4balandynowicz

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

WIATOWE STANDARDY WYKONYWANIA

ORZECZE

Andrzej Bałandynowicz

Kształtowanie systemu penitencjarnego na

przełomie XVIII–XIX wieku a architektura wi

zie

„Miejsca mówi

, czyni

ywymi czasy przeszłe

i słaniaj

czasy tera

niejsze oczom tych,

którzy umiej

rozumie

ich wiarygodny j

zyk”.

(J. H. Dehérain, francuski doradca do Spraw Kryminalnych, 1828)

Cele i funkcje systemu penitencjarnego

Organizacja nowoczesnego systemu penitencjarnego we Włoszech jest

równoczesna z tworzeniem przez administracj

napoleo

aparatu poli-

cyjnego przystosowanego do zwalczania przest

pczo

ci przeciw własno

i instytucjom, który cz

sto znajduje zbie

ść

interesów z pogl

dami polity-

ków. Proces ten interesuje wszystkie regiony, gdzie rozci

gaj

wpływy

francuskie. W królestwie Włoch – jak utrzymuj

w niedawnych studiach

O. Melossi i M. Pavarini

– kontynuowane s

próby władzy centralnej u

ycia

proboszczów jako agentów polityki nadzoru i kontroli. Odbywaj

akcje

policji, zmierzaj

ce do: wskazywania meldunków osób przez wła

cicieli hote-

li, zakazu posiadania broni bez specjalnej licencji, spisu ludno

ci, obowi

zku

wskazywania przypadków gwałtownych

mierci i jej przyczyn, krótko mó-

c, odkrywane s

te wszystkie klasyczne formy zapobiegania i prewencji,

D. M e l o s s i, M. P a v a r i n i, Wiezienie i fabryka – pocz

tek systemu penitencjarnego, wyd.

II, Wydawnictwo Mulino, Bolonia 1977, s. 124–125.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

które stan

pocz

tkiem procedury policji wspartej na paradygmacie kon-

troli i nadzoru.

Definicji nowych i surowszych norm prawa odpowiada ustawienie sche-

matów organizacyjnych instytucji, zamieszczonych w raporcie z celami stra-
tegicznymi. Na pocz

tku 1803 r., w Republice Włoskiej, zostaje zatwierdzo-

na główna rola prefektur w kierowaniu działaniami policji, s

ustanawiane

nowe normy organizacji urz

dów, jednocze

nie stabilizuj

c struktur

hierar-

chiczn

, w której centrum znajduje si

osoba prefekta

. Cz

ęść

„najbardziej

dostrzegalna planu” – tłumaczy minister spraw wewn

trznych Daniele Felici

– „to ta,

e umieszczaj

c centrum i naczelnika policji departamentalnej

w prefekturze, determinuje jego kierunki. S

one przydzielone w ten sposób,

e nie przeszkadzaj

jedno

ci ró

nych frakcji współpracowników, które pra-

wie stopniowo schodz

od prefekta a

do agentów komunalnych”

Dwa

ródła legislacyjne stabilizuj

ycie nowego systemu penitencjar-

nego: dekret o utworzeniu powszechnym domów bezpiecze

stwa i pracy dla

włócz

gów (1802) oraz rozszerzenie na departamenty włoskie (1811) ko-

deksu francuskiego z 1810 r. Przepisy prawa zawieraj

program budownic-

twa wi

ziennego, opieraj

cy si

na transformacji zamków i zakonów, które

dysponuj

celami. W wielu przypadkach program przewiduje radykalne za-

pienie przestrzeni tych

e instytucji. W Neapolu, reorganizacja wi

zie

rozpocz

ta pod panowaniem Giuseppe Bonaparte i (od 1808 r.) Gioacchino

Murata da miejsce prawdziwej i dokładnej operacji uzdrawiania miasta.

W 1801 r. zostaje zburzone wi

zienie S. Giacomo „znajduj

ce si

przy

najpi

kniejszej i najbardziej ucz

szczanej ulicy miasta”

. Pomi

dzy rokiem

1808 a 1809 burzone s

zienia Portanova, Pendino i S. Felice, uwa

ane

za „zbyt ciasne, niezdrowe i niewygodne dla tych, którzy mieszkaj

w ich

okolicy”. Za faz

„higieniczn

” wyburzania „niebezpiecznych” budynków po-

ąŜ

a proces transformacji budynków znajduj

cych si

na peryferiach miasta:

klasztor S. Francesco – na zewn

trz Porta Apuana i klasztor S. Maria Appa-

rente – na pochyło

ci wzgórza S. Erasmo, staj

zieniami. Wi

zienie

„aresztu” zostaje wybudowane przy ko

ciele Montesamo, na zewn

trz Porta

Medina; inne wi

zienie „dla dłu

ników” zostaje zało

one przy klasztorze

S. Agnello. W tym programie ponownego rozdziału przestrzeni wi

ziennych

rozpoznajemy zastosowanie teorii XVIII-wiecznych, maj

cych na uwadze

decentralizacj

słu

by i rozprzestrzenienie instytucji

(od Pattea do Gwynna

L. A n t o n i e l l i, Prefekci Włoch napoleo

skich, wyd. II, Wydawnictwo Mulino, Bolonia 1983,

s. 213.

Ibidem, s. 221.

F. V o l p i c e l l a, O wi

zieniach i ich lepszym regulaminem, Neapol 1838, s. 94 i nast. (autor

był w latach 30. XIX w. najwi

kszym reformatorem wi

zie

Królestwa Dwóch Sycylii).

Mówimy tak

e o projektach decentralizacji szpitali paryskich opracowanych w Akademie des

Science w Pary

u. Na ten temat por. esej B. P o r t i e r a o leczeniu szpitalnym, (w:) La poli-

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

czy Howarda). Te teorie, poł

czone z technikami mo

liwo

ci ekonomicznych

opracowanymi przez administracje departamentalne, tworz

podstawy sku-

tecznej strategii lokalizacji instytucji. Na drodze reformy zostanie ona wpro-
wadzona w czyn tak

e przez administracj

stwa włoskiego

Reforma penitencjarna w Toskanii, zrealizowana pomi

dzy latami 1830–

1840, opiera si

na programie ponownego wykorzystania wył

cznie budow-

nictwa ju

istniej

cego. Metody procesu transformacji opisane powy

ej staj

metodami powszechnymi. Przykładem jest przygotowawcze zamkni

cie

instytucji nieu

ytecznych lub niebezpiecznych: antycznych wi

zie

„Stiuche”

i „Bargello” we Florencji oraz Galer Pisy i Piombino, uwa

anych za miejsca

korupcji za spraw

zbyt du

ej liczby ludzi tam przebywaj

cych

Jaka jest dynamika tych przemian? W 1833 r. kobiety ze zlikwidowanego

zienia „Stiuche” s

przetransportowane do zakładu poprawczego

w S. Giminiano, który le

y „na wzgórzu, które dominuje dolin

Elsa…, na

terenie byłego klasztoru Dominikanów (…), ex dèpot de mendicitè dla depar-
tamentu

ródziemnomorskiego pod panowaniem francuskiem”

W 1836 r. zaczyna funkcjonowa

we Florencji nowy zakład poprawczy

w byłym klasztorze „Murate” przerobionym na system cel, któremu została
zaaplikowana surowa fasada boniowana (jak tłumaczy j

zyk architektonicz-

ny). Od roku 1838 do 1843 trwaj

prace przy zaadoptowaniu fortecy Volterra

na celkowy dom karny dla m

ęŜ

czyzn. W 1844 zostaje utworzony dom po-

prawczy w Piombino, „w antycznym pałacu Appiani (…), w budynku, który
niegdy

słu

ył jako galery dla skazanych na ci

ęŜ

kie roboty”.

Ta gra zamiany funkcji przestrzeni zostanie zrealizowana w analogicznej

formie w innych krajach Europy. Na przestrzeni 10 lat (1830–1840) nast

pu-

je widoczne rozmno

enie miejsc izolacji: lecz je

li chodzi o ich typologi

, nie

one ró

niły mi

dzy sob

. Z racji ekonomicznych administracje skła-

niaj

ku powtórnemu u

yciu zamków i przede wszystkim klasztorów.

Jak zanotuje przedstawiciel francuskiego Ministerstwa Spraw Wewn

trz-

nych Auguste Eduard Cerfberr: „ogromne budynki skonstruowane z geniu-
szem, który charakteryzuje dzieła religijne, s

opuszczone (…), zostaj

prze-

rabiane bez ró

nicy na szpitale lub wi

zienia”. Lecz nie omieszka on pod-

kre

nieadekwatno

ść

tych rozwi

: „potrzebne s

nowe rozwi

zania…,

architektura specyficzna dla wi

zie

, tak jak dla wszystkich innych budynków

tique de l’espace parisien á la fin l’Ancien Régime, Pary

1975; zob. tak

e t e g o

, Les ma-

chines á quérir, Pary

1976; druga edycja, Bruksela 1979.

A.-E. C e r f b e r r, Rapports sur les prisons de L’Italie, Pary

1839.

Kontynuuj

działalno

ść

galery w Livorno i Portoferraio.

Por. C. P e r i (inspektor generalny wi

zie

), O reformie systemu penitencjarnego w Toskanii,

Florencja 1848, s. 7 i nast.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

yteczno

ci publicznej (…), architektura wi

zie

, tak jak i zakładów dobro-

czynnych jest jeszcze do wymy

lenia”

W Królestwie Sycylii, na pocz

tku lat 30. XIX w., zostaje ustanowione za-

dzenie Ministerstwa Spraw Wewn

trznych o utworzeniu wi

zie

central-

nych w ka

dym głównym mie

cie prowincji. Nowe wi

zienia, wybudowane

w Capua, Salerno Lecce, Avellino i Palermo, doł

czaj

w ten sposób do

znacznej liczby ju

istniej

cych wi

zie

okr

gowych i powiatowych

W Piemoncie Carlo Alberto zarz

dza budow

nowych wi

zie

w Oneglia

i Alessandria. Tym samym realizuje on polityk

decentralizacji miejsc izolacji

w stosunku do stolicy prowincji, zaczynaj

c od adaptacji „wi

zienia pracy”

w zamku Saluzzo (1828), zakładu karnego dla kobiet w Pallanza nad jezio-
rem Maggiore (1831) i kolonii karnej rolno-przemysłowej „Generala” w okoli-
cach Turynu

. Zarz

dzenie licencji królewskiej na budow

zie

funkcjo-

nuje jako instrument normalizuj

cy rozmieszczenie przestrzeni wi

ziennych.

ny jest tu przykład: norma zaproponowana przez doradc

stwa –

Petittiego z Roreto, protagonist

reformy piemonckiej, wyznacza rzeczywi-

cie precyzyjne działanie zakładu ka

dego typu. Celem jest: rozró

nienie

zie

(prewencyjne, represyjne, korekcyjne), ich podział (dla dłu

ników,

wojskowych, nierz

dnic, nieletnich), uzyskanie zgodno

ci poł

cze

pomi

dzy wi

ęź

niem z rodzajem wi

zienia (np.: dla dłu

ników „tam, gdzie ma sie-

dzib

trybunał komercyjny”, dla „

ołnierzy, korekcyjne (…), w fortecy” itd.),

likwidacj

zatłoczenia w budynkach (system cel, limit umieszczonych w wi

zieniu)

. Przestrze

o zmienionej strukturze musi funkcjonowa

jako urz

dzenie kontroli przest

pczo

ci. Analogiczna logika zainspiruje ogólny regu-

lamin wi

zie

Toskanii z dnia 20 pa

dziernika 1845 r., w którym zarz

dza

utworzenie „wi

zie

pierwszej instancji we wszystkich miejscach, gdzie

znajduj

ministerstwa dochodzenia aktów kryminalnych, przeznaczonych

do: dozoru oskar

onych, kary wiezienia przez czas krótszy ni

2 miesi

i zatrzymania dłu

ników obywatelskich i handlowych”

. Regulamin ten stabi-

lizuje zwi

zek pomi

dzy rozszerzeniem zakresu działania aparatu peniten-

cjarnego a rozmno

eniem miejsc izolacji. Ustalone s

tak

e rygorystyczne

zasady lokalizacji budynków wi

ziennych. I jeszcze raz Petitti – w uzupeł-

nieniu do „Traktatu wi

ziennego” (1840) – sugeruje najkorzystniejsz

lokali-

zacj

: musz

wybudowane „w miejscu o zdrowym klimacie, na suchym

terenie, z dala od bagnistych terenów czy od ska

onych wyziewów które

mogłyby by

ródłem infekcji, wystarczaj

co ochronione od wiatrów, z zapa-

sem wody (…), poza du

ymi skupiskami ludzi, lecz w niezbyt du

ej odległo-

A.-E. C e r b e r, Rapports…, s. 45.

F. V o l p i c e l l a, O wi

zieniach…, s. 95–96.

C. I. P e t i t t i, Traktat o wi

zieniach i ich lepszym regulaminie, Turyn 1840, s. 135 i nast.

Ibidem, s. 260 i nast.

Ibidem, s. 6.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

ci od nich, aby było mo

liwe zamówienie nadzoru, opieki sanitarnej, pomo-

cy religijnej czy przyj

cie wizyty wybitnych obywateli”

W drugiej połowie lat 30. XIX w., reforma penitencjarna charakteryzuje

udoskonalonymi przez administracj

stwow

programami budownic-

twa, opracowanymi na podstawie bardziej post

powych systemów wi

zien-

nictwa, przede wszystkim ameryka

skiego (systemy: Auburn i Filadelfia).

W Królestwie Sycylii nowe wi

zienia centralne, wybudowane w Avellino

(1832) i w Palermo (1836), s

zaprojektowane przez architekta Giuliano

Defazio

na modelu promienistym ameryka

skiego wiezienia w Cherry Hill

(Filadelfia, 1821–1829)

, znanego z raportów reformatorów europejskich

Natomiast w Piemoncie zostaje zaadoptowany system Auburn, stosowany
ju

we Francji pod wpływami Charlesa Lucasa. Nowe zasady architektury

ziennej zostaj

skoncentrowane i wyeksponowane w programie zaprojek-

towania wi

zienia centralnego w Alessandria, które miało by

wybudowane

na miejscu byłego klasztoru S. Bernardino, wzdłu

murów obronnych Porta

Marengo. Program domaga si

przebudowy korpusu budynku byłego klasz-

toru „przekształcaj

c go w pomieszczenia mieszkalne dla zatrudnionych

pracowników i w pomieszczenia wszystkich dodatkowych urz

dów” oraz

zaprojektowania od nowa zakładu karnego dla 500 wi

ęź

niów, którzy maj

poddani „odseparowaniu nocnemu i dziennej integracji pod obserwacj

w absolutnej ciszy” (system Auburn)

. Inne zamierzenia to: wybudowanie

sektora zarezerwowanego dla ci

głej izolacji (system Filadelfia) uformowa-

nego przez 20 cel „szerszych, z przegradzaj

cymi

cianami z piachu, nie

pozwalaj

cymi na komunikowanie si

ęź

niów poprzez d

k, z mo

liwo-

pozbawienia ich

wiatła, lecz nie powietrza”; budowa kaplicy w formie

amfiteatru, w której „ka

dy skazany b

dzie miał swoje własne odizolowane

miejsce, a tak

e wi

ęź

niowie z klasy

cisłej dyscypliny b

mieli swoj

za-

mkni

przestrze

”. Architektura zostaje rygorystycznie uzale

niona od

programu, w którym stabilizuje si

tak

e cechy typologiczne przedmiotu –

„Jakakolwiek to by nie była forma, musi by

w niej zauwa

alny system Pa-

nopticonu we wszystkich pomieszczeniach, w których znajduj

zatrzy-

mani”. Architektowi zostaje powierzone zadanie organizacji urz

dzenia wi

ziennego, w którym zostały ju

wcze

niej ustalone zasadnicze elementy

Ibidem, s. 261.

Ekspert architektury hydraulicznej, projektant urz

dze

portowych.

Por. Handbook of Correctionnal Institutions Design and construction, United States Bureau

of Prisons, 1949, s. 28–29; tak

e N. J o h n s t o n, The Human Cage: a brief history of Prison

Architecture, The American Foundation, Filadelfia 1973; Wolumen I pod egid

UNSDRI,

Prison Architecture, The Architectural Press, Londyn 1975.

Por. przede wszystkim G. d e B e a u m o n t, A. d e T o c q u e v i l l e, Le system penitentaire

aux Etats–Unis, pierwsza edycja 1831; W. C r a w f o r d, The penitentaaries of the United
States 1835; D e m e t z i B l o u e t, Rapports sur les pénitenciers des Etats–Unis, 1837.

Program budowy wi

zienia w Aleksandrii – Powszechny Rocznik Statystyczny, t. LX, s. 252–255.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

i szczegóły techniczne

. Najlepszym projektem architektonicznym b

dzie

ten, który pozwoli na najbardziej ekonomiczne i efektywne zastosowanie
programu.

Zwyci

zca mi

dzynarodowego konkursu to Henri Labrouste, jedna

z wielkich indywidualno

ci nowej architektury francuskiej

. Drugie miejsce

otrzymuje natomiast Jean Marc Voucher-Crèmieux, architekt szkoły duran-
diana, autor wielu projektów budowli wi

ziennych

H. Labrouste w swoim projekcie wyposa

onym w bardzo precyzyjne plan-

sze rygorystycznie interpretuje zało

enia programu. Pod

ąŜ

c za główn

zasad

przył

czeniow

, rozmieszcza on kolejno w linii trzy korpusy gmachu:

budynek klasztoru, przekształcony tak, aby umie

w nim słu

by admini-

stracyjne; długie rami

zienia uformowane przez cele „plecy w plecy”,

powtarzaj

ce dokładnie schemat ramion znanych wi

zie

ameryka

skich

w Auburn (1825) i w Sing Sing (1828)

; warsztaty według planu Panoptico-

nu utworzone przez ramiona sczepione z korpusem centralnym, w którym
znajdowała si

kaplica, a nad ni

wieniec cel zarezerwowanych dla skaza-

nych na całkowite odosobnienie. Rezultatem jest architektura uproszczona,
zło

ona z niezale

nych korpusów budynku, z mo

liwo

łatwej zmiany ich

funkcji.  W tym  projekcie  –  jak  i  w  innych:  przytułku  dla  chorych  umysłowo
w Losanna  (1837),  kolonii  rolnej  w  Saint  Firmin  Osie  (1845)  i  seminarium
w Rennes (1853–1872) – Labrouste ukazuje swój niezwykły talent w plano-
waniu  budynków  instytucjonalnych.  Rozdzielona  perspektywa  ramiennego
budynku wi

zienia w Alessandria, to bez w

tpienia jedno z najlepszych roz-

technicznych architektury XIX w.

H. Labrouste demonstruje,

e nowy profesjonalizm jest mo

liwy do osi

gni

cia tylko poprzez dokładn

znajomo

ść

metod działania instytucji; i tylko

w oparciu o szczegółowe zało

enia programu jest mo

liwe projektowanie

architektury sprawnej i skutecznej. Oczywi

cie, z tymi racjami jest zgodny

jego projekt, zrealizowany przy współpracy Charlesa Lucasa, jednego z naj-
wi

kszych teoretyków epoki nauki penitencjarnej. Słynny architekt wydaje

Por. ibidem; zastosowanie systemu Perkinsa grzejników na ciepł

wod

z ulepszeniami

Tredgolda, zastosowanie rur akustycznych, aby przesła

nie słyszany głos z centralnego

punktu obserwatorium do miejsca przeznaczonego dla stra

y w warsztatach.

Niedawna monografia o H. Labrouste została opracowana przez P. S a d d y (Pary

1977).

Zainteresowanie Labrouste’a architektur

nadzoru wida

tak

e w jego opracowaniach wło-

skich, spo

ród których wywieraj

wra

enie lazaret w Ankonie (C. Vanvitelli, 1731), hotel dla

biednych (F. Fuga, 1751) i lazaret S. Leopoldo w Livorno.

Por. J. M. S. V o u c h e r - C r é m i e u x, (w:) T. B e c k e r, Allegemeines Lexicon der Bilden-

der Künstler, Lipsk 1940, t. 34, s. 136; ponadto J. M. S. V o u c h e r - C r é m i e u x, Plans et
devis des prisons d’après le système panoptique, Genua 1837; t e g o

, Le système pènal et

les prisons de l’Angleterre, Genua 1868.

Por. Handbook…, s. 30–34.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

wciela

w t

figur

technika, która w przestrzeni instytucji, jak pisze ten

sam C. Lucas, musi umie

przeło

„na kamie

inteligencj

dyscypliny”

zienia w perspektywie aglomeracji miejskich

ne jest zanalizowanie procesów nowych urz

dze

kontroli i bezpie-

cze

stwa (siedziby policji, s

dy, wiezienia) razem ze strategiami próbuj

cy-

mi zagwarantowa

zdrowotno

ść

miejsc wewn

trz przestrzeni urbanistycz-

nych lecz tak

e uczyni

idealnie przejrzyst

. Jak zademonstrował historyk

Jean Claude, udoskonalenie ruchu drogowego – restrukturyzacja ró

nych

tras i placów, nowe przeznaczenie funkcjonalne marginalnych obszarów
urbanistycznych – i uporz

dkowana sie

miejsc identyfikacji oraz kontroli

mieszka

ców prezentuj

jako działania

le współzale

ne; w taki spo-

sób,

e „polityka sieci drogowej przedłu

a bezpo

rednio bezpiecze

stwo”

Generalnie, wi

zienia zostaj

zlokalizowane w szczególnych sektorach

urbanistycznych, w optyce ugrupowania nowych wyposa

słu

b. W przy-

padku Aleksandrii wi

zienie zostaje umieszczone w pasie terenu przylegaj

cym do murów przeznaczonych do u

yteczno

ci publicznej. Jeden z post

powych przykładów tej procedury mo

na zobaczy

w Padwie ju

w 1824 r.,

gdzie Giuseppe Jappelli projektuje na planie ramion wi

zienie

, aby przył

czy

je do trybunału kryminalnego na terenie, który obejmuje now

rze

i koszary w byłym klasztorze Eremitów

. Trzeba doda

e projekt jest oczy-

cie jedn

z bardziej post

powych propozycji epoki; wydaje si

inspi-

rowany angielskimi wi

zieniami Williama Blackburna czy analogicznymi mo-

delami na planie krzy

a rozprzestrzenionymi przez Society for the Improve-

ment of Prison Discipline, któr

G. Jappelli – utrzymuj

cy kontakty ze

ro-

dowiskiem angielskim – prawdopodobnie znał. Brakuj

ca realizacja budynku

zostaje umieszczona w relacji z rozbudow

domu bezpiecze

stwa przepro-

wadzan

w zamku od 1807 r.

Instytucje naukowe uczestnicz

aktywnie w formowaniu wiedzy peniten-

cjarnej. Akademia Georgofili we Florencji to stra

przednia nowych technik

ziennych. Markiz Carlo Torrigiani i architekt Francesco Angiolini, człon-

kowie Akademii, opracowuj

interesuj

cy projekt wi

zienia (1841). Miał on

słu

do ci

głej izolacji wi

ęź

niów. Uformowany przez trójk

tne cele, ubogie

C. L u k a s, De la rèforme des prisons, Pary

1838, wyd. II, s. 69.

J. C. P e r r o t, Genèse d’une ville moderne, Czen Au XVIII

siecle, Wydawnictwo Mouton,

Pary

–La Haye 1975.

L. P u p p i, Wi

zienie wychwalone Giuseppe Jappelli, Psicon, nr 4, lipiec–wrzesie

1975 r.,

s. 56–60; G. M a z z i (red.), Giuseppe Jappelli i jego czasy, Wydawnictwo Liviana, Padwa
1982, t. 2, Dokumenty Mi

dzynarodowego Kongresu Nauki (Padwa, wrzesie

1977 r.).

Plany miast Królestwa Lombardia – Wenecja Euganejska z usytuowaniem zakładów cywil-

nych i wojskowych, 1838.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

w styczne

ciany, które uniemo

liwiałby komunikacj

, sprzyjały dobrej wen-

tylacji i eliminowały kontakt w przypadku epidemii

. Jest to projekt konku-

rencyjny, poniewa

bardziej ekonomiczny od znanego modelu zakładu peni-

tencjarnego (1840) zaproponowanego we Francji przez architekta Nicolasa
Philippe’a Harou-Romain

. W odró

nieniu od jego projektu

– udoskonalo-

nej wersji Panopticonu Benthama – wi

zienie Torrigianiego i Angioliniego nie

zostało stworzone do centralnego nadzoru. Rzeczywi

cie, w centrum budyn-

ku znajduje si

tylko ołtarz, widoczny z ka

dej celi na obrze

u. Aby odró

go od typu Panopticonu, mo

na zdefiniowa

jako panteon celkowy; typ ar-

chitektoniczny zaproponowany przede wszystkim w krajach katolickich, w
których nigdy nie zostanie zaakceptowana idea „bóg – wiezienie” wewn

trz

centralnej wie

y dozoru przesyłania w schematach Benthamowskich.

Podczas kongresu naukowców włoskich, w debacie nad systemami wi

ziennictwa, wa

ny argument zostaje podj

ty przez sekcje nauki penitencjar-

nej

. Carlo Cattaneo, na Kongresie w Padwie (1841), zajmuje stanowisko

przeciwstawiaj

ce si

„fałszywemu filantropizmowi” systemu Auburn i w imi

pozytywnego rozwoju instytucji deklaruje si

jako zwolennik wi

zienia cel-

kowego systemu Filadelfia – systemu, który miałby przemieni

wszystkie

zienia włoskie

. Na Kongresie we Florencji (1842) zostaje zapropono-

wane opracowanie tablicy statystyczno-geograficzno-ekonomicznej pa

stw

włoskich z danymi dotycz

cymi geografii, polityki, etnologii, metereologii,

higieny, formy rz

dów, administracji, zakładów; tablicy, która zawierałaby

instytucj

od bibliotek do szkół, od szpitali do wi

zie

; w praktyce za

obraz o funkcji kontroli polityki rozwoju

Po zjednoczeniu Włoch nast

puje reorganizacja generalna. Statystyka

tworzy ponownie kompletny schemat bezpiecze

stwa. Dostarczone przez

Ministerstwo Sprawiedliwo

ci tabele z podziałem na regiony, miasta, proku-

ratury generalne, ukazuj

wymiar przest

pczo

ci w skali kraju. Ta g

sta sie

bada

szczegółowo opisuje działalno

ść

organów policji (kryminaln

, aresz-

C. T o r r i g i a n i, O prawie karania… w niektórych jego raportach z ekonomi

moraln

i polityczn

, Florencja 1841. Pod koniec rozprawy naukowej zostaje zaprezentowany projekt

zakładu penitencjarnego.

Architekt ten – razem z Blouetem i Moreau – opracował program konstrukcji wi

zie

led-

czych i s

dowych, 1841.

N. P. H a r o u - R o m a i n, Projettde pènitencier, Czen 1840.

Por. S c o p o l i, S a l e r i, P e t i t t i, Kwestie higieniczne wokół reformy wi

zie

, skierowane

do Sekcji medycznej IV Kongresu, Padwa 1842.

G. C. M a r i n o, Kształtowanie si

ducha bur

uazji we Włoszech, Wydawnictwo La Nova

Italia, Florencja 1974, s. 364; C. C a t t a n e o, Ró

ne prace nad reform

zienn

, Il Poli-

technico, XVIII, 1840.

G. C. M a r i n o, ibidem, s. 65–66. Według tego, co pisze ten autor, we Włoszech starano si

wprowadzi

statystyczno-ekonomiczno-geograficzn

metodologi

zauwa

od jakiego

czasu w Niemczech. Modelem była tablica statystyczno-geograficzna zrealizowana przez p.
Karetzen z Assia – Darmstadt, obejmuj

ca pa

stwa federacji niemieckiej.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

tow

, problemy recydywy), s

dów (procesy, sentencje, rejestr s

dowy)

i zakładów karnych. Te ostatnie zostaj

analizowane i konfrontowane: dane

dotycz

higieny, zdrowia, dyscypliny, liczby i motywów ucieczek

. Bada si

dogł

bnie struktur

przestrzeni, która była w

cisłej zale

ci z programem.

W jednym ze studiów parlamentarzysty Federico Bellazzi, budynki zostaj

sklasyfikowane na podstawie warunków materialnych i ich przeznaczenia
oryginalnego. Zostaj

one podzielone na „stare zamki, stare fortece, forty

wojskowe, klasztory i budynki religijne, wille królewskie, własno

ci królew-

skie, własno

ci prywatne, kolonie karne, nowoczesne wiezienia”: dziwny

zestaw, w którym za pomoc

uło

enia warstwami miejsc mo

na poj

ąć

trudn

histori

downictwa karnego od

redniowiecza do czasów współcze-

snych

. Ujawnia si

przestrze

ró

norodna, niedostatecznie funkcjonalna.

Mało jest budynków obmy

lonych od pocz

tku jako wiezienia; rzadkie s

przypadki budynku uwa

anych za „nowoczesne”. Nawet wi

zienie

w Alessandria – zrealizowane pomi

dzy rokiem 1840 a 1844 przez in

yniera

Francesco Ignazio Bossi, na podstawie projektu Labrouste’a – nie umknie
krytyce. Budynek – czytamy w raporcie – wzniesiony „w miejscu szkodliwym
dla zdrowia, tak

e z łatwo

rozwijaj

tam choroby…, le

y na północy

miasta w pobli

u nagromadzenia wód stoj

cych znanych pod imieniem

«umarła Bormida» (…), zbyt niski i dlatego przedmiot powodzi i ci

głej filtra-

cji wody (…) z dwóch stron jest otoczony pasem fortyfikacji”. Uwagi te pod-
kre

laj

niedoskonało

ść

wyborów dokonanych przez techników piemonc-

kich, przynajmniej tych, które dotycz

lokalizacji, higieny i wentylacji. Pragnie

pokaza

e zastosowanie nowoczesnego schematu nie jest wystarcza-

ce do realizacji dobrego wi

zienia. Aby to osi

ąć

, potrzebne jest działa-

nie uzdrawiaj

ce cały teren, który je otacza. Tak

e cele minime (cubi cola),

zaproponowane przez Labrouste’a, zostaj

skrytykowane, poniewa

„zbyt

ciasne”. Lecz nie mo

na zapomnie

e jeste

my w nowej fazie reformy

i techniki lat 40. XIX w. wydaj

nieaktualne, poł

czone z epok

nie-

cierpi

cego zwłoki rozwoju instytucji. Ostra krytyka warunków wi

zie

odzie-

dziczonych po pa

stwach włoskich to przesłanka do nowego programu bu-

downictwa wi

ziennego. Najwa

niejsze kroki s

podj

te poprzez opracowa-

nie programu konkursu skonstruowania nowych wi

zie

ledczych Turynu

i Genewy

F. B e l l a z z i, Wi

zienia i wi

ęź

niowie w Królestwie Włoch, Florencja 1866; M. B e l r a n i -

S c a l i a, Reforma penitencjarna we Włoszech, Rzym 1879. Dwa tomy tego ostatniego dzie-
ła zawieraj

tabele statystyczne dotycz

ce ka

dego aspektu systemu penitencjarnego.

F. B e l l a z z i, ibidem, s. 29.

Program Konkursu powstania projektów wi

zie

do skonstruowania w Turynie i Genui, opu-

blikowany w: V. G o m o l i - M a n d r a c c i, Wi

zienie i społecze

stwo XVII–XIX w., Wydaw-

nictwo Centro studi piemontesi, Turyn 1974, s. 77 i nast.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

Miały one by

przeznaczone do dozoru oskar

onych poddanych ci

głej

izolacji, przewidzianej przez prawo z dnia 28 czerwca 1857 r. i z dnia
28 stycznia 1864 r. Zwyci

ski projekt Konkursu na wiezienie w Turynie

(1869–1870) to dzieło Giuseppe Polani, generalnego inspektora urz

du ka-

tastralnego miasta, przeznaczonego, aby zosta

jednym z bardziej znanych

projektantów wi

zie

. Projekt Polaniego, według systemu „prostok

tnego”,

jest uformowany przez wyst

p budynku przeznaczonego dla słu

b admini-

stracyjnych, sczepiony z organizmem cel na planie podwójnego krzy

z kaplic

i słu

bami nadzoru w jego centrum. „Forma prostok

tna” – pisze

Polani w realizacji ilustruj

cej projekt – „jest idealnie odpowiednia dla zdro-

wotno

ci, poprzez zachowanie odległo

ci mi

dzy budynkami gmachu…

Trudno

ść

najwi

ksza polegała na uzyskaniu, jak w formie Panopticonu, cen-

trum, do którego mo

na by przył

czy

i od którego miałyby zale

działania

słu

by i nadzoru (…). Wierzyłem,

e b

dzie mo

na idealnie osi

ąć

cel,

c wszystkie ramiona budynku w dwóch obserwatoriach le

Ŝą

cych nieda-

leko siebie (…); najwi

ksz

zalet

reprezentuje ten system we wzgl

dzie

bezpiecze

stwa (…), poniewa

ramiona budynku mog

separowane

z du

Ŝą

łatwo

, tak wi

c, je

li wiezienie obejmuje bunt cz

ęś

ci zatrzyma-

nych, zostaje on podzielony i tym samym łatwiejszy w tłumieniu”

Rozpatrujemy tutaj schemat innowacyjny wprowadzony ze schematu Pa-

nopticonu, charakterystycznego dzi

ki post

powym technikom badania cel;

wyposa

ony w systemy wentylacji i ogrzewania zaczerpni

te z modelu wi

zienia londy

skiego w Pentonville.

Trudno

ci zaczynaj

w fazie szukania dla budynku lokalizacji w mie-

cie. I nie s

to trudno

ci natury technicznej, poniewa

budynek jest obiek-

tem absolutnie prawidłowym z mo

liwo

umieszczenia go w ka

dych wa-

runkach, lecz dotycz

interesów zwi

zanych z polityk

gruntow

i Statusem

miejskim. Rada miejska, interpretuj

c opini

bur

uazji miejskiej, wyra

a nie-

zadowolenie z powodu wyboru miejsca (przyznanego przez Ministerstwo
Spraw Wewn

trznych terenu byłej cytadeli osłoni

tego od Placu d’Armi) –

„zwa

ywszy,

e (…) jest wystarczaj

co przykre widzie

zaj

ty przez wiezie-

nie tak wa

ny i pi

kny obszar, najodpowiedniejszy pod przyszł

rozbudow

miasta (…), i to

e natura i przeznaczenie projektowanego budynku i muru

otaczaj

cego go nie mog

sprawi

nic innego, jak tylko wra

enie smutku

i melancholii, tego, co teraz jest tak szcz

ęś

liwym, uroczym, cenionym

i ucz

szczanym przez mieszka

ców Turynu miejscem rozrywki”

. Aby unik-

Architekt ten realizuje wi

zienie

ledcze w Perugi (1863), w Sassami (1862, ze zmianami

ynierii l

dowej) i w Genui (1863, ze zmianami In

ynierii l

dowej). Por. V. G o m o l i -

M a n d r a c c i, ibidem, s. 127.

Relacja projektu por. V. G o m o l i - M a n d r a c c i, ibidem.

Posiedzenie Rady Miejskiej z dnia 27 wrze

nia 1860 r.; por. V. G o m o l i - M a n d r a c c i,

ibidem, s. 118.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

ąć

trudno

ci, budynek zostaje wybudowany na obszarze peryferyjnym,

blisko kolei, tworz

c cz

ęść

sektoru, który obejmuje Foro Boarico i Nuovo

Macello.

Metoda zastosowana w projektowaniu wiezienia w Turynie stanie si

mo-

delem wielkich realizacji wi

ziennych lat 70. XIX w., zarówno je

li chodzi

o wskazówki techniczne dotycz

ce konstrukcji budynku, jak i wskazówki

dotycz

ce zasad lokalizacji. Wyposa

one w analogiczny zwi

zek powstanie

nowe wi

zienie

ledcze w Mediolanie (1872–1879), blisko nowej rze

i koszar S. Vittore.

Kolonizacja przest

pczo

Podczas gdy s

budowane wielkie wi

zienia miejskie, umacnia si

idea,

aby zrealizowa

plan penitencjarny rozszerzony na całe terytorium kraju.

Martino Betrani-Scalia, inspektor generalny Ministerstwa Spraw We-

trznych, proponuje zatrudnia

skazanych przy pracach melioracyjnych,

a tak

e przy „budowie dróg, sieci kolejowych, konstrukcji przybrze

nych

fortyfikacji i dr

ąŜ

eniu portów”

. Chce on zastosowa

we Włoszech system

zastosowany ju

z sukcesem w USA, gdzie „w Alabamie i Teksasie skazani

pracuj

przy budowie dróg kolejowych, w Missisipi przy uprawie bawełny,

w Tennessee i w Nowym Yorku w kopalniach oraz w wielu innych stanach
przy uprawie ogrodów i plantacji”

System ten, według Beltraniego-Scalii, miał by

bez w

tpienia korzystny

dla Włoch, które w odró

nieniu od Francji i Anglii, nie posiadały kolonii, do

których mogłyby wysła

skazanych. Kolonie miałyby si

pokrywa

ze słabo

rozwini

tymi obszarami kraju: problem penitencjarny zostałby rozwi

zany

przez plan kolonizacji kraju, który pozwoliłby odzyska

zasoby ludzkie i ma-

terialne zaniedbane przez polityk

rozwoju.

Tak geografia zacofania gospodarczego koresponduje z populacj

, która

musi si

poprawi

: natura bezproduktywna koresponduje z jednostk

, która

musi nauczy

wytwarza

, aby zosta

uwolniona, w sposób przykładowy

energia odj

ta przest

pcy na rzecz natury, aby uczyni

yteczn

. Ta

praca musi uczyni

lepszymi ludzi, poprawi

urodzajno

ść

ziem; wyproduko-

rodki materialne; stworzy

maj

tki,

ródła dochodów, swobodn

wy-

mian

towarow

, otworzy

nowe drogi komunikacji. Dla jednostek niebez-

piecznych, paso

ytniczych i leniwych praca nad transformacj

ziem dzikich

i jałowych to jedyna mo

liwo

ść

rehabilitacji. Ich integracja terytorialna tworzy

pierwsz

faz

powolnej integracji socjalnej.

M. B e l t r a n i - S c a l i a, Reforma penitencjarna…, s. 312 i nast.

Ibidem, s. 315.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

Te mechanizmy definiuj

to, co mo

na nazwa

karn

maszyn

terytorial-

, opracowan

jak prawdziwy aparat wojskowy. Rzeczywi

cie, od strategii

bezpiecze

stwa przechodzimy do prawdziwego projektu podboju, do planu

wojny na wst

pnie podzielonym i ograniczonym obszarze, na którym zostaj

wytyczone precyzyjne cele: na nim zostaj

rozpostarte siły, odbywaj

ruchy i manewry taktyczne

. Plan tego typu mo

e zagwarantowa

równo-

cze

nie osi

gni

cie szczegółowych celów:

−

rozlokowanie w terenie systemu karnego, a tym samym du

ej liczby nie-

bezpiecznych jednostek, oddalaj

c go jednocze

nie od miasta i tym sa-

mym izoluj

c na peryferyjnym polu działania;

−

otrzymanie, za pomoc

działa

socjalnych, przemiany dyscyplinarnej

skazanych poprzez ci

ęŜ

kie roboty i prace produkcyjne;

−

dysponowanie sił

robocz

, któr

na umie

na ró

nym terenie.

Na mapie zakładów karnych, opublikowanej przez Beltraniego-Scali

zienia ju

istniej

ce i te, które maj

powsta

, s

umieszczone w relacji

z tras

kolei, obszarami przemysłowymi i głównymi miastami prowincji. To

prawdziwy plan matematyczny, aby uczyni

szybszym rozmieszczenie ska-

zanych i rozprowadzi

prac

na całe terytorium kraju, stabilizuj

c najbardziej

ekonomiczn

przestrze

Przygotowywane jest tak

e nowe wyposa

enie odpowiednie dla tego

programu. Filippo Bucci, in

ynier – szef In

ynierii l

dowej i wodnej „w misji

przy Ministerstwie Spraw Wewn

trznych”, formułuje sugestywn

propozycj

techniczn

przeprowadzenia prac w miejscach odległych od wi

zie

. Suge-

ruje on zastosowanie składanych baraków do szybkiego ich transportu,
w momencie uko

czenia prac, w inne miejsca, gdzie potrzebna jest praca

skazanych

. Rozwa

amy tu budynki ruchome, które pozwalaj

przemieni

prac

zienn

w prac

drown

z mo

liwo

natychmiastowej inter-

wencji. Baraki, skonstruowane z materiałów, które gwarantuj

optymalne

warunki mieszkalne w miejscach o ro

nym klimacie, zaopatrzone w sanitaria

i system wentylacji, mog

czone według ró

nych systemów kompozy-

cyjnych. Baraki łatwo zmieniaj

ce swoje funkcje, oferuj

ró

ne mo

liwo

ich wykorzystania: „przy budowie dróg kolejowych (…) mog

yte jako

składy towarowe, magazyny materiałów trakcyjnych i naprawczych; w fortyfi-
kacjach u

yte jako koszary, stra

nice i prochownie; w wiejskich posiadło-

O idei planu i innych metaforach terytorialnych por. A. F o n t a n a, Od przedmiotu policja do

planu wojny, Albo albo, nr 167–168, wrzesie

–grudzie

1978 r., s. 31–45; M. F o u c a u l t,

Mikrofizyka władzy, Wydawnictwo Einaudi, Turyn 1977, s. 147–161; o relacjach pomi

dzy

maszyn

terytorialn

a maszyn

socjaln

por. G. D e l e u z e, F. G u a t t a r i, Anty-Edyp, Wy-

dawnictwo Einaudi, Turyn 1975, s. 155 i nast.

F. B u c c i, P. M a r s (in

ynier, projektant baraków ruchomych), O konstrukcji baraków

i hangarów dla skazanych na prac

w otwartym terenie, Przegl

d dyscyplin wi

ziennych

(Biuletyn urz

dowy Generalnej dyrekcji wi

zie

przy Ministerstwie Spraw Wewn

trznych),

t. XI, zeszyt 8, 1881.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

ciach jako zagrody wiejskie, stajnie, obory, stodoły i szopy dla maszyn rol-

niczych”

Okazja, aby wypróbowa

wyposa

enie, nadarzy si

w nast

pstwie za-

twierdzenia ustawy o melioracji terenu Agro Romano (21 maja 1878 r.); pro-
jekt, który przewiduje,

e cz

ęść

prac zostanie wykonana przez kolonie karne.

Pierwsza kolonia, przykładowa, zostanie skonstruowana na latyfundium Tre
Fontane, niedaleko Rzymu. Na bazie porozumienia zawartego przez Dyrek-
cj

generaln

zie

i Stowarzyszenie rolne ojców trapistów – wła

cicieli

gruntów, skazani zostaj

zatrudnieni przy pracach ornych i melioracji terenu,

konstrukcji budynków wiejskich, budowie dróg i sieci irygacji. Po dziewi

ciu

latach prace s

uko

czone, konstrukcje pozostan

własno

Towarzystwa

rolnego, a skazani zostan

zast

pieni przez koloni

rolników.

Sukces operacji Tre Fontane skłania administracje wi

ziennictwa do za-

proponowania likwidacji mało korzystnych prac wi

ęź

niów, aby „skierowa

Agro Romano cał

sił

skazanych (…), stworzy

wokół Rzymu 30 lub

40 kolonii karnych (…), które wychodz

c z centrum do peryferii, miały by

przeznaczone do prac melioracyjnych tego obszaru”

. W momencie uko

czenia fazy rozmieszczenia na terenie siedlisk zbudowanych przez skaza-
nych, nast

puje praca rolna wykonywana przez sezonowych robotników

rolnych pochodz

cych ze słabo rozwini

tych terenów Umbrii, Abruzzo i pół-

nocnego Lazio. Praca skazanych zaj

łaby si

faz

przygotowawcz

operacji

uporz

dkowania terenu i przywrócenia równowagi zatrudnienia, faz

li-

do realizacji bez interwencji klasy robotniczej, wystarczaj

co niebez-

piecznej, jak utrzymuje wyra

nie Beltrani-Scalia, „pomy

lmy tylko (…)

o szkodach, które byłyby spowodowane wezwaniem do Rzymu ogromnej
liczby robotników, których nie mo

na by było si

pozby

łatwo, gdy zmniej-

szy si

zapotrzebowanie na ich prac

”.

Powrót przymusowych prac, tej archaicznej formy kary, koresponduje za

zmniejszeniem si

działalno

ci produkcyjnej w wi

zieniach centralnych;

dzieje si

tak za przyczyn

wielu racji: po

ród nich – niebezpiecze

stwo

konkurencji dla wolnego przemysłu i protesty klasy robotniczej przeciwko
formacji specjalistycznej i zbyt dyspozycyjnej siły pracy. Praca przymusowa
rzeczywi

cie nie przynosi niebezpiecze

stw, je

li nie produkuje przedmiotów

komercyjnych, lecz jest wykorzystana do realizacji obiektów u

yteczno

publicznej. Przywrócenie tej formy kary – nie tylko we Włoszech, lecz tak

we Francji i Anglii – ziszcza si

wła

nie w momencie, w którym wi

zienie

odsłania niemo

ść

bycia aparatem pozytywnej przemiany jednostek. Lecz

upadek wi

zienia nie byłby tak niewinny, jak głosił w swojej hipotezie Michel

Foucault: jego „rzekoma pora

ka” miałaby by

ęś

jego funkcjonowania,

Ibidem, s. 6.

M. B e l t r a n i - S c a l i a, Reforma penitencjarna…, s. 318.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

tak wi

c „kara nie powstrzymywałaby czysto i prosto bezprawia; rozró

niała-

by je jedynie i zabezpieczała jego generaln

ekonomi

”

. Tak ci

głe poszu-

kiwanie przestrzeni, aby odnale

źć

rozwi

zanie formy wi

zienia, ukazywałoby

pora

, lecz tak

e sił

technologii karnej, która rozwijałaby si

poprzez

zró

nicowane techniki; tworzyłaby cz

ęść

„generalnej ekonomii” przestrzeni

karnych. To hipoteza do przyj

cia. Jest w ka

dym razie oczywiste,

e sys-

tem penitencjarny tworzy własn

sie

miejsc, umieszczaj

c j

w precyzyjnej

geografii kontroli i rz

dów kraju. Segregacja na wi

zienia centralne i kolonie

karne nie jest niczym innym jak jednym z wielu podziałów przewidzianych
w programach ustawodawczych. Sie

penitencjarna jest uformowana przez

miejsca centralne i miejsca peryferyjne, które w ka

dym przypadku pozosta-

dobrze odizolowane od społecze

stwa, jako obszary bezpiecze

stwa.

Tym niemniej pozostanie pewna dwuznaczno

ść

w administrowaniu i funk-

cjonowaniu tych miejsc. Je

li program kolonii karnych prezentuje si

jako

próba rozwi

zania „pod wzgl

dem ekonomicznym” problemu penitencjarne-

go poprzez decentralizacj

– tendencja jeszcze bardziej ewidentna w post

powym procesie utworzenia zakładów karnych na wyspach – w rzeczywisto-

ci ukrywa on prób

rozproszenia wi

zie

po terytorium z dala od społe-

cze

stwa, gdzie zostało popełnione przest

pstwo, odepchni

cia ich w kie-

runku nieistniej

cej – fikcyjnej peryferii. Upadła nadzieja wyzwolenia; wi

zie-

nie zajmuje pozycj

na terenie barbarzy

skim, na granicy prawa.

zienia a infrastruktura społeczna

„Cela była długa i w

ska, podobna do mrocznego korytarza (…), w szczycie

muru, naprzeciwko drzwi, znajdowało si

otwarte okno wielko

ci jednej cegły

pozwalaj

ce wpada

w t

ciemno

ść

cienkiemu promykowi

wiatła, którego

trajektoria ukazywała mi wpływ godzin (…). Szybko odkryłem nud

siedzenia

na łó

ku i regularnymi krokami zacz

łem chodzi

tam i z powrotem. O tym,

e w tym pomieszczeniu zostały ju

w ten sam sposób przemierzone wielkie

odległo

ci,

wiadczył

lad w glinianej podłodze, który w punktach skr

czył si

dwoma okr

głymi wkl

sło

ciami”.

(Ernst J

nger, „Afrikanische Spiele”, 1936)

Około połowy XIX w., we Francji, słowa Balzaca brzmi

jak fatalna prze-

powiednia, która ma si

nieuchronnie urzeczywistni

. Napisał on: „Za dwa-

dzie

cia lat Pary

zostanie opanowany przez 40-milionow

armi

byłych

ęź

niów skazanych na ci

ęŜ

kie roboty. Poniewa

Departament Sekwany ze

swoim półtora milionem mieszka

ców jest tylko miejscem Francji, w którym

M. F o u c a u l t, Nadzorowa

i kara

. Pocz

tki wi

zienia, Wydawnictwo Einaudi, Turyn 1976,

s. 300.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

ci nikczemnicy mog

ukry

, Pary

jest dla nich tym, czym dziewiczy las

dla dzikich zwierz

t”

Znajdujemy si

w sercu sceny kryminalnej: metropolia która mo

e by

zaatakowana przez te siły, których samo wi

zienie nie potrafiło zmieni

. Jest

teraz wiadomym,

e galery nie s

w stanie dokona

poprawy moralnej

ęź

niów. W tym miejscu zbyt otwartym i mieszanym, skazany na ci

ęŜ

kie

roboty mógł

wiczy

cał

swoj

sił

i wytrzymało

ść

, wykonuj

c ci

ęŜ

kie i nie-

bezpieczne prace

. Teraz te „dzikie zwierz

ta” gro

Ŝą

doł

czeniem do prze-

pców dr

cych nieustannie miasto. Jules Janin, pisarz i kronikarz „Jo-

urnal des Dèbats”, opisuje degradacj

miasta spowodowan

przez prze-

pczo

ść

w terminach prawdziwej patologii:

„S

w Pary

u (…) straszne zaułki, labirynty, ruiny, podwórka zamieszkałe

wył

cznie przez złodziei miasta (…). Pary

noc

, gdy podziemna czereda

zaczyna działa

, jest przera

cy (…). W okropnych zakamarkach na tyłach

gmachów i muzeów (…) mrowi si

nieuczciwa społeczno

ść

nieporównywal-

na z niczym,

yje ona w zaawansowanej n

dzy i nie mówi o niczym, jak tylko

o kradzie

ach i morderstwach, w j

zyku stworzonym przez galery. Godny

pogardy cyga

ski

wiat,

wiat potworny, ropiej

ca brodawka na obliczu wiel-

kiego miasta”

Bez w

tpienia opis Janina jest spojrzeniem subiektywnym, lecz problem

przest

pczo

ci istnieje i jest bardzo realny. Metropolia, w ka

dym razie, musi

uwolniona od tych „dzikich populacji” – jak je nazywał Eugène Sue, wy-

c w perfekcyjnym j

zyku kolonialnym – które trzymaj

ja w stanie ob-

ęŜ

enia ze swoimi agresywnymi działaniami i ciemnymi spiskami

Prawdziwa rasowa obsesja ogarnia teoretyków wi

ziennictwa w połowie

wieku. W ich tekstach zbrodnia jest analizowana poprzez etnologiczne i an-
tropologiczne paradygmaty

. Zbrodnia zostaje zidentyfikowana z tym, co

w społecze

stwie najbardziej agresywne, nieracjonalne i dzikie. Nie jest

jednak profesjonalny przest

pca tym, co budzi l

k, lecz człowiek z margine-

su, ubogi, bezrobotny i generalnie ci wszyscy, którzy tworz

wci

ąŜ

rosn

mas

dzarzy, dla której kradzie

i zbrodnia s

rodkami w

lepej walce

H. d e B a l z a k, Blaski i utrapienia dworu, Wydawnictwo Einaudi, Turyn 1972.

A. Z y s b e r g, Polityki Galer (1820–1850), (w:) Niemo

liwe wi

zienie, pod red. M. P e r r o t,

Wydawnictwo Rizzoli, Mediolan 1981, s. 125 i nast.; w tym samym tomie zobacz tak

J. V a l e t t e, Galery Rochefort (1815–1852), s. 157 i nast.

J. J a n i n, Uh hiver á Paris, 1845, (w:) L. C h e v a l i e r, Klasy robotnicze, klasy niebezpiecz-

ne. Pary

podczas Rewolucji przemysłowej, Wydawnictwo Laterza, Bari 1976, s. 80–81.

Powołujemy si

na powie

ść

E. S u e, Tajemnice Pary

a. Odno

nie literatury tego typu, por.

jeszcze L. C h e v a l i e r, ibidem, s. 519 i nast.

Analiz

etnologiczn

klas przest

pczych próbuje przeprowadzi

we Francji L. A. M a r q u -

e t - V a s s e l o t, (w:) Ethhographie des prisons, 1841. Por. tak

e M. F o u c a u l t, Nadzoro-

…, s. 277 i nast.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

o przetrwanie, walce niegodziwej i nie do przewidzenia, która mo

e po-

pchn

ąć

do przewrotu i rewolty.

Dlatego uwaga reformatorów – takich jak: Charles Lucas, Ducpetiaux,

Cerfber i innych protagonistów dyskusji nad systemem penitencjarnym –
przesunie si

ze studiowania nowych systemów wi

ziennictwa na analiz

problemów dotycz

cych w sposób bardziej generalny bezpiecze

stwa

Jakie rozwi

zania s

proponowane? Z jednej strony, zarz

dza si

deporta-

skazanych na ci

ęŜ

kie roboty do kolonii pozamorskich – tak wiec t

mas

ludzk

zagra

metropolii przenosi si

do puszczy realnej, tropikalnej

Z drugiej strony zostan

zaproponowane projekty interwencji w społecze

stwie: stworzenie organizacji do spraw wł

czenia do społecze

stwa byłych

ęź

niów, otwarcie zakładów poprawczych dla prostytutek; domów pracy dla

młodocianych przest

pców oraz generalnie – opracowanie programów po-

prawy warunków

ycia (szkoły, przedszkola, sieroci

ce, przytułki, mieszka-

nia dla robotników). Rozwa

amy tu dwie ró

ne linie interwencji, lecz we-

trz tej samej strategii: pierwsza umieszczona w ambitnym programie

kolonialnym, druga, długoterminowa, uformowana na bazie precyzyjnego
programu kolonizacji pa

stwowej skierowanej na wychowanie od nowa klas

robotniczych i niebezpiecznych.

Deportacja b

dzie alternatywnie zniesiona lub przywrócona w sytuacjach

niezwykłej wagi i powa

nego niebezpiecze

stwa pa

stwa. W dniu 8 grudnia

1851 r., zaraz po zamachu stanu, który miał miejsce 2 grudnia, dekret ska-
zuje na deportacj

do Caienna lub Algierii konspiratorów i członków tajnych

stowarzysze

. Dekret z dnia 27 marca 1832 r., a nast

pnie ustawa z dnia

30 maja 1854 r., ustalaj

e skazani na ci

ęŜ

kie prace przymusowe zostan

wysłani do Gujany, aby tam zosta

zatrudnieni przy pracach kolonizowania

kraju. To zarz

dzenie da pocz

tek zniszczenia galer metropolii, uwa

anych

za ekstremalnie gro

ne z punktu widzenia bezpiecze

stwa i całkowicie bez-

yteczne ekonomicznie. Inicjatywa napotyka całkowite poparcie marynarki,

która w nast

pstwie zmniejszonego zapotrzebowania na wi

zienn

sił

ro-

bocz

prosiła wiele razy o zamkni

cie galer

. Pó

niej, wraz z reorganizacj

zie

morskich – w nast

pstwie dekretu z dnia 7 kwietnia 1873 r. – zosta-

C. L u c a s, Observations sur L’établissement permenent en Angleterre de la déportation, et

sur l’utilite de son établissement transitoire en France, Pary

1855; J. H. D é t r i m o n t A l -

p h o n s e C e r f b e r r d e M é d e l s h e i m, Projekt de colonization d’une partie de l’Algérie
par les condamnés liberés, les pauvres et les orphelins, Pary

1846. O zakładach karnych

Gujany najlepsze ostatnie badania to: M. D e v é z e, Cayenne, déportés et bagnards, Pary

1965. Na temat zwi

zany z opiek

społeczn

: A. B o n n e v i l l e, Des institutions compl-

émentaires du system pénitencier, 1874; E. D u c p e t i a u x, Colonies agricoles, écoles rura-
les et écoles de réforme pour les indigents, les mendiants et les vagabonds, Bruksela 1851.

D ’ H a u s s o n v i l l e, Les établissements pénitentiaires en France et aux colonie, Pary

1875, s. 525–530.

A. Z y s b e r g, Polityki Galer…, s. 126.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

zamkni

te tak

e wi

zienia pływaj

ce, z przyczyn zbyt du

ego ci

ęŜ

aru

wydatków

. We Francji deportacja zostanie zniesiona definitywnie w 1938 r.

To koniec podró

y, która z portów – Brest, Rochefort, Tulon – prowadziła

skazanych w kierunku nieznanego do

wiadczenia, lecz w którym w gruncie

rzeczy była nadzieja.

Wraz ze zniesieniem deportacji – co pami

ta Jean Genet podczas swo-

jego bolesnego okresu odbywania kary pozbawienia wolno

ci – jest oma-

wiana tak

e desperacyjna emocja: zaokr

towania si

, aby popłyn

ąć

wia-

domie i bohatersko, mo

e nawet na spotkanie

mierci, „wchodzenia nasz

wiadomo

w mityczne rejony podziemne” do

wiadczenia. W gale-

rach wszystko działo si

wietle sło

ca, „

wiatło, które skłania do tego,

aby okre

je jako znak jasno

ci” – podkre

la J. Genet

. Było to dokładne

przeciwie

stwo wi

zie

centralnych z ich ponur

atmosfer

, dusz

archi-

tektur

ograniczonych pomieszcze

mierzonych geometrycznie: urz

dzenia,

które zgniataj

ciała swoj

nieelastyczn

struktur

, instrumenty napawaj

cej

strachem, która n

ka dusz

, łudz

c si

e naprostuje tym człowieka. „At-

mosfera w nich jest tak ci

ęŜ

ka” – ko

czy J. Genet – „

e zmusza do chodze-

nia na czworakach. Do pełzania”. Dekret, który znosi deportacj

, przywraca

tym samym cał

władz

karania wi

zieniom centralnym, ich zimnym urz

dzeniom kontroli, ich miernej scenie, na której dopełnia si

zabójcze, przy-

musowe istnienie.

Technologie izolacji wi

ziennej

„Nie zna swojego wyroku skazuj

cego?… Byłoby bezu

ytecznym oznajmia

mu go, i tak pozna go na własnym ciele”.
(Franz Kafka, „In der Strafkolonie”, 1914)

Udoskonalenie ogniwa cel nie jest przedsi

wzi

ciem szybkim, ani te

prostym w wykonaniu, przede wszystkim przez wysokie koszty, które niesie
z sob

. Trzeba czeka

na okólnik Ministerstwa Spraw Wewn

trznych Ga-

sparina, z dnia 2 pa

dziernika 1836 r.

, który naka

e wypróbowanie syste-

D ’ H a u s s o n v i l l e, Les établissements…, s. 609 i nast.; od 1867 r. skazani na prace

przymusowe europejczycy zostaj

deportowani do Nowej Kaledonii, podczas gdy Afryka

czycy czy arabowie zostaj

przeniesieni do Algierii i Gujany. Jest to zarz

dzenie natury sani-

tarnej. Istnieje obawa,

e klimat Gujany mo

e szkodzi

zdrowiu europejczyków, podczas gdy

Nowa Kaledonia wydaje si

dla nich bardziej odpowiednia ni

dla Afryka

czyków, bior

c pod

uwag

szeroko

ci geograficzne, które trzeba przekroczy

, aby do niej dotrze

J. G e n e t, Pami

tnik złodzieja (1949), tłum. włoskie G. Caproni, Wydawnictwo Mondadori,

Mediolan 1978, s. 4–5.

Zarz

dzenie jest potwierdzone w Programie Ministerialnym Duchâtela z dnia 9 sierpnia 1841 r.

O przej

ciu od koncepcji filantropistycznej wi

zienia do

cisłej wiedzy penitencjarnej we

Francji; por. C. D u p r a t, Kara

i wyzdrowie

, 1819: wi

zienie filantropów, (w:) Niemo

liwe

zienie, pod red. M. P e r r o t, s. 55–91.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

mu celkowego we wszystkich planach wi

zie

. Zaczyna si

wymaga

tak

zastosowania zasady Panopticonu w nowych konstrukcjach, a tak

e w sta-

rych budynkach – tam, gdzie jest mo

liwe jej zastosowanie przy pomocy

odpowiednich modyfikacji.

ród wi

zie

wybudowanych w latach 1815–1845 znajdujemy tylko

dwie realizacje przykładowe w płaszczy

nie poszukiwa

architektonicznych

i zastosowania systemu celkowego

: wi

zienie dla młodocianych przest

ców – Petite Roquette

w Pary

u (1826–1836), zaprojektowane przez Hi-

polyte Lebas, i wi

zienie centralne Beaulieu w Caen (1828–1844), dzieło

Harou-Romain, ojca i syna

. Architektura Roquette wydaje si

otrzyma-

poprzez modyfikacj

promienistego schematu Panopticonu tradycjonaln

geometri

fortecy. Konstrukcja jest uformowana przez sze

ść

ramion gwiazdy

zamkni

tych przez wysoki budynek sze

ciok

tny, na rogach którego wzno-

masywne wie

e cylindryczne. W centrum konstrukcji znajduje si

okr

gła kaplica odizolowana od dziedzi

ców fos

i poł

czona z ramionami

tylko mostkami. Centralny plan budynku nie podporz

dkowuje si

rygory-

stycznemu zało

eniu Panopticonu – nie ma tutaj

adnego systemu kontroli

wzrokowej – lecz d

ąŜ

y do stworzenia jednorodnych przebiegów i organizacji

drej dystrybucji zada

. Lecz Roquette ze swoj

niejasn

struktur

, po

ęś

ci „wymown

”, po cz

ęś

ci „funkcjonaln

”, mo

e by

uwa

ane za jeszcze

jedn

przestrze

kryzysu pomi

dzy dwoma odmiennymi koncepcjami wi

zienia.

Jest niewytłumaczalna niepewno

ść

w architekturze Roquette. Racjonal-

ść

nowej maszyny wi

ziennej zostaje zakryta poprzez pancerz z bonio-

wanego kamienia. Jej rygorystyczna geometria wewn

trzna jest zamasko-

wana cz

ęś

zewn

trzn

imituj

Zamek Sforzów w Mediolanie

i w jaki

sposób przypomina zapomniane formy Bastylii. I tak jakby nowe

niło

o starym, jakby nowoczesna technologia karna, obawiaj

c si

nieefektywno-

ci swoich urz

dze

, powoływała si

na antyczne wie

W wi

zieniu centralnym w Caen, zmodyfikowanym po roku 1844, zasada

Panopticonu jest natomiast zastosowana w rozwi

zaniu prawie paradoksal-

nym. Rozmieszczenie wewn

trzne dwóch ramion współosiowych to rezultat

mocnej deformacji formy okr

głej. Przestrze

wewn

trz dwóch ramion,

w centrum której znajduje si

wie

a nadzoru, jest otrzymana geometrycznie

O architekturze wi

zienniczej pierwszej połowy XIX w. we Francji, por. G. F o u c a r t, Archi-

tecture carcérale et architectes fonetionnalistes en France Au XIX

siécle, Revue de l’Art

1976, nr 32.

Oprócz tekstu G. F o u c a r t a por. tak

e P. S a d d y, La prison de la Petite Roquette, Archi-

tecture Mouvement Continuité 1974, nr 33, s. 86 i nast.

mierci ojca, Nicolas Philippe obejmuje jego funkcj

architekta departamentu Calvados.

Ojciec, przyjaciel Perciera, otrzymał drugie grand prix d’architecture w 1788 r. Por. A. L a n -
c e, Dictionnaire des architectes français, Pary

1872, t. I, s. 351.

Por. B. F o u c a r t, Architecture…, s. 48.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

poprzez

cie figury eliptycznej. W ten sposób przez małe okienka

umieszczone w drzwiach cel jest mo

liwe ogl

danie wie

y centralnej z ołta-

rzem. Schemat teatru zostaje zaaplikowany w budynku w sposób niezwykły.
Nicolas Harou-Romain wyraził całkowit

wiar

w czyst

form

Panopticonu

w znanym projekcie wi

zienia okr

głego (1840)

i w serii projektów kon-

strukcji wi

zie

ledczych opublikowanych przez Ministerstwo Spraw We-

trznych w „Instruction et Programme”, adresowanych do Prefektów

9 sierpnia 1841 r.

. Ten zbiór przygotowany przez N. Harou-Romain razem

z Abelem Blouet i Hektorem Horeau zawiera chyba najlepsze projekty na
planie centralnym opracowane we Francji a

do tego momentu. Tutaj, Ha-

rou-Romain proponuje ró

ne wariacje na czystym modelu Panopticonu: od

schematów okr

głych i półokr

głych a

do rozwi

naro

nych. A. Blouet

natomiast przeplata rozwi

zania ramienne ze schematami perfekcyjnie

okr

głymi. Lecz zwi

złe poszukiwania w „Instruction” nie przynios

konkret-

nych realizacji, za wyj

tkiem wi

zienia Autun (1854–1856) – małego pante-

onu celkowego zaprojektowanego przez architekta Berthiera

Pod koniec lat 30 XIX w. nowe systemy zatrzymania oddziaływaj

w spo-

sób decyduj

cy na organizacj

programów

. Dyskusja roznieca si

nad

wyborem pomi

dzy dwoma fundamentalnymi, penitencjarnymi systemami

ameryka

skimi: Auburn – bazuj

cym na nocnej izolacji w celach i wspólnej

pracy podczas dnia oraz Filadelfia – kontynuuj

cym izolacj

w celi tak

podczas pracy. Lecz model Filadelfii ze swoj

radykaln

technologi

od-

osobnienia zyskuje najwi

ksz

aprobat

W wi

zieniu Cherry Hill, w Filadelfii (1821–1829), dyscyplina zostaje uzy-

skana poprzez szczególne traktowanie psychologiczne i fizyczne wi

zienia.

Zaledwie zamkni

ty w celi zostaje pozostawiony sam sobie przez kilka dni:

zostaje, aby zagł

w absolutnej samotno

ci, a

do momentu, kiedy nie

poprosi o prac

lub ksi

ąŜ

ki. Tak wi

c dyrektor w zale

ci od charakteru,

stopnia uległo

ci i natury dokonanego przest

pstwa, decyduje o typie pracy

czy lektury, która zostanie mu powierzona. Praca i ksi

ąŜ

ki zostaj

przyznane

N. P. H a r o u - R o m a i n, Projekt de pénitencier, Caen, 1840; t e g o

, Prison cellulaire,

entourée de promenoirs et de terrains cultives, Pary

1844; t e g o

, Projekt de prison de

plan circulaire de 480 cellules, Pary

1844.

Minister de l’Interieur, Instruction et Programme pour la construction des maisons d’arret et

de justice par Blouet, Harou-Romain et Moreau, Pary

1841. Tom z wprowadzeniem

zawieraj

cym Program Ministra Duchâtela.

Por. B. F o u c a r t, Une prison cellulaire de circulaire Au XIX

ciecle: la prison d’Autun, In-

formation d’histoire de l’art, nr 1, stycze

–luty 1971 r., s. 11–24.

Dla poszerzenia obrazu generalnego debaty nad systemami penitencjarnymi we Francji

odsyłam do ksi

ąŜ

ki M. F o u c a l t a, Nadzorowa

…, s. 250 i nast., lecz tak

e do doskonałych

bada

M. P e r r o ta, Délinquance et system pénitentiaire en France Au XIX

Siecle, Annales

E.S.C., stycze

–luty 1975 r., s. 67–91.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

jako łaska i w przypadku złamania dyscypliny zostaj

natychmiast odebrane.

Ich utrata tworzy pierwszy stopie

kary

sze kary to zaciemnienie cel, zredukowanie jedzenia do chleba i wo-

dy, gorset bezpiecze

stwa dla buntowników. Nie ma tutaj gro

nych wie

nadzoru, tak jak w Panopticonie, lecz tylko solidne mury celi, z której skaza-
ny nie ma mo

liwo

ci wydostania si

. Wi

zienie jest uformowane przez ra-

miona rozmieszczone promieni

cie, ka

de z nich składa si

z serii cel po

bokach długiego korytarza centralnego. Cele s

wyposa

one w małe dzie-

dzi

ce z otwartym dachem, gdzie skazani mog

pracowa

w samotno

Jak mo

e zanotowa

Alexis de Tocqueville podczas swojej wizyty w wi

zieniu w Filadelfii (1831), warunki wi

ęź

nia s

całkowicie odmienne od wa-

runków w starych wi

zieniach. Zatrzymany cieszy si

zdrowym pomieszcze-

niem, jest odpowiednio

ywiony i piel

gnowany, lecz jest okropnie nieszcz

liwy; nieszcz

ęś

ciem prowokowanym przez kar

intelektualn

, która rozsie-

wa w jego duszy „terror gł

bszy ni

ła

cuchy i ciosy”

. Lecz w Cherry Hill

prawdziw

kar

jest radykalny warunek izolacji narzucony przez cel

, obse-

syjne istnienie jej

cian. Jak mówił Abel Blouet, po powrocie ze swojej misji

w Stanach Zjednoczonych, „mury s

kar

dla przest

pstwa, cela umieszcza

skazanego naprzeciw siebie samego, jest on zobligowany słucha

swojego

sumienia… Mury s

przera

ce”

Nie brakuje krytyk i obiekcji natury higienicznej i pedagogicznej tego sys-

temu zatrzymania

, lecz model architektoniczny zostanie zaakceptowany

prawie powszechnie tak

e w Europie. Wi

zienie Pentonville (1842) w Anglii

D e m e t z i B l o u e t, Rapports à M. le Comte de Montalivet… sur les pénitenciers des

Etats–Unis, Pary

1837, s. 28; zob. tak

e Documents officiels sur le pénitencier de l’Est ou

de Cherry Hill à Philadelphie, traduits par M o r e a u - C h r i s t o p h e, s. 19.

Konstrukcja oryginalna była parterowa, do niej dobudowano pi

tro.

Fragment umieszczony przez M. P e r r o t w eseju: Alexis de Tocqueville i wi

zienia, czyli

brzydki zapach liberalizmu, Albo albo, nr 195–196, maj–sierpie

1983 r., s. 127. Por. tak

G. d e B e a u m o n t, A. d e T o c q u e v i l l e, Le système pénitentiaire aux Etats–Unis et de
son application en France, Pary

1845

; jest to tekst, który zbiera materiały z ich misji

w Stanach Zjednoczonych. O wi

zieniach Filadelfii i Auburn, zob. tak

e C. L u c a s, Du sys-

téme pénitentiaire en Europe et aux Etats–Unis, Pary

1828–1830.

A. B l o u e t, Projekt de prison cellulaire, 1843. Blouet był inspektorem budynków wi

zien-

nych francuskich.

Documents…, traduits par M o r e a u - C h r i s t o p h e, s. 30–31. Notuje si

e odosobnienie

zwi

kszało efekty zamkni

cia na ciele i na duszy, prowokuj

c formowanie si

uczu

smut-

nych i melancholijnych; wzbudza to nadmierne zag

szczenie krwi wewn

trz ciała ze szkod

dla kr

ąŜ

enia ogólnego; w konsekwencji system nerwowy b

dzie słabo stymulowany, funkcje

skóry słabn

i system limfatyczny dominuje, prowokuj

c dla chorób jamy brzusznej, klatki

piersiowej, głowy, naczy

limfatycznych, oraz zaburzenia umysłowe; tak

e M o r e a u -

C h r i s t o p h e, De la mortalité et de la folie dans le régime pénitentaire et spécialement
dans les pènitenciers de Philadelphie, d’Auburn, de Geneve et de Lausanne, Pary

1839.

Ujawnia si

brak instrukcji wewn

trz wi

zienia w Filadelfii; por. Raport sof the Prison

Discipline society, Boston 1834, Ninth Report, s. 60.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

i Mazas (1841–1849) we Francji posłu

Ŝą

do rozprzestrzenienia modelu

w wersji technicznie udoskonalonej. U

ycie naukowe izolacji stanie si

zało

niem inspiruj

cym now

architektur

ziennicz

. W wielkich wi

zieniach eu-

ropejskich drugiej połowy wieku – La Santé (1864) i Frenes (1898) we Francji,
wi

zieniach

ledczych w Turynie (1869–1870) i w Mediolanie (1879), tych

w Anversa (1854–1857), w Lovanio (1846–1858), w Brukseli (1847–1848),
w Berlinie (1869–1871) – znajdujemy charakterystyczn

sekcj

celkow

z centraln

galeri

, zrealizowan

w Cherry Hill. Czyste formy Panopticonu

zostaj

opuszczone, wi

zienia stan

gigantycznymi maszynami, gdzie

ramiona tworz

urz

dzenia klasyfikuj

ce perfekcyjne odseparowanie.

Cele wi

zienne

Inauguracja wi

zienia Pentonville, w Londynie (1842), odbywa si

w at-

mosferze zainteresowania i oczekiwania godnego ogólno

wiatowej ekspo-

zycji

. Ogromny budynek, zaprojektowany przez Joshu

Jebba, in

yniera

wojskowego, mianowanego nadintendentem generalnym wi

zie

w 1837 r.,

jest wizytowany przez najwy

sze głowy pa

stw europejskich i przez przed-

stawicieli prawie wszystkich rz

dów

. Poszukiwanie nowych technik kontroli

i represji stało si

teraz problemem mi

dzynarodowym.

Nowy zakład penitencjarny, skonstruowany wzdłu

Caledonian Road,

w centrum dzielnicy robotniczej, nie reprezentuje wielkich innowacji od stro-
ny przestrzennej; powtarza on, rozmieszczaj

c cztery ramiona tworz

ce k

60°, promieniowy schemat Cherry Hill. Architektura jest oparta na planie
najbardziej wypróbowanym i chyba najbardziej sprawnym, lecz w Pentonville
technika jest tym, co robi wra

enie na wizytuj

cych. Inwencja chyba najbar-

dziej niezwykła to mechaniczne urz

dzenie – pasy przesuwaj

ce si

, które

pozwalaj

na transport misek z jedzeniem na ró

ne pi

tra, aby dostarcza

bezpo

rednio do cel poprzez specjalne okienka w ich drzwiach. W ten spo-

sób mo

na regularnie, w mniej ni

10 minut, dostarczy

jedzenie 520 wi

ęź

niom, pozostawiaj

c ich w izolacji.

Szczegółowe badania dotycz

organizacji celi, tego miejsca, w którym

zie

dza wi

kszo

ść

swojego czasu. W Pentonville cela tworzy mikro-

kosmos całkowicie odseparowany od reszty wi

zienia; ma podwójn

funkcj

R. E v a n s, The fabrication of wirtue. English prison architecture, 1750–1785, Cambridge

University Press 1982, s. 364 i nast.; tak

e M. I g n a t i e f, A just measure of pain. The peni-

tentiary in the industrial revolution, Pantheon Books 1978, tłum. włoskie Pocz

tki wi

zienia,

Wydawnictwo Mondadori, Mediolan 1882, rozdz. I.

Przy tej okazji Guglielmo di Prussia decyduje wybudowa

nowe wi

zienie w Berlinie imituj

ce dokładnie to w Pentonville. W Anglii, po roku 1847, zostaje wybudowanych ponad 50 wi

zie

na tym samym schemacie; por. T. A. M a r k u s, Pattern of the Law, The Architectural

Review 1954, nr 116, s. 256.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

wygodnego pomieszczenia i efektywnego urz

dzenia nadzoru. Ka

da czyn-

ść

słu

by i kontroli jest poł

czona w dokładnie zaplanowanym systemie

technicznym. Sieci przewodnictwa, które zaopatruj

bezpo

rednio wn

trze

w powietrze i wod

, s

perfekcyjnie odizolowane, aby uniemo

liwi

komuni-

kowanie si

poprzez ich opukiwanie; z tego samego powodu przewody wen-

tylacyjne słu

Ŝą

ce wprowadzeniu czystego powietrza i usuni

ciu tego zu

yte-

go s

niezale

ne. Okno jest stałe, poniewa

nie słu

y wentylacji. Jest za-

mkni

te przez krat

i matow

szyb

, która nie pozwala patrze

na zewn

trz.

„Judasz” umieszczony w masywnych, nieprzepuszczaj

cych d

drzwiach pozwala na stał

kontrol

działa

ęź

nia.

zie

natomiast nie mo

e widzie

poprzez soczewk

, poniewa

ogl

danie jest mo

liwe tylko w jednym kierunku; nie mo

e tak

e słysze

zbli

cych si

kroków nadzoruj

cych, znajduj

c si

w absolutnej izolacji akustycz-

nej i dlatego,

e nadzoruj

cy poruszaj

w specjalnym obuwiu z filcu, któ-

re wycisza hałas. Cela jest sama w sobie perfekcyjnym mikro-panopticonem,
to „wi

zienie w wi

zieniu”, jak mawiał Tocqueville. Tutaj urz

dzenie – panop-

ticon nie jest zastosowane w całym budynku według rozwi

zania, które su-

gerował Bentham (rotunda z wie

Ŝą

centraln

), lecz zostaje u

yte w sposób

rozleglejszy: bezpo

rednio w celach, zamkni

tych przez masywne drzwi,

niepozwalaj

ce na

adn

komunikacj

, lecz wyposa

one w „judasza” lub te

dziedzi

ce z promienist

lini

podziału, z centralnym obserwatorium nadzo-

ru. Zniknie idea totalnego teatru. Mechanizmy kontroli wizualnej zostaj

za-

stosowane w urz

dzeniach podzielonych na cz

ęś

ci, rozmieszczone we wn

trzu wi

zienia: system mikrofizyki, która rozdziela miejsca, kawałkuje je,

organizuj

c mikroanalityczn

technik

izolacji.

Dla wi

ęź

nia wn

trze jest powłok

nieprzepuszczaj

, która

przeciwstawia si

jego wolno

ci, to czysta pojemno

ść

zawieraj

ca proste

wyposa

enie i stały sprz

t (zlew, piec, serwis higieniczny). Zapiecz

towane

drzwi, okno, przez które prze

wieca białe, neutralne

wiatło, wydr

ąŜ

enia

kanałów wentylacyjnych, s

elementami granicznymi

wiata zewn

trznego,

do którego nie sposób si

zbli

. Z efektem znieczulaj

cym cela wyznacza

limity odwróconego mikrokosmosu: jedna mo

liwa przestrze

, w której wi

zie

musi nauczy

prze

Cela jest tak

e szczególnym miejscem zamieszkania zredukowanym

w swoich podstawowych funkcjach; lecz „komfort”, który oferuje, nie mo

nigdy przewy

szy

pewnego stopnia, jak uprzedza Charles Lukas, inspektor

generalny wi

zie

francuskich: „Nie nale

y nigdy we wn

trzu wi

zie

stwo-

rzy

stopnia materialnego dobrobytu, który przewy

szyłby ten, o który mog

stara

sze klasy, poniewa

w ten sposób mo

na by uwierzy

w tak

Dokładne badania nad uszczelnieniem d

kowym cel zostaj

przeprowadzone w wi

zie-

niach angielskich przez fizyka Michaela Faradaya i przez architektów Abela Blouet i Thoma-
sa Bullara; por. R. E v a n s, The fabrication…, rozdz. 7.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

zwan

nagrod

mielaj

przest

pstwo”

; zasada, która koresponduje

punktualnie z „reguł

surowo

ci”, została zdefiniowana przez Benthama;

według niego „wi

zienie, które oferuje winnym sytuacj

lepsz

od ich nor-

malnych warunków przed ich ukaraniem, byłoby niebezpieczn

pokus

dla

ludzi słabych i nieszcz

ęś

liwych”

To s

aksjomaty determinuj

ce organizacj

przestrzeni celi, tego n

dz-

nego mieszkania, w którym mo

na rozpozna

wyblakłe wyobra

enie kwate-

runku socjalnego, minimalnego, poprzez który ni

sze klasy powinny by

edukowane. I na bazie tych koniecznych zasad zostaje ustalony standard
minimalnych warunków socjalnych, którym zostaje poddane istnienie ludz-
kie.

Lecz poprzez komfort przechodz

tak

e efekty delikatnej, dezorientuj

cej

dyscypliny. Z relatywnym komfortem celi koresponduje maksymalne od-
osobnienie i absolutne zniewolenie jej mieszka

ca, posłusznego rozkazom

tego, który korzysta z jego usług. Wszystko jest zaprojektowane na przyj

cie

człowieka do resocjalizacji, kierowanie jego czynno

ciami, drygowanie jego

uczuciami; ka

de urz

dzenie jest gotowe, aby wchłon

ąć

jego energi

, od-

wróci

jego sił

, osłabi

jego moc. Cela jest maszyn

, która narzuca jed-

nostkom doz

funkcji

yciowych (jedzenie, praca,

wiczenia) i zmusza je,

aby przyjmowały zachowania powtarzaj

ce si

zawsze w ten sam sposób.

Modeluje ona człowieka według systemu dyscypliny, która musi do

wiad-

czy

ciało, aby zmusi

je do czynno

ci obowi

zkowych i nieuniknionych.

Czas izolacji wi

ziennej

To, co fascynuje administratorów i teoretyków wi

zienia, to mo

liwo

ść

skonstruowania nie tylko urz

dzenia dyscyplinarnego, które pozwoliłoby

zmienia

zachowania biologiczne i psychiczne ludzi, lecz tak

e stworzy

efektywne laboratorium bada

zachowa

przest

pców. Budynek wi

zienny,

poniewa

jest

wiatem nadzorowanym, jest dokładnie zamkni

ty. Ze swoimi

wyodr

bnionymi pomieszczeniami i stałymi wła

ciwo

ciami klasyfikuj

cymi

e stworzy

archiwum – kartotek

ladów przest

pstw. C. Lombroso

prowadzi swoje badania nad charakterem przest

pcy, analizuj

c rozmiesz-

czenie

ladów pozostawionych przez skazanych na murach cel, meblach,

ksi

ąŜ

kach i rzeczach codziennego u

ytku. Te graffitti – mówi C. Lombroso –

mog

dostarczy

„dokładnych informacji na temat prawdziwej siły psychicz-

List Charlesa Lucas do barona De Gerando, który był parem Francji i radnym, z dnia

23 stycznia 1833 r.; cyt. za W. H. G i l l a c, Les Maisons de correction (1830–1845), Wy-
dawnictwo Cujas, Pary

1971, s. 34.

J. B e n t h a m, Panoptique, s. 21; cyt. za edycj

francusk

opublikowan

ponownie przez

Wydawnictwo Belfond w 1977 r.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

nej tej nowej nieszcz

ęś

liwej rasy, która

yje obok nas”; ka

da linijka tych

palimpsestów ujawnia charakter przest

pcy”

; cz

sto tworz

one kod se-

kretnej wiadomo

ci, pisanej niekiedy na „ruchomych piaskach pasa

y otwar-

tych dla spacerów (…), na zapoconych szybach, czy na

niegu”

. Oko de-

tektywa kontynuuje w wi

zieniu prac

rozszyfrowywania

ladów pozosta-

wionych na miejscu przest

pstwa

Bez w

tpienia istnieje zwi

zek pomi

dzy tym badaniem klas przest

czych a organizacj

nowej przestrzeni wi

ziennej. Figura archiwum koncen-

truje, zarówno na poziomie obserwacji fenomenologicznej, jak te

na pozio-

mie uruchomienia urz

dzenia przestrzeni, analogiczne metody analityczne

i taksonomiczne. Rozmieszczeniu wi

ęź

niów w budynkach cel odpowiada

struktura seryjnej kartoteki w tym samym wi

zieniu. Tutaj dossier skazanych

dokładnie zaszeregowane. Wzrok dyrektora przebiega te teksty, w któ-

rych s

rejestrowane przest

pstwa, przyzwyczajenia, dewiacje ka

dego

zatrzymanego: przestrze

literacka, w której fragmenty istnienia zostaj

opi-

sane, zanalizowane i uwa

nie skatalogowane.

W wi

zieniu, tak jak w bibliotece, muzeum, szpitalu i wielu innych takso-

nomicznych przykładach architektury XIX wieku, rzeczy, ludzie maj

swoje

odpowiedniki w katalogu. Lecz te przykłady ró

ni od wi

zienia jeden istotny

szczegół: tutaj

ycie jest tworzone w przestrzeni wolnej codzienno

ci, aby

zosta

umieszczone w czasie specjalnym, w czasie, który podkre

la waru-

nek radykalnego zerwania ze zwykłym czasem społecze

stwa

. Z tego po-

wodu w tych przestrzeniach i budynkach jest niezb

dna atmosfera metafi-

zyczna. Lecz w odró

nieniu od wiecznego czasu muzeów, bibliotek, czas

zie

charakteryzuje obsesyjna idea jego u

ytkowania i dr

ca niewia-

doma jego trwania. Je

li w wi

zieniu zupełna samotno

ść

przenosi pocz

kowo w czasow

pustk

, to w nast

pstwie zast

puje si

pustk

czasem

odmierzanym przez rytm

wicze

, modlitw, posiłków i naznaczonych wizyt.

Regulamin jest nowym motorem czasu. Codzienne czynno

ci oddziałuj

nieustannie bezpo

rednio na ciało znajduj

ce si

pod przymusem prze-

strzenno-czasowym: s

one nierozerwalnie poł

czonymi

yciem i kar

. De-

speracja wi

ęź

nia polega na konsumowaniu własnej kary w ka

dej minucie

przedłu

one w czasie. Idea przemijania, bezu

yteczno

ci do

wiadczenia,

zawsze istnieje w całkowitej izolacji. Jej przeciwległy limit to marzenie

C. L o m b r o s o, Palimpsesty z wi

zienia, Turyn 1888, s. 6 i 282.

Ibidem, s. 311.

Bardziej ogólnie o metodzie poszlakowej w XIX w. por. C. G i n z b u r g, Objawy. Korzenie

paradygmatu poszlakowego, (w:) Kryzys rozumu, pod red. A. G a r g a n i, Wydawnictwo
Einaudi, Turyn 1979, s. 57–106.

M. F o u c a u l t, Des espace autrea, Konferencja w Cercle d’études architecturales, z dnia

14 marca 1967 r., cz

ęś

ciowo opublikowana w: Architektura – Kroniki i historia, t. XIII,

s. 822–823; por. tak

e G. A g a m b e n, Dzieci

stwo i historia, Wydawnictwo Eidaudi, Turyn

1978, w szczególno

ci rozdział: Czas i historia, krytyka momentu i ci

gło

ci, s. 97 i nast.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

o wieczno

ci: nadej

cie czasu niesko

czonego, nieruchomego, który przy-

niesie koniec kary. Perfekcyjn

alegori

tej kary odmierzanej przez czas

na zobaczy

w znanym opowiadaniu Borgesa

. Skazany zamkni

w gł

bi wi

zienia widzi we

nie ziarenko piasku, które spoczywa na podło-

dze jego celi. Do tego ziarenka doł

cza drugie, potem trzecie. Szybko i nie-

pokoj

co ziarenka rozmna

do wypełnienia celi. Niepowstrzymany

piasek, jak w przepływie klepsydry, zaczyna dusi

ęź

nia. W tym momencie

krzyczy on: „przy

niony piasek nie mo

e mnie zabi

”. Lecz piach zabija

i ła

cuchu snów, mieszcz

cych si

jeden w drugim jak chi

skie pudełka,

mierci si

powtarzaj

. Figura celi – klepsydry zaatakowanej przez piach,

która jest zarazem materializacj

czasu i instrumentu bezkrwawej kary, pre-

zentuje w znakomity sposób kar

konsumowan

w ka

dym momencie. Po-

wtarzaj

ce si

mierci s

wieloma

mierciami metafizycznymi, które wi

zie

musi znosi

Kara, w nowoczesnej koncepcji wi

zienia, przepowiada w ka

dym razie

nieuchronny proces zniszczenia energii

yciowej ci

cy si

dniami, tygo-

dniami, latami. Czynno

ci dyscyplinarne przybieraj

tak charakter

wiado-

mego procesu zniszczenia indywidualnego do

wiadczenia: to kara, która

gł

boko uderza w dusz

raczej w ciało, jak wywnioskował Tocqueville

podczas swojej wizyty w wi

zieniu w Filadelfii.

Zmuszony do powtarzania tego samego programu dyscyplinarnego, wi

zie

jest skazany na zagubienie si

w obsesyjnym echu swojego ciała,

w swojej własnej

wiadomo

ci, na powtarzanie dr

co co dzie

, z drobia-

zgow

dokładno

, tych samych czynno

ci. Przyczyn

działa

dyscypli-

narnych jest ch

ęć

osi

gni

cia doskonało

ci niemo

liwej i dlatego czynno

ść

dzie musiała powtarza

bez ko

ca. Zna

chwil

własnego cza-

su, najmniejszego gestu w dniu, powtarza

bole

nie zawsze te same gesty,

„podwójnie” własnym istnieniem i nie móc wyj

ść

z siebie samego: to

gł

boki sens kary regularnego uwi

zienia.

Nowoczesne wi

zienie to perwersyjne urz

dzenie, które do

wiadcza

rozwoju osoby w najbardziej okrutnej formie.

ycie zatrzymuje si

za przy-

czyn

sankcji karnej: aresztowania; od tego momentu zast

puje je

ycie

pozorne, puste i mechaniczne. To maszyna syzyfa, ju

nie w rozmiarze

wzrostu

wiata psychicznego osoby wi

zionej.

W ciszy budynku wi

zienia, masywne drzwi cel zamykaj

całkowicie

przed

wiatem zewn

trznym. Nic wi

cej nie jest widoczne: ani na zewn

trz,

ani wewn

trz wi

zienia. Jest si

obserwowanym przez dziurk

. Tworzy si

tutaj ogrom l

ku, który trzyma wi

ęź

niów w niepewno

ci, napi

ciu, tak jak

cela trzyma odseparowanych, pozostawionych samym sobie z własnym

yciem.

J. L. B o r g e s, Pismo boga, (w:) L’Aleph, Wydawnictwo Feltrinelli, Mediolan 1961, s. 114–120.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

W pomieszczeniu zdominowanym przez abstrakcyjn

władz

warunki

człowieka staj

takie, jak zwierz

cia w klatce, zmuszonego do trwania

w ci

głym stanie czuwania, jak dzieje si

w trwo

Ŝą

cej architekturze Kafki,

gdzie „nie mo

na mie

nadziei ani na intymno

ść

, ani na bezpiecze

stwo”

Lecz kiedy człowiek jest zmuszony, aby zrezygnowa

z „bycia”, rzeczy s

tymi, które kieruj

. Tak wi

c, jak zauwa

ył Jan Starobi

ski, urz

dzenia, przy-

dy, znajduj

ce si

pomi

dzy jednostk

a władz

, zmieniaj

ich sens, po-

ąŜ

c za paradoksaln

i głupi

logik

. Mury, drzwi, meble, „te przedmioty

tak banalne i tak naturalne staj

niepostrze

enie elementami akcji, wro-

gimi za przyczyn

swojej ciszy, agresywnymi w swojej mechanicznej bierno-

ci”

. I wła

nie ta ich oboj

tno

ść

odpycha nas i opanowuje. Nie ma ju

sprawiedliwo

ci, do której mo

na apelowa

. Własno

ść

reaguje z odległo

ci;

istnieje ogromny dystans, który nas od niej separuje, daj

c jej mo

liwo

ść

absolutnej dominacji. Czynno

ci odbywaj

niepostrze

enie według po-

dku; przestrzenie

cie

niaj

gro

nie wokół podmiotu. Mechanizmy,

nakazy, reaguj

zimno, oboj

tnie; „nie wyra

niczego (…), s

anonimo-

wymi przeszkodami”

Cele, powtarzaj

ce si

, zawsze identyczne, s

cichymi mikrokosmosami

siaduj

cymi z sob

i pozbawionymi komunikacji. Jak zaobserwowali Ador-

no i Horkheimer, „rz

dy cel nowoczesnego wi

zienia reprezentuj

monady

cisłym sensie filozofii Leibniza. Jedna monada na drug

nie ma

adnego

bezpo

redniego wpływu, regulamin i koordynacja odbywaj

dzi

ki dzia-

łaniu Boga, lub odpowiednio dyrekcji”

. Całkowicie pozbawione autonomii

cele odbijaj

negatywnie osobliw

i polityczn

organizacj

wiata. Jest nie-

liwy udział tych, którzy je zamieszkuj

w jakimkolwiek do

wiadczeniu.

W tych seryjnych mikrokosmosach

ycie powtarza si

bez ró

nicy; miasto za

wysokim profilem muru jest nieosi

galne.

W wi

zieniu, „skrajne odosobnienie i radykalna redukcja zawsze do tego

samego nic bez nadziei, tworz

jedno

ść

”. Tak wi

c wi

zienie jest przera

cym procesem zniszczenia do

wiadczenia

yciowego. Kara jest pozba-

wieniem czasu społecznego. Zamkni

cie prowadzi do powtarzanej, metafi-

zycznej

mierci, która nie polega „na stanie fizycznym”, lecz „odpowiada

czystej formie, która wyrzekła si

jakiejkolwiek materii na rzecz pustej formy

czasu”

Tak wi

c „fakt umierania zawiera radykalne odwrócenie, tak

mier

, która była form

ekstremaln

mojej mocy (…), stanie si

czym

, co

mnie dotyczy, czym

, co nie jest zwi

zane z

adn

liwo

, nierealno

ść

J. S t a r o b i n s k i, Sen architekta – wn

trza Kafki, Domus 1947, nr 218, s. 23 i nast.

Tam

M. H o r k h e i m e r, T. W. A d o r n o, Dialektyka O

wiecenia, Wydawnictwo Einaudi, Turyn

1971, s. 242.

G. D e l e u z e, Ró

nica i powtórzenie, wyd. Il, Wydawnictwo Mulino, Bolonia 1971, s. 184.

A. Bałandynowicz

Probacja 2, 2011

niesko

czona (…) jest czym

, co si

nigdy nie zrealizuje, bezterminowym

i nieprzemijaj

cym. Czas bez tera

niejszo

ci, z którym nie mam zwi

zku,

poniewa

ja w nim nie umieram, jestem pozbawiony mocy umierania, w nim

umiera, nie zaprzestaje, nie ko

czy nigdy umiera

”

. Cela jest pust

skorup

, biał

kartk

, na której do

wiadczenie jest spisane i szybko wyma-

zane.

W zbyt ciasnej identyfikacji ciała z miejscem, w umieszczeniu ciała

w przestrzeni, która jest negacj

jakiejkolwiek przestrzeni – nie miejscu –

rodzi si

warunek prze

ycia z limitami szale

stwa; sytuacja, która opó

nia

czas

ycia i

mierci, zwiastuj

c kontynuuj

cy powrót przedmiotu jako widma.

Osobnik anonimowy, z ogolon

głow

, oznaczony tylko numerem: i to jest

nowa figura idealna nowej epoki wi

ziennictwa?

Podsumowanie

Francuski socjalista Louis Auguste Blanqui, który sp

dził 33 lata w wi

zieniu, był zdania,

e takie miejsca, zreformowane przez władz

bur

uazji,

były uosobieniem absurdalnego cierpienia.

W zbiorze przestrzeni charakterystycznych dla wieku mieszcza

stwa

zienie jest jedn

z bardziej tragicznych, lecz nie mo

na powiedzie

nie jest zarazem przestrzeni

interesuj

, w pewnym sensie fascynuj

Jak wykazuje Michel Foucault w „Nadzorowa

i kara

”, nowoczesne wi

zie-

nia celkowe reprezentowały narz

dzia polityki społecznej uwa

ane za pre-

cyzyjne i bezpieczne: „XIX wiek pysznił si

nimi; jak był dumny – mogliby

doda

– z tych swoich mieszka

kolektywnych przedstawianych jako symbol

demokracji czy z tych parków stworzonych dla zdrowia mieszka

ców wiel-

kich miast, lecz w rzeczywisto

ci słu

Ŝą

cych jako bierne instrumenty najwi

szych spekulacji miejskich. Została zanotowana tak

e pojedyncza analogia

pomi

dzy nowoczesnym wi

zieniem a passage: obydwa typy przybieraj

form

wynikł

z powtarzaj

cych si

serii pustych przestrzeni – pomieszcze

po bokach głównej drogi; obydwa wydaj

zainspirowane uniwersal-

, cyniczn

nauk

magazyniera, który umieszcza w pomieszczeniach bez

ró

nicy ludzi i towar

zienie, na ko

cu swojej drogi organizacyjnej, z udoskonalonymi

rod-

kami oddziaływania, które s

w cz

ęś

ci u

ywane jeszcze do dnia dzisiejsze-

go, musi uzna

swój tragiczny upadek: nie tworzy ono ludzi lepszymi, nie

zmienia ich; przeciwnie, prowokuje ich coraz bardziej zajadł

wrogo

ść

, ich

nieugi

ty opór. Mo

e ich unicestwi

, lecz nie mo

e ich zmieni

. Przez dziw-

M. B l a n c h o t, Przestrze

literacka, Wydawnictwo Einaudi, 1967, s. 87 i 132–133.

B. F o u c a u r t, Architecture carcérale…, s. 43.

Kształtowanie systemu penitencjarnego na przełomie XVIII–XIX wieku...

Probacja 2, 2011

ne, niebezpieczne przystosowanie si

do sytuacji ludzie staj

wrodzy, jak

urz

dzenia, które próbuj

ich złama

„Cudzoziemiec” Alberta Camusa i wspomnienia Blanqui przekonuj

w ponurym kontek

cie systemu wi

ziennictwa nawet gwiazdy nie symbolizu-

nadziei. S

to bowiem bardzo cz

sto, jak w przypadku Meursaulta – boha-

tera przywołanej powie

ci – gwiazdy widziane przez kraty celi w noc przed

egzekucj

. Dla protagonisty Meursaulta

wiat ma wymiar specjalny – zara-

zem tragiczny i spokojny. Istnienie zostało niejako przetransportowane
w wymiar oboj

tno

ci: „Musiałem spa

– mówi on oboj

tnie – „poniewa

obudziłem si

, patrz

c w gwiazdy”

. Lecz oboj

tno

ść

nie jest rezygnacj

jest otwartym buntem przeciwko historii. Gwiazdy widziane przez Meursaulta
nie zwiastuj

nowego

wiata, przeciwnie – s

egnaniem ze

wiatem

straconym. Pod koniec drogi, która prowadzi wi

ęź

nia do

mierci, jego ciało,

niczym ciało Syzyfa, staje si

zimne jak kamie

, który pchał: „twarz, która

cierpi tak blisko kamienia, ju

sama jest kamieniem”

W 1943 r. Jean Genet wspomina

ycie swojego towarzysza z Santé –

wielkiego wi

zienia wybudowanego w Pary

u w epoce Haussmanna – tymi

słowami: „W tym fatalnym miejscu skonstruował własne

ycie, minuta po

minucie, mo

na powiedzie

kamie

na kamieniu, jak ka

dy z nas skonstru-

ował tu swoje, aby sta

fortec

nieczuł

na ciosy zn

caj

cych si

lu-

dzi”

A. C a m u s, Cudzoziemiec, tłum. włoskie A. Levi, Mediolan 1972, s. 149.

A. C a m u s, Mit Syzyfa, tłum. włoskie A. Corelli, Mediolan 1980, s. 119.

G e n e t, Cud ró

y, tłum. włoskie G.

Caproni, Mediolan 1980, s. 150.