu) wspomina o 
fałszywych nauczycielach, którzy wedle niego przekręcają treść listów Pawła, „podobnie 
jak inne Pisma” (2 Pio. 3,16). Najwyraźniej zatem ów nieznany chrześcijański autor zalicza 
listy Pawła do „Pism”.
     Przykłady te świadczą o tym, Ŝe juŜ na przełomie pierwszego i drugiego wieku — 
dwieście lat przed Konstantynem Wielkim — chrześcijanie uznawali pewne pisma za 
kanoniczny autorytet.
Powody tworzenia kanonu
     Skąd brało się to dąŜenie do tworzenia zamkniętej grupy pism uznawanych za 
autorytatywne? Jak wynika z przytoczonych wyŜej cytatów, chrześcijanie zwykli 
powoływać się na pewne teksty jako na wytyczne zarówno prawd wiary, jak i zasad 
współŜycia z bliźnimi. Po śmierci Jezusa, gdy nie mógł on juŜ udzielać wskazówek 
apostołom, trzeba było zachować jego słowa na uŜytek przyszłych pokoleń, a odkąd sami 
apostołowie zaczęli wymierać, równieŜ ich pisma były gromadzone jako skarbnice 
prawdziwych nauk, którymi naleŜy się kierować.
     Jednym z głównych tego powodów było ogromne zróŜnicowanie chrześcijaństwa, 
które zaczęło być widoczne juŜ w pierwszym wieku, ale z całą wyrazistością objawiło się w 
drugim stuleciu. Współczesne chrześcijaństwo, biorąc pod uwagę, jak rozmaite formy 
przyjmuje wiara ludzi określających się jako wyznawcy Jezusa, teŜ jest bardzo niejednolite 
— pomyślcie tylko o róŜnicach między katolikami a baptystami, grekokatolikami a 
mormonami, świadkami Jehowy a anglikanami, albo prezbiterianami z Nowej Anglii a 
zielonoświątkowcami. Choć jednak są one znaczące, bledną w porównaniu z róŜnicami 
dzielącymi grupy chrześcijan w pierwszych wiekach chrześcijaństwa.
     Na przykład w samym tylko drugim wieku chrześcijanie generalnie wierzyli w jednego 
Boga, byli jednak i tacy, którzy twierdzili, Ŝe istnieje dwóch Bogów (Bóg Starego 
Testamentu oraz Bóg Jezusa), a takŜe tacy, których zdaniem Bogów miało być dwunastu, 
trzydziestu, a nawet trzystu sześćdziesięciu pięciu! Byli chrześcijanie wierzący, Ŝe świat 
został stworzony przez jedynego prawdziwego Boga, inni jednak utrzymywali, Ŝe stworzyło 
go jakieś pomniejsze bóstwo, a jeszcze inni — Ŝe świat jest dziełem złego ducha. Jedni 
chrześcijanie twierdzili, Ŝe Jezus był zarazem w pełni człowiekiem i w pełni Bogiem; inni 
zaś, jak juŜ wiemy, uwaŜali go za zwykłego śmiertelnika bez choćby iskry boskości; 
jeszcze inni wierzyli, Ŝe miał naturę wyłącznie boską; byli i tacy, zdaniem których był 
połączeniem dwóch istot — śmiertelnego Jezusa i boskiego Chrystusa. Część chrześcijan 
wierzyła, Ŝe śmierć Jezusa przyniosła światu zbawienie, część twierdziła, Ŝe nie miała ona 
ze zbawieniem nic wspólnego, jeszcze inna grupa głosiła, Ŝe Jezus w ogóle nie umarł.

Strona 40

11817

     Jak wspomniałem, Ŝadna z owych grup — zwłaszcza tych o bardziej fantastycznych 
poglądach — nie mogła po prostu zajrzeć do Nowego Testamentu, Ŝeby się przekonać, 
kto ma rację, a kto się myli, poniewaŜ nie było wtedy jeszcze Nowego Testamentu. KaŜda 
taka grupa miała święte księgi — ewangelie, dzieje apostolskie, listy, apokalipsy — 
spisane, jak twierdziła, przez uczniów Jezusa, i utrzymywała, Ŝe te właśnie księgi powinny 
stanowić autorytet dla chrześcijan szukających wskazówek, w co wierzyć i jak 
postępować. Bitwa o Biblię była zaciętą walką pomiędzy rywalizującymi grupami 
chrześcijan, z których kaŜda starała się zdeterminować przyszłe oblicze chrześcijaństwa. 
Grupa, która zwycięŜyła w tym konflikcie, ustaliła, jaką postać ma przybrać chrześcijańskie 
wyznanie wiary (ogłoszono je na soborze nicejskim), i zdecydowała, które księgi zostaną 
włączone do kanonu świętych pism. Wbrew temu, co twierdzi Leigh Teabing, tej decyzji 
nie podjął Konstantyn Wielki. Podjęli ją przywódcy Kościoła — ci z nich, którzy zwycięŜyli 
w tym wczesnym sporze o kształt chrześcijańskich wierzeń i praktyk .
Serapion i Ewangelia Piotra
     MoŜemy sobie wyrobić pojęcie, jak to przebiegało, między innymi dzięki 
Euzebiuszowi, „ojcu dziejopisarstwa kościelnego”, z którym spotkaliśmy się juŜ w jednym z 
poprzednich rozdziałów. Wspomniałem tam, Ŝe napisał on dziesięciotomową historię 
Kościoła chrześcijańskiego od czasów Jezusa aŜ po epokę Konstantyna Wielkiego, w 
której Ŝył. W pracy tej zawarł liczne opowieści o sporach wśród chrześcijan, w tym takŜe o 
konfliktach dotyczących teologii oraz kanonu pism świętych. Rzucają one światło takŜe na 
to, jak formował się kanon Nowego Testamentu.
     W rozdziale trzecim omówiłem jedną z najstarszych zachowanych ewangelii, 
Ewangelię Piotra. Przed rokiem 1866, kiedy to ją odkryto, wiedzieliśmy o jej istnieniu z 
pewnego ustępu w Historii Kościoła Euzebiusza. Jest w nim mowa o Serapionie 
Geminosie, sławnym niegdyś biskupie Antiochii, który Ŝył na przełomie pierwszego i 
drugiego wieku. Sprawował on jurysdykcję nad gminami chrześcijańskimi w całej Syrii i od 
czasu do czasu wizytował je, Ŝeby mieć na oku swoją trzódkę. Pewnego razu odwiedził 
kościół w wiosce o nazwie Rhossos i dowiedział się, Ŝe tamtejsi chrześcijanie czytają 
podczas naboŜeństw ewangelię napisaną przez Piotra. Serapion nie widział w tym 
Ŝadnego problemu — jeśli apostoł Piotr napisał ewangelię, to z pewnością nadawała się 
ona do czytania w kościele. Ale gdy wrócił ze swych podróŜy do Antiochii, kilku 
informatorów doniosło mu, Ŝe tak zwana Ewangelia Piotra zawiera fałszywe nauki, a 
ściślej mówiąc — Ŝe jest to ewangelia dokecka, przedstawiająca Jezusa jako istotę nie w 
pełni ludzką (zob. opis doketyzmu w rozdziale pierwszym).
     Usłyszawszy to, Serapion zdobył egzemplarz tej ewangelii i przekonał się, Ŝe istotnie 
jest w niej kilka fragmentów, które moŜna zinterpretować w duchu doketyzmu. Napisał 
krótką rozprawę O tak zwanej Ewangelii Piotra i wysłał ją do chrześcijan z Rhossos z 
poleceniem, by odtąd nie czytali juŜ tej księgi podczas naboŜeństw.
     Cała ta historia sporo nam mówi o tym, jak chrześcijanie ustalali, czy określony tekst 
moŜna zaliczyć do świętych pism i zaakceptować jako źródło nauk i wskazówek. Zarówno 
chrześcijanie z Rhossos, jak i Serapion byli zgodni co do tego, Ŝe jeśli tekst jest apostolski 
— to znaczy napisał go jeden z najbliŜszych uczniów Jezusa (albo przynajmniej któryś z 
ich towarzyszy) — moŜna z niego korzystać. Oprócz tego jednak tekst ów powinien być 
„ortodoksyjny”, to znaczy musiał przedstawiać poprawną interpretację nauk Chrystusa. 
Jeśli było inaczej, najwyraźniej nie był on apostolski, gdyŜ apostołowie z pewnością 
przekazaliby wiernie przesłanie Jezusa. Zdaniem Serapiona tak zwana Ewangelia Piotra 
nie była ortodoksyjna — nie mogła zatem być dziełem Piotra. Dlatego teŜ biskup Antiochii 
zakazał korzystania z niej podczas naboŜeństw. Innymi słowy, wykluczył ją z kanonu.
     Wszystko to działo się sto pięćdziesiąt lat przed Konstantynem Wielkim.
Ireneusz i cztery ewangelie
     Czy jednak jest prawdą, jak twierdzi Leigh Teabing, Ŝe Konstantyn był 
odpowiedzialny za ostateczny wybór czterech ewangelii, które weszły w skład Nowego 
Testamentu? Czy w początkach czwartego wieku wciąŜ powszechnie akceptowano wiele 
ewangelii, z których Konstantyn wybrał i włączył do kanonu świętych pism tylko cztery?

Strona 41

11817

     Nawet te stwierdzenia są dalekie od prawdy. Nie dość, Ŝe pewne „heretyckie” teksty, 
takie jak Ewangelia Piotra, zostały odrzucone przez większość chrześcijan juŜ w drugim 
wieku, to i sam kanon ewangelii — Mateusza, Marka, Łukasza i Jana — został ustalony na 
długo przed czasami Konstantyna Wielkiego.
     Początki tego procesu moŜemy prześledzić za pośrednictwem dzieł pewnych 
chrześcijańskich pisarzy z drugiego stulecia. Jednym z najsłynniejszych w tym okresie był 
Justyn Męczennik, stracony jako chrześcijanin w drugiej połowie drugiego wieku, mniej 
więcej w tym samym czasie, gdy Serapion pisał swój list do wiernych z Rhossos. 
Szczęśliwym trafem zachowały się liczne pisma Justyna, w których próbuje on wyjaśnić 
wykształconym przeciwnikom chrześcijaństwa, Ŝe wbrew szeroko rozpowszechnionym 
poglądom religia ta nie stanowi zagroŜenia dla jedności cesarstwa, a jej wyznawcy nie są 
notorycznymi burzycielami porządku społecznego, za jakich niekiedy ich uwaŜano. W 
istocie, twierdził Justyn, chrześcijaństwo jest jedyną prawdziwą religią, pochodzącą od 
jedynego prawdziwego Boga.
     Dowodząc swych racji, Justyn cytuje czasem wcześniejsze chrześcijańskie teksty, w 
tym równieŜ ewangelie. Nigdy jednak nie wymienia ich tytułów: nazywa je po prostu 
wspomnieniami apostołów. I ani razu nie daje do zrozumienia, Ŝe jest ich tylko cztery.
     Mniej więcej trzydzieści lat później, około roku 180, tworzył kolejny z wielkich 
chrześcijańskich pisarzy, Ireneusz z Lyonu. Owe trzydzieści lat dzielące Justyna i 
Ireneusza były znaczące w dziejach chrześcijaństwa, gdyŜ właśnie wtedy zaczęły się 
pojawiać jak grzyby po deszczu rozmaite herezje gnostyckie (kaŜda z własną teologią), a 
licznych zwolenników zdobywały teorie wybitnego chrześcijańskiego nauczyciela Marcjona 
z Synopy (którego Justyn i Ireneusz potępiali jako arcyheretyka). Marcjon utrzymywał, ze 
istnieje dwóch Bogów, Bóg Starego Testamentu oraz Bóg Ewangelii, który posłał Jezusa 
na świat (jako widmo Marcjon był doketą), Ŝeby ocalić ludzkość przed gniewnym Bogiem 
śydów .
     W jaki sposób przeciwnicy gnostyków i Marcjona (oraz innych tak zwanych 
fałszywych nauczycieli) mieli przekonać swoich czytelników o „prawdziwości” swej wiary? 
Innymi słowy, jak przywódcy Kościoła mieli obalić teologiczne teorie innych i lansować 
własne poglądy jako poglądy Jezusa i jego pierwszych uczniów? Najprościej było, 
oczywiście, utrzymywać, Ŝe owe poglądy mają oparcie w tekstach samych apostołów. 
ZwaŜywszy na to, Ŝe w okresie dzielącym czasy Justyna i Ireneusza rosło zagroŜenie ze 
strony heretyckich nauczycieli, takich jak gnostycy czy Marcjon, bez zaskoczenia 
odkrywamy, Ŝe Ireneusz ma znacznie bardziej ustalone poglądy na to, jakie księgi 
zaliczają się do pism świętych. Mówiąc konkretniej, istnieją dla niego jedynie cztery 
ewangelie — Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. KaŜdy, kto ogranicza się tylko do jednej z 
nich (np. Marcjon uznawał tylko Ewangelię Łukasza, niektórzy gnostycy zaś tylko 
Ewangelię Jana) albo dołącza do nich jakiekolwiek inne (np. Ewangelię Piotra lub 
Ewangelię Tomasza), błądzi.
     Jak Ireneusz uzasadnia swój pogląd? Pisze, Ŝe są cztery strony świata, z których 
wieją cztery wiatry, niosąc ewangeliczną prawdę, która musi zatem być zbudowana na 
czterech filarach, ewangeliach Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Cztery strony świata, 
cztery wiatry i cztery ewangelie — czyŜ to nie najzupełniej naturalne? 
Pierwsze wykazy ksiąg kanonicznych
     Mniej więcej z czasów Ireneusza pochodzi pierwszy znany nam pełny wykaz ksiąg, 
które zdaniem jego autora (tym razem anonimowego) powinny być uznane za święte 
księgi chrześcijaństwa. Spis ten nosi nazwę kanonu Muratoriego, od nazwiska 
osiemnastowiecznego historyka Antonia Lodovica Muratoriego, który odkrył go w jednej z 
mediolańskich bibliotek. Rękopis zawierający ów wykaz został sporządzony w ósmym 
wieku, jednak sam spis powstał, jak się wydaje, pod koniec wieku drugiego, w Rzymie .
     Początek tekstu niestety zaginął, ale biorąc pod uwagę, jak zaczyna się zachowany 
fragment, nie moŜe być większych wątpliwości co do tego, jakie księgi wymienione były 
wcześniej: „[...] przy których jednak był obecny, tak więc zawarł je [w swej relacji]. Trzecią 
księgę Ewangelii napisał Łukasz” . Tu autor wyjaśnia, kim był Łukasz, po czym 

Strona 42

11817

przechodzi do opisu „czwartej Ewangelii, spisanej przez Jana”. Innymi słowy, wykaz 
rozpoczyna się omówieniem czterech ewangelii, z których trzecią i czwartą są relacje 
Łukasza i Jana. Bardzo prawdopodobne, Ŝe w zaginionej części tekstu wymienił ewangelie 
Mateusza i Marka, przy czym z opisu tej drugiej zachowała się jedynie końcowa część 
ostatniego zdania.
     Tak więc kanon Muratoriego obejmuje cztery ewangelie, które ostatecznie weszły w 
skład Nowego Testamentu, i Ŝadnej poza tym. Po omówieniu Ewangelii Jana wykaz 
wymienia Dzieje Apostolskie, a potem listy świętego Pawła: dziewięć listów do siedmiu 
gmin (dwa do Koryntian, po jednym do Efezjan, Filipian, Kolosan i Galacjan, dwa do 
Tesaloniczan oraz jeden do Rzymian), a następnie cztery inne listy: do Filemona, Tytusa i 
dwa do Tymoteusza. Innymi słowy, w kanonie tym uwzględniono wszystkie trzynaście 
listów Pawła. Zdecydowanie odrzucono jednak listy „do LaodycejeŜyków” i „do 
Aleksandryjczyków”, oba „fałszywie przypisane Pawłowi, Ŝeby wesprzeć herezję 
Marcjona”. Tych, jak to obrazowo ujmuje, „nie wolno wprowadzać do Kościoła katolickiego, 
gdyŜ nie godzi się mieszać Ŝółci z miodem”. (ZauwaŜmy, Ŝe nie ma tu mowy o paleniu 
tych ksiąg; po prostu nie wolno było ich c z y t a ć i, być moŜe, kopiować.)
     Dalej autor kanonu wymienia jako dopuszczalne: list Judy, dwa listy Jana, Księgę 
Mądrości Salomona (która oczywiście nie weszła w skład Nowego Testamentu), 
Apokalipsę Jana oraz Apokalipsę Piotra (nie naleŜy jej mylić z koptyjską Apokalipsą Piotra, 
którą omówiliśmy w poprzednim rozdziale), zaznaczając, Ŝe niektórzy chrześcijanie nie 
Ŝyczą sobie, by ta ostatnia była czytana w kościele. Oświadcza, Ŝe ksiąŜkę Hermasa pod 
tytułem Pasterz moŜna czytać, ale nie w kościele, jako jedno ze świętych pism, poniewaŜ 
„Hermas napisał [ją] niedawno, w naszych czasach, w Rzymie, kiedy na rzymskim stolcu 
[biskupim] zasiadał biskup Pius, jego brat” (w. 73-76). Innymi słowy, jest to dzieło nowe 
(powstałe „w naszych czasach”), a jego autorem nie jest Ŝaden z apostołów, toteŜ nie ma 
dla niego miejsca w kanonie.
     Na zakończenie wymienione zostały inne odrzucone teksty: „Nie przyjmujemy 
Ŝadnego z dzieł Arsinousa, Walentyna ani Miltiadesa, którzy ułoŜyli teŜ nową księgę 
psalmów dla Marcjona, a takŜe Bazylidesa z Azji, załoŜyciela katafrygian [...]”. I tu wykaz 
kończy się tak, jak się zaczął, w pół zdania.
     Podsumowując, autor owego wykazu z drugiego wieku akceptuje dwadzieścia dwie 
lub dwadzieścia trzy z dwudziestu siedmiu ksiąg, które ostatecznie złoŜyły się na Nowy 
Testament. Pomija listy: do Hebrajczyków, Jakuba, pierwszy i drugi Piotra oraz jeden z 
listów Jana (akceptuje dwa z trzech, jakie znamy, ale nie zaznacza które). Ponadto włącza 
do kanonu Księgę Mądrości Salomona i, z zastrzeŜeniami, sygnalizując pewne 
kontrowersje, Apokalipsę Piotra. Wreszcie odrzuca pewne księgi albo dlatego, Ŝe są 
heretyckie — jak podrobione przez zwolenników Marcjona listy Pawła do 
Aleksandryjczyków i Laodycejczyków oraz inne falsyfikaty przypisywane gnostykom i 
montanistom — albo dlatego, Ŝe nie spełniają jego kryteriów kanoniczności.
Kryteria kanoniczności
     Co to były za kryteria? Jak się okazuje, nie róŜniły się one od tych, które stosowały 
szerokie rzesze pisarzy chrześcijańskich z drugiego i trzeciego wieku. Aby jakiś tekst 
moŜna było włączyć do kanonu świętych pism, musiał on być:
     1. Stary. Powinien pochodzić z czasów bliskich epoce Jezusa. Tak więc Pasterz 
Hermasa nie spełniał tego warunku, gdyŜ był dziełem stosunkowo niedawnym.
     2. Apostolski. Święty tekst musiał napisać apostoł lub przynajmniej jeden z 
towarzyszy apostołów. Tak więc autor kanonu Muratoriego akceptuje Ewangelię Łukasza 
(napisaną przez towarzysza Pawła) i Ewangelię Jana oraz listy Pawła, odrzuca jednak te, 
które fałszywie przypisali Pawłowi marcjonici. Widzieliśmy, Ŝe to samo kryterium 
zastosowano wobec Ewangelii Piotra: początkowo chrześcijanie z Rhossos akceptowali ją, 
gdyŜ uwaŜali, Ŝe została napisana przez apostoła, kiedy jednak wykazano, Ŝe to 
niemoŜliwe, zakazano jej lektury.
     3. Katolicki. By trafić do kanonu, tekst musiał być powszechnie akceptowany 
przez gminy chrześcijańskie. Innymi słowy, musiał być katolicki (od greckiego słowa 

Strona 43

11817

znaczącego „powszechny, uniwersalny”). Stąd autor kanonu Muratoriego wspomina o 
niechęci niektórych chrześcijan do Apokalipsy Piotra.
     4. Ortodoksyjny. NajwaŜniejszy warunek wiązał się jednak z tym, jakie poglądy 
przedstawiono w ocenianym tekście. MoŜna wręcz stwierdzić, Ŝe pozostałe kryteria były 
wobec niego słuŜebne. GdyŜ jeśli tekst ów nie był ortodoksyjny, to oczywiście nie mógł być 
ani apostolski („oczywiście” z punktu widzenia osoby dokonującej osądu), ani stary (musiał 
być niedawnym fałszerstwem), ani katolicki (w tym sensie, Ŝe nie zaakceptowałaby go 
Ŝadna ortodoksyjna wspólnota chrześcijańska). Stąd opinia Serapiona na temat Ewangelii 
Piotra. Skąd wiedział, Ŝe nie jest ona dziełem Piotra? PoniewaŜ zawierała sformułowania 
tracące doketyzmem, a Piotr nie mógłby przecieŜ napisać takich rzeczy.
Euzebiusz i kanon w początkach czwartego wieku
     Jeszcze długo po powstaniu kanonu Muratoriego chrześcijanie gwałtownie się 
spierali o kształt Nowego Testamentu. Wprawdzie, wbrew twierdzeniom Leigh Teabinga, 
niemal wszyscy ortodoksi zgadzali się, Ŝe powinien on zawierać cztery ewangelie, Dzieje 
Apostolskie, trzynaście listów świętego Pawła, 1 List Piotra i 1 List Jana, istniały jednak 
powaŜne róŜnice zdań co do pozostałych ksiąg.
     To, Ŝe w czasach Konstantyna Wielkiego kwestie te wciąŜ jeszcze nie były 
rozstrzygnięte, wynika jasno z pism samego „ojca dziejopisarstwa kościelnego”, 
Euzebiusza, który w swej Historii Kościoła omawia kanon i ukazuje ponad wszelką 
wątpliwość, Ŝe spory bynajmniej nie zakończyły się nawet półtora wieku po spisaniu 
wykazu Muratoriego .
     Euzebiusz zapewnia, Ŝe jego zamiarem było „przedstawienie w skrócie pism Nowego 
Testamentu” (Historia Kościoła 3.25.1). Okazało się to jednak sprawą skomplikowaną, 
gdyŜ jak daje do zrozumienia, w wielu istotnych kwestiach wciąŜ jeszcze nie ma 
powszechnej zgody. Tak więc wyróŜnia on cztery kategorie tekstów. Pierwsza to 
„powszechnie przyjmowane” — co oznacza pisma zaakceptowane przez wszystkich 
ortodoksów: cztery ewangelie, Dzieje Apostolskie, listy Pawła (do których zalicza List do 
Hebrajczyków), 1 List Jana i 1 List Piotra, oraz „jeśli naprawdę uwaŜa się to za stosowne”, 
jak zastrzega Euzebiusz, Apokalipsę Jana. Najwyraźniej jednak nawet te „powszechnie 
przyjmowane” teksty nie były akceptowane przez wszystkich, gdyŜ dalej pisze na temat 
Apokalipsy: „co do której w swoim czasie przedstawimy odmienne opinie”.
     Druga kategoria obejmuje teksty „wątpliwe”, czyli takie, które moŜna uznać za 
kanoniczne, lecz ten ich status jest przez niektórych podwaŜany. Do tej grupy włączone 
zostały listy: Jakuba, Judy, 2 Piotra, oraz 2 i 3 Jana.
     Następnie Euzebiusz wymienia pisma, które określa jako „podsunięte”, co w tym 
kontekście, jak się wydaje, znaczy „nieautentyczne, choć przez niektórych uznawane za 
kanoniczne”. NaleŜą do nich między innymi Dzieje Pawła, Pasterz Hermasa, Apokalipsa 
Piotra, List Barnaby, Didache, czyli Nauka Dwunastu Apostołów, oraz Ewangelia 
Hebrajczyków. Co dość zaskakujące, Euzebiusz zalicza do tej grupy takŜe, „jeśli uwaŜa 
się to za stosowne”, Apokalipsę Jana — dziwne, gdyŜ moglibyśmy się jej spodziewać 
raczej wśród tekstów „wątpliwych”.
     Na koniec Euzebiusz przedstawia listę ksiąg heretyckich, które nie powinny być 
akceptowane przez Kościół: są to ewangelie Piotra, Tomasza i Macieja oraz Dzieje 
Andrzeja i Jana.
Cesarskie zamówienie na pięćdziesiąt biblii
     Tak więc za czasów Konstantyna Wielkiego kanon nie był jeszcze ustalony raz na 
zawsze, choć wszyscy „ortodoksyjni” chrześcijanie zgadzali się co do tego, Ŝe ewangelie 
Mateusza, Marka, Łukasza i Jana są pismami kanonicznymi. Konstantyn nie miał z tą 
decyzją nic wspólnego.
     
 
     Fragmenty monumentalnego marmurowego posągu Konstantyna Wielkiego. Posąg 
ten, wysoki niegdyś na dziewięć metrów (ukazana tu głowa mierzy dwa i pól metra), stal w 
potęŜnej Basilica Nova w Rzymie, której budowę rozpoczęto za czasów Maksencjusza, 

Strona 44

11817

rywala Konstantyna pokonanego przezeń w roku 312. Ustawiwszy ten monument, 
zwycięzca dal świadectwo swego panowania nad dawną stolicą cesarstwa.
     
     

 
 
     Jaskinie w pobliŜu leŜącej na północny zachód od Morza Martwego osady Qumran, 
w których odkryto kilkaset zwojów z pismami esseńczyków (jeden z nich na zdjęciu).
     

     
 
     Kodeks Synajski, najstarszy zachowany kompletny rękopis Nowego Testamentu. 
Ten powstały w czwartym wieku manuskrypt zawiera Pasterza Hermasa oraz List Barnaby 
— teksty, które przez kilka wieków część chrześcijan uwaŜała za kanoniczne. Na zdjęciu 
fragment Ewangelii świętego Jana.
     
     
 
     Jedno z najstarszych zachowanych przedstawień Jezusa powstałe ponad dwieście 
lat po jego śmierci malowidło ścienne z Katakumb Kaliksta w Rzymie ukazujące go jako 
Dobrego Pasterza.
 
     Kobiety towarzyszyły Jezusowi, gdy prowadził działalność publiczną, wspierały go 
finansowo, dyskutowały z nim, prosiły o pomoc... Na zdjęciu powstałe w trzecim wieku 
malowidło z cmentarza Świętych Marcellina i Piotra w Rzymie przedstawiające Jezusa 
uzdrawiającego krwawiącą kobietę.
     
     
     W staroŜytnych źródłach znajdujemy tylko jedną wzmiankę, Ŝe ów cesarz odegrał w 
ogóle jakąkolwiek rolę w formowaniu chrześcijańskiego kanonu, i być moŜe to do niej 
właśnie nawiązuje Leigh Teabing, gdy mówi Sophie Neveu, Ŝe „Konstantyn zamówił i 
sfinansował nową Biblię, która pomija te ewangelie, które mówią o ludzkich cechach 
Chrystusa” (str. 299).
     W swoim śywocie Konstantyna Euzebiusz opowiada, Ŝe w roku 331 sam cesarz 
poprosił go o sporządzenie pięćdziesięciu kopii chrześcijańskiej Biblii dla kościołów, które 
budował właśnie w swej stolicy, Konstantynopolu. Miały być one „przepisane czytelnie na 
cienkim pergaminie, w wygodnym, poręcznym formacie, przez zawodowych skrybów 
biegłych w swym rzemiośle” . Euzebiusz dodaje, Ŝe szybko wywiązał się z tego zlecenia 
— zapewne wykorzystując w tym celu skryptorium przy swym macierzystym kościele w 
Cezarei.
     To zamówienie nie wiązało się z Ŝadną decyzją ze strony Konstantyna co do tego, 
które ewangelie naleŜy pominąć (te, w których uwydatniano człowieczeństwo Jezusa), a 
które uwzględnić (te, w których został opisany wyłącznie jako istota boska), i wbrew 
twierdzeniom Teabinga nic nie wskazuje na to, by towarzyszyło temu palenie odrzuconych 
ksiąg. Konstantyn potrzebował pewnej liczby biblii dla swoich kościołów i zamówił je u 
Euzebiusza, bo mógł on sprostać temu zadaniu. Ani Konstantyn, ani Euzebiusz nie 
troszczyli się o ich zawartość, gdyŜ obaj wiedzieli, co powinno się w nich znaleźć: z 
pewnością przynajmniej cztery ewangelie, juŜ wówczas powszechnie akceptowane przez 
ortodoksyjnych chrześcijan, a być moŜe takŜe inne teksty. Jak się okazuje, mamy dwa 
wspaniale rękopisy Biblii pochodzące właśnie z tamtego okresu, znane jako Kodeks 

Strona 45

11817

Synajski i Kodeks Watykański. Niektórzy uczeni sądzili, Ŝe są to dwie z owych 
pięćdziesięciu kopii, które Euzebiusz kazał sporządzić dla Konstantyna.
Podsumowanie
Ostateczne ustalenie kanonu
     Jak się przekonaliśmy, Leigh Teabing miał rację, Ŝe „Biblia nie przyszła do nas 
faksem z niebios”. Nowy Testament powstawał długo, wśród licznych, nie kończących się 
sporów między chrześcijanami co do tego, które księgi naleŜy przyjąć, a które odrzucić. 
Teabing mylnie jednak sądzi, Ŝe Konstantyn miał z tym coś wspólnego — albo Ŝe w ogóle 
jakikolwiek człowiek, choćby nawet cesarz, mógł z dnia na dzień „napisać na nowo” 
chrześcijańską Biblię. Formowanie się kanonu rozpoczęło się setki lat przed 
Konstantynem, a ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana powszechnie akceptowano 
juŜ półtora wieku przed jego dojściem do władzy.
     Z drugiej strony zdumiewające, Ŝe nawet za czasów Konstantyna sprawa ta nie 
została doprowadzona do końca — ani przez niego, ani przez sobór nicejski, który zwołał 
(i na którym w rzeczywistości wcale nie zajmowano się kanonem). Świadczy o tym to, Ŝe 
nawet Euzebiusz nie dysponował ustalonym wykazem świętych pism: status pewnych 
tekstów wciąŜ był niejasny. I tak było jeszcze przez kilkadziesiąt lat.
     Niektórzy ludzie są zaszokowani, gdy się dowiadują, Ŝe znany nam dziś kanon 
dwudziestu siedmiu ksiąg Nowego Testamentu ustalono po przeszło trzystu latach od 
powstania tych tekstów. Z tego, co wiemy, wynika, Ŝe pierwszy raz te właśnie pisma (owe 
dwadzieścia siedem i Ŝadne inne) wymieniono jako Nowy Testament pod koniec 
czwartego wieku, mniej więcej pięćdziesiąt lat po śmierci Konstantyna.
     W jednym z poprzednich rozdziałów poznaliśmy Atanazego, który w młodości 
odegrał znaczącą rolę na soborze nicejskim. Później został on biskupem Aleksandrii i 
wielce wpływową postacią chrześcijaństwa. Jako biskup co roku pisał do podlegających 
mu parafii list, w którym obwieszczał, w jakim dniu naleŜy obchodzić Wielkanoc (było to, 
zanim jeszcze kalendarze podawały takie informacje na wiele lat naprzód) oraz udzielał im 
wszelkich duszpasterskich pouczeń, jakie uwaŜał za stosowne. W trzydziestym 
dziewiątym z tych listów, napisanym w roku 367, Atanazy zamieścił pośród innych rad 
wykaz tekstów, które uznawał za odpowiednie do czytania w kościele jako kanoniczne 
pisma święte. Zawierał on nasze dwadzieścia siedem ksiąg Nowego Testamentu i ani 
jednej więcej. Odtąd datuje się początek końca formowania się kanonu chrześcijańskiej 
Biblii. Dyskusje ciągnęły się jeszcze przez kilkadziesiąt lat, ale ostatecznie większość 
chrześcijan przyjęła kanon podany przez Atanazego, tak więc w gruncie rzeczy to właśnie 
on określił raz na zawsze, które księgi będą się składać na Nowy Testament.
     

Część druga
Jezus i Maria Magdalena

ROZDZIAŁ PIĄTY
Źródła pisane dotyczące Jezusa
     Na samym wstępie Kodu Leonarda da Vinci Dan Brown zapewnia, Ŝe „wszystkie 
opisy dzieł sztuki, obiektów architektonicznych, dokumentów oraz tajnych rytuałów 
zamieszczone w tej powieści odpowiadają rzeczywistości” (str. 9). Nie zajmuję się tutaj 
dziełami sztuki, architekturą ani tajnymi rytuałami, interesują mnie natomiast owe 
dokumenty. Problem polega na tym, Ŝe większość czytelników Dana Browna nie ma 
Ŝadnych punktów odniesienia pozwalających im ocenić, czy to, co on pisze — na przykład 
o ewangeliach, które nie weszły w skład Nowego Testamentu, albo o powstawaniu kanonu 
pism świętych, czy teŜ o roli, jaką odegrał Konstantyn w kształtowaniu chrześcijańskiej 
Biblii — jest prawdą. Tak więc uznałem, Ŝe powinienem wyjaśnić, w takiej mierze, w jakiej 
to moŜliwe, nieporozumienia i oddzielić fakty od literackiej fikcji. Jak się okazuje, duŜa 

Strona 46

11817

część informacji na temat wczesnochrześcijańskich tekstów, które Brown przedstawia 
głównie ustami swego specjalisty od Graala, Leigh Teabinga, stanowi jedynie element 
powieściowej intrygi i nie ma wiele wspólnego z prawdą historyczną.
     Nigdzie nie przejawia się to jaskrawiej niŜ w jego opisie zachowanych źródeł 
pisanych na temat Jezusa „historycznego”. Liczne twierdzenia dotyczące tego, kim był 
Jezus i jak wyglądało jego Ŝycie — a zwłaszcza to, Ŝe oŜenił się z Marią Magdaleną i 
spłodził z nią dziecko — tworzą historyczny fundament powieści. Owe twierdzenia są 
rzekomo oparte na świadectwach pisanych. Podstawowe załoŜenie powieści brzmi, iŜ w 
kwestii Ŝycia Jezusa cztery ewangelie Nowego Testamentu nie zasługują na zaufanie, 
istnieją jednak inne teksty, którym moŜna w tej sprawie zaufać. Zawdzięczamy je, według 
Dana Browna, tysiącom relacji spisanych na bieŜąco jeszcze za jego czasów. Jak mówi 
Leigh Teabing podczas rozmowy z Sophie Neveu:
     
     — Jezus był postacią historyczną o ogromnych wpływach, moŜe najbardziej 
zagadkowym i inspirującym przywódcą, jakiego kiedykolwiek widział świat. [...] 
Dzieje jego Ŝycia zapisywały tysiące zwolenników w całym kraju. [...] RozwaŜano 
włączenie do Nowego Testamentu ponad osiemdziesięciu ewangelii, lecz 
ostatecznie wybrano i włączono w jego skład stosunkowo niewiele... między innymi 
ewangelie według świętego Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. (str. 296)
     
     Przekonaliśmy się juŜ, Ŝe to ostatnie stwierdzenie — iŜ ponad osiemdziesiąt 
ewangelii mogło się znaleźć w Nowym Testamencie — nie jest słuszne. A jak jest z tym 
pierwszym? Co się stało z owymi tysiącami relacji na temat działalności Jezusa, 
powstałymi za jego Ŝycia? Teabing wyjaśnia dalej, Ŝe zostały one usunięte w cień, a 
następnie zniszczone, kiedy Konstantyn ustalał kanon Nowego Testamentu:
     
     — Konstantyn podniósł status postaci Jezusa prawie cztery wieki po jego 
śmierci, kiedy istniały juŜ tysiące dokumentów składających się na kronikę jego 
Ŝycia jako śmiertelnika. Konstantyn wiedział, Ŝe aby na nowo napisać historię, 
będzie potrzebował odwaŜnego i silnego uderzenia. Z tego przekonania wywodzi 
się przełomowy krok w historii chrześcijaństwa. [...] Konstantyn zamówił i 
sfinansował nową Biblię, która pomija te ewangelie, które mówią o ludzkich 
cechach Chrystusa, i wysuwa na pierwszy plan te, które przedstawiały go jako 
Boga. Wcześniejsze ewangelie zostały zdyskredytowane, a potem zebrane i 
spalone. (str. 299)
     
     Jednak wedle Teabinga nie wszystkie z tych dokumentów zostały zniszczone. 
Tajemnicza sekta zwana Zakonem Syjonu od setek lat ukrywa tysiące tych zapisków wraz 
ze szczątkami Marii Magdaleny. Owe „dokumenty purystów” przechowywane są „w 
czterech olbrzymich skrzyniach”. Teabing mówi Sophie, Ŝe złoŜono w nich
     
     (...) tysiące stron nie poddanych Ŝadnym opracowaniom świadectw z czasów 
przed Konstantynem, spisanych przez pierwszych wyznawców Jezusa, którzy 
wielbili go jako nauczyciela i proroka — jako człowieka. Mówi się równieŜ, Ŝe 
częścią skarbu jest legendarny dokument Q — rękopis, którego istnieniu podobno 
nie przeczy nawet Watykan. Mówi się, Ŝe jest to księga nauk Jezusa, pisana 
prawdopodobnie jego własną ręką.
     
     Sophie pyta z niedowierzaniem:
     
     — Zapiski samego Jezusa Chrystusa?
     — Tak. Dlaczego Jezus miałby nie pozostawić świadectwa swojej posługi? W 
tamtych czasach większość ludzi dokumentowała swoją działalność. (str. 326)
     

Strona 47

11817

     Pomimo zapewnień Dana Browna, Ŝe przedstawione w powieści opisy źródeł 
pisanych są zgodne z rzeczywistością, znów mamy tu do czynienia z fikcją. Oto kilka 
szczególnie narzucających się uwag: 1. Nie jest prawdą, Ŝe dzieje Ŝycia Jezusa 
zapisywały na bieŜąco tysiące jego zwolenników. Nie wiemy, czy robił to ktokolwiek. 
Wątpliwe, czy któryś z jego zwolenników potrafił napisać dłuŜszy tekst. 2. Nie jest teŜ 
prawdą, Ŝe większość ludzi w jego czasach dokumentowała swoją działalność. Większość 
ludzi w ogóle nie umiała pisać. 3. Nie ma teŜ nawet cienia dowodu, Ŝe Jezus sam 
dokumentował to, co robił. Wręcz przeciwnie: o ile wiemy, niczego nie pisał. 4. Dokument 
Q, a właściwie źródło Q, nie jest księgą napisaną przez Jezusa — to hipotetyczny tekst 
powstały około dwudziestu lat po śmierci Jezusa, będący, jak przypuszczają uczeni, 
zbiorem jego wypowiedzi, z którego czerpali autorzy ewangelii Mateusza i Łukasza (o 
czym będzie jeszcze mowa).
     Powinienem podkreślić, Ŝe nie mam Danowi Brownowi za złe, iŜ wplata w swoją 
powieść zmyślenia na temat wczesnochrześcijańskich pism. Problem polega na tym, Ŝe 
utrzymuje on, iŜ to, co pisze na temat owych tekstów, jest zgodne z prawdą, i czytelnicy, 
którzy nie znają dziejów wczesnego chrześcijaństwa, rzecz jasna uwierzą mu na słowo. 
Tymczasem nie tylko w samej fabule Kodu Leonarda da Vinci, ale takŜe w wygłaszanych 
tam twierdzeniach na temat najstarszych pisanych świadectw dotyczących Jezusa znaleźć 
moŜna więcej fikcji niŜ faktów.
     W następnym rozdziale zobaczymy, co tak naprawdę wiemy o samym Jezusie — co 
mówił i co robił (na przykład czy był Ŝonaty i czy miał dziecko z Marią Magdaleną). Tu 
zajmę się raczej źródłami, z których moŜemy czerpać wiedzę o takich sprawach. Czy 
istniały relacje o Ŝyciu Jezusa pochodzące z jego czasów? Czy poza Nowym 
Testamentem mamy jakieś źródła pisane, które mogłyby nam coś powiedzieć o jego 
Ŝyciu? Czy Nowy Testament jest dla nas jakąkolwiek pomocą w tym poszukiwaniu 
informacji o Jezusie? Czy, na przykład, nowotestamentowe ewangelie są w odniesieniu do 
jego Ŝycia źródłami historycznymi, czy równieŜ tylko fikcją literacką? Sądzę, Ŝe dobrze 
będzie na początek wyjaśnić, jakimi źródłami na temat „historycznego” Jezusa nie 
dysponujemy, a potem przyjrzeć się tym, które są dla nas dostępne, i przekonać się, co 
dzięki krytycznej analizie moŜe z nich wyczytać historyk.
Wartość źródeł
     Najpierw muszę przypomnieć to, o czym wspomniałem juŜ na wstępie: kaŜdy, kto 
wypowiada się na temat Jezusa (czy jakiejkolwiek innej postaci z przeszłości), czerpie z 
jakiegoś źródła informacji. Ciągle słyszymy, jak mnóstwo ludzi — księŜa, kaznodzieje 
telewizyjni, historycy, teologowie, katecheci ze szkółek niedzielnych, misjonarze 
mormońscy, a nawet sąsiad z przeciwka — mówi najrozmaitsze rzeczy o Jezusie. Jak to 
się dzieje, Ŝe wszyscy oni najwyraźniej wiedzą o nim tak wiele, a raczej mają tak wiele do 
powiedzenia? Prawda jest taka, Ŝe nikt nie moŜe wiedzieć nic o Jezusie, jeśli nie dowie się 
tego z jakiegoś źródła. Albo, ściślej rzecz biorąc, są dwie moŜliwości (to takŜe odnosi się 
do wszystkiego, co dotyczy przeszłości): albo ktoś dowie się czegoś z jakiegoś źródła, 
albo wymyśli to sam.
     Problem oczywiście polega na tym, Ŝe większość ludzi nie opiera swoich twierdzeń o 
Jezusie na staroŜytnych źródłach historycznych. Najczęściej dowiedzieli się tego, co 
wiedzą, albo co zdaje im się, Ŝe wiedzą, od innych ludzi (na przykład od pastora albo 
jakiejś gadającej głowy w telewizji). Ale skąd tamci ludzie zaczerpnęli te informacje? 
Zazwyczaj od innych ludzi. A skąd oni uzyskali swoje informacje? Od innych. I tak dalej.
     Koniec końców cały ten łańcuch prowadzi albo do źródła historycznego, albo do 
kogoś, kto zmyślał. Jednak historyczne teksty źródłowe teŜ pisali ludzie. Skąd oni wzięli to, 
co nam przekazali? Mamy tu te same moŜliwości: albo od innych, albo z własnej 
wyobraźni. Samo to, Ŝe jakieś źródło informacji jest dawne, wcale nie musi oznaczać, Ŝe 
jest wiarygodne — znaczy to jedynie, Ŝe jest starsze niŜ źródła współczesne. Nikt, kto 
porządnie się nad tym zastanowi, nie moŜe mieć co do tego wątpliwości — tyle Ŝe wielu 
ludzi nigdy o tym nie pomyślało. GdyŜ jest oczywiste, Ŝe autorom najstarszych źródeł, z 
czasów bliskich czasom Jezusa, teŜ zdarzało się zmyślać (albo powtarzać to, co zmyślili 

Strona 48

11817

inni). W przeciwnym razie trzeba by uznać za wiarygodne wszystkie opowieści, o których 
mówiliśmy w rozdziale trzecim Ŝe Jezus naprawdę jako pięciolatek siał spustoszenie 
wśród swych towarzyszy zabaw, jak w Ewangelii Dzieciństwa Tomasza, i Ŝe naprawdę 
wyszedł z grobu wysoki jak drapacz chmur w towarzystwie chodzącego i przemawiającego 
krzyŜa, jak w Ewangelii Piotra. KaŜdy jednak uznaje takie opowiastki za fikcję. Co 
oznacza, Ŝe ktoś je wymyślił.
     PoniewaŜ wszystkie opowieści o Jezusie wywodzą się z takiego czy innego źródła, 
nasuwa się oczywiste pytanie, które źródła są wiarygodne. Które podają fakty, a które 
wymysły? I jak rozpoznać, którym z nich moŜemy zaufać? Oto pytania, z którymi zmagają 
się historycy, próbując dowiedzieć się czegoś o Ŝyciu Jezusa. Ustalenia te nie mogą się 
opierać na pogłoskach albo wytworach czyjejś wyobraźni. Muszą być oparte na 
wiarygodnych źródłach. Jakie więc źródła mamy do dyspozycji i jak moŜemy wydobyć z 
nich informacje historyczne?
     Jak zobaczymy za chwilę, najstarszymi i najlepszymi źródłami wiedzy o Ŝyciu Jezusa 
są — wbrew temu, co sugeruje Leigh Teabing — cztery ewangelie nowotestamentowe. 
Nie jest to wyłącznie opinia historyków chrześcijan, mających wysokie mniemanie o 
Nowym Testamencie i jego wartości historycznej, lecz takŜe pogląd wszystkich powaŜnych 
badaczy staroŜytności, od głęboko wierzących protestantów po zagorzałych ateistów. Nie 
jest to, innymi słowy, przejaw stronniczości garstki naiwnych fantastów to wniosek, do 
którego dochodzi kaŜdy z setek (a nawet tysięcy) uczonych ustalających, co naprawdę 
wydarzyło się w Ŝyciu Jezusa, uczonych, którzy (w przeciwieństwie do Teabinga oraz jego 
twórcy, Dana Browna) studiowali grekę i hebrajski, języki, w jakich została spisana Biblia, 
a takŜe inne, którymi posługiwano się w tamtych czasach na tamtych terenach, jak łacina, 
syryjski oraz koptyjski, uczonych, którzy czytają staroŜytne dokumenty w staroŜytnych 
językach i znają je na wylot. Moglibyśmy Ŝyczyć sobie, Ŝeby istniały inne, bardziej 
wiarygodne źródła, ale to właśnie z ksiąg kanonu nowotestamentowego mamy 
najbogatsze i najlepsze informacje. Nie chcę przez to powiedzieć, Ŝe źródła te nie są 
problematyczne. Jak stwierdzimy, nastręczają one mnóstwo problemów. Ale jeśli mądrze 
się z nich korzysta, okazują się kopalnią wiedzy o tym, co Jezus naprawdę mówił i robił.
     Zanim jednak do nich sięgniemy, wspomnę o innych zachowanych źródłach na temat 
Jezusa nie naleŜących do kanonu Nowego Testamentu.
Źródła niekanoniczne
     Niestety, jak juŜ wspomniałem, nie mamy ani jednego słowa zapisanego ręką 
Jezusa. I, wbrew temu, co twierdzi Leigh Teabing, nie mamy tysięcy relacji o jego Ŝyciu 
spisanych przez jego współczesnych. Nie mamy ich nawet setek, ani dziesiątek. Prawdę 
mówiąc, nie mamy na jego temat Ŝadnego tekstu napisanego przez choćby jednego 
człowieka, który go widział. MoŜe się to wydawać niezrozumiałe, bo przecieŜ z pewnością 
ktoś tak nietuzinkowy ktoś, kto miał tak licznych zwolenników, sprzymierzeńców i wrogów, 
dokonywał tak spektakularnych czynów i wygłaszał tak frapujące nauki, ktoś, kto dał 
początek wielkiej światowej religii, liczącej miliony wyznawców -
     musiał być tematem rozmów w cesarstwie rzymskim. Z pewnością ludzie o nim 
pisali. Z pewnością zachowały się jakieś dotyczące go relacje powstałe w jego czasach!
     Ale nie. Niestety, nie mamy nic. śadnej relacji któregokolwiek z uczniów (za chwilę 
przyjrzymy się ewangeliom z Nowego Testamentu), Ŝadnych zapisków jego wrogów 
spośród faryzeuszy lub saduceuszy, najmniejszej wzmianki wśród zwojów znad Morza 
Martwego, ani słowa jakiegokolwiek obywatela rzymskiego lub urzędnika. Nie mamy 
metryki urodzenia, doniesień o jego cudach, protokołów z procesu ani opisów jego śmierci 
powstałych na bieŜąco po tych wydarzeniach. Wszystkie nasze źródła pochodzą z czasów 
późniejszych.
     Przyjęło się dzielić owe (późniejsze) niekanoniczne źródła dotyczące Jezusa na 
pogańskie (czyli te, których autorami nie byli Ŝydzi i chrześcijanie), Ŝydowskie oraz 
chrześcijańskie.
Źródła pogańskie
     Większość ludzi z zaskoczeniem dowiaduje się, Ŝe wśród zachowanych pogańskich 

Strona 49

11817

źródeł nie ma nic, co mogłoby rzucić światło na słowa i poczynania Jezusa. Jak juŜ 
wspomniałem, Jezus prowadził swą działalność w latach dwudziestych pierwszego wieku 
naszej ery. Przypuśćmy, Ŝe ograniczymy poszukiwania do całego pierwszego stulecia — 
czyli mniej więcej do trzydziestu lat Ŝycia Jezusa oraz siedemdziesięciu lat po jego 
śmierci. Jakie pogańskie źródła, które mogłyby powiedzieć nam coś na jego temat, 
dotrwały do naszych czasów? OtóŜ nie mamy z tego okresu ani jednego dokumentu tej 
proweniencji, który zawierałby jakąkolwiek wzmiankę o Jezusie. Nie oznacza to, Ŝe nie 
znamy Ŝadnych pogańskich pism z pierwszego wieku. Wręcz przeciwnie, mamy ich całe 
mnóstwo: dzieła historyków, teologów, filozofów, poetów, urzędników i przyrodników, setki 
prywatnych listów, a takŜe inskrypcje, jakie umieszczano w miejscach publicznych. W 
Ŝadnym z tych licznych tekstów nie znajdujemy ani jednej informacji na temat Jezusa. 
Prawdę mówiąc, Ŝadne z pogańskich źródeł z pierwszego wieku nie wymienia nawet jego 
imienia.
     Autorem pierwszego znanego nam pogańskiego źródła, w którym mowa o Jezusie, 
był namiestnik jednej z rzymskiej prowincji, Pliniusz Młodszy . W liście do cesarza 
Trajana, pisanym w 112 roku, Pliniusz donosi, Ŝe w jego prowincji pojawili się 
„chrześcijanie”, którzy nielegalnie zbierają się, by „czcić Chrystusa jako boga”. To 
wszystko, co mówi o samym Jezusie. Jest to pierwsza znana nam wzmianka na temat 
Chrystusa w pogańskim źródle i pojawia się ona dopiero osiemdziesiąt lat po jego śmierci. 
Kilka lat później w pismach rzymskiego historyka Tacyta znajdujemy kilka bardziej 
szczegółowych informacji mianowicie, Ŝe Jezus mieszkał w Judei, gdzie został 
ukrzyŜowany jako wichrzyciel przez rzymskiego prokuratora Poncjusza Piłata (który był 
namiestnikiem Judei w latach 26-36 naszej ery) za panowania cesarza Tyberiusza.
     Jeśli ograniczymy nasze poszukiwania do pierwszych stu lat od śmierci Jezusa, są to 
jedyne, i to niepewne, wzmianki o nim w znanych nam źródłach pogańskich. Niezbyt to 
bogaty materiał do dociekań o jego Ŝyciu i naukach.
Źródła, Ŝydowskie
     MoŜna by się spodziewać, Ŝe więcej informacji o Jezusie znajdziemy w 
niechrześcijańskich Ŝydowskich tekstach z pierwszego stulecia — wszak był on śydem. 
Niestety, w nich takŜe nie ma zbyt wiele. Co prawda znane nam Ŝydowskie źródła z tego 
okresu są znacznie mniej liczne niŜ pogańskie, niemniej dysponujemy pewną ich liczbą, 
między innymi pismami płodnego filozofa Filona z Aleksandrii oraz historyka Józefa 
Flawiusza. Filon ani razu nie wspomina o Jezusie, podobnie jak nie robi tego Ŝadne inne 
Ŝydowskie źródło z tego okresu z wyjątkiem Józefa. Józef Flawiusz był autorem licznych 
prac, z których kilka zachowało się do dzisiaj — w tym dwudziestotomowe Dawne dzieje 
Izraela, począwszy od Adama i Ewy aŜ do czasów jemu współczesnych, czyli końca 
pierwszego stulecia (ukazały się one w 93 roku). W dziele tym wymienia on wielką liczbę 
postaci, które odegrały znaczącą rolę w dziejach, takŜe stosunkowo niedawnych (jest 
wśród nich kilka róŜnych osób o imieniu Jezus). I, jak się okazuje, istotnie wspomina dwa 
razy o Jezusie z Nazaretu. W jednej wzmiance opowiada o niejakim Jakubie, który był 
„bratem Jezusa zwanego mesjaszem”. To jest wszystko, co mówi o nim w tym miejscu. W 
drugiej wzmiance jednak wypowiada się szerzej: Ŝe Jezus słynął z „niezwykłych czynów”, 
Ŝe miał zwolenników zarówno wśród śydów, jak i Greków, Ŝe został przekazany 
Poncjuszowi Piłatowi przez „przywódców” Izraela, Ŝe został ukrzyŜowany, oraz Ŝe jego 
zwolennicy przetrwali aŜ do czasów Józefa . Niestety, Józef nie podaje Ŝadnych innych 
informacji o Ŝyciu Jezusa. Oto jest wszystko, co moŜemy wydobyć z niechrześcijańskich 
źródeł pochodzących z pierwszego stulecia od śmierci Jezusa. Tak więc jeśli chcemy 
dowiedzieć się czegoś więcej o tym, co naprawdę robił i czego nauczał, z konieczności 
musimy oprzeć się na źródłach chrześcijańskich.
Źródła chrześcijańskie
     Jak pamiętamy, Leigh Teabing twierdzi, Ŝe istniały tysiące takich źródeł spisanych 
jeszcze za Ŝycia Jezusa. Jeśli nawet tak było, Ŝadne z nich nie przetrwało do naszych 
czasów. Są jednak powaŜne przesłanki, by sądzić, Ŝe takich źródeł w ogóle nie było.
     Tu powinniśmy zastanowić się przez chwilę nad tym, kim byli zwolennicy Jezusa. Z 

Strona 50

11817

nielicznych źródeł, które szczęśliwym trafem mamy do dyspozycji, moŜemy się 
dowiedzieć, Ŝe Jezus pochodził z wiejskich okolic Galilei, a jego uczniowie byli 
wieśniakami z tamtejszych niŜszych klas społecznych, w większości zapewne rolnikami 
(zwróćmy uwagę na wszystkie jego przypowieści, w których jest mowa o nasionach, 
roślinach, drzewach i uprawach), rybakami i tym podobnymi. Czy ludzie ci spisywali dzieje 
jego Ŝycia? Problem polega na tym, Ŝe historycy zaczęli sobie uświadamiać, iŜ w czasach 
Jezusa przewaŜająca większość ludzi nie potrafiła ani czytać, ani pisać. Trudno jest 
określić poziom analfabetyzmu w staroŜytności, ale najbardziej wiarygodne współczesne 
studium, autorstwa profesora Uniwersytetu Columbia, Wiliama Harrisa, wskazuje, Ŝe w 
najlepszych okresach ery staroŜytnej (na przykład w Atenach w V wieku p.n.e., za czasów 
Sokratesa i Platona) zaledwie 10-15 procent populacji umiało choćby czytać i podpisywać 
proste dokumenty, takie jak umowy . Powszechna znajomość pisania, z czym mamy do 
czynienia obecnie na Zachodzie, była czymś zupełnie nieznanym w staroŜytności, kiedy to 
ani władzom państwowym, ani osobom prywatnym nie przyszłoby do głowy, Ŝe mogłyby 
wydawać olbrzymie środki, aby nauczyć kaŜdego obywatela czytać i pisać (szeroko 
rozpowszechniona umiejętność czytania i pisania pojawiła się dopiero wraz z rewolucją 
przemysłową). To oznacza, Ŝe nawet w najlepszych czasach 85-90 procent ludności było 
analfabetami. Czytać, a czasem teŜ pisać (ta druga umiejętność jest trudniejsza do 
opanowania), potrafili przedstawiciele wyŜszych klas społecznych, które miały czas i 
środki na kształcenie swych dzieci. Wskaźniki alfabetyzacji były o wiele niŜsze na takich 
terenach, jak wiejskie okolice Galilei, gdzie większość mieszkańców stanowili ubodzy 
rolnicy, rybacy i rzemieślnicy, którym znajomość liter nie była do niczego potrzebna .
     Jak więc było z uczniami Jezusa? Jedyną bezpośrednią aluzję do ich wykształcenia 
zawiera pewien fragment Dziejów Apostolskich, z którego wynika, Ŝe dwaj najwaŜniejsi 
uczniowie, Piotr i Jan, byli w gruncie rzeczy analfabetami (Dz. 4,13). A inni? Nie ma 
powodów sądzić, Ŝe w ich wypadku było inaczej. Tak więc nie tylko nie mamy dziś owych 
rzekomych tysięcy relacji o Ŝyciu Jezusa spisywanych na bieŜąco przez jego wyznawców, 
ale wszystko wskazuje na to, Ŝe nigdy nie było tych tysięcy, ani nawet setek, ani 
dziesiątek, ani... jednej.
     śadna z relacji, jakie mamy, nie powstała za Ŝycia Chrystusa. Co uderzające, ich 
autorzy, jak się zdaje, nie naleŜeli do jego najbliŜszych uczniów. Weźmy cztery ewangelie 
z Nowego Testamentu, którym za chwilę przyjrzymy się dokładniej. Zostały napisane po 
grecku, przez ludzi o starannym wykształceniu i wysokiej kulturze, mniej więcej trzydzieści 
do sześćdziesięciu lat po śmierci Jezusa. Tymczasem zwolennicy Jezusa byli 
posługującymi się językiem aramejskim wieśniakami z Galilei, którzy z pewnością nie 
mówili po grecku, a tym bardziej nie potrafiliby ułoŜyć w tym języku długich opowieści. Tak 
więc jasne jest, Ŝe powstania nowotestamentowych ewangelii nie zawdzięczamy jego 
najbliŜszym uczniom spisującym je jeszcze za jego Ŝycia, lecz bardziej wykształconym 
chrześcijanom tworzącym dziesiątki lat później na podstawie ustnych przekazów 
krąŜących po jego śmierci .
     Ale zanim zajmiemy się tymi ewangeliami, rzućmy okiem na chrześcijańskie źródła 
nie wchodzące w skład Nowego Testamentu.
     NajwaŜniejszymi z nich są ewangelie niekanoniczne, w tym omówione juŜ, 
stosunkowo wczesne: Dzieciństwa Tomasza, Piotra i koptyjska Tomasza. A kiedy mówię: 
„stosunkowo wczesne”, mam na myśli, Ŝe powstały one w ciągu mniej więcej dwustu lat od 
śmierci Jezusa. Nie są to relacje tworzone na bieŜąco, ani nawet nie krótko po 
opisywanych wydarzeniach. Zapisano je kilkadziesiąt, być moŜe nawet ponad sto lat po 
śmierci Jezusa. Co więcej, jak juŜ widzieliśmy, ich treść jest w znacznej mierze legendarna 
— nie są to więc źródła, które pozwoliłyby nam dociekać, kim naprawdę był Jezus lub co 
naprawdę mówił i robił. Odnosi się to takŜe do dokumentów, którymi będziemy się 
zajmować w jednym z dalszych rozdziałów, do Ewangelii Filipa i Ewangelii Marii 
Magdaleny, które istotnie wspominają o związkach Jezusa z Marią Magdaleną, ale 
równieŜ powstały w drugim lub trzecim
     wieku.

Strona 51

11817

     Tak więc historycy, którzy szukają informacji o Ŝyciu Jezusa, w większości muszą się 
ograniczać do tekstów nowotestamentowych, ewentualnie uzupełnionych o kilka relacji 
niekanonicznych, jak ewangelie Tomasza i Piotra. W następnym rozdziale przekonamy 
się, jak na podstawie tych źródeł moŜna ustalić, co mówił i robił Jezus. Wcześniej jednak 
powinniśmy powiedzieć parę słów o źródłach pochodzących z Nowego Testamentu.
Źródła kanoniczne
     Naturalnie nasuwa się tu pytanie, czy inne części Nowego Testamentu poza 
czterema ewangeliami nie mogłyby nam czegoś powiedzieć o Ŝyciu Jezusa. W końcu na 
Nowy Testament składa się dwadzieścia siedem ksiąg. Co z pozostałymi dwudziestoma 
trzema?
     Niestety, mówią nam one bardzo niewiele o Ŝyciu Jezusa, gdyŜ zostały napisane w 
innym celu i dotyczą innych spraw w pismach Pawła (któremu przypisuje się trzynaście 
listów Nowego Testamentu) pojawiają się sporadyczne wzmianki na ten temat, z których 
moŜemy się dowiedzieć, ze Jezus był zrodzony z niewiasty (ten akurat szczegół nie jest 
zbyt przydatny, jako Ŝe trudno byłoby wyobrazić sobie inną moŜliwość), miał dwunastu 
uczniów oraz kilku braci (w tym jednego o imieniu Jakub), Ŝe nauczał wśród śydów, 
ustanowił Wieczerzę Pańską, został wydany władzom oraz ukrzyŜowany . Paweł 
wspomina teŜ dwie wypowiedzi Jezusa, jedną o zapłacie dla głoszących ewangelię i drugą 
o nie opuszczaniu małŜonków (1 Kor. 9,14; 7,10), to jednak praktycznie wszystko, co ma 
do powiedzenia o nim samym i jego naukach. A pozostali autorzy Nowego Testamentu 
mówią jeszcze mniej: mieli inne sprawy na głowie i nie kłopotali się opisywaniem Ŝycia 
Jezusa. Tak więc, czy nam się to podoba, czy nie, czy jesteśmy chrześcijanami, czy nie, 
czy jesteśmy historykami, kaznodziejami telewizyjnymi, pastorami, katechetami ze szkółki 
niedzielnej, czy teŜ po prostu interesuje nas Ŝycie Jezusa (w tym takie sprawy, jak jego 
rzekome małŜeństwo z Marią Magdaleną), bez względu na to, jakie mamy przekonania, 
jeśli chcemy się dowiedzieć, co Jezus mówił i robił, jesteśmy w mniejszym lub większym 
stopniu skazani na ewangelie z Nowego Testamentu.
Ewangelie Nowego Testamentu
     Jednak, jak stwierdziliśmy, nawet one sprawiają problemy historykowi usiłującemu 
odtworzyć rzeczywisty przebieg wydarzeń. Pod tym względem Leigh Teabing ma 
absolutną rację: ewangelie kanoniczne nie są obiektywnymi źródłami historycznymi, 
suchym zapisem tego, co naprawdę się wydarzyło. Choć to najstarsze i najlepsze relacje o 
Ŝyciu Jezusa, jakie znamy, są one dziełem jego późniejszych wyznawców, którzy starali 
się przeforsować w nich własny punkt widzenia.
     Większość ludzi — nie tylko czytelników Kodu Leonarda da Vinci — prawdopodobnie 
bezwiednie zakłada po prostu, Ŝe Mateusz, Marek, Łukasz i Jan wiernie przekazują nauki i 
opisują poczynania Jezusa. Ale uczeni dawno juŜ się przekonali, Ŝe tak nie jest, Ŝe nawet 
ich ewangelie są problematyczne jako źródła historyczne (nawet jeśli nie uchodzą za 
problematyczne jako pisma teologiczne, określające, co wierni powinni myśleć na temat 
Ŝycia Jezusa i jego śmierci).
     Ale czy nie zostały one spisane przez naocznych świadków, ludzi, którzy naprawdę 
byli przy tym, jak Jezus mówił i robił to wszystko, co oni w nich przedstawili? Jak juŜ 
wspomniałem, wydaje się, Ŝe nie. Wbrew temu, co moŜna by sądzić, z Ŝadnej z tych 
ewangelii nie wynika, Ŝe jest dziełem naocznego świadka.
     Nazywamy te księgi ewangeliami według Mateusza, Marka, Łukasza oraz Jana i 
przez setki lat chrześcijanie wierzyli, Ŝe ich autorami rzeczywiście byli ci ludzie: dwaj 
spośród uczniów Jezusa, Mateusz celnik (zob. Mat. 9,9) i Jan, „umiłowany uczeń” (Jan 
21,24), oraz dwaj towarzysze apostołów, Marek, sekretarz Piotra, i Łukasz, towarzysz 
podróŜy misyjnych Pawła. W końcu to właśnie ich imiona widnieją w tytułach tych ksiąg. 
Większość ludzi nie zdaje sobie jednak sprawy, Ŝe tytuły te zostały dodane później, w 
drugim wieku, kilkadziesiąt lat po powstaniu samych ksiąg, po to, by moŜna było im 
przypisywać apostolski rodowód. Dlaczego to zrobiono? Przypomnijmy sobie, czego się 
dowiedzieliśmy o formowaniu się kanonu Nowego Testamentu: w jego skład mogły wejść 
jedynie teksty wywodzące się z kręgu apostołów. CóŜ więc było począć z pismami, które 

Strona 52

11817

były powszechnie czytane i uwaŜane za autorytatywne, ale ich autorzy byli anonimowi, jak 
w wypadku czterech ewangelii z Nowego Testamentu? By włączyć je do kanonu, trzeba je 
było powiązać z apostołami, tak więc doczepiono do nich apostolskie imiona.
     Ale same księgi były anonimowe. Przeczytajcie je, mając to w pamięci, a 
przekonacie się sami. Ani razu nie pojawia się w nich narracja w pierwszej osobie, Ŝadne 
sformułowanie w rodzaju: „A wtedy poszliśmy z Jezusem do Jerozolimy i tam...” Wszystkie 
one — nawet ewangelie Mateusza i Jana, rzekomo napisane przez najbliŜszych 
towarzyszy Jezusa — mówią w trzeciej osobie o tym, co robili inni . Jasne jest teŜ, Ŝe 
tytuły tych ksiąg nie są oryginalne. Ktokolwiek nazwał pierwszą z nich Ewangelią według 
świętego Mateusza, nie był to jej autor, ale ktoś inny, informujący nas, kto jego zdaniem 
napisał tę księgę.
     Co więcej, jak juŜ zaznaczyłem, wszyscy ci czterej autorzy Ŝyli pod koniec 
pierwszego wieku, byli ludźmi wykształconymi, znającymi grekę, a nie mówiącymi po 
aramejsku wieśniakami, jak uczniowie Jezusa.
     Wszystko to nie oznacza oczywiście, Ŝe ewangelie nie mogą być wiarygodne. Mogły 
zostać napisane później, przez ludzi nie będących naocznymi świadkami wydarzeń, a 
mimo to przechować wierny wizerunek Jezusa. Istnieją jednak powaŜne powody, by 
sądzić, Ŝe autorzy tych ksiąg przekazują wprawdzie garść faktów historycznych, ale 
oprócz tego manipulują nimi, by dopasować je do istotnych dla religii wyobraŜeń na temat 
Jezusa. Na razie jednak wystarczy, jeśli będziemy pamiętać, Ŝe księgi te nie zostały 
napisane przez uczniów Jezusa, lecz przez jego późniejszych wyznawców.
     Skąd pochodziły ich informacje? Na szczęście jeden z autorów, Łukasz (nadal będę 
nazywać ich przyjętymi imionami, chociaŜ nie znamy ich toŜsamości), wyjaśnia na 
początku swej ewangelii, na jakich źródłach się oparł: na pisanych relacjach o Jezusie 
oraz ustnych przekazach na jego temat (Łuk. 1,1-4). MoŜna Ŝałować, Ŝe większość tych 
pisanych źródeł przepadła. Nie przepadły jednak bez śladu. Uczeni są przekonani, Ŝe 
potrafią wskazać dwa ze źródeł, z których korzystał Łukasz i inny z ewangelistów, 
Mateusz . Pierwszym, co dość nieoczekiwane, jest Ewangelia Marka. JuŜ w 
dziewiętnastym wieku badacze Nowego Testamentu doszli do wniosku, Ŝe ze znanych 
nam ewangelii Markowa powstała pierwsza, prawdopodobnie około 65 lub 70 roku, i Ŝe 
zarówno Mateusz, jak i Łukasz, piszący dziesięć lub piętnaście lat później, wiele z niej 
zaczerpnęli. To dlatego we wszystkich trzech ewangeliach powtarza się tak wiele 
opowieści o Jezusie, często przedstawionych niemal tymi samymi słowami. Skąd bierze 
się tak dosłowna zgodność tych trzech relacji o jego Ŝyciu? Dwaj autorzy przepisali część 
z nich od trzeciego.
     Ale u Mateusza i u Łukasza występują teŜ inne wspólne opowieści, których nie ma u 
Marka. Skąd one pochodzą? Tu właśnie miejsce na teorię o zaginionej dziś ewangelii, 
źródle Q. Nie jest to, jak twierdzi Leigh Teabing, spisana własnoręcznie przez Jezusa 
kronika jego działalności, lecz hipotetyczny tekst, z którego czerpali zarówno Mateusz, jak 
i Łukasz (lecz nie Marek i Jan), zawierający liczne z najbardziej pamiętnych nauk Jezusa, 
które moŜna znaleźć u Mateusza i Łukasza, ale nie u Marka. (Q jest skrótem od Quelle, po 
niemiecku „źródło”.)
     Tak więc ewangelie Mateusza, Marka i Łukasza są tak bardzo do siebie podobne, 
gdyŜ ich autorzy korzystali częściowo z tych samych źródeł. Ale zarówno u Mateusza, jak i 
u Łukasza znajdujemy teŜ opowieści o Jezusie, których nie ma w Ŝadnej innej ewangelii. 
Uczeni uznali więc, Ŝe kaŜdy z tych autorów miał dostęp do innych, nie istniejących juŜ 
źródeł, pisemnych i ustnych relacji, zwykle oznaczanych jako M (odrębne źródło 
Mateusza) i L (odrębne źródło Łukasza).
     A co z Janem? Ewangelia Jana wyraźnie róŜni się od trzech pozostałych. Z 
wyjątkiem części pasyjnej (relacji o męce i śmierci Jezusa), większość wypowiedzi i 
czynów Jezusa opisanych przez Jana pojawia się tylko u Jana, natomiast większość 
historii przedstawionych w poprzednich trzech ewangeliach u Jana nie występuje. Jan 
musiał zatem korzystać z innych pisanych lub ustnych źródeł, które takŜe nie zachowały 
się do naszych czasów .

Strona 53

11817

     Mówiłem tu o tekstach, na których oparli się autorzy czterech ewangelii 
nowotestamentowych. Skąd jednak czerpali informacje autorzy tych zaginionych tekstów? 
Koniec końców, poniewaŜ wyznawcy Jezusa nie zapisywali jego słów i czynów, gdy Ŝył, 
wszelkie informacje o nim muszą pochodzić z przekazów ustnych. Innymi słowy, po 
śmierci Jezusa (a moŜe i wcześniej) jego uczniowie opowiadali o wydarzeniach z jego 
Ŝycia tak, jak je zapamiętali; potem ludzie, którzy słuchali tych opowieści, przekazywali je 
innym, a ci opowiadali je następnym, którzy powtarzali je jeszcze innym. Ten ustny obieg 
relacji o Ŝyciu Jezusa trwał przez lata — dziesiątki lat — dopóki ktoś (na przykład Marek i 
autor źródła Q) nie zatroszczył się o to, by je spisać. Ostatecznie więc najstarsze znane 
nam pisane relacje, oraz pisane źródła, na których były oparte, wywodzą się z opowieści 
przekazywanych ustnie, rok po roku, dziesięciolecie po dziesięcioleciu.
     To właśnie przysparza szczególnych problemów historykom usiłującym dociec, co 
naprawdę wydarzyło się w Ŝyciu Jezusa. Nie mamy o nim Ŝadnych pisanych świadectw 
pochodzących z jego czasów, tylko relacje późniejsze, będące zapisem opowieści, które 
przez wiele lat krąŜyły z ust do ust. Co jednak dzieje się z takimi opowieściami? Być moŜe 
w dzieciństwie bawiliście się w głuchy telefon. Dzieciaki siadają w kółku, jeden szepcze 
coś drugiemu na ucho, ten powtarza to następnemu i tak dalej, aŜ wreszcie, zatoczywszy 
krąg, wiadomość wraca do pierwszego dziecka — zniekształcona nie do poznania. (Gdyby 
nie to, cała ta zabawa nie miałaby większego sensu.)
     Wyobraźcie sobie, Ŝe w głuchy telefon nie bawi się kilkanaścioro dzieci z tej samej 
miejscowości, tej samej epoki i mówiących się tym samym językiem, ale setki ludzi 
Ŝyjących w róŜnych krajach, posługujących się róŜnymi językami, wywodzących się z 
róŜnych środowisk, ludzi, którzy mają róŜne potrzeby i róŜne problemy — a wszyscy oni 
relacjonują usłyszane opowieści, interpretując je tak, jak dyktuje im własne doświadczenie. 
Co się stanie z tymi opowieściami? Niektóre z nich pozostaną względnie wierne 
początkowej, większość jednak zmieni się, i to powaŜnie. Przy okazji powstaną teŜ nowe, 
które następnie będą po wielekroć powtarzane, aŜ i one ulegną zmianie.
     Czy coś takiego mogło się stać z relacjami o Jezusie, krąŜącymi po całym cesarstwie 
rzymskim przez dziesiątki lat po jego śmierci, zanim zostały utrwalone na piśmie? 
Specjaliści od historii staroŜytnej nie tylko są pewni, Ŝe tak, ale wręcz mają na to dowody. 
Świadczą o tym bowiem same te relacje. Jak juŜ wspomniałem, niektóre ewangelie 
przedstawiają opowieści o Jezusie tak samo, niemalŜe słowo w słowo (poniewaŜ ich 
autorzy korzystali z tych samych źródeł). Wiele opowieści w kaŜdej z nich wygląda jednak 
nieco inaczej. Niektóre wersje róŜnią się nieznacznie w szczegółach, niekiedy jednak 
róŜnice są bardzo powaŜne, a część opowieści została najwyraźniej zmyślona. Panuje co 
do tego zgoda — w przeciwnym razie musielibyśmy uznać, Ŝe pięcioletni Jezus naprawdę 
uśmiercał swoich towarzyszy zabaw i naprawdę wyszedł z grobu wysoki jak drapacz 
chmur, a coś takiego się nie zdarza. Skąd zatem wzięły się te opowieści? Ktoś musiał je 
zmyślić.
     Nawet ewangelie z Nowego Testamentu nie są wolne od radykalnych przekształceń i 
zmyśleń. Staje się to aŜ nadto jasne, gdy się je porówna. Czy rodzice Jezusa pochodzili z 
Nazaretu (jak u Łukasza), czy z Betlejem (jak u Mateusza)? Czy Józef i Maria po jego 
narodzinach uciekli do Egiptu (jak u Mateusza), czy wrócili mniej więcej miesiąc później do 
Nazaretu (jak u Łukasza)? Jeśli przeprowadzono spis ludności całego świata (jak pisze 
Łukasz), dlaczego Ŝadne inne staroŜytne źródło (z Mateuszem włącznie) o nim nie 
wspomina? I czy moŜna uwierzyć, Ŝe ktoś mógłby zorganizować taki spis, jaki opisuje 
Łukasz, w którym kaŜdy wraca tam, skąd wywodzi się jego ród, tak Ŝe Józef musi udać się 
do Betlejem, gdzie tysiąc lat wcześniej urodził się jego przodek Dawid? Gdyby dzisiaj 
odbył się taki spis i musielibyście wrócić tam, gdzie mieszkali wasi przodkowie sprzed 
tysiąca lat, dokąd byście poszli? A jak było ze śmiercią Jezusa? Dlaczego Jan twierdzi, Ŝe 
Jezus zmarł w dniu Przygotowania Paschy (Jan 19,14), podczas gdy z relacji Marka 
wynika, Ŝe było to dzień po jej spoŜyciu (Mar. 14,12; 15,25)? Dlaczego Marek wspomina, 
Ŝe krzyŜ Jezusa niósł Szymon Cyrenejczyk (Mar. 15,21), natomiast Jan twierdzi, Ŝe Jezus 
niósł go przez całą drogę sam (Jan 19,17)? Dlaczego Marek daje do zrozumienia, Ŝe 

Strona 54

11817

Jezus milczał podczas całej procedury, jak gdyby był w szoku, podczas gdy według 
Łukasza prowadził liczne rozmowy zarówno w drodze na Golgotę, jak i wisząc na krzyŜu? 
I co z działalnością Jezusa? Dlaczego Mateusz twierdzi, Ŝe Jezus nie zgodził się dać 
znaku, by dowieść, kim jest (Mat. 12,38-39), a według Jana niemal cała jego działalność 
publiczna na tym właśnie polegała (Jan 4,54; 20,31)? Dlaczego w Ewangelii Marka 
uczniowie nie mają pojęcia, kim jest Jezus, u Jana zaś wiedzą to od początku? Dlaczego u 
Marka Jezus ani razu nie wypowiada się na temat swojej toŜsamości, natomiast u Jana 
nie mówi praktycznie o niczym innym? Dlaczego w pierwszych trzech ewangeliach Jezus 
przegania kupców ze świątyni pod koniec Ŝycia, natomiast u Jana jest to jedna z 
pierwszych rzeczy, od których rozpoczyna swoją publiczną działalność? Mógłbym jeszcze 
długo ciągnąć tę wyliczankę, wskazując róŜnice między poszczególnymi ewangeliami, 
zamiast tego jednak po prostu odsyłam do opracowań na ten temat . Tutaj chcę tylko 
podkreślić, Ŝe poniewaŜ ewangelie nowotestamentowe wyrastają z tradycji ustnej, 
pomieszczone w nich relacje o Ŝyciu Jezusa podlegały zmianom, w miarę jak je 
opowiadano i powtarzano, rok po roku, dopóki pod koniec pierwszego wieku nie utrwalono 
ich na piśmie.
     Dotyczy to takŜe opowieści o Jezusie i otaczających go ludziach — nie tylko o 
męŜczyznach, dwunastu apostołach, ale takŜe o kobietach, z Marią Magdaleną włącznie. 
ZwaŜywszy na charakter naszych źródeł, skąd moŜemy wiedzieć, jak naprawdę wyglądały 
kontakty Jezusa z innymi ludźmi? Skąd na przykład moŜemy wiedzieć, jak traktował 
kobiety? Albo co właściwie łączyło go z Marią Magdaleną? Albo czy był w ogóle Ŝonaty? 
Albo czy kiedykolwiek współŜył z kobietą i spłodził potomstwo? Biorąc pod uwagę, Ŝe 
najbardziej wiarygodnymi źródłami w tej kwestii są cztery ewangelie kanoniczne, które w 
wielu sprawach budzą wątpliwości historyków, jak moŜemy ustalić, co Jezus naprawdę 
zrobił, powiedział i przeŜył?
     Nie ulega wątpliwości, Ŝe jeśli zamierzamy wydobyć wiarygodne informacje z takich 
źródeł, musimy zastosować dość rygorystyczne kryteria historyczne. W następnym 
rozdziale opowiem, jakimi kryteriami kierują się uczeni, próbując ustalić fakty z Ŝycia 
Jezusa, a w kolejnym wyjaśnię, jak te fakty mają się do twierdzeń z Kodu Leonarda da 
Vinci, jakoby Jezus utrzymywał bliskie kontakty ze swymi zwolenniczkami, w tym z Marią 
Magdaleną, która rzekomo była jego małŜonką i matką jego dziecka.
     

ROZDZIAŁ SZÓSTY
Jezus „historyczny” z naszych źródeł
     W Kodzie Leonarda da Vinci co krok natykamy się na róŜnorodne stwierdzenia 
dotyczące „historycznego” Jezusa — mówi się, Ŝe był śmiertelnym prorokiem, Ŝe miał za 
Ŝonę Marię Magdalenę, Ŝe spłodził z nią dziecko, Ŝe przekazał jej wskazówki, jak kierować 
Kościołem po jego śmierci, i tak dalej.
     Na początku rozmowy w salonie Teabing informuje Sophie:
     
     — Moja droga, aŜ do tamtej chwili Jezus był postrzegany przez wyznawców 
jako śmiertelny prorok... Wielki i potęŜny człowiek, lecz mimo wszystko człowiek. 
Śmiertelnik.
     — A nie Syn BoŜy?
     — Właśnie! — wykrzyknął Teabing. — Ustanowienie Jezusa Synem BoŜym 
oficjalnie zaproponowano i przegłosowano podczas soboru nicejskiego. (str. 298)
     
     Później daje on do zrozumienia, Ŝe Jezus był nie tylko śmiertelnym prorokiem, ale i 
człowiekiem z krwi i kości, nawiązującym głębokie ludzkie stosunki, z których 
najwaŜniejszy łączył go z Marią Magdaleną, co później pisarze chrześcijańscy na próŜno 
starali się zatuszować:
     

Strona 55

11817

     — Jak juŜ wspomniałem, wczesny Kościół musiał przekonać świat, Ŝe 
śmiertelny prorok — Jezus jest bytem boskim. A zatem wszelkie ewangelie, które 
opisują ziemskie aspekty Ŝycia Jezusa, musiały być wyłączone z Biblii. Na 
nieszczęście dla pierwszych jej redaktorów w róŜnych ewangeliach powracał 
szczególnie niepokojący ziemski temat. Maria Magdalena. — Przerwał. — A 
mówiąc dokładniej, jej małŜeństwo z Jezusem Chrystusem. (str. 312)
     
     Harwardzki badacz symboli Robert Langdon takŜe utrzymuje, Ŝe Jezus był 
prawdopodobnie Ŝonaty:
     
     — Poza tym obraz Jezusa jako człowieka Ŝonatego ma o wiele więcej sensu 
niŜ nasz standardowy biblijny ogląd Jezusa kawalera.
     — Dlaczego?
     — PoniewaŜ Jezus był śydem — wyjaśnił Langdon [...] Według Ŝydowskich 
reguł celibat był potępiony, a obowiązkiem ojca było znalezienie odpowiedniej Ŝony 
dla syna. Gdyby Jezus nie był Ŝonaty, przynajmniej jedna z ewangelii biblijnych 
musiałaby o tym wspomnieć, uzyskalibyśmy jakieś wyjaśnienie tej nienaturalnej 
sytuacji. (str. 313)
     
     Według Teabinga i Langdona Jezus nie tylko oŜenił się z Marią Magdaleną, ale i 
chciał, by to ona, a nie Piotr, dokończyła budowy jego Kościoła. Jak Teabing interpretuje 
kluczowy fragment jednej z ewangelii niekanonicznych:
     
     — W tej części ewangelii Jezus juŜ podejrzewa, Ŝe wkrótce zostanie ujęty i 
ukrzyŜowany. Daje więc Marii Magdalenie wskazówki, jak dalej prowadzić jego 
Kościół, kiedy jego juŜ nie będzie. [...] Według gnostyckich ewangelii to nie Piotrowi 
Chrystus dał wskazówki odnośnie do ustanowienia Kościoła chrześcijańskiego. Dał 
je Marii Magdalenie. (str. 316)
     
     Oprócz tego Maria Magdalena miała zachować ród Jezusa. GdyŜ, twierdzi Teabing, 
nosiła w łonie jego dziecko:
     
     — Zakon wierzy — kontynuował Teabing — Ŝe gdy Jezus został 
ukrzyŜowany, Maria Magdalena była przy nadziei. Dla bezpieczeństwa nie 
narodzonego dziecka Chrystusa musiała uciekać z Ziemi Świętej. (str. 325)
     
     Czy w którymkolwiek z tych twierdzeń na temat Jezusa i Marii Magdaleny jest choć 
odrobina prawdy historycznej, czy teŜ są one po prostu fikcyjnym elementem fabuły Kodu 
Leonarda da Vinci? śeby rozstrzygnąć ten problem, musimy sobie postawić podstawowe 
pytanie: skąd pochodzi nasza wiedza na temat Jezusa „historycznego”?
     Jak się przekonaliśmy w poprzednim rozdziale, dowiedzieć się czegoś o jakiejkolwiek 
postaci z przeszłości moŜna tylko dzięki krytycznej analizie informacji na jej temat. 
Naszymi źródłami wiedzy o Jezusie są, jak juŜ wiemy, głównie cztery ewangelie 
nowotestamentowe oraz — w mniejszym stopniu — niektóre z ewangelii niekanonicznych. 
Ale ze źródeł tych nie moŜna korzystać bezkrytycznie, gdyŜ, jak stwierdziliśmy, nawet 
najwcześniejsze z nich (takie jak Ewangelia Marka oraz hipotetyczne źródło Q) zostały 
spisane dziesiątki lat po przedstawianych wydarzeniach i opierają się na zniekształconych 
ustnych przekazach. To zaś oznacza, Ŝe wszystkie nasze źródła naleŜy traktować ze 
sporą rezerwą. Jeśli mamy wydobyć z nich wiary godne informacje, musimy podchodzić 
do nich ostroŜnie, uwaŜnie i metodycznie.
     Jak uzyskać wiarygodne informacje, które pozwoliłyby nam ocenić twierdzenia 
stawiane przez takich ludzi, jak Leigh Teabing bądź Robert Langdon (albo Dan Brown, czy 
teŜ ktokolwiek inny, kto wypowiada się na temat Jezusa „historycznego”)? Są uczeni, 
którzy poświęcili się bez reszty dociekaniom, co naprawdę wydarzyło się w jego Ŝyciu. To 

Strona 56

11817

gruntownie wykształceni znawcy świata staroŜytnego, którzy czytają teksty źródłowe w 
językach, w jakich zostały zapisane, wiedzą o najdrobniejszej wzmiance na temat Jezusa 
w staroŜytnych źródłach i opracowali metody pozwalające ustalić, które z nich zasługują 
na zaufanie, które zaś nie. I choć ich w większości krytyczne, wnikliwe, drobiazgowe, 
pełne niuansów prace są uŜyteczne i interesujące najczęściej jedynie dla innych 
specjalistów z tej dziedziny, wnioski, do których doszli ci uczeni, mogą zafascynować 
nawet laików. Tak więc spróbuję teraz przedstawić prosto i przystępnie metody, jakimi 
posługują się badacze usiłujący odtworzyć Ŝycie Jezusa, pamiętając o tym, Ŝe za tym 
skrótowym omówieniem kryje się ogrom trudu i znoju.
Metody rekonstruowania Ŝycia Jezusa
     Specjaliści są w zasadzie zgodni co do kilku kryteriów, które powinny spełniać 
zachowane źródła, by mogły być przydatne przy ustalaniu, co naprawdę wydarzyło się w 
Ŝyciu Jezusa. PoniŜsze cztery naleŜą do najwaŜniejszych .
Im starsze, tym lepsze
     PoniewaŜ opowieści o Jezusie ulegały zmianom, w miarę jak przekazywano je sobie 
z ust do ust, moŜna załoŜyć, Ŝe — generalnie — im wcześniejsze źródło, tym mniej 
zniekształcone informacje zawiera. Powód jest oczywisty: w wypadku wcześniejszych 
źródeł było mniej czasu na zmiany. Dlatego właśnie uczeni starający się odtworzyć 
przebieg Ŝycia Jezusa bardziej polegają na przykład na Ewangelii Marka i źródle Q niŜ na 
ewangeliach Jana i Tomasza. Te ostatnie powstały kilkadziesiąt lat po pierwszych dwóch 
tekstach, tak więc prawdopodobnie poddano je większym przeróbkom.
     PoniewaŜ jednak nawet najwcześniejsze źródła, jakimi dysponujemy, są stosunkowo 
późne (Ŝadne z nich nie jest współczesne Jezusowi), nie moŜna ich po prostu uznać za 
wiarygodne. One równieŜ zawierają zniekształcone informacje. Tak więc konieczne są 
jeszcze inne kryteria.
Nakładanie się świadectw
     Dla uczonych rekonstruujących wydarzenia z Ŝycia Jezusa bardzo pomocne są 
wczesne źródła, które niezaleŜnie od siebie przekazują tę samą informację na jego temat. 
Jeśli co najmniej dwa niezaleŜne źródła podają tę samą opowieść o Jezusie, jasne jest, Ŝe 
ich autorzy nie mogli jej wymyślić, tak więc w tym wypadku informacja musi pochodzić z 
jeszcze wcześniejszego źródła — być moŜe nawet z relacji osoby, która zetknęła się z 
Jezusem. Trzeba tu jednak podkreślić, Ŝe źródła takie muszą być niezaleŜne od siebie. 
Jeśli jakaś informacja powtarza się na przykład u Mateusza, Marka i Łukasza, nie jest to 
relacja poświadczona niezaleŜnie w trzech źródłach, gdyŜ Mateusz i Łukasz zapewne 
przejęli ją od Marka. W tym wypadku mamy więc tylko jedno źródło podające tę 
informację. Ale jeśli znajdziemy tę samą informację w — załóŜmy Ewangelii Marka, źródle 
Q i Ewangelii Tomasza, które są niezaleŜne od siebie nawzajem, znaczy to, Ŝe musi ona 
pochodzić z jeszcze wcześniejszego źródła, na którym opierali się autorzy ich wszystkich.
     Pozwólcie, Ŝe podam kilka przykładów. 1. NiezaleŜne źródła: Paweł, Marek, Jan, a 
nawet Józef Flawiusz, wspominają o braciach Jezusa. Wniosek? Jezus prawdopodobnie 
miał braci. 2. Marek, Q i Jan łączą Jezusa z Janem Chrzcicielem. Wydaje się więc, Ŝe 
Jezusa naprawdę coś łączyło z Janem. 3. Marek, L (odrębne źródło Łukasza), Jan i 
Tomasz mówią o publicznych kontaktach Jezusa z kobietami. Wniosek?
Pod prąd wyobraŜeń
     Skoro nie ulega wątpliwości, Ŝe opowieści o Jezusie były przeinaczane w wyniku 
tego, Ŝe ludzie, którzy je powtarzali, mieli takie a nie inne poglądy i oczekiwania, jak mamy 
traktować występujące w źródłach informacje na jego temat, które nie przystają do owych 
poglądów i oczekiwań? Oczywiste jest, Ŝe takich informacji, sprzecznych z tym, co 
chrześcijanie Ŝyczyliby sobie twierdzić na temat Jezusa, raczej by nie zmyślili. Tak więc 
relacje tego rodzaju są szczególnie cenne, gdyŜ najpewniej nie zostały wyssane z palca i, 
jak moŜna sądzić, wiernie przedstawiają fakty z Ŝycia Jezusa.
     Na przykład niezaleŜne źródła (Marek i Jan) informują, Ŝe Jezus pochodził z 
Nazaretu. To zaś nie przystaje do oczekiwań chrześcijan, gdyŜ mesjasz miał się wywodzić 
z Betlejem (dlatego teŜ mamy opowieści, wedle których tam właśnie przyszedł na świat). A 

Strona 57

11817

z jakiego powodu chrześcijanie mieliby twierdzić, Ŝe pochodził z Nazaretu? Przed 
nastaniem chrześcijaństwa Nazaret był zapadłą dziurą, o której niemal nikt nie słyszał. 
Chrześcijanie rozpowiadający, Ŝe Jezus pochodził z maleńkiej, nieznanej, podłej mieściny 
na galilejskiej prowincji, nie odnosili z tego Ŝadnej korzyści. Tak więc jeśli jakieś źródło 
twierdzi, Ŝe tak było, moŜna je uznać w tej kwestii za wiarygodne. Albo weźmy pod uwagę 
chrzest Jezusa: zdaniem pierwszych chrześcijan osoba udzielająca tego sakramentu 
górowała duchowo nad osobą chrzczoną. Dlaczego więc jakikolwiek chrześcijanin miałby 
twierdzić, Ŝe Jezus został ochrzczony przez kogoś innego? Czy nie sugerowałoby to, Ŝe 
Jan Chrzciciel górował nad Jezusem? PoniewaŜ czciciele Jezusa raczej nie wymyśliliby tej 
historii, prawdopodobnie rzeczywiście do tego doszło.
Kontekst jest (niemal) wszystkim
     I wreszcie uczeni uznają za bardzo waŜne kryterium uwarunkowania środowiskowo 
kulturowe. KaŜdy, kto bada postać Jezusa, musi dojść do wniosku, Ŝe był on Ŝyjącym w 
pierwszym wieku naszej ery śydem z Palestyny. Wszelkie relacje o jego poczynaniach, 
których nie moŜna przekonywająco wpasować w ten kontekst, niemal z pewnością nie 
mogą być prawdziwe. (Nawet sam Langdon powołuje się na to kryterium, gdy twierdzi, Ŝe 
jest nieprawdopodobne, by Jezus jako śyd był kawalerem.) Tak więc, na przykład, 
domniemane wypowiedzi Jezusa, które mają więcej sensu w jakimś innym środowisku 
kulturowym, przypuszczalnie nie wyszły z jego ust, lecz są autorstwa kogoś, kto Ŝył w tym 
właśnie środowisku.
     Na przykład niektóre wypowiedzi Jezusa z koptyjskiej Ewangelii Tomasza oraz 
innych pism odkrytych w bibliotece z Nag Hammadi mają zdecydowanie gnostycki 
charakter. Problem polega na tym, Ŝe nie mamy Ŝadnych dowodów, iŜ gnostycyzm istniał 
juŜ w pierwszym dwudziestoleciu pierwszego wieku naszej ery — i to jeszcze na 
galilejskiej wsi. Te gnostyckie wypowiedzi muszą być zatem późniejszymi tworami, 
włoŜonymi w usta Jezusa w jakimś innym czasie i miejscu (np. w drugim wieku w Egipcie 
lub Syrii). Nie naleŜy przez to rozumieć, Ŝe cała Ewangelia Tomasza jest niewiarygodna. 
W tej księdze, na przykład, Jezus wygłasza przypowieść o ziarnie gorczycy, którą 
przytacza równieŜ (niezaleŜnie) Marek. Nie ma w niej nic szczególnie gnostyckiego, a przy 
tym podają ją dwa niezaleŜne źródła, z których jedno jest bardzo wczesne. Wniosek? 
Niewykluczone, Ŝe Jezus faktycznie ją wygłosił.
     Takie są zatem niektóre z podstawowych kryteriów, którymi posługują się uczeni, 
analizując najwcześniejsze źródła informujące nas o Ŝyciu Jezusa. Ustalanie, co mówił i 
robił, nie jest zwyczajnym „przyjmowaniem na wiarę” albo uznawaniem za prawdę 
wszystkiego (czy w ogóle czegokolwiek), co mówią na jego temat ewangelie. Za pomocą 
tych kryteriów moŜna zweryfikować kaŜde słowo Jezusa, wszystko, co rzekomo zrobił i 
przeŜył. Informacji, które nie spełniają tych warunków, po prostu nie moŜna uznać za zbyt 
wiarygodne. Mówiąc w skrócie, poszukiwania wiedzy o Jezusie nie opierają się na 
czystych domysłach, twórczej wyobraźni lub poboŜnych Ŝyczeniach, lecz na Ŝmudnej, 
drobiazgowej weryfikacji źródeł historycznych.
     W następnym rozdziale przeanalizujemy twierdzenia z Kodu Leonarda da Vinci, 
jakoby Jezus był Ŝonaty, współŜył z Marią Magdaleną i zamierzał postawić ją na czele 
swojego Kościoła. Przedtem jednak dobrze będzie podsumować to, co jak się zdaje o nim 
wiemy, na szerszym tle, poniewaŜ wydatnie pomoŜe to nam zrozumieć wiele szczegółów z 
jego Ŝycia.
Jezus jako prorok apokaliptyczny
     Leigh Teabing niejednokrotnie wyraŜa pogląd, Ŝe przed Konstantynem Jezus był 
postrzegany jako „śmiertelny prorok” i tylko w czterech ewangeliach nowotestamentowych 
nadano mu cechy boskie. Jak stwierdziliśmy, Teabing myli się w kilku sprawach: między 
innymi, Ŝe Nowy Testament ukazuje Jezusa wyłącznie jako istotę boską i Ŝe pierwotne 
wyobraŜenia o Jezusie uległy zmianie za sprawą Konstantyna. Ale jest jedna istotna 
kwestia, co do której Teabing ma rację: najstarsze i najlepsze źródła rzeczywiście ukazują 
Jezusa jako śmiertelnego proroka. Mało tego, ukazują go jako proroka głoszącego pewien 
konkretny rodzaj proroctw. Jezus, podobnie jak esseńczycy od zwojów znad Morza 

Strona 58

11817

Martwego, o których mówiliśmy w rozdziale drugim, był Ŝydowskim apokaliptykiem, 
głoszącym, Ŝe Bóg wkrótce wmiesza się w bieg dziejów, by obalić siły zła i ustanowić na 
ziemi nowe królestwo, w którym nie będzie juŜ bólu ani cierpienia. To uznanie Jezusa za 
apokaliptyka jest, jak za chwilę wykaŜę, efektem wnikliwej analizy najstarszych 
zachowanych źródeł. Odegra ono decydującą rolę w ocenie niektórych twierdzeń z Kodu 
Leonarda da Vinci — na przykład, Ŝe Jezus był Ŝonaty i prowadził Ŝycie seksualne.
     W rozdziale drugim zapoznaliśmy się z głównymi elementami apokaliptycznego 
światopoglądu. Wyznający go śydzi utrzymywali, Ŝe istnieją dwa zasadnicze składniki 
rzeczywistości, siły dobra i siły zła, z Bogiem i jego aniołami po jednej stronie oraz 
szatanem i jego diabłami po drugiej. Ów dualizm został wpleciony w dziejowy schemat, w 
którym po obecnych złych czasach miały nastąpić czasy dobre, kiedy to Bóg ustanowi 
swoje królestwo i zapanuje nad światem. Nadejście tego królestwa będzie się wiązało z 
kataklizmem, w którym Bóg osądzi i unicestwi siły zła, a jego wyrok dosięgnie takŜe ludzi, 
zaleŜnie od tego, czy w tej nikczemnej epoce opowiedzieli się po jego stronie, czy po 
stronie sił zła. Co więcej, Ŝydowscy apokaliptycyści wierzyli, Ŝe czas, w którym to wszystko 
nastąpi, jest bardzo bliski.
     JuŜ w początkach dwudziestego wieku wielu uczonych zorientowało się, Ŝe takie 
właśnie były poglądy Jezusa „historycznego”. Świadczą o tym nasze wczesne źródła — 
zachowane chrześcijańskie ewangelie — jeśli bada się je w świetle kryteriów, które 
przedstawiłem powyŜej . Wizerunek Jezusa jako apokaliptyka przechowały 
najwcześniejsze znane nam relacje: Ewangelia Marka, Q, M i L (lecz nie późniejsze, takie 
jak ewangelie Jana i Tomasza), z których wszystkie są niezaleŜne od siebie nawzajem. 
Wedle tych przekazów Jezus zapowiada, Ŝe Bóg wkrótce ześle z nieba sędziego, 
nazwanego enigmatycznie Synem Człowieczym, który rozgromi siły zla, powali 
wszystkich, którzy sprzeciwiają się Bogu, i przyniesie królestwo dobra tym, którzy w tych 
grzesznych czasach stali po stronie Boga. Sprawdźmy, co Jezus mówi w naszych 
najwcześniejszych (niezaleŜnie poświadczonych) źródłach:
     
     Kto bowiem wstydzi się mnie i słów moich przed tym cudzołoŜnym i 
grzesznym rodem, tego i Syn Człowieczy wstydzić się będzie, gdy przyjdzie w 
chwale Ojca swego z aniołami świętymi. [...] Zaprawdę powiadam wam: Niektórzy z 
tych, co tu stoją, nie zaznają śmierci, zanim nie ujrzą Królestwa BoŜego, 
nadchodzącego w mocy. (Mar. 8,38-9,1)
     
     Ale w owe dni, które nastaną po tej udręce, zaćmi się słońce i księŜyc nie 
zajaśnieje swym blaskiem, i gwiazdy spadać będą z nieba, i moce niebieskie będą 
poruszone. A wtedy ujrzą Syna Człowieczego przychodzącego na obłokach z 
wielką mocą i chwałą. I wówczas pośle aniołów, i zgromadzi wybranych swoich z 
czterech stron świata, od krańca ziemi aŜ po kraniec nieba. [...] Zaprawdę 
powiadam wam, Ŝe nie przeminie to pokolenie, aŜ się to wszystko stanie. (Mar. 
13,24-27.30)
     
     Bo jak błyskawica, gdy zabłyśnie, świeci od jednego krańca nieba aŜ po drugi, 
tak będzie i Syn Człowieczy w dniu swoim. [...] A jak było za dni Noego, tak będzie i 
za dni Syna Człowieczego. Jedli, pili, Ŝenili się i za mąŜ wychodzili aŜ do dnia, kiedy 
Noe wszedł do arki i nastał potop, i wytracił wszystkich. [...] Tak teŜ będzie w dniu, 
kiedy Syn Człowieczy się objawi. (Q, poprzez Łuk. 17,24.26-27.30, por. Mat. 
24,27.37-39)
     
     I wy bądźcie gotowi, gdyŜ Syn Człowieczy przyjdzie o takiej godzinie, której 
się nie spodziewacie. (Q, poprzez Łuk. 12,40; Mat. 24,44)
     
     Jak tedy zbiera się kąkol i pali w ogniu, tak będzie przy końcu świata. Syn 
Człowieczy pośle swoich aniołów i zbiorą z Królestwa jego wszystkie zgorszenia, i 

Strona 59

11817

tych, którzy popełniają nieprawość, i wrzucą ich do pieca ognistego; tam będzie 
płacz i zgrzytanie zębów. Wtedy sprawiedliwi zajaśnieją jak słońce w Królestwie 
Ojca swego. (M, poprzez Mat. 13,40-43)
     
     Baczcie na siebie, aby serca wasze nie były ocięŜałe wskutek obŜarstwa i 
opilstwa oraz troski o byt i aby ów dzień was nie zaskoczył niby sidło; przyjdzie 
bowiem znienacka na wszystkich, którzy mieszkają na całej ziemi. Czuwajcie więc, 
modląc się cały czas, abyście mogli ujść przed tym wszystkim, co nastanie, i stanąć 
przed Synem Człowieczym. (L, poprzez Łuk. 21,34-36)
     
     Nasza tradycja zawiera mnóstwo wypowiedzi tego rodzaju: wybrałem tu zaledwie 
kilka przykładów. Podkreślam raz jeszcze, Ŝe te apokaliptyczne wypowiedzi Jezusa 
pochodzą z naszych najwcześniejszych źródeł (przypomnijmy, Ŝe generalnie im starsze, 
tym lepsze), są niezaleŜnie poświadczone i w pełni wiarygodne, jeśli chodzi o kontekst (jak 
pamiętamy, podobne poglądy zostały zawarte w pochodzących z czasów Jezusa zwojach 
znad Morza Martwego). Co więcej, niektóre apokaliptyczne wypowiedzi Jezusa odbiegają 
od tego, co pierwsi chrześcijanie byliby skłonni sami włoŜyć w jego usta. RozwaŜmy 
następujące zdanie pochodzące zapewne ze źródła Q:
     
     Zaprawdę powiadam wam, Ŝe wy, którzy poszliście za mną, przy odrodzeniu, 
gdy Syn Człowieczy zasiądzie na tronie chwały swojej, zasiądziecie i wy na 
dwunastu tronach i będziecie sądzić dwanaście pokoleń izraelskich. (Mat. 19,28; 
por. Łuk. 22,30)
     
     Dlaczego Ŝaden późniejszy chrześcijanin nie mógłby sam wymyślić tego proroctwa? 
ZauwaŜmy, Ŝe Jezus zwraca się tu do całej dwunastki swych najbliŜszych uczniów i 
twierdzi, Ŝe wszyscy oni będą władcami w królestwie, które ma nadejść. Jasne jest jednak, 
Ŝe późniejszym chrześcijanom, znającym okoliczności śmierci Jezusa, trudno byłoby 
powiedzieć coś takiego, gdyŜ wiedzieli, Ŝe jeden z dwunastu apostołów, Judasz Iskariota, 
okazał się zdrajcą. Czy zatem mógłby być on jednym z władców przyszłego królestwa? 
Chrześcijanie oczywiście byliby odmiennego zdania. Dlaczego więc zachowali wypowiedź, 
która sugerowała, Ŝe tak się stanie? Najwyraźniej są to rzeczywiście słowa Jezusa, 
których nie waŜyli się dopasować do własnych poglądów.
Konkretne apokaliptyczne nauki Jezusa
     Za chwilę zobaczymy, jak apokaliptyczne przesłanie Jezusa ma się do tego, co 
moŜna przeczytać o Chrystusie w Kodzie Leonarda da Vinci. Na razie jednak musimy 
przyjrzeć się nieco dokładniej temu, co uczeni ustalili w kwestii jego nauk. Pamiętajmy, Ŝe 
nie streszczam tu po prostu tego, co mówią o Jezusie ewangelie kanoniczne. Ich autorzy 
mieli nieco inne poglądy na jego temat, gdyŜ opierali swoje wyobraŜenia na ustnych 
przekazach, które przez dziesiątki lat krąŜyły wśród ludzi, nim oni sami usłyszeli je i 
utrwalili na piśmie. Moim celem jest odtworzenie tego, co Jezus n aprawdę powiedział i 
zrobił, na podstawie krytycznej analizy najstarszych zachowanych źródeł, z 
zastosowaniem kryteriów, które przedstawiłem. Przekazy znajdowane w późniejszych 
źródłach — na przykład fragmenty Ewangelii Jana, z których wynika, Ŝe Jezus sam 
podawał się za istotę boską nie występują w najwcześniejszych tekstach i bynajmniej nie 
kłócą się z tym, co pierwsi chrześcijanie chcieliby twierdzić na jego temat. Nie są zatem 
wiarygodne. Jednak innym przekazom pomieszczonym w tych źródłach moŜna wierzyć i je 
właśnie zamierzam tu streścić.
     Nie ulega wątpliwości, Ŝe Jezus „historyczny” głosił zbliŜanie się Królestwa BoŜego. 
Jak notuje jego słowa najstarsza znana nam relacja, Ewangelia Marka:
     
     Wypełnił się czas i przybliŜyło się Królestwo BoŜe, opamiętajcie się i wierzcie 
ewangelii. (Mar. 1,15)
     

Strona 60

11817

     Gdy w powyŜszym fragmencie, a takŜe w innych wypowiedziach, które moŜna mu z 
duŜą dozą prawdopodobieństwa przypisać, Jezus mówi o nadchodzącym Królestwie 
BoŜym, wydaje się, Ŝe nie ma na myśli królestwa duchowego (albo nieba, do którego trafia 
się po śmierci), ale rzeczywistą, fizyczną obecność Boga tu, na ziemi. Jak mówi w 
wypowiedzi przekazanej przez źródło Q:
     
     Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów, gdy ujrzycie Abrahama, Izaaka i 
Jakuba, i wszystkich proroków w Królestwie BoŜym, siebie samych zaś precz 
wyrzuconych. I przyjdą ze wschodu i z zachodu, z północy i z południa, i zasiądą w 
Królestwie BoŜym. (Q, poprzez Łuk. 13,28-29; por. Mat. 8,11-12)
     
     Tego rodzaju wzmianki o rzeczywistym, fizycznym Królestwie BoŜym są częste w 
najwcześniejszych relacjach o Jezusie. Podobnie jak inni apokaliptycy Ŝyjący przed nim i 
po nim, Jezus był najwyraźniej przekonany, Ŝe Bóg rozciągnie swe władztwo od sfery 
niebiańskiej, gdzie przebywa, aŜ do ziemi. Nastanie tu namacalne królestwo, rajski świat, 
w którym Bóg będzie sam panował nad swym wiernym ludem, w którym będzie jedzenie, 
picie i rozmowy, w którym na tronach zasiądą ludzcy władcy (dwunastu apostołów), a 
ludzcy poddani będą się bawić i ucztować.
     Nadejście owego królestwa poprzedzi wielki sąd nad światem, o którym Jezus mówi 
w licznych swoich przypowieściach — włącznie z tą, zapisaną w nieco odmiennej formie 
zarówno u Mateusza, jak i u Tomasza:
     
     Dalej podobne jest Królestwo Niebios do sieci, zapuszczonej w morze i 
zagarniającej ryby wszelkiego rodzaju, którą, gdy była pełna, wyciągnęli na brzeg, a 
usiadłszy dobre wybrali do naczyń, a złe wyrzucili. Tak będzie przy końcu świata; 
wyjdą aniołowie i wyłączą złych spośród sprawiedliwych, i wrzucą ich w piec 
ognisty; tam będzie płacz i zgrzytanie zębów. (Mat. 13,47-50)
     
     Albo jak podaje M, odrębne źródło Mateusza:
     
     Jak tedy zbiera się kąkol i pali w ogniu, tak będzie przy końcu świata. Syn 
Człowieczy pośle swoich aniołów i zbiorą z Królestwa jego wszystkie zgorszenia, i 
tych, którzy popełniają nieprawość, i wrzucą ich do pieca ognistego; tam będzie 
płacz i zgrzytanie zębów. Wtedy sprawiedliwi zajaśnieją jak słońce w Królestwie 
Ojca swego. (Mat. 13,40-43)
     
     Ten czekający świat sąd miał być, jak widzieliśmy, kosmicznym kataklizmem, którego 
sprawcą będzie postać nazywana przez Jezusa Synem Człowieczym:
     
     Ale w owe dni, które nastaną po tej udręce, zaćmi się słońce i księŜyc nie 
zajaśnieje swym blaskiem, i gwiazdy spadać będą z nieba, i moce niebieskie będą 
poruszone. A wtedy ujrzą Syna Człowieczego przychodzącego na obłokach z 
wielką mocą i chwałą. I wówczas pośle aniołów, i zgromadzi wybranych swoich z 
czterech stron świata, od krańca ziemi aŜ po kraniec nieba. (Mar. 13,24-27)
     
     Kim jednak są ci wybrańcy, którzy przetrwają nadchodzącą rzeź i wkroczą do jego 
królestwa? PoniewaŜ czasy, w których Ŝyjemy, są złe i rządzą w nich siły zła, ludzi, którzy 
dziś są wpływowi i potęŜni, spotka kara, kiedy przybędzie Syn Człowieczy. To poniŜeni, 
uciskani i uciemięŜeni odziedziczą przyszłe królestwo dobra. GdyŜ Bóg jest po stronie 
tych, którzy są mu wierni, przez co cierpią poniewierkę za sprawą złych mocy panujących 
nad tym światem. Jak czytamy w Ewangelii Łukasza:
     
     I przyjdą ze wschodu i z zachodu, z północy i z południa, i zasiądą w 
Królestwie BoŜym. I oto ostatni będą pierwszymi, a pierwsi ostatnimi. (Łuk. 13,29-

Strona 61

11817

30; być moŜe zaczerpnięte z Q — zob. Mat. 20,16)
     
     To dlatego w swej publicznej działalności Jezus wziął stronę ludzi odrzuconych przez 
społeczeństwo. To właśnie oni mieli w przyszłości odziedziczyć Królestwo Niebieskie. 
Miało ono przyjść nie dla bogatych i potęŜnych, ale dla biednych i poniŜonych. I to dlatego 
Jezus namawiał swych uczniów, by nie dąŜyli do bogactwa i zaszczytów, ale poświęcili się 
słuŜbie dla innych, gdyŜ ci, którzy teraz są poniŜeni, zostaną wywyŜszeni w 
nadchodzącym królestwie. Tak więc w naszym najstarszym zachowanym źródle 
znajdujemy słowa:
     
     Jeśli ktoś chce być pierwszy, niechaj stanie się ze wszystkich ostatnim i sługą 
wszystkich. (Mar. 9,35)
     
     A takŜe:
     
     Wiecie, Ŝe ci, których uwaŜa się za władców narodów, naduŜywają swej 
władzy nad nimi, a moŜni ich rządzą nimi samowolnie. Lecz nie tak ma być między 
wami, ale ktokolwiek by chciał być między wami wielki, niech będzie sługą waszym. 
I ktokolwiek by chciał być między wami pierwszy, niech będzie sługą wszystkich. 
(Mar. 10,42-44)
     
     Wypowiedzi te okaŜą się dla nas waŜne, kiedy w następnym rozdziale będziemy 
analizować stosunek Jezusa do kobiet. GdyŜ w tamtej epoce kobiety naleŜały do owych 
uciśnionych, traktowano je, według naszych dzisiejszych standardów, jak ludzi drugiej 
kategorii, były bowiem podporządkowane męŜczyznom (ojcom lub męŜom), do których 
naleŜała władza nad światem. Ale zdaniem Jezusa właśnie ci zepchnięci w cień mieli 
odziedziczyć królestwo. Ów motyw odwrócenia ról pojawia się teŜ w jednej z najbardziej 
znanych nauk Jezusa, tak zwanych Ośmiu Błogosławieństwach, które niestety często 
cytowane są w oderwaniu od swego pierwotnego, apokaliptycznego kontekstu. Jest to 
zbiór wypowiedzi, przypisywanych Jezusowi przez rozmaite źródła, w których błogosławi 
on określone grupy ludzi. Najlepiej znana ich wersja znajduje się u Mateusza w Kazaniu 
na Górze, którego początek brzmi:
     
     Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem ich jest Królestwo Niebios. 
Błogosławieni, którzy się smucą, albowiem oni będą pocieszeni. Błogosławieni cisi, 
albowiem oni posiądą ziemię. Błogosławieni, którzy łakną i pragną sprawiedliwości, 
albowiem oni będą nasyceni. (Mat. 5,3-6)
     
     Wielu czytelników nie zwraca uwagi na to, Ŝe mowa tu o tym, czego określone grupy 
ludzi doświadczają obecnie i co będzie ich udziałem. Będzie ich udziałem? Kiedy? Nie w 
jakimś mglistym, odległym, nieokreślonym momencie — kiedyś tam, na święty nigdy. 
Nastąpi to, gdy nastanie Królestwo BoŜe. Ci, którzy dziś są poniŜeni, ubodzy i uciskani, 
wówczas otrzymają za to nagrodę.
     Kilka z wymienionych przez Mateusza błogosławieństw pochodzi ze źródła Q. Co 
ciekawe, w wersji Łukasza Jezus podkreśla w nich raczej problemy materialne niŜ 
duchowe. Na przykład zamiast błogosławić „ubogich w duchu”, u Łukasza mówi: 
„błogosławieni ubodzy” (tzn. ci, którzy nie mają nic w sensie dosłownym). Zamiast 
wspominać tych, którzy „łakną i pragną sprawiedliwości”, u Łukasza Jezus mówi: 
„błogosławieni, którzy teraz łakniecie”. Mamy powody sądzić, Ŝe w tym wypadku wersja 
Łukasza jest bliŜsza rzeczywistym wypowiedziom Jezusa. Przede wszystkim dlatego, Ŝe 
bardzo podobną postać mają te błogosławieństwa w innym niezaleŜnym źródle, jakim jest 
Ewangelia Tomasza:
     
     Błogosławieni ubodzy, wasze jest Królestwo Niebieskie. (EwTm 54)

Strona 62

11817

     
     Błogosławieni głodni, aby nasycili Ŝołądek tego, który pragnie. (EwTm 69)
     
     Błogosławieni jesteście, jeśli nienawidzą was i prześladują was, bo nie znajdą 
Ŝadnego miejsca tam, gdzie was prześladowano. (EwTm 68)
     
     Co ciekawe, w wersji Łukasza po rozmaitych apokaliptycznych błogosławieństwach 
następuje zestaw odpowiadających im apokaliptycznych złorzeczeń:
     
     Ale biada wam bogaczom, bo juŜ odbieracie pociechę swoją. Biada wam, 
którzy teraz nasyceni jesteście, gdyŜ będziecie cierpieć głód. Biada wam, którzy 
teraz się śmiejecie, bo smucić się i płakać będziecie. Biada wam, gdy wszyscy 
ludzie dobrze o was mówić będą; tak samo bowiem czynili fałszywym prorokom 
ojcowie ich. (Łuk. 6,24-26)
     
     Te apokaliptyczne klątwy nie pojawiają się wprawdzie w innych, niezaleŜnych 
źródłach, niemniej dobrze współbrzmią one z głównymi motywami wypowiedzi Jezusa, 
którymi zajmowaliśmy się w tym rozdziale. Jezus uczył, Ŝe zbliŜa się dzień sądu, w którym 
na ziemię zstąpi Syn Człowieczy. Spowoduje on, Ŝe odwrócą się role: ci, którzy dziś mają 
się dobrze, zostaną potępieni, a ci, którzy cierpią, będą błogosławieni. W tym 
apokaliptycznym przesłaniu kryła się zapowiedź rychłej zagłady wszystkich, którzy nie 
wzięli sobie do serca słów Jezusa i nie zwrócili się ku Bogu, jak tego pragnął.
     Ale kiedy to wszystko nastąpi? Kiedy przybędzie Syn Człowieczy? Kiedy nastanie 
Królestwo BoŜe? Czy stanie się to w jakiejś odległej przyszłości, za kilka, kilkadziesiąt, 
kilkaset, czy nawet kilka tysięcy lat? Przeciwnie. Jak większość innych Ŝydowskich 
apokaliptyków swoich czasów, Jezus zdaje się sądzić, Ŝe nadejście Królestwa BoŜego jest 
bliskie. Tak o tym mówi w najwcześniejszej zachowanej ewangelii:
     
     Kto bowiem wstydzi się mnie i słów moich przed tym cudzołoŜnym i 
grzesznym rodem, tego i Syn Człowieczy wstydzić się będzie, gdy przyjdzie w 
chwale Ojca swego z aniołami świętymi. [...] Zaprawdę powiadam wam: Niektórzy z 
tych, co tu stoją, nie zaznają śmierci, zanim nie ujrzą Królestwa BoŜego, 
nadchodzącego w mocy. (Mar. 8,38-9,1; podkreślenie moje)
     
     Zaprawdę powiadam wam, Ŝe nie przeminie to pokolenie, aŜ się to wszystko 
stanie. (Mar. 13,30; podkreślenie moje)
     
     Baczcie, czuwajcie; nie wiecie bowiem, kiedy ten czas nastanie. Jest to tak, 
jak u człowieka, który odjechał, zostawił dom swój, dał władzę sługom swoim, 
kaŜdemu wyznaczył jego zadanie, a odźwiernemu nakazał, aby czuwał. Czuwajcie 
więc, bo nie wiecie, kiedy pan domu przyjdzie: czy wieczorem, czy o północy, czy 
kiedy kur zapieje, czy rankiem. Aby gdy przyjdzie, nie zastał was śpiącymi. To, co 
wam mówię, mówię wszystkim: Czuwajcie! (Mar. 13,33-37)
     
     Albo jak podaje źródło Q:
     
     To wiedzcie, Ŝe gdyby wiedział gospodarz, o której godzinie złodziej przyjdzie, 
nie dopuściłby do tego, by podkopano dom jego. I wy bądźcie gotowi, gdyŜ Syn 
Człowieczy przyjdzie o takiej godzinie, której się nie spodziewacie. (Łuk. 12,39-0; 
Mat. 24,43-4)
     
     Przekonanie o bliskości końca czasów odegra waŜną rolę równieŜ w następnym 
rozdziale, gdzie zobaczymy, jak wpływało ono na poglądy Jezusa na temat stosunków 
społecznych — w tym takŜe jego poglądy na temat rodziny i małŜeństwa — oraz 

Strona 63

11817

przyjrzymy się jego Ŝyciu, by ocenić, czy mógł być Ŝonaty i aktywny seksualnie.
     Ogólnie rzecz biorąc, krytyczny przegląd najwcześniejszych zachowanych źródeł 
prowadzi nas do wniosku, Ŝe podobnie jak przed nim esseńczycy, autorzy tekstów znad 
Morza Martwego (i jak Jan Chrzciciel, o którym tu nie wspomnieliśmy, choć teŜ głosił 
apokaliptyczne poglądy), a takŜe wielu z pierwszego pokolenia jego wyznawców (na 
przykład apostoł Paweł), Jezus był apokaliptycznym prorokiem przekonanym, Ŝe Bóg 
wkrótce wkroczy w bieg dziejów, rozgromi siły zła, które występują przeciwko niemu i 
ustanowi swe dobre, utopijne królestwo tu, na ziemi.
Podsumowanie
     Poświęciłem w tym rozdziale nieco miejsca na wyjaśnienie, jak historycy ustalają, 
które materiały w źródłach ewangelicznych moŜna uznać za wiarygodne, w 
przeciwieństwie do olbrzymiej większości informacji zniekształconych przez chrześcijan, 
którzy przekazywali sobie z ust do ust opowieści o Jezusie, nim zostały one, począwszy 
od drugiej połowy pierwszego wieku, spisane przez jakichś jego wyznawców drugiego 
pokolenia. Znajomość tego, jak historycy zabierają się do takiej pracy, wspiera główne 
przesłanie tej ksiąŜki: to, co wiemy o Jezusie, nie jest sprawą ani czystych domysłów, ani 
fantazji. Łatwo wyskoczyć z wyssanym z palca, sensacyjnym twierdzeniem na temat 
Jezusa: Jezus był Ŝonaty! Jezus miał dzieci! Jezus był magikiem! Jezus był marksistą! 
Jezus był terrorystą! Jezus był gejem!  I nie zaprzeczam, Ŝe ludzie mają prawo mówić o 
nim, co im się Ŝywnie podoba, zarówno rzeczy sensacyjne, jak i wywaŜone. Ale jeśli 
historyk ma zaakceptować takie twierdzenia, musi zobaczyć dowody. Jedyne dowody, 
jakie mamy, pochodzą z naszych najwcześniejszych źródeł, lecz ich teŜ nie moŜemy po 
prostu przyjąć za dobrą monetę ani czytać między wierszami, by wydobyć z nich to, co 
chcemy tam znaleźć. Musimy podejść do nich krytycznie, zgodnie z ustalonymi kryteriami i 
zasadami weryfikacji źródeł historycznych.
     Postępując tak, uzyskujemy wizerunek Jezusa, który jest wiarygodny, przystaje do 
jego postaci — do jego słów, czynów i doświadczeń Ŝyciowych — oraz uwarunkowań jego 
epoki, choć nie musi idealnie pasować do naszych czasów. Ten obraz współczesnemu 
człowiekowi moŜe się pod wieloma względami wydawać zaskakujący, gdyŜ okazuje się, Ŝe 
Jezus był Ŝydowskim apokaliptykiem, który przepowiadał kres ery panowania zła jeszcze 
za Ŝycia jego pokolenia. Być moŜe nie jest to Jezus znany nam z lekcji religii albo z 
kościelnych witraŜy i być moŜe nie jest to Jezus, o jakim trąbi się w popularnych 
powieściach opartych na sensacyjnych teoriach na jego temat. Ale taką, jak się wydaje, 
był postacią historyczną.
     W następnym rozdziale zrobię kolejny krok i ukaŜę, jak ta naukowa rekonstrukcja 
postaci Jezusa ma się do twierdzeń Leigh Teabinga i Roberta Langdona, Ŝe Jezus miał 
wśród swoich zwolenniczek Ŝonę i kochankę, Marię Magdalenę, która po jego śmierci na 
krzyŜu urodziła mu dziecko.
     

ROZDZIAŁ SIÓDMY
Jezus, Maria Magdalena i małŜeństwo
     W śród postaci historycznych odgrywających istotną rolę w Kodzie Leonarda da Vinci 
jest jedna ze zwolenniczek Jezusa, Maria Magdalena. Jak dowiadujemy się z powieści 
Dana Browna, Maria nie była po prostu jedną z osób z otoczenia Jezusa, ale jego Ŝoną i 
kochanką, matką jego dziecka — protoplasty rodu, który przetrwał do naszych czasów 
chroniony przez członków tajnego stowarzyszenia Zakon Syjonu. Muszę tu zaznaczyć, Ŝe 
Dan Brown nie jest pierwszym, który tak przedstawił Marię Magdalenę i Jezusa. Wiele ze 
swych „informacji” zawdzięcza on bestsellerowi z lat osiemdziesiątych, ksiąŜce Święty 
Graal, Święta Krew, o której pisze otwarcie w swojej powieści, nie wspomina jednak, Ŝe z 
niej właśnie zaczerpnął większość tego, co ma do powiedzenia na temat Marii Magdaleny 
(a takŜe Zakonu Syjonu) . Tak czy inaczej kaŜdy, kto zna obie te ksiąŜki, dostrzeŜe 
między nimi wyraźną zaleŜność. Święty Graal, Święta Krew nie jest dziełem 

Strona 64

11817

profesjonalnych znawców staroŜytności lub średniowiecza, ale trzech badaczy amatorów: 
Michaela Baigenta, Richarda Leigh i Henry’ego Lincolna, którzy wystąpili z sensacyjną, 
lecz kwestionowaną przez historyków teorią na temat Marii Magdaleny, Jezusa, Graala i 
Zakonu Syjonu . PoniewaŜ głównym tematem mojej ksiąŜki jest Kod Leonarda da Vinci i 
poglądy bohaterów tej powieści, o Świętym Graalu, Świętej Krwi powiem tylko tyle, Ŝe Dan 
Brown, pisząc o poszukiwaniach Graala przez Roberta Langdona i Sophie Neveu, po 
prostu przejął hurtem wiele z zawartych tam twierdzeń.
     Znaczna ich część dotyczy Marii Magdaleny i „jej małŜeństwa z Jezusem 
Chrystusem” (str. 312). Jako dowód tego małŜeństwa brytyjski poszukiwacz Graala, Leigh 
Teabing, wskazuje jedną z ksiąg, które nie zostały włączone do Nowego Testamentu, 
tekst z Nag Hammadi zwany Ewangelią Filipa, w którym padają słowa: „A towarzyszką 
Zbawiciela jest Maria Magdalena”. Mówi następnie: „Powie ci to kaŜdy lingwista zajmujący 
się językiem aramejskim. Słowo «towarzyszka» w tamtych czasach znaczyło 
«małŜonka»„(str. 314).
     Dalej Teabing cytuje fragment innego niekanonicznego tekstu gnostyckiego, 
Ewangelii Marii Magdaleny, w którym apostołowie Piotr i Lewi spierają się o to, czy Jezus 
mógł objawić Magdalenie prawdę. Jak wyjaśnia Teabing:
     
     W tej części ewangelii Jezus juŜ podejrzewa, Ŝe wkrótce zostanie ujęty i 
ukrzyŜowany. Daje więc Marii Magdalenie wskazówki, jak dalej prowadzić jego 
Kościół, kiedy jego juŜ nie będzie. [...] Według gnostyckich ewangelii to nie Piotrowi 
Chrystus dał wskazówki odnośnie do ustanowienia Kościoła chrześcijańskiego. Dał 
je Marii Magdalenie, (str. 316)
     
     Aby podkreślić znaczenie Marii Magdaleny w dziejach Kościoła, Teabing pokazuje 
Sophie Neveu drzewo genealogiczne Ŝydowskiego „rodu Beniamina”. Sophie, 
zauwaŜywszy, Ŝe jest tam imię Marii Magdaleny, okazuje zaskoczenie: „Pochodziła z 
domu Beniamina?” „Istotnie — potwierdził Teabing. — Maria Magdalena pochodziła z 
królewskiego rodu” (str. 317). A to, jak mówi dalej, oznacza, Ŝe kaŜde dziecko zrodzone ze 
związku Chrystusa i Marii Magdaleny miałoby w Ŝyłach czystą krew królewską. Dlatego 
właśnie przywódcy Kościoła usiłowali zataić jej małŜeństwo z Jezusem:
     
     Groźba, jaką Maria Magdalena stanowiła dla rządzących wczesnym 
Kościołem, mogła zrujnować Stolicę Piotrowa. Maria Magdalena nie tylko była 
kobietą, której Jezus pozostawił zadanie ustanowienia Kościoła, ale miała równieŜ 
fizyczny dowód, Ŝe nowo ogłoszony bóstwem Chrystus zapoczątkował linię 
dynastyczną śmiertelników. Kościół, aby bronić się przed potęgą władzy 
Magdaleny, upowszechnił jej obraz jako ladacznicy i zniszczył dowody jej 
małŜeństwa z Chrystusem, pozbawiając argumentów tych, którzy twierdzili, Ŝe był 
śmiertelnikiem i pozostawił rodzinę. (str. 323)
     
     Ale ta mistyfikacja, wedle przekazów zachowanych do naszych czasów przez 
tajemniczy Zakon Syjonu, powiodła się jedynie w połowie:
     
     — Zakon wierzy — kontynuował Teabing — Ŝe gdy Jezus został 
ukrzyŜowany, Maria Magdalena była przy nadziei. Dla bezpieczeństwa 
nienarodzonego dziecka Chrystusa musiała uciekać z Ziemi Świętej. Z pomocą 
zaufanego krewnego Jezusa, Józefa z Arymatei, Maria Magdalena w tajemnicy 
wyjechała do Francji, zwanej wtedy Galią. Tam znalazła bezpieczne schronienie w 
gminie Ŝydowskiej. To tutaj, we Francji, urodziła córkę i dala jej na imię Sara. (str. 
325)
     
     Podobnie jak w wypadku innych twierdzeń padających w Kodzie Leonarda da Vinci, 
w całej tej opowieści jest więcej fikcji literackiej niŜ prawdy historycznej. Niektóre z tych 

Strona 65

11817

stwierdzeń są po prostu błędne. Weźmy chociaŜby jeden jaskrawy przykład: nie jest 
prawdą, Ŝe słowo „towarzyszka”, którym w Ewangelii Filipa określa się stosunek Marii 
Magdaleny do Jezusa, znaczy po aramejsku „małŜonka”. Po pierwsze, uŜyte tu słowo nie 
jest aramejskie. Ewangelia Filipa to tekst koptyjski. I choć wyraz tłumaczony tu jako 
„towarzyszka” jest zapoŜyczeniem z innego języka, tym językiem nie jest aramejski, lecz 
greka. Innymi słowy, aramejski nie ma tu nic do rzeczy. Jakby tego było mało, owo greckie 
słowo (koinönos) wcale nie znaczy „małŜonka” (albo „kochanka”), ale właśnie 
„towarzyszka” (powszechnie stosowano je w odniesieniu do przyjaciół i znajomych).
     Inne twierdzenia Teabinga są równie błędne albo co najmniej nieuzasadnione. To 
jednak prowadzi nas do poruszonych tu szerszych kwestii. Co moŜemy wyczytać ze źródeł 
o kontaktach Jezusa z kobietami? Czy był Ŝonaty? Czy jego Ŝoną była Maria Magdalena? 
Jeśli tak, czy prowadził z nią normalne Ŝycie seksualne? Czy mieli dziecko?
     Aby odpowiedzieć na te pytania, musimy przenieść się z dziedziny fikcji literackiej do 
dziedziny faktów historycznych, a to oznacza porzucenie sensacyjnych wyobraŜeń na 
rzecz naukowych metod badawczych. Jak przekonaliśmy się w poprzednim rozdziale, 
odtworzenie wydarzeń z Ŝycia Jezusa nie jest sprawą łatwą. Historycy, którzy podjęli się 
tego zadania, wiedzą, Ŝe nie wystarczy tu zacytować paru oderwanych fragmentów takiej 
czy innej ewangelii, po czym uznać, Ŝe mówią one prawdę. Praca historyka jest o wiele 
bardziej skomplikowana. Musimy wziąć pod uwagę charakter naszych źródeł i zastosować 
do nich rygorystyczne kryteria, aby oddzielić fakty od zmyśleń. Innymi słowy, nawet gdyby 
nasze wczesne źródła istotnie twierdziły, Ŝe Jezus i Maria Magdalena byli kochankami 
i/lub małŜeństwem, zanim moglibyśmy uznać te informacje za prawdziwe, musielibyśmy 
zbadać owe źródła. Jednak wbrew zapewnieniom Teabinga, w Ŝadnej ze znanych nam 
staroŜytnych relacji nie znajdujemy nic, co by sugerowało, Ŝe Jezus miał Ŝonę, a co 
dopiero, Ŝe była nią Maria Magdalena. Wszelkie takie teorie są elementem współczesnych 
powieściowych „rekonstrukcji” Ŝycia Jezusa, nie mającym oparcia w źródłach. Naukowa 
analiza tekstów źródłowych nie jest moŜe tak ekscytująca jak fantazjowanie na temat 
Jezusa (miał kobietę! sypiał z nią! płodził potomstwo!), jednak dobrze wiedzieć, co 
naprawdę wydarzyło się w przeszłości, nawet jeśli miałoby się to okazać mniej 
fascynujące niŜ to, co moŜemy wyczytać w powieściach sensacyjnych.
     Oto więc garść pytań na temat Jezusa „historycznego”, które chciałbym postawić, 
poczynając od ogólnych do konkretnych: Jak generalnie przedstawiały się jego stosunki z 
kobietami? Jaką rolę odgrywały kobiety w jego działalności? Czy był z jakąś blisko 
związany? Czy mógł być Ŝonaty? I co właściwie łączyło go z Marią Magdaleną? Czy 
mamy jakieś poszlaki, Ŝe byli małŜeństwem? śe współŜyli ze sobą?
MęŜczyźni w działalności Jezusa
     Najpierw trzeba wyraźnie stwierdzić, Ŝe najpewniej większość zwolenników Jezusa, 
a z pewnością jego najbliŜszych uczniów, stanowili męŜczyźni. PrzewaŜająca część 
opowieści o Jezusie — zarówno tych, które moŜna uznać za autentyczne, jak i tych, co do 
których moŜna Ŝywić pewne wątpliwości — dotyczy jego kontaktów z męŜczyznami. Nie 
ma w tym nic dziwnego: w pierwszym wieku kobiety były z reguły podporządkowane 
męŜczyznom — ojcom i/lub męŜom — którzy raczej nie pozwoliliby im włóczyć się za 
wędrownym nauczycielem, kiedy było tyle do roboty w domu: gotowanie, szycie i 
cerowanie odzieŜy, niańczenie dzieci . Tym zajmowały się kobiety; męŜczyźni w większej 
mierze udzielali się publicznie. Jeśli kobieta często przebywała poza domem, oznaczało to 
zwykle, Ŝe albo nie ma ona nad sobą męŜczyzny (ojca lub męŜa), poniewaŜ jest, 
powiedzmy, wdową w podeszłym wieku, albo naleŜy do zamoŜnych warstw społeczeństwa 
i ma słuŜących lub niewolników, którzy wyręczają ją w domowych obowiązkach. I choć 
nieliczni zwolennicy Jezusa istotnie mogli być zamoŜni, olbrzymią ich większość stanowili 
zapewne niemajętni chłopi. A chłopki, na przykład z Galilei, musiały spędzać większość 
czasu w domu przy pracy; rzadko (jeśli w ogóle) mogły sobie pozwolić na takie rozrywki, 
jak wyjście w dzień powszedni, by posłuchać dobrego kazania.
     Tak więc nie ma w tym nic zaskakującego, Ŝe większość zwolenników Jezusa 
stanowili męŜczyźni. Co więcej, ze wszystkich znanych nam relacji wynika, Ŝe najbliŜszymi 

Strona 66

11817

uczniami Jezusa byli wyłącznie męŜczyźni dwunastu apostołów, których płeć nie podlega 
powaŜnej dyskusji. Wydaje się, Ŝe stan ów on sam uwaŜał za idealny. Jak stwierdziliśmy, 
spodziewał się on rychłego przyjścia Królestwa BoŜego, w którym Bóg będzie rządził 
swym ludem poprzez ludzkich pośredników. A kim mieli być owi pośrednicy? 
Przypomnijmy sobie zapisaną w źródle Q wypowiedź Jezusa, która sprostała naszym 
kryteriom autentyczności: „Zaprawdę powiadam wam, Ŝe wy [apostołowie], którzy 
poszliście za mną, przy odrodzeniu, gdy Syn Człowieczy zasiądzie na tronie chwały 
swojej, zasiądziecie i wy na dwunastu tronach i będziecie sądzić dwanaście pokoleń 
izraelskich” (Mat. 19,28; por. Łuk. 22,30). Przyszłymi władcami ludu BoŜego mieli być sami 
męŜczyźni.
Kobiety w działalności Jezusa
     Nie oznacza to, Ŝe w otoczeniu Jezusa nie było miejsca dla kobiet. Wręcz 
przeciwnie: choć w porównaniu z męŜczyznami kobiety nie odgrywają wybitnej roli w 
opowieściach o Jezusie, to jednak pojawiają się tam dość często, o wiele częściej, niŜ 
moŜna by się spodziewać, biorąc pod uwagę ograniczające ich publiczną aktywność 
patriarchalne społeczeństwo pierwszego wieku. Wydaje się, Ŝe Jezus chętniej niŜ inni 
nauczyciele, nie tylko Ŝydowscy, otaczał się kobietami. Opinię tę potwierdza gruntowna 
analiza tekstów źródłowych.
     Oto krótki przegląd tych pism . Dwa z naszych wczesnych źródeł, Ewangelia Marka 
i L (odrębne źródło Łukasza), poświadczają niezaleŜnie, Ŝe Jezusowi towarzyszyły w 
podróŜach kobiety (Mar. 15,40-41; Łuk. 8,1-3). Potwierdzają to, znów niezaleŜnie, 
Ewangelia Tomasza (np. EwTm 114) oraz inne (np. Łuk. 10,38-42). Marek i L dają teŜ do 
zrozumienia, Ŝe kobiety wspierały finansowo działalność Jezusa (Mar. 15,40-1; Łuk. 8,1-
3). Innymi słowy, poniewaŜ Jezus jako wędrowny nauczyciel nie miał Ŝadnego źródła 
dochodów, kobiety te (jedną z nich była Maria Magdalena) zapewniały mu fundusze, 
których on i jego uczniowie potrzebowali, by Ŝyć. Jasne jest, Ŝe kobiety te musiały być 
zamoŜne i nie uwiązane w domu przy pracach gospodarskich. Być moŜe niektóre z nich, w 
tym takŜe Maria Magdalena, były niezamęŜne, ale nie dotyczyło to wszystkich. Jedna z 
nich jest wymieniona jako „Joanna, Ŝona Chuzy, zarządcy dóbr Heroda” (Łuk. 8,3). Inna 
nosi imię Zuzanna, ale tak jak w wypadku Magdaleny, nie mamy pewności co do jej stanu 
cywilnego. Łukasz mówi nam, Ŝe było „wiele innych, które słuŜyły im majętnościami 
swymi”. Wśród owych innych Marek wymienia niejaką Salome i jeszcze jedną Marię, 
określoną jako „matka Jakuba Mniejszego i Jozesa”. MoŜliwe, Ŝe była to matka Jezusa, o 
której wcześniej (Mar. 6,3) mówi się, Ŝe miała synów o imionach Jakub i Jozes. Tak czy 
inaczej, wynika z tego, Ŝe Jezusowi towarzyszyło w podróŜach nie tylko dwunastu uczniów 
płci męskiej, ale takŜe kobiety, z których część wspierała go własnymi środkami.
     Jezus nie tylko miał w swoim otoczeniu kobiety, ale i — jak moŜna przeczytać u 
Marka i Jana — publicznie dyskutował z kobietami, które nie naleŜały do jego 
bezpośrednich zwolenników (Jan 4,1-42; Mar. 7,24-30). Obie ewangelie podają teŜ, 
niezaleŜnie od siebie, Ŝe pewna kobieta namaściła go olejkiem na oczach świadków (Mar. 
14,3-9; Jan 12,1-8). W relacji Marka jest to nieznana z imienia kobieta w domu 
trędowatego Szymona (ta sama opowieść znajduje się w innej postaci takŜe u Łukasza, 
który, jak się zdaje, przejął ją od Marka, wprowadził do niej jednak parę istotnych zmian — 
zob. Łuk. 7,36-50); w relacji Jana jest to Maria z Betanii, siostra Marty i Łazarza, a rzecz 
dzieje się w jej własnym domu. Ewangelie informują teŜ, Ŝe Jezus kilkakrotnie pomagał 
kobietom w potrzebie (np. Mat. 15,21-29).
     Wszystkie cztery ewangelie kanoniczne zgodnie twierdzą, Ŝe kobiety, które 
towarzyszyły Jezusowi z Galilei do Jerozolimy w ostatnim tygodniu jego Ŝycia, były przy 
jego ukrzyŜowaniu (Mat. 27,55; Mar. 15,40-41; Łuk. 23,49; Jan 19,25). Najstarszy przekaz, 
pomieszczony w Ewangelii Marka, sugeruje, Ŝe tylko one były mu wierne do końca: 
wszyscy męŜczyźni z jego najbliŜszego otoczenia uciekli. Co więcej, we wszystkich 
czterech kanonicznych ewangeliach, a takŜe w niekanonicznej Ewangelii Piotra, jest jasno 
powiedziane, Ŝe to kobiety pierwsze uwierzyły, iŜ ciała Jezusa nie ma juŜ w grobie (Mat. 
28,1-10; Mar. 16,1-8; Łuk. 23,55-24,10; Jan 20,1-2; EwPt 50-57). Relacje te róŜnią się 

Strona 67

11817

znacząco co do tego, jak wiele kobiet było przy pustym grobie. Czy sama Maria 
Magdalena, jak u Jana? Czy Maria Magdalena z towarzyszkami, jak w pozostałych 
ewangeliach? A jeśli towarzyszyły jej inne kobiety, to kim one były? ZaleŜy, którą relację 
się czyta. Tak czy inaczej, to kobiety pierwsze obwieściły, Ŝe Jezus wstał z martwych. Jak 
zauwaŜają feministycznie nastawieni historycy, trudno przecenić to, co wtedy zrobiły: 
gdyby nie one, być moŜe nikt by się nie dowiedział o zmartwychwstaniu — i nie byłoby 
chrześcijaństwa.
     Istnieją teŜ inne interesujące opowieści o kontaktach Jezusa z kobietami, które 
znajdujemy tylko w jednej, tej czy innej ewangelii, a zatem nie spełniające kryterium, 
zgodnie z którym bardziej wiarygodne są historie poświadczone wielokrotnie. NaleŜy do 
nich opisana jedynie w Ewangelii Łukasza pamiętna scena, w której Jezus chwali swą 
przyjaciółkę, Marię z Betanii, za to, Ŝe wolała słuchać jego nauk, zamiast krzątać się przy 
„kobiecych” obowiązkach (Łuk. 10,38-42).
     Co moŜemy powiedzieć o kontekstowej wiarygodności tych przekazów w świetle 
naszego kryterium, Ŝe kaŜda opowieść o Jezusie, by moŜna ją uznać za wiarygodną, musi 
pasować do uwarunkowań środowiskowo kulturowych Palestyny z pierwszego wieku? 
Prawdą jest, Ŝe w staroŜytnym świecie kobiety ogólnie uwaŜano za pośledniejsze od 
męŜczyzn. Bywały jednak wyjątki: na przykład greckie szkoły filozoficzne, takie jak 
epikurejska i cynicka, opowiadały się za równością kobiet i męŜczyzn. Oczywiście w 
palestyńskim otoczeniu Jezusa nie było zbyt wielu epikurejczyków czy cyników, a nasze 
skąpe źródła zdają się sugerować, Ŝe kobiety, generalnie rzecz biorąc, miały w tym 
wiejskim zakątku imperium bardzo ograniczone moŜliwości wychodzenia z domu w celach 
towarzyskich bez nadzoru ojców lub męŜów. Czy jest więc moŜliwe, by Ŝydowski 
nauczyciel popierał to i pochwalał?
     Nie mamy Ŝadnych solidnych dowodów, Ŝe inni Ŝydowscy nauczyciele z czasów 
Jezusa mieli kobiety wśród swych zwolenników. Wiemy jednak, Ŝe faryzeuszy wspierały i 
chroniły wpływowe kobiety z dworu Heroda Wielkiego. Niestety nieliczne źródła, jakimi 
dysponujemy, niewiele mówią o kobietach z niŜszych klas społecznych, które nie miały ani 
majątku, ani pozycji pozwalających im uniezaleŜnić się od ojców i męŜów.
     Jest jednak jeszcze jeden czynnik, który pozwala wierzyć, Ŝe kobiety istotnie mogły 
towarzyszyć Jezusowi podczas jego misyjnych wędrówek. WiąŜe się on ze szczególnym 
charakterem jego proroctw o nadchodzącym Królestwie BoŜym. Jak pamiętamy, Jezus 
utrzymywał, Ŝe Bóg wkrótce wkroczy w bieg dziejów i przyniesie odmianę losu. Pierwsi 
będą ostatnimi, a ostatni pierwszymi. Ci, którzy dziś są bogaci, zuboŜeją, a biedni staną 
się bogaczami. Ci, którzy teraz stoją wysoko, zostaną poniŜeni, a pokorni będą 
wywyŜszeni. Stosownie do swego przesłania, Jezus zadawał się z wyrzutkami i ludźmi 
pogardzanymi przez społeczeństwo, w myśl swoich nauk, Ŝe królestwo będzie naleŜało do 
takich jak oni. Jeśli kobiety były generalnie traktowane przez męŜczyzn, którzy ustalali 
reguły i sprawowali władzę, jak istoty niŜsze, wydaje się prawdopodobne, Ŝe Jezus chętnie 
nawiązywał z nimi kontakty, a one były szczególnie zaintrygowane tym, co mówił o 
nadchodzącym królestwie.
     Nie tak dawno część uczonych zasugerowała, Ŝe Jezus nie ograniczał się do 
głoszenia „radykalnego egalitaryzmu społecznego”, ale wręcz przystąpił do reformowania 
społeczeństwa, opracowując zbiór praw regulujących stosunki międzyludzkie i tworząc 
wspólnotę, w której męŜczyźni i kobiety mieli być równi sobie . Jest to jednak chyba zbyt 
mocne naciąganie dowodów, i to naciąganie w niewłaściwą stronę, gdyŜ niewiele 
wskazuje na to, by Jezus chciał przeprowadzać reformy społeczne w tej podłej epoce. 
Wedle tego, co mówił, ówczesne społeczeństwo wraz ze swoimi obyczajami miało 
niebawem marnie skończyć, gdy Syn Człowieczy zstąpi z nieba, by osądzić świat. Daleki 
od przekształcania społeczeństwa od wewnątrz, Jezus przygotowywał ludzi na jego 
unicestwienie. Zapowiadał, Ŝe dopiero z nastaniem Królestwa BoŜego pojawi się zupełnie 
nowy ład, zapanuje pokój, równość i sprawiedliwość. Królestwo to nie powstanie jednak w 
wyniku reform społecznych. Przybędzie ono wraz z kosmicznym sędzią, Synem 
Człowieczym, który obali nikczemne tyrańskie moce tego świata.

Strona 68

11817

     W tym sensie (i tylko w tym), choć Jezus nie nawoływał do społecznej rewolucji za 
swoich czasów, jego przesłanie istotnie miało rewolucyjne implikacje. Być moŜe nakłaniał 
swoich zwolenników, by juŜ teraz zaczęli Ŝyć według praw królestwa, które zapowiadał 
(stąd jego kontakty z kobietami). A niezaleŜnie od wszystkiego powinno być jasne, Ŝe dla 
pewnych osób jego przesłanie było atrakcyjniejsze niŜ dla innych — zwłaszcza dla tych, 
które uwaŜały się za uciskane i ciemięŜone, a zatem mogły się spodziewać przyszłej 
nagrody. Jeśli tak właśnie myślały kobiety, zwaŜywszy na patriarchalne struktury 
społeczne, w których Ŝyły, nic dziwnego, Ŝe mogło je pociągać apokaliptyczne przesłanie 
Jezusa i zawarta w nim nadzieja na Ŝycie w królestwie przyszłości.
Czy Jezus miał Ŝonę?
     MoŜemy teraz wrócić do draŜliwego pytania, czy Jezus był człowiekiem Ŝonatym. W 
Kodzie Leonarda da Vinci zarówno Robert Langdon i Leigh Teabing nie mają co do tego 
najmniejszych wątpliwości.
     Teabing mówi w pewnym momencie do Sophie Neveu:
     
     — (...) Poza tym obraz Jezusa jako człowieka Ŝonatego ma o wiele więcej 
sensu niŜ nasz standardowy biblijny ogląd Jezusa kawalera.
     — Dlaczego?
     — PoniewaŜ Jezus był śydem — wyjaśnił Langdon [...] Według Ŝydowskich 
reguł celibat był potępiony, a obowiązkiem ojca było znalezienie odpowiedniej Ŝony 
dla syna. Gdyby Jezus nie był Ŝonaty, przynajmniej jedna z ewangelii biblijnych 
musiałaby o tym wspomnieć, uzyskalibyśmy jakieś wyjaśnienie tej nienaturalnej 
sytuacji. (str. 313)
     
     Znów jednak wygląda na to, Ŝe obracamy się w dziedzinie ubarwionej fikcji literackiej, 
a nie faktów. Za chwilę zajmę się ogólną kwestią, czy wśród śydów wszyscy męŜczyźni 
byli Ŝonaci i czy celibat był „potępiony”. Najpierw jednak sprawdźmy, co o stanie cywilnym 
Jezusa mają do powiedzenia historycy.
     To prawda, Ŝe od czasu do czasu ten czy ów naukowiec (w odróŜnieniu od 
powieściopisarzy lub „niezaleŜnych badaczy”) wysuwa teorię, Ŝe Jezus prawdopodobnie 
był Ŝonaty . Jednak przewaŜająca większość uczonych zajmujących się Nowym 
Testamentem i początkami chrześcijaństwa dochodzi do przeciwnego wniosku. Dzieje się 
tak z rozmaitych istotnych przyczyn.
     Najbardziej znaczącego powodu nie sposób zbagatelizować: w Ŝadnym z naszych 
wczesnych chrześcijańskich źródeł nie ma najmniejszej wzmianki o małŜeństwie Jezusa. 
Dotyczy to nie tylko ewangelii kanonicznych, ale i wszystkich innych, a takŜe pozostałych 
wczesnochrześcijańskich pism na dokładkę. Ani w listach Pawła, ani w Ewangelii Piotra, 
ani w Ewangelii Filipa, Ewangelii Marii Magdaleny, Ewangelii Nazarejczyków, Ewangelii 
Egipcjan, Ewangelii Ebionitów — i tak dalej i dalej — nie ma nic, co pozwalałoby sądzić, 
Ŝe Jezus był Ŝonaty. W Ŝadnym staroŜytnym źródle dotyczącym Jezusa nie znajdziecie 
słowa o tym, by Jezus miał Ŝonę.
     A pomyślcie tylko, przy ilu okazjach autorzy tych ksiąg mogliby wspomnieć o 
małŜeństwie Jezusa albo o jego Ŝonie, gdyby ją miał. Czytamy w nich przecieŜ o matce 
Jezusa, o jego „ojcu” (Józefie), o braciach i siostrach. Dlaczego więc nie o Ŝonie? Czytamy 
w nich o jego uczniach oraz innych jego zwolennikach (wśród których są teŜ kobiety). 
Dlaczego akurat jego Ŝona miałaby być pomijana milczeniem? Mało tego, niekiedy 
znajdujemy wzmianki o małŜonkach jego zwolenników i zwolenniczek. A w jednym z 
tekstów nowotestamentowych jest mowa o Ŝonach apostołów i o Ŝonach braci Jezusa (1 
Kor. 9,5). Dlaczego więc nie o Ŝonie Jezusa? (Ze nie jest to zwykły dowód wyprowadzony 
z milczenia, stanie się jasne za chwilę.)
     A co do samej Marii Magdaleny — jeśli istotnie była Ŝoną Jezusa, dlaczego nikt o 
tym nie wspomniał? Dlaczego Ŝadna z ewangelii kanonicznych nie napomyka o jej 
wyjątkowej pozycji? Dlaczego Ŝadna z nich — poza Ewangelią Łukasza (8,1-3), gdzie 
Maria Magdalena jest wymieniona z imienia wraz z dwoma innymi kobietami (Joanną i 

Strona 69

11817

Zuzanną) — w ogóle nie informuje, Ŝe przebywała w otoczeniu Jezusa, a co dopiero o jej 
szczególnych z nim związkach? Dlaczego nie pojawia się ona w Ŝadnej z opowieści o 
Jezusie zawartych w tych ewangeliach? I dlaczego nawet w takich księgach, jak 
Ewangelia Marii Magdaleny, w których odgrywa ona istotną rolę, przedstawia się ją jako 
osobę, której Jezus przekazał waŜne objawienie, a nie jako jego Ŝonę?
     Co jeszcze bardziej wymowne — dlaczego jest ona nazywana Magdaleną? Uczeni 
generalnie zgadzają się, Ŝe nazwano ją tak dla odróŜnienia od innych Marii wymienionych 
w Nowym Testamencie, wśród których jest matka Jezusa oraz Maria z Betanii, siostra 
Marty i Łazarza. „Magdalena” wskazuje na jej miejsce pochodzenia — Magdalę, wioskę 
rybacką nad Morzem Galilejskim. Jeśli ktoś chciał odróŜnić tę Marię od innych Marii, czy 
nie prościej byłoby zaznaczyć, Ŝe chodzi o Ŝonę Jezusa, zamiast mówić, skąd pochodziła? 
Co więcej, skoro byli małŜeństwem, dlaczego nigdzie nie ma mowy, by Jezus, zanim 
rozpoczął publiczną działalność, opuszczał rodzinne miasto, a zapewne musiałby to 
zrobić, jeśli Maria Magdalena pochodziła z Magdali?
     Wszystko to stanowi wielką zagadkę dla większości uczonych zachodzących w 
głowę, czy Jezus miał Ŝonę, nie mówiąc juŜ o tym, czy mogła być nią Maria Magdalena. 
Ta kobieta po prostu nie odgrywa znaczącej roli w Ŝadnej z najwcześniejszych znanych 
nam relacji o Jezusie, poza tym, Ŝe na samym końcu wraz z innymi kobietami przychodzi 
do grobu, by namaścić jego zwłoki. I, jak juŜ wspomniałem, nawet w późnych 
ewangeliach, takich jak Ewangelia Filipa, nie ma ani słowa o tym, Ŝe byli małŜeństwem 
(więcej na temat tych ewangelii w następnym rozdziale).
     Czy jednak Jezus mógł być kawalerem? Czy Robert Langdon ma rację, twierdząc, Ŝe 
u śydów męŜczyzna był zobowiązany się oŜenić i Ŝe celibat był „potępiony”?
     Niestety, to równieŜ jest tylko częścią powieściowej fikcji Kodu Leonarda da Vinci. 
Twierdzenie Langdona nie ma Ŝadnego oparcia w faktach (albo, być moŜe, opiera się na 
tendencyjnej interpretacji znacznie późniejszych Ŝydowskich źródeł). GdyŜ prawda jest 
taka, Ŝe wiemy, iŜ w Palestynie za czasów Jezusa Ŝyli bezŜenni śydzi i nikt ich z tego 
powodu nie potępiał. A przy tym uderzające jest, Ŝe owa tradycja bezŜenności i 
wstrzemięźliwości występowała w tych samych kręgach ideologicznych, z których 
wywodził się Jezus, wśród Ŝydowskich apokaliptycystów z pierwszego wieku naszej ery.
     MoŜemy, jak juŜ stwierdziliśmy, wskazać pewną grupę śydów o tym światopoglądzie 
z tego właśnie czasu i miejsca. Są to esseńczycy, którzy zostawili po sobie zwoje znad 
Morza Martwego. Ze staroŜytnych relacji na temat tej społeczności wynika, Ŝe większość 
jej członków stanowili Ŝyjący w celibacie męŜczyźni. Świadczą o tym Ŝydowskie źródła z 
tamtych czasów, takie jak dzieła Filona, filozofa z pierwszego wieku, który informuje, Ŝe 
„Ŝaden esseńczyk nie bierze Ŝony”, oraz historyka Józefa Flawiusza, który zaznacza, Ŝe 
esseńczycy unikali małŜeństwa. Potwierdzają to nawet pisarze nie Ŝydowscy, jak rzymski 
erudyta Pliniusz Starszy, który wspomina, Ŝe esseńczycy odrzucali seks i Ŝyli „zupełnie 
bez kobiet” .
     Uczeni nie wiedzą, czy Jezus był esseńczykiem. Jednak miał uderzająco podobny, 
apokaliptyczny światopogląd. Myśl, Ŝe on takŜe mógł Ŝyć w stanie bezŜennym, nie jest 
więc wcale zaskakująca, zwłaszcza Ŝe podstaw do tych przypuszczeń dostarczają nam 
jego własne nauki. W najstarszych ewangeliach znajdujemy scenę rozmowy Jezusa z 
saduceuszami, którzy nie wierzą w zmartwychwstanie, gdyŜ wedle nich śmierć przynosi 
całkowite unicestwienie. Jezus próbuje ich przekonać, Ŝe się mylą, Ŝe gdy nastanie 
Królestwo BoŜe, wszyscy, którzy Ŝyją, a nawet ci, którzy juŜ umarli, będą Ŝyć wiecznie. 
Ale, jak twierdzi, Ŝycie to będzie róŜnić się od obecnego przynajmniej pod jednym istotnym 
względem, gdyŜ w owej przyszłej epoce ludzie „ani się Ŝenić nie będą, ani za mąŜ 
wychodzić, lecz będą jako aniołowie w niebie” (Mar. 12,25).
     Co jednak ta egzystencja zmartwychwstańców ma wspólnego z obecnym Ŝyciem? 
CzyŜ nie jest to po prostu opis tego, jak będą się miały sprawy w królestwie, które ma 
nadejść? W tym miejscu warto podkreślić, Ŝe w proroctwach Jezusa znaczącą rolę 
odgrywał pogląd, iŜ ideały Królestwa BoŜego naleŜy zacząć wprowadzać w Ŝycie tu i teraz. 
Tam nie będzie nienawiści, więc ludzie juŜ dziś powinni miłować się nawzajem; tam nie 

Strona 70

11817

będzie cierpień, więc ludzie juŜ dziś powinni nie przysparzać innym cierpień; tam nie 
będzie głodu, więc juŜ dziś powinno się sycić głodnych; tam nie będzie wojen, więc juŜ 
dziś powinno się zaprowadzać pokój; tam nie będzie sił zła, więc juŜ dziś naleŜy się 
przeciwstawiać złu (np. przepędzając demony); tam nie będzie chorób, więc juŜ dziś 
powinno się leczyć chorych. To dlatego Jezus porównywał Królestwo BoŜe do ziarna 
gorczycy, które dziś zasadzone jest maleńkie, ale z czasem wyrośnie w potęŜną roślinę 
(zob. Mar. 4,30-32). Królestwo Jezusa jest właśnie takie: drobne i nieznaczące dziś, u 
zarania, gdy ludzie zaczynają kierować się jego prawami w swoim Ŝyciu, lecz kiedy Syn 
Człowieczy zstąpi na ziemię jako sędzia, by unicestwić siły zła, ów mizerny początek 
okaŜe się brzemienny w skutki, kiedy Królestwo BoŜe objawi się w całej pełni.
     Jezus uwaŜał, Ŝe ideały tego królestwa powinny być urzeczywistniane juŜ teraz. I 
wierzył, Ŝe w przyszłym królestwie nie będzie małŜeństw ani seksu. W to samo wierzyli, 
jak się zdaje, takŜe esseńczycy. Wprowadzali oni tę wizję w Ŝycie, zachowując celibat i 
pozostając w stanie bezŜennym. I całkiem moŜliwe, Ŝe Jezus postępował tak samo.
     Kolejnych dowodów na to dostarczają pisma jego późniejszych zwolenników. 
Pierwszym znanym nam chrześcijańskim autorem jest apostoł Paweł, który nie naleŜał do 
dwunastki uczniów Jezusa, ale stał się jednym z przywódców ruchu powstałego po jego 
śmierci. Podobnie jak Jezus (a wcześniej pisarze esseńscy), Paweł takŜe zaczynał jako 
Ŝydowski apokaliptyk. A kiedy nawrócił się na wiarę Chrystusową, nie odrzucił swego 
apokaliptycznego światopoglądu, ale przekształcił go zgodnie ze swym przekonaniem, Ŝe 
koniec czasów rozpoczął się wraz ze śmiercią i zmartwychwstaniem Jezusa. Paweł 
spodziewał się, Ŝe jeszcze za jego Ŝycia Jezus powróci z nieba, Ŝeby ustanowić Królestwo 
BoŜe (zob. 1 Tes. 4,13-18; 1 Kor. 15,50-57) — był, innymi słowy, chrześcijańskim 
apokaliptykiem.
     A jakie były jego poglądy na małŜeństwo? Co ciekawe, wydają się one 
porównywalne z opinią samego Jezusa, Ŝe w obliczu rychłego końca człowiek powinien 
bez reszty poświęcić się przygotowaniom na nadejście królestwa, zamiast Ŝenić się i 
płodzić potomstwo. Udzielając rad chrześcijanom z Koryntu, Paweł stwierdza: „A mówię 
tym, którzy nie wstąpili w związki małŜeńskie, oraz wdowom: Dobrze zrobią, jeśli 
pozostaną w tym stanie, w jakim ja jestem” (1 Kor. 7,8). A dlaczego? Jak wyjaśnia, z 
powodu „groźnego połoŜenia” (1 Kor. 7,26) — innymi słowy, bliskiego końca wszystkich 
rzeczy. Tak więc ci, którzy mieli Ŝony, mieli nie dąŜyć do rozwodu, a ci, którzy byli wolni, 
mieli nie szukać Ŝony (7,27). Zamiast tego wszyscy powinni nawracać innych na wiarę w 
Jezusa, by przygotować ich na zbliŜający się kres dotychczasowego porządku 
społecznego i nadejście Królestwa BoŜego, w którym, według Jezusa, „ani się Ŝenić nie 
będą, ani za mąŜ wychodzić”.
     Tak więc, w świetle apokaliptycznego przesłania Jezusa, nie jest niczym dziwnym, Ŝe 
mógł on trwać w stanie bezŜennym i Ŝyć w celibacie. Idealnie zgadzało się to z 
postępowaniem apokaliptycznie nastawionych esseńczyków w jego własnych czasach 
oraz, gdy zmarł, ze stanowiskiem jego apokaliptycznie nastawionego wyznawcy Pawła. 
Biorąc pod uwagę, Ŝe nie ma najmniejszej wzmianki, aby Jezus był Ŝonaty, a tym bardziej 
Ŝe z Marią Magdaleną, wydaje się, Ŝe Jezus był kawalerem.
Jezus i Maria Magdalena
     Skoro ustaliliśmy, Ŝe Jezus prawdopodobnie był kawalerem i zachowywał 
wstrzemięźliwość seksualną, co moŜemy powiedzieć o tym, co go łączyło z Marią 
Magdaleną? W ostatnich latach snuje się na ten temat przeróŜne domysły, nie tylko w 
takich powieściach jak Kod Leonarda da Vinci oraz goniących za sensacją ksiąŜkach w 
rodzaju Świętego Graala, Świętej Krwi, ale takŜe w filmach, jak na przykład Ostatnie 
kuszenie Chrystusa Martina Scorsese (nakręcone na podstawie powieści Nikosa 
Kazandzakisa), gdzie znów widzimy Jezusa Ŝeniącego się z prostytutką Marią Magdaleną 
i regularnie współŜyjącego z nią seksualnie. To przekonanie o szczególnie bliskich 
związkach łączących Jezusa z Marią Magdaleną ma staroŜytne korzenie w niektórych 
źródłach z drugiego i trzeciego wieku, takich jak Ewangelia Filipa i Ewangelia Marii 
Magdaleny, o których juŜ wspomniałem i które omówię dokładniej w następnym rozdziale 

Strona 71

11817

(choć muszę uprzedzić, Ŝe nawet w tych tekstach nie ma mowy o tym, aby Maria 
Magdalena była Ŝoną czy teŜ kochanką Jezusa). Tutaj jednak interesują mnie zdarzenia 
historyczne, ao tych wywiedzieć się moŜna nie z tych dość późnych, legendarnych 
opowieści, ale z naszych najstarszych zachowanych źródeł. Co one nam mówią o Marii 
Magdalenie?
     Jak wspomniałem, prawda jest taka, Ŝe Maria Magdalena nie pojawia się zbyt często 
w ewangelicznych przekazach o Jezusie: we wszystkich ewangeliach Nowego 
Testamentu jej imię pada zaledwie trzynaście razy (dla porównania, Piotr wspomniany jest 
w nich przeszło dziewięćdziesiąt razy), i to często w paralelnych ustępach (np. gdy 
zarówno Mateusz, jak i Marek mówią o niej w opowieści, którą Mateusz przejął od Marka). 
Nas jednak bardziej interesują relacje zapisane niezaleŜnie w więcej niŜ jednym źródle, 
gdyŜ generalnie są one wiarygodniejsze. Oto, co na ich podstawie moŜemy powiedzieć o 
Marii Magdalenie. Przydomek „Magdalena”, jak juŜ pisałem, nadano jej dla odróŜnienia od 
innych Marii, w tym matki Jezusa oraz jego znajomej, Marii z Betanii (siostry Marty). Z 
dwóch odrębnych relacji dowiadujemy się, Ŝe towarzyszyła ona Jezusowi w podróŜach po 
Galilei (Mar. 15,40-41; Łuk. 8,1-3) oraz Ŝe z własnej kieszeni wspomagała finansowo jego 
wędrowną działalność (wraz z innymi kobietami, z których większość pozostała 
bezimienna). Trzy najwcześniejsze ewangelie, Mateusza, Marka i Łukasza, informują, Ŝe 
przybyła (wraz z innymi kobietami) z Jezusem do Jerozolimy w ostatnim tygodniu jego 
Ŝycia i widziała jego ukrzyŜowanie oraz pogrzeb (Mat. 27,56.61; Mar. 15,40.47; Łuk. 
23,49-55). Ponadto cztery ewangelie kanoniczne, a takŜe Ewangelia Piotra odnotowują, 
Ŝe to właśnie ona odkryła, iŜ grób Jezusa jest pusty, i dowiedziała się od obecnego tam 
człowieka, anioła albo dwóch aniołów zaleŜnie od tego, którą relację się czyta — o jego 
zmartwychwstaniu. Z Ewangelii Jana wynika, Ŝe była tam sama, w pozostałych 
wspomniane są towarzyszące jej kobiety, niektóre wymienione z imienia. Magdalena (z 
towarzyszkami) rozgłosiła następnie wieść o pustym grobie, stając się pierwszym 
świadkiem zmartwychwstania. W niektórych relacjach powstały ze zmarłych Jezus ukazuje 
się jej, zanim jeszcze objawia się uczniom.
     I to, niestety, jest praktycznie wszystko, co moŜemy wydobyć z wielokrotnie 
poświadczonych przekazów na jej temat. MoŜna oczywiście ubolewać, Ŝe nie mamy 
więcej informacji i zawsze istnieje pokusa, Ŝeby wymyślić to, o czym milczą źródła (Jezus 
się z nią oŜenił! Jezus z nią sypiał! Jezus miał z nią dziecko!). Ale historycy mogą opierać 
się tylko na źródłach i jeśli ich nie ma, nie powinni zapełniać białych plam płodami 
wyobraźni. śadne źródła nie sugerują, Ŝe Maria Magdalena pochodziła „z domu 
Beniamina” (jak utrzymuje Leigh Teabing), a nawet gdyby jasno to z nich wynikało, nie 
oznaczałoby, Ŝe była spokrewniona z rodziną królewską (z rodu Beniamina pochodziło 
mnóstwo ludzi, z apostołem Pawłem włącznie; Fil. 3,5); nic nie świadczy o tym, by Jezus 
powierzył jej przywództwo swojego Kościoła (nie wspomina o tym nawet Ewangelia Marii 
Magdaleny), Ŝe oŜenił się z nią, Ŝe z nią sypiał albo Ŝe kiedykolwiek udała się do Galii.
     Są teŜ inne wzmianki o Marii Magdalenie, występujące tylko w pojedynczych 
źródłach. Na przykład jedynie Łukasz twierdzi, Ŝe Jezus wypędził z niej „siedem 
demonów”. Nie wiemy, niestety (zakładając, Ŝe Łukasz mówi prawdę), co to były za 
demony. Pomysł, Ŝe to one właśnie popychały ją do prostytucji, wydaje się naciągany. 
Większość demonów w ewangeliach odbiera ludziom mowę, wpędza ich w choroby albo 
kaŜe im rzucać się w ogień lub do jeziora. Co więcej, w Ŝadnej z tych wzmianek — nawet 
w tej u Łukasza — nie ma ani słowa sugestii, Ŝe Maria Magdalena była prostytutką. 
Zasugerował to mniej więcej pięćset lat później papieŜ Grzegorz Wielki, który podczas 
kazania dal do zrozumienia, Ŝe grzesznicą wspomnianą u Łukasza 7,36-50 była właśnie 
Maria Magdalena. Jednak współcześni badacze Pisma Świętego nie uwaŜają tej 
identyfikacji za wiarygodną. W siódmym rozdziale Ewangelii Łukasza jest mowa o 
namaszczeniu Jezusa przez nie wymienioną z imienia kobietę, którą to opowieść Łukasz 
przejął od Marka i ubarwił ją nieco na uŜytek swoich czytelników. Marek nie utoŜsamia tej 
kobiety z Marią Magdaleną, ani teŜ, gwoli ścisłości, nie nazywa jej grzesznicą. Z relacji 
Łukasza równieŜ nie wynika, Ŝe była to Maria Magdalena, gdyŜ kiedy pojawia się ona w 

Strona 72

11817

następnym ustępie, Łukasz ukazuje ją tak, jakby wspomniał o niej po raz pierwszy (Łuk. 
8,2). Co ciekawe, w Ewangelii Jana znajdujemy podobną opowieść o namaszczeniu 
Jezusa (choć Jan umiejscawia to wydarzenie w Betanii w Judei, a nie w Galilei, jak 
Łukasz). Jak juŜ jednak wspomniałem, u Jana namaszcza Chrystusa Maria z Betanii, a nie 
bezimienna kobieta (albo Maria Magdalena), dzieje się to zaś w jej domu, a nie (jak u 
Łukasza) w domu niejakiego Szymona, faryzeusza. Tak czy inaczej, Maria z Betanii i 
Maria Magdalena pochodzą z róŜnych miast i z całą pewnością nie są jedną i tą samą 
osobą.
Podsumowanie
     Ujmując rzecz w skrócie, najstarsze, najbardziej wiarygodne źródła nie dostarczają 
nam zbyt wielu informacji o Marii Magdalenie. Nic dziwnego, Ŝe kierowani ciekawością 
chrześcijanie z drugiego i trzeciego wieku, którzy rozwijali, korygowali, modyfikowali, a 
czasem sztukowali przekazy o Jezusie, snuli domysły na temat tej jednej z nielicznych 
znanych z imienia kobiet z bliskiego kręgu jego wyznawców i zaczęli opowiadać o niej nie 
oparte na faktach historie. I nic dziwnego, Ŝe te niestworzone opowieści znalazły oddźwięk 
u dzisiejszych czytelników, pragnących dowiedzieć się o Marii Magdalenie więcej, niŜ 
wynika ze źródeł. I nic dziwnego, Ŝe powstają na jej temat współczesne legendy, w tym i 
ta, wedle której Magdalena była Ŝoną Jezusa, jego partnerką seksualną i matką jego 
dziecka — co opisali w swej ksiąŜce autorzy Świętego Graala, Świętej Krwi i co 
praktycznie bez zmian przejął od nich autor Kodu Leonarda da Vinci.
     

ROZDZIAŁ ÓSMY
Kobiecość we wczesnym chrześcijaństwie
     Jedną z najwaŜniejszych kwestii poruszanych — w Kodzie Leonarda da Vinci jest 
rola kobiecości w chrześcijaństwie. Według Leigh Teabinga i Roberta Langdona, 
członkowie tajnego stowarzyszenia zwanego Zakonem Syjonu uwaŜają, nie bez podstaw, 
Ŝe pierwsi chrześcijanie oddawali cześć kobiecości — zarówno w sferze ludzkiej, jak i 
boskiej — co przejawiało się w ich praktykach kultowych. Pogląd ten znajduje wyraz w 
jednym z pierwszych wyjaśnień, których Langdon udziela Sophie Neveu na temat 
specyficznych obrzędów praktykowanych do dziś przez Zakon Syjonu:
     
     — Sophie — powiedział Langdon — tradycja zakonu, która kaŜe oddawać 
cześć Wielkiej Bogini, wypływa z potrzeby zaprzeczenia oszustwu, które dokonało 
się u początków Kościoła rzymskiego, kiedy to zdewaluowano kobiecość, a 
wyniesiono na piedestał męskość. [...] Zakon uwaŜa, Ŝe Konstantynowi i jego 
męskim następcom udało się nawrócić świat z pogańskiego matriarchatu na 
chrześcijański patriarchat dzięki kampanii propagandowej, która demonizowała 
sakralność kobiecą i usuwała na zawsze Wielką Boginię ze współczesnych religii, 
(str. 160-161)
     
     Z dalszego ciągu powieści dowiadujemy się, Ŝe jednym z elementów 
podtrzymywanego przez Zakon Syjonu pradawnego kultu Wielkiej Bogini jest rytuał hieros 
gamos dosłownie „święte zaślubiny” — którego uczestnicy obserwują swego przywódcę i 
jego partnerkę łączących się w świętym akcie seksualnym. Sophie sama przed dziesięciu 
laty mimo woli i z katastrofalnym skutkiem zobaczyła ten sekretny obrzęd, celebrowany 
przez jej dziadka, Jacquesa Sauni?re’a, kustosza Luwru, uprawiającego seks w otoczeniu 
ubranych w powłóczyste szaty zamaskowanych męŜczyzn i kobiet śpiewających w piwnicy 
ich wiejskiego domu. Nie wiedząc, czym jest ten rytuał, pełna najgorszych podejrzeń, 
zerwała wszelkie kontakty z dziadkiem. Teraz jednak dowiaduje się od Langdona i 
Teabinga, Ŝe to, co widziała, nie było obrzędem jakiejś perwersyjnej sekty, ale świętym 
misterium celebrowanym przez ludzi świadomych istoty kobiecości oraz konieczności 
zjednoczenia męŜczyzny i kobiety dla urzeczywistnienia boskości w naturze.

Strona 73

11817

     Langdon i Teabing utrzymują, Ŝe rytuał ten ma staroŜytne korzenie, co więcej, Ŝe 
pierwsi chrześcijanie czcili pierwiastek Ŝeński i dopiero w wyniku ingerencji patriarchalnie 
nastawionego cesarza Konstantyna w czwartym wieku zaczęto kobiecość demonizować, 
co doprowadziło do umniejszenia pozycji kobiet, podczas gdy męskość, zarówno w sferze 
ludzkiej, jak i boskiej, została uznana za dominującą i świętą.
     Czy taki obraz wczesnego chrześcijaństwa jest zgodny z prawdą? Czy przed 
czasami Konstantyna kobiety miały tak wysoką pozycję w Kościele? Czy pierwsi 
chrześcijanie czcili Ŝeński aspekt bóstwa? Czy obejmowało to tajemne rytuały seksualne? 
Czy pierwiastek Ŝeński został wyklęty przez Konstantyna i jego męskie kohorty?
     Na część z tych pytań trudno udzielić odpowiedzi. MoŜemy jednak zacząć od 
stosunkowo łatwej do zweryfikowania tezy, Ŝe w początkach chrześcijaństwa kobietom 
przyznawano zaszczytne miejsce w Kościele i Ŝe zachowały one tę wysoką pozycję (a 
nawet władzę) aŜ do czasów cesarza Konstantyna.
Kobiety w początkach chrześcijaństwa
     Wiele wskazuje na to, Ŝe kobiety rzeczywiście odgrywały we wczesnym Kościele 
większą rolę niŜ w społeczeństwie jako takim. Wiemy juŜ, Ŝe kobiety, w tym Maria 
Magdalena, wspierały własnymi funduszami kaznodziejską działalność Jezusa. Prowadził 
on z nimi publiczne dyskusje i spory. Uzdrawiał je. Miał kobiety wśród swych zwolenników, 
a część z nich towarzyszyła mu w drodze z Galilei do Jerozolimy w ostatnim tygodniu jego 
Ŝycia. Kobiety najwyraźniej przyglądały się jego ukrzyŜowaniu, choć męŜczyźni uciekli; 
kobiety widziały jego pogrzeb. I, jak zgodnie twierdzą autorzy wszystkich 
najwcześniejszych przekazów, to właśnie kobiety trzeciego dnia stwierdziły, Ŝe jego grób 
jest pusty, i rozgłosiły o jego zmartwychwstaniu. Krótko mówiąc, kobiety odegrały 
znaczącą rolę zarówno w Ŝyciu, jak i przy śmierci Jezusa.
     A jak rzecz się miała ze wspólnotami religijnymi zakładanymi przez jego pierwszych 
wyznawców? To prawda, Ŝe tak, jak było za Ŝycia Jezusa, równieŜ po jego śmierci 
dominujące role przypadały męŜczyznom. Przywódcami pierwszej gminy chrześcijańskiej 
w Jerozolimie byli męŜczyźni wyróŜniający się z jego (męskiej) dwunastki apostołów — 
zwłaszcza Piotr — oraz jeden z braci Jezusa, Jakub, który najpewniej został jego 
wyznawcą wkrótce po ukrzyŜowaniu (1 Kor. 15,7). MęŜczyźni kierowali praktyczną 
działalnością Kościoła (Dz. 6). MęŜczyznami była większość wczesnochrześcijańskich 
misjonarzy, znanych nam z takich źródeł jak Dzieje Apostolskie — między innymi 
Barnaba, Filip oraz świeŜo nawrócony Paweł z Tarsu (Dz. 8-9). Wśród najwaŜniejszych 
neofitów wymieniani są głównie męŜczyźni, jak na przykład centurion Korneliusz (Dz. 10-
11). Na zgromadzeniu zwołanym dla rozstrzygnięcia głównego problemu stojącego przed 
powstającym Kościołem — czy nawróceni poganie muszą przestrzegać prawa 
MojŜeszowego, by móc nazywać się chrześcijanami — głos zabierali przede wszystkim 
męŜczyźni (Dz. 15). I tak dalej.
     Czy moŜna uznać, Ŝe to akcentowanie roli męŜczyzn odzwierciedla raczej osobiste 
uprzedzenia autora Dziejów niŜ realia historyczne? Zapewne nie: ten sam człowiek napisał 
teŜ Ewangelię Łukasza, która w większej mierze niŜ inne podkreśla rolę kobiet w Ŝyciu 
Jezusa. MoŜna więc uznać, Ŝe obraz, jaki przedstawia w Dziejach, nieźle oddaje 
rzeczywistość (a w kaŜdym razie nie jest to jawna patriarchalna propaganda). Mamy 
jednak równieŜ kontrposzlaki sugerujące, Ŝe kobiety odgrywały znaczącą rolę w rodzących 
się gminach chrześcijańskich pierwszego stulecia. Poszlak tych dostarczają nam pisma 
apostoła Pawła, najwcześniejszego znanego nam autora chrześcijańskiego, który zostawił 
po sobie zbiór listów do współwyznawców z róŜnych miast, w których udzielał im 
wskazówek i porad. Ze wszystkich listów Pawła wynika jasno, Ŝe kobiety, i u niego 
wymieniane rzadziej niŜ męŜczyźni, miały niekiedy wysoką pozycję w społecznościach 
chrześcijańskich.
Kobiety w gminach Pawłowych
     Najlepiej o tym świadczy list Pawła do Rzymian . Paweł pozdrawia w nim imiennie 
niektórych członków gminy i uderzające jest, Ŝe znaczną część tych pozdrowień kieruje do 
kobiet. Choć większość wymienionych stanowią męŜczyźni, jak się zdaje, kobiety w tej 

Strona 74

11817

gminie w niczym im nie ustępują. Paweł wymienia Febe, wspierającą go finansowo 
diakonisę zboru w Kenchrach, której powierzył list do Rzymian (16,1-2). Wspomina 
Pryskę, która ze swym męŜem Akwilą jest w znacznej mierze odpowiedzialna za szerzenie 
wiary wśród pogan i utrzymuje zbór we własnym domu (w. 3-4; zauwaŜmy, Ŝe Paweł 
wymienia ją przed męŜem). Pozdrawia Marię, misjonarkę pracującą wśród Rzymian (w. 6), 
Tryfenę, Tryfozę i Persydę, które nazywa „pracującymi w Panu” (w. 12). Mówi teŜ o Julii, o 
matce Rufa i o siostrze Nereusza, które zdają się wiele znaczyć w tej społeczności (w. 13, 
15). I co najbardziej godne uwagi, pozdrawia Junię, którą nazywa „zaszczytnie znaną 
między apostołami” (w. 7). Apostołów najwyraźniej było więcej niŜ dwunastu i nie wszyscy 
byli męŜczyznami.
     Inne listy Pawła potwierdzają, Ŝe kobiety aktywnie zaangaŜowały się w działalność 
gmin chrześcijańskich. Na przykład z jego Listu do Koryntian dowiadujemy się, Ŝe 
uczestniczyły w naboŜeństwach, modląc się i prorokując przed zgromadzeniem (1 Kor. 
11,4-6). A w Liście do Filipian jedynymi członkami gminy, których Paweł wspomina z 
imienia, są dwie kobiety, Ewodia i Syntycha, których niejednomyślność martwi apostoła, 
zapewne dlatego, Ŝe mają one powaŜanie wśród wiernych (Fil. 4,2).
     Gdyby chrześcijaństwo było, jak utrzymują niektórzy, religią o wybitnie 
patriarchalnym nastawieniu, trudno byłoby wytłumaczyć tak rzucającą się w oczy 
obecność kobiet w zakładanych przez Pawła gminach. Jak jednak moŜemy to wyjaśnić w 
świetle wypowiedzi Pawła na temat męŜczyzn i kobiet? Do grona zwolenników Jezusa 
przyciągało kobiety prawdopodobnie jego apokaliptyczne przesłanie, Ŝe nadchodzące 
królestwo przyniesie odmianę losu: ci, którzy dotąd byli uciskani i ciemięŜeni, zostaną 
wywyŜszeni. Naturalne było więc, Ŝe kobiety — zwłaszcza w społeczeństwach 
patriarchalnych, podporządkowane ojcom lub męŜom — mogły dostrzec w tych 
proroctwach nadzieję dla siebie. Jak stwierdziliśmy, Paweł równieŜ był apokaliptykiem. 
Czy moŜemy więc uznać, Ŝe kobiety w załoŜonych przezeń gminach realizowały w 
pewnym sensie ideały przyszłego Królestwa BoŜego, odrzucając panujące powszechnie 
patriarchalne normy i przyjmując równe męŜczyznom role w mniejszych społecznościach 
swych gmin?
     Wiele o poglądach Pawła na temat kobiet mówi List do Galacjan (3,28), w którym 
stwierdza on, Ŝe kaŜdy chrześcijanin, który został „w Chrystusie ochrzczony”, zaczyna juŜ 
się wyzwalać od społecznych podziałów: „Nie masz śyda ani Greka, nie masz niewolnika 
ani wolnego, nie masz męŜczyzny ani kobiety; albowiem wy wszyscy jedno jesteście w 
Jezusie Chrystusie”. Sądząc z tych słów, moŜna by się spodziewać, Ŝe w gminach 
chrześcijańskich nie będzie Ŝadnych rozróŜnień wynikających z pozycji towarzyskiej czy 
statusu społecznego: wszyscy ludzie są równi „w Chrystusie”. A jednak z innych pism 
Pawła wynika jasno, Ŝe podobnie jak Jezus, nigdy nie nakłaniał on do rewolucji 
społecznej, w której podziały tego świata zostałyby zniesione wraz z ustanowieniem 
nowego ładu. Ani razu, na przykład, nie nawołuje on do zniesienia niewolnictwa; przyjmuje 
raczej, Ŝe będzie ono trwało jako instytucja społeczna na tym świecie (zob. jego list do 
Filemona). I chociaŜ „w Chrystusie [...] nie masz męŜczyzny ani kobiety”, rzeczywistość 
jest taka, Ŝe dopóki nie nastanie Królestwo BoŜe, ludzie, z chrześcijanami włącznie, będą 
Ŝyć na tym świecie. Tak więc, choć zdaniem Pawła ostatecznie nie będzie róŜnicy między 
płciami, róŜnica ta wciąŜ istnieje.
     To dlatego Paweł moŜe mówić kobietom z Koryntu, Ŝe kiedy modlą się i prorokują w 
kościele, muszą nakrywać głowę welonem (1 Kor. 11,2-16). Niektóre wyznawczynie 
najwyraźniej zbytnio wzięły sobie do serca jego nauki, ze w Chrystusie nie ma róŜnicy 
między męŜczyznami a kobietami, i zaczęły jak oni przemawiać publicznie z odkrytymi 
głowami (co w tamtej epoce uchybiało formom towarzyskim). Paweł twierdził jednak, Ŝe 
choć ostatecznie róŜnice te znikną, na razie jeszcze istnieją, tak więc kobiety nie powinny 
ubierać się ani zachowywać jak męŜczyźni. Powinny nakrywać głowy (męŜczyźni zaś nie).
Kobiety w gminach popawłowych
     Stanowisko Pawła w sprawie kobiet moŜe nam się wydawać, delikatnie mówiąc, 
ambiwalentne: teoretycznie kobiety i męŜczyźni są równi w Chrystusie, ale rzeczywistość 

Strona 75

11817

wygląda inaczej, więc męŜczyźni powinni zachowywać się jak męŜczyźni, a kobiety jak 
kobiety. Uderzające jest, Ŝe w późniejszych czasach przywódcy załoŜonych przez niego 
gmin podkreślali jedną albo drugą stronę tego ambiwalentnego stanowiska. Wiemy na 
przykład o pewnych późnych uczniach Pawła, którzy głosili równość kobiet i twierdzili, Ŝe 
kobiety tak samo jak męŜczyźni powinny aktywnie uczestniczyć w Ŝyciu gmin 
chrześcijańskich oraz działalności misyjnej. Nigdzie nie przejawia się to wyraźniej niŜ w 
legendach otaczających rzekomą uczennicę Pawła o imieniu Tekla.
     Opowieści o Tekli cieszyły się wielką popularnością w drugim i trzecim wieku . 
Dowiadujemy się z nich, Ŝe Tekla była zaręczoną poganką, która pewnego dnia 
przypadkiem wysłuchała kazania apostoła Pawła. Jak mówi legenda, głosił on w tym 
kazaniu, Ŝe wszyscy ludzie, męŜczyźni i kobiety, powinni Ŝyć w absolutnej czystości. Jeśli 
mają męŜów i Ŝony, nie powinni z nimi współŜyć; jeśli są stanu wolnego, powinni pozostać 
wolni. Zachowując czystość, człowiek moŜe odziedziczyć Królestwo BoŜe.
     Tekla bardzo się przejęła tymi naukami i zerwała zaręczyny, ku wielkiemu 
rozczarowaniu i niezadowoleniu narzeczonego, który ze złości wydał ją rzymskim władzom 
jako zasługującą na karę chrześcijankę. Tu następuje szereg barwnych i ekscytujących 
scen, w których Tekla w cudowny sposób wychodzi cało z opresji, gdy rzucają ją na 
poŜarcie dzikim bestiom, a potem usiłują spalić na stosie. Ostatecznie udaje jej się 
spotkać z Pawłem i staje się dozgonną orędowniczką jego nauk o czystości, po czym 
sama wyrusza w podróŜ misyjną, by głosić dobrą nowinę i nawracać innych na wiarę 
Pawłowa.
     Trudno określić, ile prawdy historycznej zawiera ta opowieść, ale pewne jest, Ŝe 
trafiała ona w gusta licznych czytelników. Niektórzy uczeni przypuszczają, Ŝe większość 
owych odbiorców stanowiły kobiety, gdyŜ Ŝycie w czystości mogły one postrzegać jako 
Ŝycie w wolności — wolności od więzów patriarchalnego małŜeństwa, zaleŜności od woli i 
kaprysów męŜa. W świecie zdominowanym przez męŜczyzn przyjęcie głoszonej przez 
Pawła ewangelii mogło więc dawać poczucie wyzwolenia. Nie ulega wątpliwości, Ŝe liczni 
chrześcijanie z drugiego i trzeciego wieku widzieli w Pawle orędownika wyzwolenia kobiet.
     Jednak inni chrześcijanie interpretowali jego słowa odmiennie, jako pochwałę 
uległości kobiet zarówno w małŜeństwie, jak i w Kościele. Takie spojrzenie na nauki Pawła 
moŜna dostrzec juŜ w Nowym Testamencie. Wspomniałem wcześniej, Ŝe Nowy Testament 
zawiera trzynaście listów uwaŜanych za listy Pawła. Jednak juŜ w dziewiętnastym wieku 
uczeni zaczęli wysuwać przekonywające argumenty na to, Ŝe niektóre z tych listów nie są 
jego autorstwa, ale zostały mu przypisane przez jego późniejszych zwolenników. Mówiąc 
konkretniej, wśród naukowców panuje w zasadzie zgoda co do tego, Ŝe Paweł nie jest 
autorem tak zwanych listów pasterskich: 1 i 2 Listu do Tymoteusza oraz Listu do Tytusa . 
Uderzające jest, Ŝe z tekstów tych wyłania się zupełnie inny wizerunek Pawła niŜ ten, który 
został odmalowany w opowieściach o jego rzekomej uczennicy Tekli. GdyŜ wedle tej 
korespondencji na czele gmin mają stać męŜczyźni, kobiety zaś powinny być im uległe 
pod kaŜdym względem. W najbardziej chyba znanym fragmencie tych listów „Paweł” (tzn. 
nieznany autor podszywający się pod Pawła) pisze:
     
     Kobieta niech się uczy w cichości i w pełnej uległości; nie pozwalam zaś 
kobiecie nauczać ani wynosić się nad męŜa; natomiast powinna zachowywać się 
spokojnie. Bo najpierw został stworzony Adam, potem Ewa. I nie Adam został 
zwiedziony, lecz kobieta, gdy została zwiedziona, popadła w grzech; lecz dostąpi 
zbawienia przez macierzyństwo, jeśli trwać będzie w wierze i w miłości, i w 
świątobliwości, i w skromności. (1 Tym. 2,11-15)
     
     W autentycznych listach Pawła, a takŜe w późniejszych, legendarnych Dziejach 
Tekli, znajdujemy informacje o kobietach aktywnie zaangaŜowanych w działalność 
Kościoła: modlących się, prorokujących i nauczających (a w późniejszej tradycji, do której 
naleŜą teŜ opowieści o Tekli, takŜe chrzczących). Jednak w tym fragmencie 1 Listu do 
Tymoteusza jego autor stwierdza, Ŝe wszystko to jest zakazane. Kobiety mają milczeć i 

Strona 76

11817

być uległe. Ich jedyną drogą do zbawienia jest rodzenie dzieci .
     Tu chciałbym zwrócić uwagę na dwie istotne kwestie: 1. jest to pogląd, który 
ostatecznie przewaŜył w sporze między kobietami, które chciały zajmować poczesne 
miejsce w chrześcijańskiej społeczności, a męŜczyznami (oraz, być moŜe, takŜe częścią 
kobiet), którzy chcieli je sobie podporządkować, 2. to ograniczenie roli kobiet nie nastąpiło 
dopiero za cesarza Konstantyna, lecz juŜ kilka wieków wcześniej. Jego przejawy widzimy 
nawet w pismach Nowego Testamentu.
     Ale jak powstały te róŜnice między Pawłem z Listu do Galacjan 3,28, który 
utrzymywał, Ŝe w Chrystusie obie płci są sobie równe, a „Pawłem” z listów pasterskich, 
który nauczał o dominacji męŜczyzn? Wielu uczonych uwaŜa, Ŝe odbyło się to 
następująco. Pierwsze gminy chrześcijańskie oŜywiał apokaliptyczny zapał. Spodziewano 
się, Ŝe lada dzień nastąpi koniec świata. W nadchodzącym Królestwie BoŜym miała 
panować pełna równość, więc równość ta powinna do pewnego stopnia przejawiać się juŜ 
tu i teraz jako zapowiedź przyszłego stanu rzeczy. Ale królestwo to nie nadeszło i Kościół 
przestawił się na kurs długofalowy. W rezultacie chrześcijanie podjęli na nowo normalne 
Ŝycie według powszechnie wówczas przyjętych wzorów — co oznaczało, między innymi, 
Ŝe kobiety były usuwane w cień i podporządkowywane męŜczyznom. Z czasem, gdy 
królestwo wciąŜ nie nadchodziło, chrześcijaństwo nabrało charakteru patriarchalnego. 
Stało się to stosunkowo szybko, tak Ŝe w drugim wieku kobiety nie odgrywały juŜ w 
większości chrześcijańskich gmin znaczącej roli. I znów nie była to decyzja cesarza 
Konstantyna. Za jego czasów wszystko to było juŜ zamierzchłą historią.
     Nie chcę przez to powiedzieć, Ŝe w drugim wieku wszyscy chrześcijanie odmawiali 
kobietom znaczenia. Wręcz przeciwnie: legendy o Tekli i innych jej podobnych cieszyły się 
popularnością właśnie dlatego, Ŝe tu i ówdzie silnie zaznaczały się odmienne tendencje. 
Mogę wymienić dwa przykłady.
Kobiety wśród montanistów
     Montanizm był ruchem religijnym nazwanym tak od Montana z Artabanu, proroka 
działającego w drugiej polowie drugiego wieku, który przepowiadał rychle nadejście 
Królestwa BoŜego (nurt apokaliptyczny w chrześcijaństwie nigdy nie wygasł do końca — 
istnieje on, w gruncie rzeczy, do dziś) i ostrzegał chrześcijan, Ŝe w związku z tym powinni 
Ŝyć w ciągłej gotowości, kierując się surowymi zasadami moralnymi. Do pierwszych 
zwolenników Montana naleŜały dwie prorokinie, Maksymilla i Pryscylla, których 
przepowiednie, wygłaszane rzekomo z natchnienia Ducha Świętego, uchodziły za równie 
waŜne jak samego mistrza. Kobiety te najwyraźniej przypisywały sobie duŜą rolę w 
apokaliptycznych wydarzeniach, które miały wkrótce nastąpić. Jak przepowiedziała kiedyś 
Maksymilla, „Po mnie nie będzie juŜ więcej proroctw, ale Koniec” .
     MoŜna by sądzić, zwaŜywszy na wysoką pozycję tych kobiet, Ŝe w kręgach 
montanistycznych istniało swego rodzaju równouprawnienie płci. Jak się jednak okazuje, 
nie było zbyt wielkiego związku między rzeczywistością społeczną (prorokinie) a ideologią 
(drugorzędna pozycja kobiet). Najsłynniejszym nabytkiem montanistów był zjadliwy, a przy 
tym płodny chrześcijański apologeta, polemista i pogromca herezji Tertulian z Kartaginy 
(160-225 n.e.), jeden z największych mizoginów staroŜytnego chrześcijaństwa. Tertulian 
bezlitośnie atakował kobiety pretendujące do przywódczych ról w Kościele. Jego poglądy 
na płeć Ŝeńską są widoczne w pierwszych zdaniach traktatu, w którym ganił kobiety za to, 
Ŝe stroją się w piękne suknie i klejnoty, by dodać sobie atrakcyjności (gdyŜ w oczach Boga 
nie ma w nich nic atrakcyjnego). Twierdził on, Ŝe kaŜda kobieta jest potomkinią Ewy i 
wzorem swej pramatki, Ŝe osobiście ponosi odpowiedzialność za wszystkie grzechy, jakie 
pojawiły się na świecie, by nękać ludzi (to znaczy męŜczyzn):
     
     CzyŜ nie wiecie, Ŝe kaŜda z was jest Ewą? Wyrok wydany przez Boga na 
waszą płeć wciąŜ jest w mocy: Ŝywa więc musi być i wina. Wy jesteście bramą 
diabła: wy naruszyłyście zakazane drzewo: wy pierwsze odstąpiłyście od boskiego 
prawa: wy namówiłyście tego [tj. Adama], do którego diabeł sam nie ośmielił się 
przystąpić. Wy zniszczyłyście z taką łatwością obraz Boga, męŜczyznę. Z powodu 

Strona 77

11817

nałoŜonej na was kary — to jest śmierci — nawet Syn BoŜy musiał umrzeć. I wy 
chcecie się stroić? 
     
     Pogląd to niezbyt liberalny. Zmierzam do tego, Ŝe nawet jeśli kobiety miały wysoką 
pozycję religijną, nie musi to wcale oznaczać, Ŝe były one czczone ze względu na swą 
kobiecość. Niekiedy bywało wręcz przeciwnie.
Kobiety wśród gnostyków
     Do czasów Konstantyna w społecznościach chrześcijańskich kobiety miały 
prawdopodobnie najwyŜszą pozycję w rozmaitych sektach gnostyckich, o których 
mówiliśmy w rozdziale drugim. Chciałbym tu jeszcze raz podkreślić, Ŝe gnostycyzm nie był 
ruchem jednolitym — było to mnóstwo rozmaitych systemów wierzeń, zbieŜnych ze sobą 
w kilku najwaŜniejszych punktach, takich jak dualistyczne przekonanie, Ŝe obok złego 
świata materii istnieje dobry świat ducha, oraz Ŝe wyzwolić od złej, materialnej egzystencji 
moŜe jedynie otrzymana od Boga wiedza (gnoza). Wydaje się jednak, Ŝe w wielu sektach 
gnostyckich kobiety odgrywały znaczącą rolę i Ŝe istniało w nich coś w rodzaju kultu 
kobiecości. Są nawet poszlaki, Ŝe praktykowano w nich obrzędy przypominające hieros 
gamos opisany w Kodzie Leonarda da Vinci. Jednak większość tych poszlak jest 
niejednoznaczna i trudno je zinterpretować. Przeciwnikami rozmaitych odłamów 
gnostycyzmu byli Ojcowie Kościoła, których dzieła zostały w późniejszych czasach uznane 
za ortodoksyjne . Pisarze ci niekiedy atakowali gnostyków za ich dziwaczne (z 
ortodoksyjnego punktu widzenia) poglądy na sferę boską — która była siedzibą nie 
jednego prawdziwego Boga, ale licznych, zarówno męskich, jak i Ŝeńskich bóstw. Co 
więcej, atakowali ich równieŜ za to, Ŝe pozwalali kobietom pełnić znaczące, przywódcze 
funkcje w swoich wspólnotach. Nawet w zachowanych pismach gnostyckich znajdujemy 
sporadyczne wzmianki świadczące o wysokiej pozycji kobiet. Niektóre z tych tekstów, jak 
widzieliśmy, cytowane są w Kodzie Leonarda da Vinci — przede wszystkim dwie 
wspomniane juŜ ewangelie: Marii Magdaleny oraz Filipa. Pora przyjrzeć się im bliŜej.
Ewangelia Marii Magdaleny
     Ewangelia Marii Magdaleny powstała prawdopodobnie w drugim wieku, być moŜe w 
drugiej jego połowie . Choć nie mamy kompletnego tekstu, nie ulega wątpliwości, Ŝe była 
to księga intrygująca, między innymi dlatego, Ŝe Maria Magdalena jest tu ukazana jako 
postać o wysokiej pozycji wśród apostołów Jezusa. W jednym z końcowych fragmentów 
apostoł Lewi, zwracając się do swych towarzyszy, przyznaje wręcz, Ŝe Jezus „miłował ją 
bardziej niŜ nas”. O szczególnym charakterze związku Marii Magdaleny z Jezusem 
świadczy przede wszystkim to, Ŝe właśnie jej odsłania on w wizji sprawy niepojęte dla 
apostołów.
     Ewangelia ta składa się z dwóch części. W pierwszej z nich zmartwychwstały Jezus 
ukazuje się wszystkim apostołom, wygłasza naukę na temat natury grzechu, udziela im 
końcowego błogosławieństwa i napomnienia, nakazuje głosić ewangelię, po czym znika. 
Apostołowie są zasmuceni jego odejściem, ale Maria Magdalena pociesza ich i nakłania, 
by zastanowili się nad jego słowami. Następnie Piotr prosi ją, Ŝeby powiedziała im, co 
Jezus przekazał jej na osobności. W drugiej części ewangelii opisuje ona swoją wizję. 
Niestety w manuskrypcie brakuje czterech stron, tak więc znamy tylko początek i koniec jej 
relacji. Wydaje się jednak, Ŝe treścią tej wizji była rozmowa z Jezusem, który wyjaśnił, jak 
ludzka dusza moŜe wspiąć się ponad cztery rządzące światem siły, by znaleźć wieczny 
spoczynek. Ów opis losów duszy przypomina opowieści o zbawieniu, jakie znajdujemy w 
innych gnostyckich tekstach.
     Ewangelia ta mówi dalej, Ŝe dwaj apostołowie — Andrzej i Piotr — zakwestionowali 
tę wizję; ostatecznie jednak Lewi zwrócił im uwagę, Ŝe Maria Magdalena była ulubienicą 
Jezusa, i upomniał ich, Ŝeby zgodnie z jego nakazem ruszyli w świat głosić dobrą nowinę. 
Księga kończy się stwierdzeniem, Ŝe tak właśnie zrobili .
     Oto zatem jest tekst akcentujący rolę Marii Magdaleny — kobiety, której Chrystus 
powierzył waŜną, dotyczącą zbawienia wiedzę. Nie od rzeczy będzie tu wspomnieć, Ŝe 
Leigh Teabing w Kodzie Leonarda da Vinci całkowicie błędnie go interpretuje, mówiąc:

Strona 78

11817

     
     — [...] W tej części ewangelii Jezus juŜ podejrzewa, Ŝe wkrótce zostanie ujęty 
i ukrzyŜowany. Daje więc Marii Magdalenie wskazówki, jak dalej prowadzić jego 
Kościół, kiedy jego juŜ nie będzie. [...] Według gnostyckich ewangelii to nie Piotrowi 
Chrystus dał wskazówki odnośnie do ustanowienia Kościoła chrześcijańskiego. Dał 
je Marii Magdalenie. (str. 316)
     
     W rzeczywistości opis ten całkowicie mija się z prawdą. Dyskusja przedstawiona w 
Ewangelii Marii Magdaleny odbyła się nie przed, lecz po ukrzyŜowaniu Jezusa, objawienie 
udzielone Marii Magdalenie nie dotyczy „dalszego prowadzenia Kościoła”, ale zbawienia 
duszy. Mimo wszystko mamy tu przynajmniej jeden gnostycki tekst, w którym 
pierwszoplanową rolę odgrywa kobieta. Trzeba jednak podkreślić, Ŝe ta wysoka pozycja 
nie jest uznawana bez zastrzeŜeń, ani teŜ Maria Magdalena nie jest z tego powodu 
otaczana czcią. Wręcz przeciwnie: znaczną część ewangelii zajmują rozwaŜania, czy jej 
wizja zasługuje na zaufanie, skoro została udzielona kobiecie. Najwyraźniej jedni 
członkowie gnostyckiej społeczności, w której powstał ten tekst, odpowiadali na to pytanie 
tak, a inni inaczej.
Ewangelia Filipa
     Innym gnostyckim tekstem odgrywającym waŜną rolę w Kodzie Leonarda da Vinci 
jest Ewangelia Filipa . Księga ta była nieznana aŜ do roku 1945, kiedy to odkryto ją wśród 
dokumentów składających się na bibliotekę z Nag Hammadi. O ile nie ulega wątpliwości, 
Ŝe jest to utwór gnostycki, pochodzący być moŜe z początków trzeciego wieku, o tyle treść 
tej księgi jest w szczegółach niejasna. Częściowo wynika to z jej konstrukcji: jest to 
przypisany Filipowi, jednemu z uczniów Jezusa, zbiór mistycznych refleksji wyjętych z 
wcześniejszych kazań, traktatów i medytacji teologicznych. PoniewaŜ refleksje te podane 
są we względnym oderwaniu, bez jakiejkolwiek narracji z prawdziwego zdarzenia, ich 
interpretacja nastręcza powaŜnych trudności .
     Jedną z najbardziej rzucających się w oczy cech tego tekstu jest podkreślany 
wielokrotnie kontrast między tymi, którzy posiedli zrozumienie, a tymi, którzy go nie 
dostąpią, między wiedzą egzoteryczną (dostępną dla wszystkich) a ezoteryczną (dostępną 
jedynie dla wtajemniczonych) oraz między niedojrzałymi ignorantami (zwanymi tu 
Hebrajczykami) a dojrzałymi wtajemniczonymi (gnostykami, zwanymi chrześcijanami). Ci, 
którzy nie rozumieją, niewtajemniczeni posiadający jedynie wiedzę egzo teryczną, błądzą 
w wielu sprawach — na przykład akceptując takie idee jak narodziny z dziewicy (w. 17) 
albo zmartwychwstanie Jezusa (w. 21) jako dosłowne opisy faktów, a nie symboliczne 
przedstawienia głębszych prawd.
     W księdze tej często pojawiają się wzmianki o sakramentach. Pięć z nich jest 
wymienionych wprost: chrzest, namaszczenie, eucharystia, zbawienie i komnata 
małŜeńska (w. 68). Trudno powiedzieć, jakie głębsze znaczenie miały te rytuały dla autora. 
Jednak szczególnie intrygujący wydaje się sakrament komnaty małŜeńskiej. Czy chodzi tu 
o jakiegoś rodzaju zjednoczenie pierwiastka męskiego i Ŝeńskiego, zrytualizowany akt 
seksualny celebrowany przez wierzących członków wspólnoty, jak hieros gamos z Kodu 
Leonarda da Vinci? Zdania uczonych są tu podzielone. Biorąc pod uwagę brak 
jakichkolwiek opisów tego sakramentu w samej ewangelii, prawda jest taka, Ŝe nie mamy 
pojęcia, na czym on polegał.
     Ewangelia Filipa zawiera dwa fragmenty, które mają wielkie znaczenie w Kodzie 
Leonarda da Vinci. O jednym z nich była juŜ mowa:
     
     Trzy chodziły z panem zawsze: Maria, jego matka, i jej siostra, i Magdalena, 
ta którą nazywa się jego towarzyszką. „Maria” bowiem jest jego siostrą i jego 
matką, i jego towarzyszką. [*Przeł. A. Dembska i W Myszor, za: Teksty z Nag-
Hammadi, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1979.]
     
     Leigh Teabing twierdzi, Ŝe aramejskie słowo „towarzyszka” w rzeczywistości 

Strona 79

11817

znaczyło „małŜonka”, co ma stanowić dowód, Ŝe Jezus i Maria Magdalena byli 
małŜeństwem. Ale, jak juŜ wiemy, tekst ten nie jest napisany po aramejsku, lecz po 
koptyjsku, a uŜyte w nim słowo (zapoŜyczone z greki, koinonos) w rzeczywistości nie 
znaczy „małŜonka”, ale „towarzyszka”, „przyjaciółka” lub „znajoma”.
     Drugi fragment jest jeszcze bardziej intrygujący, jednak zanim go zacytuję, muszę 
wspomnieć o pewnym związanym z nim problemie. Manuskrypt zawierający Ewangelię 
Filipa jest miejscami zniszczony i podziurawiony, co sprawia, Ŝe część słów jest 
nieczytelna. Dotyczy to takŜe tego fragmentu:
     
     Towarzyszką [brak tekstu] Maria Magdalena [brak tekstu] bardziej niŜ [brak 
tekstu] uczniów [brak tekstu] całował ją [brak tekstu] w [brak tekstu]. [*Polski 
przekład w cytowanym opracowaniu nie uwzględnia tych luk. [*W polskim 
przekładzie mowa tu o kobietach.]
     
     Najwyraźniej Chrystus całuje Marię Magdalenę — ale nie sposób określić, w jaką 
część ciała. Tekst jest dalej zbliŜony do tego, co moŜna znaleźć w Ewangelii Marii 
Magdaleny, włącznie z oburzeniem uczniów, Ŝe Jezus kocha Marię bardziej niŜ ich:
     
     Powiedzieli mu: „Dlaczego kochasz ją bardziej niŜ nas?” Zbawca odpowiedział 
im mówiąc: „Dlaczego nie kocham was tak, jak ją?” [*W polskim przekładzie mowa 
tu o kobietach.].
     
     I znów jasne jest, Ŝe są osoby, które wynoszą miłość Chrystusa do kobiety ponad 
jego miłość do męŜczyzn, ale błędem byłoby chyba uwaŜać jego miłość do Marii 
Magdaleny za róŜniącą się charakterem od jego miłości do męskich uczniów; chodzi tu 
raczej o róŜnicę stopnia.
     Tak czy inaczej, łatwo zrozumieć, dlaczego ortodoksyjni Ojcowie Kościoła, 
popierający patriarchalny nurt swej religii i postrzegający Boga jako „ojca” (a nie, na 
przykład, ojca i matkę), mogli uznać gnostyków za zbłąkane owce, zarówno z powodu ich 
wyobraŜeń o sferze boskiej jako siedzibie licznych męskich oraz Ŝeńskich bóstw, jak i z 
powodu znaczenia, jakie przypisywali kobietom. Z pewnością nie jest jednak prawdą, Ŝe ta 
„feministyczna” orientacja była powszechną cechą chrześcijaństwa w czasach przed 
Konstantynem (jak twierdzą Leigh Teabing i Robert Langdon w Kodzie Leonarda da Vinci); 
istniała ona tylko w jednym z odłamów tej religii — w kilku spośród mnóstwa róŜnorodnych 
sekt objętych wspólną nazwą „gnostycyzm”. Co więcej, została ona zepchnięta na 
margines na długo przed panowaniem Konstantyna. Nie on odpowiada za 
zdemonizowanie pierwiastka Ŝeńskiego w chrześcijaństwie.
     To jednak prowadzi nas do pytania: czy mamy dowody na to, Ŝe w społecznościach 
wczesnochrześcijańskich kiedykolwiek istniał kult kobiecości, albo Ŝe praktykowano rytuał 
hieros gamos?
Kobiecość we wczesnym chrześcijaństwie
     Na te pytania równieŜ trudno odpowiedzieć ze względu na niedostatek i 
niejednoznaczność źródeł.
     Zacznijmy od tego, Ŝe niewiele wskazuje na to, by większość chrześcijan w 
pierwszych wiekach naszej ery oddawała boską cześć pierwiastkowi Ŝeńskiemu. Jeśli 
chodzi o samego Jezusa, z najstarszych znanych nam relacji wynika, Ŝe postrzegał Boga 
jako swego „ojca” i jako takiego teŜ go wielbił. JuŜ w najwcześniejszych ewangeliach 
„ojciec” jest typowym określeniem Boga w ustach Jezusa (w samej tylko Ewangelii 
Mateusza na przykład pojawia się czterdzieści pięć razy); ani razu w tych źródłach nie 
obdarza on Boga mianem „matki”, „siostry” lub jakimkolwiek innym Ŝeńskim przydomkiem. 
I nie ma w tym nic zaskakującego: Jezus był męŜczyzną i apokaliptykiem, przekonanym, 
Ŝe w nadchodzącym królestwie nie będzie małŜeństw ani seksu. Nie zajmowały go róŜnice 
między płciami, poniewaŜ wierzył, Ŝe ostatecznie przestaną one istnieć.
     Podobnie było z Pawłem, pisarzem wysoko cenionym przez gnostyków. Twierdził on, 

Strona 80

11817

Ŝe w Chrystusie nie ma męŜczyzny ani kobiety. Wierzył, Ŝe w czasach, które mają 
nadejść, róŜnice płci znikną. Być moŜe uwaŜał, Ŝe w tej przyszłej epoce wszyscy powrócą 
do stanu, jaki panował w raju, gdy Bóg stworzył człowieka, ale nie odróŜnił jeszcze 
męŜczyzny od kobiety (to nastąpiło dopiero później, kiedy stworzył Ewę z Ŝebra Adama). 
Innymi słowy, ludzie będą androginiczni. On takŜe nie wysławiał więc kobiecości, ale 
przewidywał jej unicestwienie (do spółki z męskością).
     Podobne poglądy znajdujemy nawet w tekstach gnostyckich, gdzie pierwiastek 
Ŝeński odgrywa poza tym dość duŜą rolę — na przykład w wierze, Ŝe sfera boska 
obejmuje zarówno bóstwa męskie, jak i Ŝeńskie, albo Ŝe tląca się w niektórych ludziach 
iskra boskości jest w istocie częścią Ŝeńskiego bóstwa, Sophii, które zostało uwięzione w 
świecie materii (zob. mój opis gnostycyzmu w rozdziale drugim). Ale nawet tu nie ma 
konsekwentnego sławienia kobiecości jako takiej. Przypomnijmy wypowiedź z gnostyckiej 
Ewangelii Tomasza:
     
     Rzekł im Szymon Piotr: „Niech Mariham odejdzie od nas. Kobiety nie są 
godne Ŝycia”. Rzekł Jezus: „Oto poprowadzę ją, aby uczynić ją męŜczyzną, aby 
stała się sama duchem Ŝywym, podobnym do was, męŜczyzn. KaŜda kobieta, która 
uczyni siebie męŜczyzną, wejdzie do królestwa niebios”. (EwTm 114)
     
     Widzimy tu (znów) spór o rolę kobiet w zbawieniu, jednak jeszcze wyraźniej w tym 
widać nie cześć dla kobiecości, ale przekonanie o konieczności jej unicestwienia: do 
królestwa niebios mogą wejść jedynie męŜczyźni (zob. omówienie w rozdziale trzecim).
     Albo rozwaŜmy inną wypowiedź Tomasza, która stanowi być moŜe echo przekonań 
Pawła, Ŝe u kresu czasów nie będzie juŜ męŜczyzny ani kobiety, tylko jedna, pełna istota 
ludzka:
     
     Odrzekł im Jezus: „[...] jeśli macie zwyczaj czynić dwa jednością i stronę 
wewnętrzną czynić tak jak zewnętrzną, a stronę zewnętrzną tak jak wewnętrzną [...] 
i jeśli macie zwyczaj czynić to, co męskie i Ŝeńskie, jednością, aby to, co jest 
męskie, nie było męskim, a to, co Ŝeńskie, nie było Ŝeńskim [...], wtedy wejdziecie 
do królestwa”. (EwTm 22)
     
     Istniały pewne sekty gnostyckie, w których pierwiastek Ŝeński odgrywał bez 
wątpienia waŜną rolę, jednak wśród uczonych panują powaŜne kontrowersje co do tego, 
jak interpretować napomykające o tym źródła . Czy obecność Ŝeńskich bóstw i wysoki 
status kobiet świadczą o kulcie kobiecości? Nie naleŜy tu pomijać dowodów z innych 
odłamów chrześcijaństwa, takich jak montanizm, w których istnienie wysoko postawionych 
kobiet bynajmniej nie wiązało się z powszechnym powaŜaniem dla kobiecości jako takiej.
Obrzędy ku czci kobiecości
     I wreszcie, czy istniały obrzędy, w których oddawano cześć kobiecości, na przykład 
staroŜytne odpowiedniki hieros gamos? Stwierdziliśmy juŜ, Ŝe wspólnota gnostyków, która 
stworzyła Ewangelię Filipa, znająca tajemniczy sakrament „komnaty małŜeńskiej”, mogła 
odprawiać taki rytuał. Najbardziej jednoznaczne świadectwo istnienia podobnego obrzędu 
wcale jednak nie wskazuje na oddawanie czci kobiecości. Niestety, relację tę trzeba 
przyjmować ze sporą rezerwą, gdyŜ pochodzi ona z pism Epifaniusza, ortodoksyjnego 
Ojca Kościoła z czwartego wieku, który ze szczególną zajadłością atakował wszelkie 
„herezje”, w tym takŜe gnostyckie.
     W obszernej krytyce praktyk pewnej sekty gnostyckiej, zwanej przez niego fibionitami 
(znanej takŜe pod innymi nazwami), Epifaniusz szczegółowo opisuje rytuał seksualny, 
który pod pewnymi względami bardzo przypomina to, co widziała Sophie Neveu w piwnicy 
swego wiejskiego domu . Według Epifaniusza, w tajemnym obrzędzie odprawianym nocą, 
w obecności jedynie wtajemniczonych członków sekty, fibionici łączą się w pary z osobami 
nie będącymi ich własnymi małŜonkami i odbywają rytualny akt seksualny; jednak w 
momencie szczytowania męŜczyzna przerywa stosunek i oboje zbierają jego nasienie w 

Strona 81

11817

dłonie. Potem zjadają je razem, mówiąc: „Oto ciało Chrystusa”. Kiedy to moŜliwe, zbierają 
teŜ krew menstruacyjną kobiet i piją ją razem, mówiąc: „Oto krew Chrystusa”. Jeśli kobieta 
niechcący zajdzie w ciąŜę (gdy coitus interruptus się nie powiedzie), płód jest usuwany i 
spoŜywany podczas wspólnego posiłku, który nazywają „doskonałą Paschą”.
     Epifaniusz twierdzi, Ŝe uprawiający ten rytualny seks fibionici naśladują rzekomo 
wydarzenia rozgrywające się w sferze boskiej, by w ten sposób umoŜliwić sobie powrót do 
swych niebiańskich domów, skąd wyszli, i zostali uwięzieni w swych śmiertelnych ciałach. 
Interesujące w tym opisie jest to, Ŝe zamiast — jak hieros gamos Zakonu Syjonu — 
wynosić kobiecość na piedestał, obrzęd ten zdaje się zaprzeczać samej istocie kobiecej 
płodności i zdolności macierzyństwa, gdyŜ w owym akcie seksualnym chodzi o to, by 
kobieta nie zaszła w ciąŜę, a jego owocem nie było dziecko. Rola kobiet w tym obrzędzie 
mija się więc ze wszystkim, co czyni je kobietami (poza tym, Ŝe mają krew menstruacyjną). 
Bez zaskoczenia zatem czytamy dalej, iŜ niektórzy wyŜsi przywódcy wspólnoty (a są to 
wyłącznie męŜczyźni) praktykują rytualną masturbację, by móc spoŜywać „ciało 
Chrystusa” w zaciszu własnej sypialni.
     CięŜko byłoby dać wiarę wszystkiemu, co Epifaniusz mówi o tym rytuale — niektórzy 
uczeni wątpią, czy w ogóle ma to jakiekolwiek podstawy historyczne . Z pewnością trudno 
pojąć, jak mógł dowiedzieć się szczegółów — chodzi przecieŜ o ceremonie dla 
wtajemniczonych, na które nie wpuszczano publiczności za biletami, i nawet księgi tej 
sekty (o których Epifaniusz twierdzi, Ŝe je czytał) nie zawierałyby dokładnych instrukcji. 
MoŜliwe, Ŝe istotnie praktykowano tego rodzaju obrzędy, lecz moŜliwe teŜ, Ŝe opis ów 
zrodził się w płodnej, a czasem teŜ sprośnej, wyobraźni Epifaniusza.
Podsumowanie
     Ocena roli kobiet i znaczenia pierwiastka Ŝeńskiego we wczesnym chrześcijaństwie 
jest dla historyka zadaniem niezwykle trudnym. Pewne rzeczy jednak moŜemy stwierdzić z 
całą pewnością. W początkach chrześcijaństwa kobiety odgrywały znacznie większą rolę 
niŜ w czasach późniejszych. Ich obecność była dobrze widoczna zarówno w otoczeniu 
samego Jezusa, jak i w pierwszych, powiązanych z Pawłem, gminach chrześcijańskich. W 
końcu jednak w religii tej przewaŜyły tendencje patriarchalne, o czym świadczą na 
przykład listy pasterskie, których autorzy napominają kobiety, Ŝeby były posłuszne 
męŜczyznom. Ale nawet biblijny autorytet tych zaleceń nie zdołał uciszyć wszystkich 
kobiet w całym chrześcijaństwie, czego dowody znajdujemy w legendach o Tekli, w ruchu 
montanistycznym oraz w niektórych sektach gnostyckich z drugiego i trzeciego wieku.
     Jak jednak widzieliśmy na przykładzie Tertuliana i montanistów, nie jest wcale 
prawdą, Ŝe wszędzie tam, gdzie kobiety odgrywały znaczącą rolę, kobiecość jako taka 
była darzona szacunkiem. Przypuszczalnie kobiety zachowały największe wpływy w 
rozmaitych sektach gnostyckich, gdzie Ŝeński aspekt boskości był czczony najbardziej 
konsekwentnie. Ale nawet tu mamy wątpliwości, czy gnostycy cenili kobiecość jako taką, 
czy teŜ uwaŜali, Ŝe kobiety powinny wykroczyć poza swą kobiecość albo po to, by 
upodobnić się do męŜczyzn, albo by osiągnąć stan, w którym nie ma Ŝadnej róŜnicy 
między męŜczyzną a kobietą. Tak czy inaczej nie jest jasne, w jakiej mierze wszystkie te 
poglądy na kobiecość przejawiały się w rytuałach owych wspólnot i czy oddawano w nich 
cześć świętej kobiecości albo pierwiastkowi Ŝeńskiemu obecnemu w zwykłych kobietach.
     Nie ulega wątpliwości jedynie to, Ŝe chrześcijaństwo przed Konstantynem Wielkim 
nie było religią matriarchalną, która nabrała charakteru patriarchalnego dopiero po 
ingerencji tego cesarza. Wbrew temu, co twierdzi się w Kodzie Leonarda da Vinci, 
patriarchat triumfował niemal w całym chrześcijaństwie juŜ na długo przed czwartym 
wiekiem, a Konstantyn nie miał na to Ŝadnego wpływu.
     

ZAKOŃCZENIE
     Chciałbym zakończyć tę ksiąŜkę tak, jak ją zacząłem akcentem osobistym. Gdy w 
roku 1988 objąłem posadę wykładowcy na Uniwersytecie Karoliny Północnej w Chapel 

Strona 82

11817

Hill, moimi pierwszymi zajęciami był cykl wykładów zatytułowany „Jezus w micie, tradycji i 
historii”. Szczęśliwym trafem semestr rozpoczął się akurat w czasie, kiedy na ekrany kin 
wchodził film Martina Scorsese Ostatnie kuszenie Chrystusa. Postanowiłem wykorzystać 
okazję, kaŜąc swoim studentom obejrzeć ten film i ocenić go, korzystając z wiadomości 
nabytych podczas zajęć. Takie Ŝądanie nie byłoby niczym niestosownym na Północnym 
Wschodzie, gdzie wcześniej wykładałem na Uniwersytecie Rutgersa w New Jersey. Ale tu, 
na Południu, w samym środku „Pasa Biblijnego”, czekało mnie bolesne przebudzenie. 
Moje wymaganie stało się przyczyną małej studenckiej rebelii, gdyŜ kilkoro studentów z 
konserwatywnych środowisk religijnych uznało, Ŝe obejrzenie tego filmu byłoby 
świętokradztwem. Odmówili pójścia do kina i dali do zrozumienia, Ŝe wolą raczej nie 
zaliczyć zajęć.
     Pamiętam, Ŝe nie wierzyłem własnym uszom. Byli to dorośli młodzi ludzie, którzy 
powinni zdawać sobie sprawę, Ŝe nie moŜna krytykować filmu, nie obejrzawszy go, tak 
samo jak nie moŜna krytykować ksiąŜki, nie przeczytawszy jej, czy wykładu, nie 
wysłuchawszy go. Oni jednak byli nastawieni do tego filmu zdecydowanie negatywnie i nie 
Ŝyczyli sobie go oglądać. Ostatecznie odstąpiłem od tego Ŝądania (uznając, Ŝe zmuszanie 
ich do czegoś, co tak głęboko uraŜa ich przekonania religijne, byłoby zapewne 
wykroczeniem przeciwko takiemu czy innemu paragrafowi konstytucji), traktując to jako 
sprawę dobrowolną: chętni mogli wybrać się na ten film razem ze mną, a potem mieliśmy 
przedyskutować go przy pizzy.
     Jak się okazało, film przy pierwszym oglądaniu nie zrobił na mnie najlepszego 
wraŜenia (od tamtego czasu widziałem go wielokrotnie i za kaŜdym razem podobał mi się 
coraz bardziej). Większość moich studentów takŜe nie była nim zachwycona. Raził ich 
romans Jezusa z Marią Magdaleną (granymi przez Willema Dafoe i Barbarę Hershey; 
wciąŜ uwaŜam, Ŝe jej Magdalena jest fenomenalna), który uznali za posunięty zbyt daleko. 
Ja sam nie przejmowałem się tym zbytnio — nie dlatego, bym sądził, Ŝe Jezus i Maria 
Magdalena naprawdę byli kochankami, ale dlatego, Ŝe wszystko to było elementem 
fikcyjnej fabuły filmu i nie widziałem w tym nic złego. Irytowało mnie natomiast, Ŝe Jezus 
został ukazany jako ktoś, kto nie potrafi zdecydować, kim jest: raz uwaŜa się za mesjasza, 
to znów za Syna Człowieczego, kiedy indziej za Syna BoŜego i tak dalej i dalej. Uznałem 
to po prostu za tani chwyt świadczący, Ŝe Scorsese (albo Kazandzakis, który napisał 
powieść, na podstawie której powstał film) sam nie był pewien, kim był Jezus, tak więc 
przerzucił swoje wątpliwości na barki tej postaci. Myślę, Ŝe najbardziej dręczyło mnie 
niemiłe poczucie, Ŝe ludzie oglądający ten film mogą uwierzyć, Ŝe Jezus naprawdę był taki 
— kompletnie zdezorientowany co do tego, kim jest — podczas gdy ja, wręcz przeciwnie, 
uwaŜałem go za człowieka, który od samego początku doskonale to wiedział.
     Przypomniała mi się wtedy moja reakcja na film Monty’ego Pythona śywot Briana, 
gdy oglądałem go po raz pierwszy. Niektóre jego fragmenty rozbawiły mnie do łez choć 
muszę przyznać, Ŝe czułem się straszliwie winny, rycząc ze śmiechu w końcowej scenie 
ukrzyŜowania, kiedy cała trójka, wisząc na krzyŜach, zaczyna śpiewać chórem Always 
Look on the Bright Side of Life. Jednak jeszcze bardziej niepokoiło mnie przedstawienie 
Palestyny z pierwszego wieku jako kraju pełnego apokaliptycznych świrów, z których 
kaŜdy przepowiada własny scenariusz nadchodzącego końca świata. Pamiętam, Ŝe i 
wtedy obawiałem się, iŜ ludzie, którzy oglądają ten film, gotowi pomyśleć, Ŝe naprawdę tak 
to wyglądało, a to wyobraŜenie zniekształci ich „historyczny” wizerunek Jezusa.
     Przypuszczam, Ŝe z wiekiem przybyło mi rozumu, gdyŜ dziś nie mam do obu tych 
filmów niemal Ŝadnych zastrzeŜeń i od czasu do czasu pokazuję je swoim studentom (z 
jakiegoś powodu nie wzbudza to juŜ tak silnych protestów jak dawniej). Ale zaledwie parę 
miesięcy temu znów, praktycznie z tego samego powodu, poczułem się zdegustowany 
filmem Mela Gibsona Pasja. Przypisane Jezusowi przesłanie wydało mi się odraŜające. W 
tym wypadku było to coś w rodzaju „więcej bólu, więcej zysku”: ludzie mają mnóstwo 
grzechów, za które trzeba odpokutować, więc Jezus zabiera się do tego z całym zapałem, 
dając z siebie zrobić krwawą miazgę na naszych oczach. A dlaczego? PoniewaŜ po to 
właśnie przyszedł na świat. Jego ból jest naszym zyskiem. Wydaje mi się to sprzeczne z 

Strona 83

11817

obrazem ostatnich godzin Jezusa przedstawionym w ewangeliach i nic nie poradzę, ale 
uwaŜam to przesianie za lekko odpychające. Mimo wszystko przypuszczam, Ŝe z czasem 
mogę zmienić zdanie takŜe co do tego filmu.
     Zacząłem sobie uświadamiać, Ŝe za kaŜdym razem 2 takiego czy innego powodu 
martwiłem się, by ludzie nie nabrali mylnego pojęcia o przeszłości na podstawie jej 
filmowego obrazu. Być moŜe jest to po prostu moje skrzywienie zawodowe. Ale to prawda, 
Ŝe filmy historyczne są jednym z głównych źródeł naszych wyobraŜeń o przeszłości. 
Muszę się przyznać, Ŝe choć początki cesarstwa rzymskiego naleŜą do dziedziny moich 
zainteresowań zawodowych, z przyjemnością oglądałem (i uznałem za bardzo 
pouczający) serial BBC Ja, Klaudiusz. A niejednej rzeczy na temat republikańskiego 
Rzymu z czasów Mariusza, Sulli i Juliusza Cezara dowiedziałem się z powieści Colleena 
McCullougha (Pierwszy w Rzymie itd.). Choć z zawodu jestem historykiem, nawet moje 
poglądy na przeszłość nie są wolne od wpływu filmów, które oglądam, i ksiąŜek, które 
czytam. W o ile większej mierze musi to więc dotyczyć ludzi, którzy na co dzień zajmują 
się innymi sprawami i rzadko mają kontakt ze światem antycznym, zazwyczaj nie za 
pośrednictwem prac historyków i badaczy staroŜytności, lecz filmów i powieści.
     Czasami muszę sobie przypominać, Ŝe my, historycy, stanowimy dość osobliwe 
towarzystwo. Uczymy się po kilka martwych języków (mój przypadek jest typowy: greka, 
łacina, syryjski, hebrajski, koptyjski), wczytujemy się drobiazgowo w takie teksty jak Nowy 
Testament lub dzieła Ojców Kościoła, spędzamy niezliczone godziny na lekturze prac 
napisanych na temat tych pism przez innych uczonych. Oczywiście większość ludzi nie 
jest taka. Większość ludzi jest w najlepszym razie umiarkowanie zainteresowana 
staroŜytnością, a zainteresowanie to powaŜnie pobudzić moŜe jedynie poruszający film 
albo pasjonująca powieść.
     Kod Leonarda da Vinci, jak Ŝadna inna z ostatnio wydanych ksiąŜek, dokonał w tej 
mierze cudu. Fabuła jest wartka, skomplikowana, frapująca, wciągająca. A fragmenty, w 
których mowa o przeszłości — zwłaszcza o staroŜytnym chrześcijaństwie — wplecione są 
w tę opowieść tak zręcznie, Ŝe czytelnik niemal bez wysiłku wchłania informacje o Jezusie, 
Marii Magdalenie, cesarzu Konstantynie, pochodzeniu Nowego Testamentu oraz 
ewangeliach niekanonicznych. CóŜ za wspaniały, bezbolesny sposób nauki historii!
     Problem polega na tym, Ŝe ludzie czytający taką powieść nie mają Ŝadnych 
moŜliwości oddzielenia faktów od fikcji. Autor im w tym nie pomoŜe, informując, które 
wypowiedzi na temat historii są równie fikcyjne jak bohaterowie i fabuła. A częstokroć sam 
tego nie wie. Jest powieściopisarzem, nie historykiem.
     Tak więc, wracając do punktu wyjścia, z tego właśnie powodu postanowiłem napisać 
tę ksiąŜkę. Nie chodziło mi po prostu o wytknięcie błędów i wystawienie Danowi Brownowi 
cenzurki. Nie chodziło o to, bym się obawiał, Ŝe osoby religijne zachwieją się w swej 
wierze, jeśli ktoś nie wyjaśni nieporozumień. I absolutnie nie chodziło mi o krytykowanie tej 
ksiąŜki jako powieści. Naprawdę uwaŜam ją za świetny kryminał i (podobnie jak jakieś 
osiem milionów innych osób) poleciłem ją wielu przyjaciołom.
     Mój cel był skromniejszy. Kod Leonarda da Vinci odniósł olbrzymi sukces tam, gdzie 
zawodowi historycy ponieśli sromotną klęskę: wzbudził w ludziach zainteresowanie 
początkami chrześcijaństwa, którymi ja równieŜ się interesuję. A omawianie Kodu 
Leonarda da Vinci dało mi moŜliwość napisania o tym. Interesuję się zaś tym tematem, 
gdyŜ — cóŜ — po prostu jest on interesujący. Niektórzy ludzie potrzebują Kodu Leonarda 
da Vinci, by się zorientować, co moŜe być zajmującego w przeszłości, nie tylko dla 
nudnych profesorów, którzy zarabiają na Ŝycie czytaniem w martwych językach, ale dla 
przeciętnych ludzi, którzy mogą chcieć się czegoś dowiedzieć o Jezusie, Marii 
Magdalenie, Konstantynie Wielkim albo o tym, jak powstał zbiór tekstów, który nazywamy 
Nowym Testamentem.
     Gdyby Dan Brown przedstawił wszystkie fakty jak naleŜy, nie miałbym powodu pisać 
tej ksiąŜki. Jednak nie zrobił tego. Ktoś mógłby uznać, Ŝe moŜna (i naleŜy) obarczyć go 
winą za błędy historyczne: wystarczyłby niewielki wysiłek (być moŜe kilka godzin pracy), 
Ŝeby się przekonać, Ŝe w zwojach znad Morza Martwego nie ma Ŝadnych tekstów 

Strona 84

11817

chrześcijańskich, Ŝe Ewangelia Filipa nie jest napisana po aramejsku albo Ŝe nigdy nie 
było tysięcy relacji o działalności Jezusa spisywanych jeszcze za jego Ŝycia. Z drugiej 
strony jednak muszę powtórzyć, Ŝe Dan Brown pisał powieść. Nawet jeśli twierdzi, Ŝe jego 
„opisy [...] dokumentów [...] odpowiadają rzeczywistości”, prawda wygląda inaczej. Jak się 
okazuje, one takŜe są elementem powieściowej fikcji. Uświadomienie sobie tego moŜe 
sprawić, Ŝe fikcja wyda się w pewnym sensie jeszcze bardziej atrakcyjna jako twórcza, 
pełna polotu i (zdaniem niektórych) mniej skrępowana faktami. MoŜe teŜ jednak zachęcić 
ludzi do poznawania przeszłości nie poprzez fikcyjne relacje o poszukiwaniu Graala, lecz 
ze źródeł historycznych.
     A dla niektórych z nas źródła historyczne naprawdę są waŜne, być moŜe dlatego, Ŝe 
w pewnym sensie historia nie róŜni się od kaŜdej innej dobrej opowieści. Jest to opowieść, 
którą przekazujemy sobie nawzajem, zaludniona postaciami, z którymi moŜemy się 
identyfikować, mająca wątki główne i poboczne, których częścią niekiedy się czujemy 
Przeszłość jest opowieścią, w której sami moŜemy brać udział, która moŜe nadać kształt 
naszemu Ŝyciu w teraźniejszości. Jest to prawdziwa opowieść, opowieść, która wpływa na 
nasze poczucie toŜsamości i nasze miejsce w świecie. I choćby dlatego wydaje się waŜne, 
byśmy znali prawdę o przeszłych wydarzeniach. Jak się okazuje, tego samego zdania są 
teŜ bohaterowie Kodu Leonarda da Vinci. Tym bardziej dobrze jest wiedzieć, czy ich 
wersja przeszłości jest poprawna historycznie, czy ich twierdzenia na temat historii są 
zgodne z prawdą, czy teŜ są tylko wytworami fantazji.
     
       Cytaty z Kodu Leonarda da Vinci w przekładzie Krzysztofa Mazurka, Albatros/Sonia Draga, Warszawa 
2004
       Więcej informacji na temat prześladowań pierwszych chrześcijan znaleźć moŜna w: Bart D. Ehrman, 
After the New Testament: A Reader in Early Christianity (Oxford University Press, Nowy Jork 1999), rozdział 
3, oraz Bart D. Ehrman i Andrew S. Jacobs, Christianity in Late Antiquity 300-450 CE.: A Reader (Oxford 
University Press, Nowy Jork), rozdział 2.
       Oczywiście śydzi równieŜ nie czcili pogańskich bogów, uznawani byli jednak za dopuszczalny wyjątek z 
uwagi na pradawność i szacowność swej religii oraz to, Ŝe nie przeszkadzali innym oddawać czci własnym 
bogom.
       Relację tę znaleźć moŜna w: Ehrman i Jacobs, Christianity in Late Antiquity, str. 30-43.
   
       James Carroll, Constantine’s Sword: The Church and the Jews (Houghton Mifflin, Boston 2001), str. 
171.
   
       Sam Marek być moŜe wcale nie uwaŜał, Ŝe Jezus jako Syn BoŜy sam był istotą boską. Ale nie ulega 
wątpliwości, Ŝe tak właśnie rozumiano go w późniejszych wiekach. Zob. Bart D. Ehrman, The New 
Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings, wyd. III (Oxford University Press, Nowy 
Jork 2004), str. 69-70.
       Zob. Ehrman i Jacobs, Christianity in Late Antiquity, str. 155-166.
   
       Zob. Ehrman i Jacobs, Christianity in Late Antiquity, str. 251-255.
   
       Oczywiście dla Leigh Teabinga Graalem jest Maria Magdalena, a w tekstach z Nag Hammadi istotnie są 
wzmianki o niej. Ani razu jednak nie została w nich nazwana naczyniem zawierającym nasienie Jezusa ani 
podobnie. A zwoje znad Morza Martwego nie mówią zupełnie nic na jej temat.
       Bardzo uŜyteczne streszczenie tego, co wiemy o zwojach znad Morza Martwego, znaleźć moŜna w: 
Joseph A. Fitzmyer, Responses to 101 Questions on the Dead Sea Scrolls (Paulist Press, Nowy Jork 1982) 
[wyd. polskie: 101 pytań o Qumran, wstęp Z. Kapera, Wydawn. WAM, KsięŜa Jezuici: The Enigma Press, 
Kraków 1997]. Najnowszy rzetelny przegląd stanowi praca Jamesa Vanderkama The Meaning of the Dead 
Sea Scrolls: Their Significance for Understanding the Bible, Judaism, Jesus, and Christianity 
(HarperSanFrancisco, San Francisco 2002). Kwestie archeologiczne zob. Jodi Magness, The Archaeology 
of Qumran and the Dead Sea Scrolls (Eerdmans, Grand Rapids 2002).
       Niektórzy uczeni twierdzili, Ŝe wśród dokumentów odkrytych w Grocie VII znajdują się fragmenty ksiąg 

Strona 85

11817

Nowego Testamentu, jednak nie udało im się przekonać niemal Ŝadnego z ekspertów. Zob. Fitzmyer, 101 
Questions, str. 16, 104-110.
   
       Przejąłem tę relację, jedynie z niewielkimi zmianami redakcyjnymi, z mojej ksiąŜki Lost Christianities: 
The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew (Oxford University Press, Nowy Jork 2004), str. 52-
55. Szczegóły zawdzięczam wprowadzeniu Jamesa A. Robinsona do: The Nag Hammadi Library in English, 
wyd. IV poprawione (Brill, Lejda 1996).
       Informacja o szkielecie w zasadzie nie pojawia się w opublikowanych relacjach. Opieram się tu na 
prywatnej rozmowie, którą odbyłem podczas Scriptorium Conference w Hereford w Anglii (maj 1998) z 
Bastiaanem van Elderenem, który był szefem zespołu archeologów prowadzących późniejsze wykopaliska w 
pobliŜu Nag Hammadi.
       Zob. rzetelna relacja we wprowadzeniu Robinsona do Nag Hammadi Library in English. Spośród 
bardzo licznych opracowań tych tekstów zapewne najbardziej popularnym i znaczącym jest praca Elaine 
Pagels The Gnostic Gospels (Random House, Nowy Jork 1979).
       Przekład tego listu znaleźć moŜna w: Bart D. Ehrman i Andrew S. Jacobs, Christianity in Late Antiquity 
300-450 CE.: A Reader (Oxford University Press, Nowy Jork 2004) str. 422-427.
       Wybór tekstów znajduje się np. w mojej ksiąŜce Lost Scriptures: Books That Did Not Make It into the 
New Testament (Oxford University Press, Nowy Jork 2004).
       Opis ten w większej części przejąłem ze swojej ksiąŜki Lost Christianities: The Battles for Scripture and 
the Faiths We Never Knew (Oxford University Press, Nowy Jork 2004), str. 204-205.
       Opis ten w większej części przejąłem z Lost Christianities, str. 18-20.
   
       Opis ten w większej części przejąłem z Lost Christianities, str. 185-187.
   
       Znaczna część tego opisu pochodzi z Lost Christianities, str. 5 5-64.
   
       Zob. Bart D. Ehrman, The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings, 
wyd. III (Oxford University Press, Nowy Jork 2003), rozdz. 24.
       Por. słowa Ŝydowskiego filozofa z I wieku, Filona z Aleksandrii: „GdyŜ postęp w istocie nie jest niczym 
innym, jak odrzuceniem płci Ŝeńskiej i przemianą w męŜczyznę, poniewaŜ płeć Ŝeńska jest materialna, 
bierna, cielesna i zmysłowa, podczas gdy męska jest aktywna, racjonalna, niematerialna oraz bliŜsza 
rozumowi i myślom” (Questions in Exodus, 1:8). Zob. równieŜ Dale B. Martin, The Corinthian Body (Yale 
University Press, New Haven 1995), str. 33.
   
       Niektórzy śydzi, z Jezusem włącznie, uznawali za święte równieŜ inne księgi — na przykład pisma 
proroków oraz Księgę Psalmów.
       Pełniejsze omówienie formowania się chrześcijańskiego kanonu Nowego Testamentu znaleźć moŜna 
w: Bart D. Ehrman, Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths We Never Knew (Oxford 
University Press, Nowy Jork 2004), rozdz. 11.
       Zob. zwłaszcza Kazanie na Górze, Mat. 5-7.
       Zob. omówienie w: Bart D. Ehrman, The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian 
Writings, wyd. Ill (Oxford University Press, Nowy Jork 2004), rozdz. 23.
   
       Pełniejsze omówienie tych dysput znaleźć moŜna w: Lost Christianities, rozdz. 11
   
       Więcej informacji na temat Marcjona i jego poglądów w: Lost Christianities, rozdz. 5.
       Ireneusz, Przeciw herezjom, 3.11-7.
       Opis ten przejąłem częściowo z Lost Christianities, str. 240- -244.
       Przekład Bruce’a M. Metzgera, The Canon of the New Testament: Its Origin, Development, and 
Significance (Clarendon Press, Oxford 1987), str. 305.
   
       Kanon Euzebiusza znany jest z błędów, świadomych łub nieświadomych, w przyporządkowaniu 
(potencjalnie) świętych ksiąg do poszczególnych kategorii. Zob. Metzger, Canon, str. 201-207.
       Euzebiusz, śywot Konstantyna, 4.36. Zob. Bruce M. Metzger i Bart D. Ehrman, The Text of the New 

Strona 86

11817

Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration, wyd. IV (Oxford University Press, Nowy Jork 
2004).
   
       Pełniejsze omówienie tego oraz wszystkich innych niekanonicznych źródeł znaleźć moŜna w: Bart D. 
Ehrman, Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium (Oxford University Press, Nowy Jork 1999), 
rozdz. 4.
   
       Pełniejsze omówienie podaję w pracy wspomnianej w poprzednim przypisie.
       William V Harris, Ancient Literacy (Harvard University Press, Cambridge, MA 1989).
   
       Omówienie poziomu alfabetyzacji wśród śydów w I wieku n.e. znaleźć moŜna w: Catherine Hezser, 
Jewish Literacy in Roman Palestine (Mohr Siebeck, Tybinga 2001).
       Pełniejsze omówienie w: Ehrman, Jesus: Apocalyptic Prophet, rozdz. 3
   
       Zrodzony z kobiety (Gal. 4,4), miał dwunastu zwolenników (1 Kor. 15,5) i kilku braci (1 Kor. 9,5), w tym 
jednego o imieniu Jakub (Gal. 1,19), działał wśród śydów (Rzym. 15,8), ustanowił Wieczerzę Pańską (1 Kor. 
11,22-24), został wydany władzom (1 Kor. 11,22) i ukrzyŜowany (1 Kor. 2,2).
   
       Jest to prawdą nawet w odniesieniu do Jana 21,24, gdzie autor mówi o naocznym świadku: „to właśnie 
jest uczeń, który składa świadectwo o tych rzeczach”, ale wypowiada się o nim jak o osobie trzeciej. 
ZauwaŜmy, Ŝe zaraz potem stwierdza: „a wiemy, Ŝe świadectwo jego [ucznia] jest prawdziwe”. Nie twierdzi 
więc, Ŝe sam był naocznym świadkiem, lecz tylko kronikarzem relacjonującym to, co przekazał mu ów 
świadek.
       Więcej informacji na temat tych źródeł oraz dowody ich istnienia w: Bart D. Ehrman, The New 
Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings, wyd. III (Oxford University Press, Nowy 
Jork 2004), rozdz. 6.
       Zob. Ehrman, The New Testament: A Historical Introduction, rozdz. 10.
   
       Zob. Ehrman,Jesus: Apocalyptic Prophet, rozdz. 2.
   
       Dokładniejszą prezentację i uzasadnienie tych kryteriów znaleźć moŜna w: Bart D. Ehrman, Jesus: 
Apocalyptic Prophet of the New Millennium (Oxford University Press, Nowy Jork 1999), rozdz. 6.
       Dogłębna analiza w: Ehrman, Jesus: Apocalyptic Prophet, rozdz. 8-11.
       Wszystkie te twierdzenia zostały wysunięte przez uczonych (i laików) badających Ŝycie Jezusa. Zob. 
Jesus: Apocalyptic Prophet, str. 21-22.
       Michael Baigent, Richard Leigh i Henry Lincoln, Holy Blood, Holy Grail (Delta, Nowy Jork 1982) [wyd. 
polskie: Święty Graal, Święta Krew, przeł. R. Sudół, KsiąŜka i Wiedza, Warszawa 1995].
       Znam osobiście setki specjalistów od Nowego Testamentu — ludzi, którzy zajmują się zawodowo 
analizą tych tekstów i znają niezbędne do tego staroŜytne języki — nie wiadomo mi jednak, aby choć jeden 
uznawał wysuwane w tej ksiąŜce teorie za wiarygodne.
   
       Istnieje obszerna literatura na temat kobiet we wczesnym chrześcijaństwie i innych religiach z owych 
czasów i terenów. Jedną z najbardziej przystępnych prac jest: Ross Kraemer, Her Share of the Blessings: 
Women’s Religions Among Pagans, Jews, and Christians in the Greco-Roman World (Oxford University 
Press, Nowy Jork 1992). Zob. takŜe eseje w: Ross Kraemer i Mary Rose D’Angelo, Women and Christian 
Origins (Oxford University Press, Nowy Jork 1999).
       Znaczną część tego opisu przejąłem ze swojej pracy The New Testament: A Historical Introduction to 
the Early Christian Writings, wyd. III (Oxford University Press, Nowy Jork 2004), rozdz. 24.
       Najbardziej przekonywającą argumentację przedstawia Elizabeth Schüssler Fiorenza, In Memory of 
Her: A Feminist Theological Reconstruction of Christian Origins (Crossroad, Nowy Jork 1983).
       W szczególności William E. Phipps, Was Jesus Married: The Distortion of Sexuality in the Christian 
Tradition (University Press of America, Lanham, MD 1986).
       Zob. artykuł Johna Collinsa na temat esseńczyków w: Anchor Bible Dictionary pod red. Davida Noela 
Freedmana (Doubleday, Nowy Jork 1992), tom 2, str. 619-626.

Strona 87

11817

       Większą część tego opisu przejąłem ze swojej ksiąŜki The New Testament: A Historical Introduction to 
the Early Christian Writings, wyd. Ill (Oxford University Press, Nowy Jork 2004), rozdz. 24.
       Pełniejsze omówienie w: Bart D. Ehrman, Lost Christianities: The Battles for Scripture and the Faiths 
We Never Knew (Oxford University Press, Nowy Jork 2003), rozdz. 2. Najnowszy przekład tych legend w: 
Bart D. Ehrman, Lost Scriptures: Books That Did Not Make It into the New Testament (Oxford University 
Press, Nowy Jork 2003), str. 113-121.
       Dowody znaleźć moŜna w: Bart D. Ehrman, The New Testament: A Historical Introduction to the Early 
Christian Writings, wyd. III (Oxford University Press, Nowy Jork 2003), rozdz. 23.
   
       Niektórzy czytelnicy zauwaŜą zapewne, Ŝe sformułowania uŜyte w 1 Liście do Tymoteusza brzmią 
uderzająco podobnie do tego, co czytamy w 1 Liście do Koryntian, który niemal na pewno jest autorstwa 
Pawła. Są jednak powody, by uwaŜać, Ŝe Paweł w istocie nie napisał 1 Kor. 14,34-35, a wersy te zostały 
dodane do jego listu przez późniejszego skrybę na podstawie 1 Tym. 2,11-15. Zob. Ehrman, New 
Testament: A Historical Introduction, str. 402.
       Pełniejsze omówienie znaleźć moŜna w: Bart D. Ehrman,Jesus: Apocalyptic Prophet of the New 
Millennium (Oxford University Press, Nowy Jork 1999), str. 16-17, oraz w przytoczonej tam bibliografii.
       Przekład S. Thelwalla wg: Ante-Nicene Christian Library pod red. Alexandra Robertsa i Jamesa 
Donaldsona, tom 11 (T. & T. Clark, Edynburg 1869), str. 304-305.
       Standardowy przegląd gnostyckiej myśli oraz jej źródeł w: Kurt Rudolph, Gnosis: The Nature and 
History of Gnosticism, przekł. i red. R. M. Wilson (Harper & Row, San Francisco 1984) [wyd. polskie: Gnoza, 
przeł. G. Sowiński, Nomos, Kraków 2003}; krótsze omówienie tematu w: Ehrman, Lost Christianities, rozdz. 
6.
       Opis ten opieram na uwagach zawartych w Lost Scriptures, str. 35.
   
       Przekład: George MacRae i R. McL. Wilson, w The Nag Hammadi Library in English pod red. Jamesa 
A. Robinsona, str. 524-527.
   
       Opis ten opieram na uwagach zawartych w Lost Scriptures, str. 38.
       Przekład Wesleya W Isenberga, w: James A. Robinson, Nag Hammadi Library in English, wyd. IV 
poprawione (Brill, Lejda 1996), str. 139-160.
   
       Rozmaite opinie na ten temat znaleźć moŜna w zbiorze esejów pod redakcją Karen King, Images of the 
Feminine in Gnosticism, wyd. II (Trinity Press International, Harrisburg, PA 2000).
       Zob. Lost Christianities, str. 198-201.
       Zob. Lost Christianities, str. 198-201.
   
   
 
 
 
 
Bart D. Ehrman                                                                   Prawda i Fikcja w Kodzie Leonarda da Vinci

- 159 -

Strona 88