Anthony de Mello

                       Minuta mądrości

- Czy jest możliwe zdobycie Mądrości w ciągu jednej 

minuty? 
- Z pewnością - odpowiedział Mistrz. 

- Ależ jedna minuta to chyba za mało? 
- To pięćdziesiąt dziewięć sekund za dużo. 

Nieco później Mistrz zwrócił się do swych zakłopotanych uczniów: 
- Ile czasu trzeba, by spojrzeć na księżyc? 

- Po cóż więc te wszystkie lata duchowych zmagań? 
- By otworzyć komuś oczy potrzeba niekiedy całego życia. By ujrzeć 

- wystarczy błysk chwili. 

Wprowadzenie

Pojawiający się w tych opowiastkach Mistrz nie jest kimś 

określonym - nie jest jedną osobą. 
Mógłby być hinduistycznym guru, rosi zenu, taoistycznym mędrcem, 

żydowskim rabinem, chrześcijańskim mnichem czy sufijskim 
mistykiem. Jest w równym stopniu Lao - tse i Sokratesem, co Buddą 

i Jezusem, czy Zaratustrą i Mahometem. W jego nauce odnaleźć można 
prawdy ważne w siódmym wieku przed Chrystusem, ale i późniejsze, 

aż do współcześnie uznawanych. Jego mądrość przynależy zarówno do 
Wschodu, jak i do Zachodu. Czy zresztą koniecznie trzeba 

poszukiwać dla kogoś takiego powinowactwa w przeszłości? Historia 
jest przecież zaledwie pamięcią zjawisk - nie dociera do 

Rzeczywistości; jest wspomnieniem doktryn - nie karmi się 
Milczeniem. 

By przeczytać każdy z zamieszczonych tekstów, wystarczy minuta. 
Możliwe, że język Mistrza wprawi cię w zakłopotanie, wyda ci się 

zaskakujący, dziwny, irytujący, czy nawet absurdalny... 
Tak, nie jest to książka łatwa, ale napisano ją nie po to, żeby 

cię o czymkolwiek pouczyć, ale aby cię poruszyć - byś przejrzał. 
Mądrości w niej zamkniętej (szukać jej możesz nie w wydrukowanych 

słowach, nawet nie w opowiastkach, lecz raczej w duchu książki, 
jej nastroju i atmosferze) nie można wyrazić ludzką mową. Być 

może, jednak stanie się tak, że kiedy będziesz czytał te strony, 
zmagając się z pełnym zagadek językiem Mistrza - spotkasz się, 

może nawet nie zdając sobie z tego sprawy, z utajoną w książce 
prawdą Milczącej Nauki i przebudzisz się - inny. To właśnie jest 

prawdziwa Mądrość: zmienić się bez najmniejszego wysiłku, 
przemienić się - wierz lub nie - jedynie przez proste stanie się 

przytomnym rzeczywistości - przebudzenie się ku niej, które nie 
jest słowami, ale trwa poza ich zasięgiem. 

Jeśli ci się powiedzie i doznasz takiego właśnie przebudzenia, 
zrozumiesz, dlaczego najlepszą mową jest ta, której się nie 

wypowiada, najlepszym działaniem - to, którego się nie dokonuje, a 
najdoskonalszą przemianą - której się nie zamierza. 

Nie czytaj więcej niż jedno, dwa opowiadania za każdym razem. 
Pozwól im żyć w tobie; daj im czas.

Cuda 

Pewien człowiek przemierzył morza i lądy, by osobiście przekonać 

się o nadzwyczajnej sławie Mistrza. 
- Jakie cuda uczynił wasz Mistrz? - zapytał jednego z uczniów. 

- Hm! Są cuda i cuda. 
W twojej ojczyźnie uważa się za cud, jeśli Bóg wypełni czyjąś 

wolę. 
W moim kraju uważa się za cud, jeśli ktoś pełni wolę Bożą. 

Dojrzałość 

Do ucznia, który nieustannie oddawał się modlitwom, Mistrz 

powiedział: 
- Kiedy wreszcie skończysz wspierać się na Bogu i staniesz na 

własnych nogach? 
Uczeń był zaskoczony. 

- Przecież to ty uczyłeś nas, by uważać Boga za Ojca! 
- Kiedy nauczysz się, że ojciec nie jest tym, na kim możesz się 

wspierać, lecz tym, kto wyzwala cię z twojej skłonności do 
wspierania się na kimkolwiek? 

Wrażliwość 

- Jak mogę doświadczyć jedności z całym stworzeniem? 
Słuchając - odpowiedział Mistrz. 

- A jak powinienem słuchać? 
- Stając się uchem, zwracającym uwagę na każdą rzecz, którą mówi 

wszechświat. 
W chwili, kiedy usłyszysz coś, co pochodzi od ciebie, zatrzymaj 

się. 

Absurd 

Mistrz od dłuższego czasu tarł cegłę o posadzkę pokoju, w którym 

medytował uczeń. 
Początkowo uczeń był zadowolony, przyjmując to jako próbę swojej 

zdolności do koncentracji. 
Ale kiedy dźwięk stał się nie do zniesienia, nie wytrzymał i 

wybuchnął: 
- Co, u diabła, wyprawiasz? 

Nie widzisz, że medytuję?! 
- Poleruję te cegłę, aby stała się lustrem - odpowiedział Mistrz. 

- Oszalałeś! Jak możesz z cegły zrobić lustro? 
- Jestem szalony nie bardziej niż ty! W jaki sposób z egocentryka 

możesz stać się człowiekiem medytującym? 

Jasność 

- Nie szukajcie Boga - rzekł Mistrz. - Po prostu patrzcie, a 

wszystko się wam objawi. 
- Ale jak mamy patrzeć? 

- Za każdym razem, kiedy patrzycie na cokolwiek, starajcie się 
widzieć tylko to, co jest, i nic innego. 

Uczniowie byli wyraźnie zdezorientowani, więc Mistrz wyłożył to 
prościej: 

- Na przykład, kiedy spoglądacie na księżyc, starajcie się widzieć 

jedynie księżyc i nic ponadto. 
- A cóż innego oprócz księżyca można widzieć, kiedy się na niego 

patrzy? 
- Człowiek głodny mógłby zobaczyć krąg sera. 

Zakochany - twarz ukochanej osoby. 

Religia 

Podróżujący gubernator zatrzymał się, by złożyć uszanowanie 

Mistrzowi. 
- Ważne sprawy państwowe nie pozostawiają mi czasu na długie 

rozprawy - rzekł. 
- Czy mógłbyś streścić istotę religii w jednym lub dwóch zdaniach, 

dla ludzi tak zajętych jak ja? 
- Dla dobra Waszej Wysokości gotów jestem ująć to w jednym słowie. 

- Nie do wiary! Cóż to za niezwykłe słowo? 
Milczenie. 

- A jaka droga prowadzi do Milczenia? 
Medytacja. 

- A czym jest, jeśli mogę zapytać, medytacja? 
- Milczeniem. 

Duchowość 

Chociaż był to "Dzień Milczenia" Mistrza, pewien podróżny poprosił 
go o słowo mądrości, które byłoby mu przewodnikiem w drodze przez 

życie. 
Mistrz uprzejmie przystał na to, wziął kartke papieru i napisał na 

niej jedno, jedyne słowo: " wiadomość". 
Przybysz najwyraźniej nie wiedział, co począć. 

- To zbyt mało. 
Czy nie mógłbyś powiedzieć o tym czegoś więcej?  Mistrz powtórnie 

wziął papier i napisał: 
"Świadomość, świadomość, świadomość". 

- Ale co właściwie znaczą te słowa? - zapytał jeszcze bardziej 
bezradny gość. 

Mistrz wyciągnął rękę po papier i napisał: 
"Świadomość, świadomość, świadomość znaczy świadomość". 

Czuwanie 

- Czy jest coś co mogę zrobić, aby stać się oświeconym? 
- Tak niewiele, jak niewiele możesz uczynić, by rano wstało 

słońce. 
- Jaką więc wartość mają te wszystkie duchowe ćwiczenia, które 

zalecasz? 
- Dają ci pewność, że nie prześpisz chwili, w której wzejdzie 

słońce. 

Obecność 

- Gdzie mogę szukać Oświecenia? 

- Tutaj. 
- Kiedy się ono dokona? 

- Teraz właśnie się dokonuje. 
- Dlaczegoż go nie doświadczam? 

- Dlatego, że nie patrzysz. 

- Na co powinienem patrzeć? 
- Na nic. Po prostu patrz. 

- W co? 
- W cokolwiek, na czym spoczną twoje oczy. 

- Czy muszę patrzeć w jakiś specjalny sposób? 
- Nie. W zwykły sposób. 

- Ależ, czy ja nie patrzę zawsze w zwykły sposób? 
- Nie. 

- Dlaczego nie? 
- Dlatego że, by patrzeć, musisz tu być. 

Przeważnie jednak jesteś gdzie indziej. 

Głębia 

Mistrz rzekł do człowieka interesów: 
- Jak ryba ginie na suchym lądzie, tak i ty, gdy pochłaniają cię 

sprawy tego świata, umierasz. 
Ryba musi wrócić do wody - ty zaś musisz powrócić do samotności. 

Człowieka interesów ogarnęło przerażenie. 
- Muszę więc porzucić interesy i wycofać się do klasztoru? 

- Ależ nie. Zajmuj się nadal swoimi sprawami, i wejdź w siebie - w 
głąb swego serca! 

Wnętrze 

Uczeń prosił o słowo mądrości. 
Mistrz rzekł: 

- Idź, usiądź w swojej celi, a ona nauczy cię mądrości. 
- Ależ ja nie mam żadnej celi. Nie jestem mnichem. 

- Ależ maszją. Wejrzyj w siebie! 

Charyzmat 

Pewien uczeń był Żydem. 

- Co dobrego mam czynić, aby podobać się Bogu? 
- Skąd mam to wiedzieć? - odpowiedział Mistrz. - Twoja Biblia 

powiada, że Abraham był gościnny i że Bóg był z nim. 
Eliasz kochał modlitwę i Bóg był z nim. 

Dawid rządził królestwem i z nim również był Bóg. 
- A czy jest sposób, bym odkrył wyznaczone dla mnie zadanie? 

- Tak. Postaraj się odkryć najgłębszą skłonność twego serca i za 
nią podążaj. 

Harmonia 

Chociaż Mistrz zwykł był postępować w sposób tradycyjny, to jednak 
nie żywił zbyt wielkiego szacunku dla sztywnych reguł i norm. 

Pewnego razu wybuchła kłótnia między uczniem i jego córką, 
ponieważ ojciec nalegał, by dziewczyna zastosowała się do zasad 

swojej religii, dotyczących wyboru przyszłego męża. 
Mistrz otwarcie opowiedział się po stronie dziewczyny. 

Kiedy uczeń dał wyraz swemu zaskoczeniu, że święty człowiek może 
tak postępować, Mistrz odpowiedział: 

- Musisz zrozumieć, że życie jest jak muzyka, którą tworzą raczej 
uczucia i instynkt, niż reguły. 

Zrozumienie 

- W jaki sposób mogę otrzymać tę łaske, bym nigdy nie sądzii mego 

bliźniego? 
Przez modlitwe. 

- Zatem dlaczego dotychczas jej nie otrzymałem? 
- Dlatego, że nie modliłeś się w odpowiednim miejscu. 

Gdzie ono jest? 
- W sercu Boga. 

Jak mógłbym tam dotrzeć? 
- Zrozum, że każdy kto grzeszy, nie wie, co czyni, i dlatego 

będzie mu przebaczone. 

Złudzenie 

- Jak mógłbym osiągnąć życie wieczne? 

- Życie wieczne jest teraz. 
Wejdź w teraźniejszość. 

- Ależ czyja nie jestem obecny w teraźniejszości? 
Nie. 

- Dlaczego? 
Dlatego że nie zerwałeś z twoją przeszłością. 

- Dlaczego miałbym się rozstawać z moją przeszłością? Nie wszystko 
w niej było złe. 

- Z przeszłością należy się rozstać nie dlatego, że była zła, lecz 
dlatego, że jest martwa. 

Proroctwo 

Chciałbym zostać nauczycielem Prawdy. 
- Czy jesteś gotów być wyszydzanym, lekceważonym i cierpieć głód 

aż do czterdziestego piątego roku życia? 
- Tak. Ale powiedz mi: co będzie, kiedy minie tych czterdzieści 

pięć lat? 
- Przyzwyczaisz się już do tego. 

Postęp 

Młody człowiek roztrwonił cały odziedziczony majątek. 
Kiedy został bez grosza, odkrył również, jak zwykle w takich 

wypadkach, że opuścili go przyjaciele. 
Nie wiedząc, co dalej robić, udał się do Mistrza i zapytał go: 

- Co się stanie ze mną? Nie mam pieniędzy ani przyjaciół. 
- Nie martw się, synu. 

Zapamiętaj sobie moje słowa: wszystko znów będzie dobrze. 
W oczach młodego człowieka błysnął promień nadziei. 

- Czy znów będę bogaty? 
- Nie. Przyzwyczaisz się do tego, że będziesz sam i bez grosza. 

Pragmatyzm 

Uczennica Mistrza przygotowywała przyjęcie weselne i oznajmiła, że 
z miłości do ubogich skłoniła rodzinę, by - wbrew zwyczajom - 

gości ubogich posadzono na honorowym miejscu, a bogatych blisko 
drzwi. Wpatrywała się w oczy Mistrza, oczekując jego pochwały. 

Mistrz chwilę myślał, a potem powiedział: 
- Moja droga, takie rozwiązanie nie byłoby zbyt szczęśliwe. 

Nikt nie cieszyłby się na tym weselu. 

Twoja rodzina czułaby się zakłopotana, bogaci goście obrażeni, a 
twoi biedni - byliby głodni, czuliby się bowiem zbyt skrępowani, 

by najeść się do syta. 

Ignorancja 

Młody uczeń cieszył się tak niezwykłą sławą, że zewsząd 

przychodzili do niego uczeni, szukając rady i podziwiając jego 
wykształcenie. 

Kiedy gubernator rozglądał się za doradcą, udał się do Mistrza i 
zapytał: 

- Powiedz mi, czy to prawda, że ten młody człowiek wie tyle, ile 
się o nim mówi? 

- Prawdę mówiąc - odpowiedział ironicznie Mistrz - ten facet czyta 
tyle, że nie wiem, jak mógłby znaleźć czas, aby cokolwiek 

wiedzieć. 

Mity 

Mistrz uczył posługując się przypowieściami i opowiadaniami. 

Uczniowie słuchali tego z przyjemnością, czasem jednak czuli się 
zawiedzeni, tęskniąc za czymś głębszym. 

Mistrz był niewzruszony. 
Na wszystkie zarzuty odpowiadał: 

- Drodzy moi, wciąż jeszcze nie rozumiecie, że właśnie w 
opowiadaniu odległość między człowiekiem a Prawdą jest 

najmniejsza. 
Innym razem powiedział: 

- Nie gardźcie opowiadaniem. 
Zgubioną złotą monete można znaleźć za pomocą zwykłej świecy. 

Najgłębszą prawdę można odsłonić za pomocą zwykłej opowieści. 

Szczęście 

- Potrzebuję pomocy - natychmiast - inaczej oszaleję! Mieszkamy w 

małym pokoju - moja żona, moje dzieci i moi teściowie. Jesteśmy na 
granicy wytrzymałości, krzyczymy i wrzeszczymy na siebie. Ten 

pokój - to piekło! 
- Czy obiecujesz, że spełnisz wszystko, co ci polecę - powiedział 

Mistrz z wielką powagą. 
- Przysięgam, że spełnię wszystko. 

Doskonale. Ile macie zwierząt? 
- Krowę, kozę i sześć kur. 

- Wprowadźje wszystkie do waszego pokoju. 
I przyjdź do mnie za tydzień. 

Uczeń przeraził się, ale przecież obiecał być posłusznym. 
Wprowadził zwierzęta do pokoju. 

Wrócił po tygodniu, w stanie godnym politowania, i skarżył się: 
- Jestem kłębkiem nerwów. Ten brud, smród i hałas! Wkrótce chyba 

wszyscy postradamy zmysły! 
- Wracaj do domu - powiedział Mistrz - i wyprowadź zwierzęta z 

pokoju. 
Człowiek pobiegł szybko do domu. Następnego dnia wrócił, 

promieniejąc z radości. 
- Jak cudowne jest życie! Wyprowadziliśmy zwierzęta. Nasz dom stał 

się rajem. Co za spokój, jak czysto i ile przestrzeni mamy dla 
siebie! 

Medytacja 

Uczeń zapadł w sen. Śniło mu się, że znalazł się w raju. 

Jakież było jego zdziwienie, kiedy ujrzał tam Mistrza wraz z 
pozostałymi uczniami. 

Wszyscy pogrążeni byli w medytacji. 
- Czy to właśnie jest rajska nagroda? - wykrzyknął. - Przecież 

dokładnie to samo robiliśmy na ziemi! 
Usłyszał głos: 

- Głupcze! Myślisz, że ci medytujący, których widzisz są w raju? 
Wprost przeciwnie: raj jest w tych, którzy medytują. 

Realizm 

Pewien szuler zwrócił się do Mistrza: 
- Kiedy grałem wczoraj w karty, złapano mnie na oszustwie. 

Moi partnerzy pobili mnie i wyrzucili przez okno. 
Co radzisz mi zrobić? 

Mistrz przeszył go spojrzeniem i odrzekł: 
- Gdybym był na twoim miejscu, odtąd grałbym zawsze na parterze. 

Odpowiedź ta zdumiała uczniów. Pytali: 
- Dlaczego nie powiedziałeś mu, by przestał szachrować? 

- Dlatego, że wiem, iż tego nie uczyni - brzmiała prosta i mądra 
odpowiedź Mistrza. 

Mowa 

Uczeń upatrywał dogodnej chwili, w której mógłby powtórzyć 
Mistrzowi zasłyszaną na targu plotkę. 

- Zaczekaj trochę - powiedział Mistrz. - Czy to, co chciałbyś nam 
powiedzieć, jest prawdziwe? 

- Myślę, że nie. 
- Może pożyteczne? 

- Nie. 
- A zabawne? 

- Też nie. 
- Dlaczego więc mielibyśmy tego słuchać? 

DUCHOWA ULGA 

Mistrz zwykł twierdzić, że nie ma złych słów, o ile tylko używa 
się ich w odpowiednim kontekście. 

Kiedy powiedziano mu, że jeden z jego uczniów ma nawyk 
przeklinania, zauważył: 

- Wiadomo, że przekleństwo przynosi duchową ulge, kiedy nie 
szukamy jej na modlitwie. 

PLOTKA

Jeden z uczniów wyznał, że ma brzydki 
zwyczaj powtarzania plotek. 

Mistrz powiedział z przekąsem: 
- Samo powtarzanie plotek nie byłoby takie złe, gdybyś nie czynił 

tego z coraz większym mistrzostwem. 

Ruch 

Uczniom, którzy stale prosili o słowa mądrości, Mistrz rzekł: 
- Mądrości nie można wyrazić w słowach. 

Objawia się ona w działaniu. 
Kiedy jednak ujrzał, z jakim zapałem rzucają się do pracy, 

roześmiał się głośno i powiedział: 
- To nie jest działanie. 

To tylko ruszanie się. 

Uwięzienie 

- Jesteś tak dumny ze swojej inteligencji - zwrócił się Mistrz do 

jednego z uczniów. 
- Jesteś jak skazaniec, dumny, że jego więzienna cela jest taka 

obszerna. 

Tożsamość 

- Jak szukać jedności z Bogiem? 

- Im bardziej jej szukasz, tym większy stwarzasz dystans między 
Nim a sobą. 

- Cóż więc zrobić z tym dystansem? 
- Przyjąć, że nie ma go. 

- Czy to znaczy, że Bóg i ja - jesteśmy jedną rzeczą? 
- Ani jedną, ani dwoma. 

- Jak to możliwe? 
- Słońce i jego światło, ocean i fale, pieśniarz i jego pieśń - 

ani jedna rzecz, ani dwie. 

Dyskryminacja 

Porzucony kochanek oznajmił: 

- Raz się sparzyłem, nie zakocham się już nigdy więcej. 
Mistrz powiedział: 

- Jesteś jak kot, który usiadł na gorącym piecu, sparzył się i 
odtąd nie chce już więcej siadać na nim. 

Bezmyślność 

Kiedyś Mistrz zapytał uczniów: 
- Co jest ważniejsze: mądrość czy działanie? 

Uczniowie jednogłośnie odpowiedzieli: 
- Oczywiście, działanie. 

Cóż warta jest mądrość, jeśli nie wyrazi się w działaniu? 
Mistrz odrzekł: 

- A jaką wartość ma działanie, które pochodzi z nie oświeconego 
serca? 

Uwielbienie 

Do ucznia, który okazywał przesadne uszanowanie, Mistrz 
powiedział: 

- Światło odbija się od ściany. 
Dlaczego czcić ścianę? 

Zwróć uwagę raczej na światło! 

Uchylenie się 

Pewien turysta, spoglądając w świątyni na portrety dawnych 
Mistrzów, zapytał: 

- Czy są jeszcze na ziemi jacyś Mistrzowie? 
- Jest jeden - odpowiedział przewodnik. 

Turysta poprosił zatem o audiencję u Mistrza i zaraz na początku 
zapytał: 

- Gdzie dzisiaj można spotkać wielkich Mistrzów? 
- Wędrowcze - zawołał Mistrz. 

- Panie - odpowiedział z szacunkiem turysta. 
- Gdzie Ty jesteś? 

Przeznaczenie 

Do kobiety, która skarżyła się na swe przeznaczenie, Mistrz 
powiedział: 

Przecież ty sama wykuwasz swój los! 
- Ale z pewnością nie ja jestem odpowiedzialna za to, że urodziłam 

się kobietą, czyż nie tak? 
- Narodzić się kobietą to nie przeznaczenie. 

To los. Przeznaczenie polega na tym, w jaki sposób przyjmiesz swą 
kobiecość i co z nią zrobisz. 

Powtórne narodziny 

- Zerwij zdecydowanie ze swoją przeszłością, a zostaniesz 
oświecony - powiedział Mistrz. 

- Dokonuję tego stopniowo. 
- Stopniowo dokonuje się wzrost. 

Oświecenie - w jednej chwili. 
Nieco później dodał: 

Musisz wykonać wielki skok! 
Małymi - choćby było ich wiele - nie przeskoczysz przepaści. 

Marzenia 

- Kiedy zostanę oświecony? 
- Kiedy zobaczysz - odpowiedział Mistrz. 

- Kiedy zobacze - co? 
- Drzewa, kwiaty, księżyc i gwiazdy. 

- Ależ widzę je codziennie. 
- Nie. To, co widzisz - to jedynie papierowe drzewa, papierowe 

kwiaty, papierowy księżyc i papierowe gwiazdy. Żyjesz bowiem nie w 
rzeczywistości, lecz w twych słowach i myślach. 

I, jakby tego było mało, po chwili dodał uprzejmie: 
- Żyjesz papierowym życiem i umrzesz papierową śmiercią. 

Filozofia 

Przed podjęciem decyzji, czy zostać jego uczniem, odwiedzający 
Mistrza człowiek chciał uzyskać pewne zapewnienie. 

- Czy możesz mi ukazać cel ludzkiego życia? 
- Nie. 

- A przynajmniej jego sens? 

- Nie. 
- Czy możesz mi określić naturę śmierci i życia pozagrobowego? 

- Nie. 
Człowiek odwiedzający oddalił się pełen pogardy. 

Uczniowie byli zaskoczeni, że ich Mistrz wypadł tak kiepsko. 
A on, pocieszając ich, powiedział: 

- Na co się przyda poznanie natury i sensu życia, jeśli nigdy go 
nie zakosztowałeś? 

Wole, żebyście zjedli ciastko, niż długo i uczenie rozprawiali o 
nim. 

Szkoła 

Człowiekowi, który go odwiedził i chciał zostać jego uczniem, 
Mistrz powiedział: 

- Możesz ze mną zamieszkać, ale nie staraj się iść za mną. 
- Za kim więc mam iść? 

- Za nikim. 
W dniu, w którym pójdziesz za kimś, przestaniesz iść za Prawdą. 

Ślepota 

Czy mogę zostać twoim uczniem? 
- Jesteś uczniem tylko dlatego, że twoje oczy są zamknięte. 

W dniu, kiedy je otworzysz, zobaczysz, że nie istnieje nic 
takiego, czego mógłbyś się nauczyć - czy to ode mnie, czy od 

kogokolwiek innego. 
- Na cóż więc jest Mistrz? 

- Żebyś doszedł do wniosku, że nie jest ci potrzebny. 

Pośrednictwo 

Pewien człowiek zapytał jednego z uczniów: 

- Po co ci Mistrz? 
- Jeśli chce się zagrzać wode, potrzebne jest naczynie jako 

pośrednik między ogniem i wodą - brzmiała odpowiedź. 

Przetrwanie 

Uczeń codziennie zadawał wciąż to samo pytanie: 

- Jak mogę znaleźć Boga? 
I codziennie otrzymywał wciąż tę samą tajemniczą odpowiedź: 

Poprzez pragnienie. 
- Ależ, czy nie pragnę Boga z całego mego serca? Dlaczego więc 

dotychczas Go nie znalazłem? 
Pewnego dnia Mistrz kąpał się ze swoim uczniem w rzece. Chwycił go 

za głowę i tak długo trzymał pod wodą, że w końcu biedak zaczął 
szamotać się rozpaczliwie, by się uwolnić. 

Następnego dnia Mistrz sam zaczął rozmowę. 
- Dlaczego tak się rzucałeś, kiedy trzymałem cię pod wodą? 

- Dlatego, że rozpaczliwie szukałem powietrza. 
- Kiedy otrzymasz łaske szukania Boga tak jak wczoraj szukałeś 

powietrza - będzie to znak, że Go znalazłeś. 

Zależność 

Uczniowi, który popadł w zbyt wielką zależność od książek, Mistrz 
rzekł: 

Pewien człowiek poszedł na targ z listą zakupów i zgubił ją. 
Kiedy, ku swojej wielkiej radości, odnalazł kartke, przeczytał ją 

z wielkim podnieceniem i pilnował aż do końca zakupów. 
A potem wyrzucił ją jako bezużyteczny kawałek papieru. 

Ucieczka 

Mistrz już za życia stał się legendą. Opowiadano, że pewnego razu 
Bóg szukał jego rady: 

- Chciałbym zabawić się z ludźmi w chowanego. Pytałem aniołów, 
jakie jest najlepsze miejsce na kryjówkę. Jedni mówią, że głębie 

oceanu. 
Inni, że szczyt najwyższej góry. Jeszcze inni, że niewidoczna 

strona tarczy księżyca lub któraś z odległych gwiazd. A co ty mi 
radzisz? 

Mistrz odpowiedział: 
- Ukryj się w ludzkim sercu. 

To ostatnie miejsce, o którym pomyślą. 

Niestosowanie przemocy 

Wąż pokąsał tylu mieszkańców wioski, że jedynie nieliczni odważyli 

się pracować w polu. Świętość Mistrza była tak wielka, że 
opowiadano, iż udało mu się oswoić węża i przekonać go, by w swoim 

postępowaniu nie uciekał się do gwałtu. 
Wkrótce mieszkańcy wioski zauważyli, że wąż stał się nieszkodliwy. 

Zaczeli więc rzucać w niego kamieniami i szarpać go za ogon. 
Pewnej nocy poturbowany wąż wśliznął się do mieszkania Mistrza, by 

się pożalić. 
Mistrz rzekł: 

- Przyjacielu, przestałeś straszyć ludzi i to jest niedobre. 
- Jak to? Przecież to ty nauczyłeś mnie postępować bez uciekania 

się do gwałtu? 
- Prosiłem cię jedynie, byś przestał szkodzić... a nie - żebyś 

przestał syczeć! 

Rozproszenie 

Między uczniami wywiązała się zażarta polemika na temat tego, 

które zadanie uznać za najtrudniejsze: zamknąć w Piśmie wszystko, 
co Bóg objawił; zrozumieć to, co w Piśmie Bóg objawił, czy 

wyjaśnić Pismo innym, zrozumiawszy go wcześniej. 
Zapytany o to, Mistrz odpowiedział: 

- Znam jeszcze jedno zadanie, o wiele trudniejsze niż te trzy. 
- Cóż to takiego? 

- Starać się, żebyście wy, cymbały, zobaczyli rzeczywistość taką, 
jaka jest. 

Powrót do domu 

- Można wyróżnić trzy etapy w rozwoju życia duchowego - stwierdził 
Mistrz. - Etap cielesny, duchowy i boski. 

- Na czym polega etap cielesny - pytali poruszeni uczniowie. 
- Na tym etapie widzi się drzewa jako drzewa i góry jako góry. 

- A etap duchowy? 

- Na tym etapie człowiek widzi rzeczy głębiej, a więc drzewa nie 
są już drzewami, a góry nie są już górami. 

A etap boski? 
- Ach, to już jest Oświecenie powiedział Mistrz ironicznie 

uśmiechając się. - Na tym etapie drzewa znów stają się drzewami, a 
góry górami. 

Jałowość 

Mistrz w ogóle nie widział potrzeby wygłaszania uczonych mów. 
Nazywał je "perłami mądrości". 

- Dlaczego zatem pogardzasz nimi, jeśli są perłami - pytali 
uczniowie. 

- Czy słyszeliście kiedykolwiek, by perły mogły urosnąć, gdyby 
posiano je na polu? - brzmiała odpowiedź. 

Bez słów 

- Jaki sens ma wasza nauka i wasze praktyki pobożne? 
Czyż osioł staje się mądry przez to, że żyje w bibliotece, albo 

czy mysz osiąga świętość przez to, że chowa się w jakimś kościele? 
- Czegóż nam więc potrzeba? 

- Serca. 
- Co trzeba zrobić, by je mieć? 

Mistrz nie chciał nic odpowiedzieć. 
Cokolwiek by powiedział, uczyniliby to przedmiotem studiów lub 

podstawą pobożnych praktyk. 

Przybycie 

- Czy ścieżka wiodąca ku oświeceniu jest trudna czy łatwa? 

- Ani trudna, ani łatwa. 
Dlaczego? 

- Dlatego, że jej w ogóle nie ma. 
Jak więc zdąża się do celu? 

- Nie zdąża się. 
To podróż bez pokonywania odległości. 

Przestań podróżować, a stwierdzisz, że przybyłeś. 

Ewolucja 

Następnego dnia Mistrz stwierdził: 

- Łatwiej jest, niestety, podróżować, niż zatrzymać się. 
Uczniowie chcieli się dowiedzieć, dlaczego. 

- Dlatego że, jak długo zdążasz do celu, możesz tkwić w 
marzeniach. 

Kiedy już się zatrzymasz, spotykasz się z rzeczywistością. 
- Czy więc kiedykolwiek możemy się zmienić, nie mając przed sobą 

żadnych celów ani marzeń, pytali zaniepokojeni uczniowie. 
- Prawdziwa przemiana jest przemianą niezamierzoną, kiedy się jej 

nie pragnie i nie szuka. 
Stań wobec rzeczywistości, a nieoczekiwanie nastąpi przemiana. 

Nieświadomość 

- Gdzie mogę spotkać Boga? 

- Jest właśnie przed tobą. 
- Dlaczego więc nie udaje mi się Go zobaczyć? 

- A dlaczego pijakowi nie udaje się zobaczyć własnego domu? 
Nieco później Mistrz powiedział: 

- Staraj się odkryć, co czyni cię pijanym. 
Jeśli chcesz widzieć, musisz być trzeźwy. 

Odpowiedzialność

Mistrz, wyruszył w podróż wraz z jednym ze swych uczniów. 
Na skraju miasteczka natknęli się na gubernatora, który mylnie 

sądząc, że przybyli, aby go pozdrowić, powiedział: 
- Doprawdy, nie musieliście się aż tak bardzo trudzić, aby mnie 

powitać. 
- Wasza Wysokość się myli - rzekł uczeń. - Jesteśmy w podróży, 

gdybyśmy jednak wiedzieli, że się spotkamy, zadalibyśmy sobie o 
wiele więcej trudu, by Cię należycie powitać. 

Mistrz nie rzekł ani słowa. 
Dopiero pod wieczór zapytał: 

- Czy musiałeś mu powiedzieć, że nie przyszliśmy, aby go powitać? 
Czy nie zauważyłeś, jak się głupio poczuł? 

- Ale gdybyśmy nie powiedzieli mu prawdy, czyż nie bylibyśmy winni 
wprowadzenia go w błąd. 

- Oczywiście, że nie - rzekł Mistrz. 
Sam siebie wprowadziłby w błąd. 

Ateizm 

Ku wielkiej radości uczniów Mistrz powiedział, że chętnie 
przyjąłby nową koszulę jako prezent urodzinowy. 

Kupiono najlepszy materiał. 
Wioskowy krawiec przybył, aby wziąć miarę, i obiecał, że jeśli Bóg 

pozwoli, koszula będzie gotowa w ciągu tygodnia. 
Po tygodniu jeden z uczniów wybrał się do krawca, Mistrz czekał 

niecierpliwie na swą koszulę. 
Tymczasem krawiec stwierdził: 

- Mamy małe opóźnienie. Ale jeśli Bóg pozwoli, koszula będzie 
gotowa jutro. 

Następnego dnia krawiec powiadomił ucznia: 
- Przykro mi, że robota jeszcze nie jest wykonana. Postaraj się 

przyjść jutro i jeśli taka będzie wola Boża, koszula z pewnością 
będzie gotowa. 

Nazajutrz Mistrz rzekł: 
- Zapytaj go, ile jeszcze mu to zabierze czasu, jeśli z tej sprawy 

wyłączy Pana Boga. 

Wyciągnięcie 

- Dlaczego wszyscy tutaj są tak szczęśliwi, a ja nie? 

- Dlatego, że nauczyli się widzieć dobro i piękno wszędzie - 
odrzekł Mistrz. 

- Dlaczego więc ja nie widzę wszędzie dobra i piękna? 
- Dlatego, że nie możesz widzieć na zewnątrz siebie tego, czego 

nie widzisz w sobie. 

Pierwszeństwo 

Legenda głosiła, że Bóg wysłał Anioła do Mistrza z następującym 
posłaniem: 

- Proś o milion lat życia, a będą ci udzielone lub o milion 
milionów lat. 

Jak długo pragniesz żyć? 
- Osiemdziesiąt lat - odparł bez chwili wahania Mistrz. 

Uczniowie przyjęli tę wiadomość w osłupieniu. 
- Ależ, Mistrzu, gdybyś żył milion lat, pomyśl, ile pokoleń 

mogłoby korzystać z twojej mądrości. 
- Gdybym żył milion lat, ludzie nastawialiby się bardziej na 

przedłużenie swego życia, niż na zdobywanie mądrości. 

Łatwość

Człowiekowi, który w obawie przed trudem i wyrzeczeniami wahał 

się, czy wstąpić na drogę duchowych poszukiwań, Mistrz 
wypowiedział: 

- Ile trudu i wyrzeczeń potrzeba, by otworzyć oczy i widzieć? 

Zaniechanie

- Co muszę robić, by zostać oświeconym? 

- Nic. 
- Dlaczego? 

- Dlatego, że oświecenie nie wypływa z działania... Oświecenie po 
prostu przychodzi. 

- Nie można go więc zdobyć? 
- Ależ można. 

- W jaki sposób? 
Przez niedziałanie. 

- A co trzeba robić, by osiągnąć taki stan? 
- A co trzeba robić, żeby zasnąć albo żeby przebudzić się? 

Wyrażenie

Był pisarzem religijnym i zainteresował się poglądami Mistrza. 
- W jaki sposób odkrywa się Boga? 

Mistrz odpowiedział szorstko: 
- Czyniąc sercem czystym przez medytację w milczeniu, a nie przez 

brudzenie papieru religijnymi wypracowaniami. 
A zwracając się do swych pełnych erudycji uczniów, dodał w 

kpiarskim tonie: 
- Nie prowadzi też do Boga zagęszczanie powietrza uczonymi 

rozmowami. 

Odkrycie 

- Pomóż nam znaleźć Boga. 

- Nikt nie może wam w tym pomóc. 
- Dlaczego? 

- Dlatego, że nikt nie może pomóc rybie w odnalezieniu oceanu. 

Wycofanie się 

- Jak mogę pomóc światu? 

- Rozumiejąc go - odrzekł Mistrz. 

- A w jaki sposób mogę go zrozumieć? 
- Opuszczając go. 

Jak więc będę mógł służyć ludzkości? 
- Rozumiejąc samego siebie. 

Podatność

- Chciałbym się uczyć. 
Czy możesz mnie uczyć? 

- Nie przypuszczam, żebyś wiedział, jak się uczyć - zauważył 
Mistrz. 

- Czy możesz mnie więc nauczyć, jak się uczyć? 
- A czy możesz się nauczyć, jak pozwolić mi, bym cię uczył? 

Zdezorientowanym uczniom rzekł Mistrz nieco później: 
- Uczyć można jedynie wtedy, kiedy ktoś się uczy. 

Uczenie się jest wtedy, kiedy uczysz czegoś samego siebie. 

Przemiana

Do grupy uczniów, którzy gorąco pragnęli pójść na pielgrzymkę, 

Mistrz rzekł: 
- Weźcie z sobą tę dynie. Jest gorzka. Nie zapomnijcie zanurzyć 

jej we wszystkich świętych rzekach i wnieść do wszystkich 
sanktuariów. 

Kiedy uczniowie powrócili, owoc ugotowano i podano na stół jako 
święty pokarm. 

- Dziwne - powiedział złośliwie Mistrz po skosztowaniu dyni - 
Święta woda i sanktuaria nie uczyniły jej słodką! 

Przyczynowość

Kiedy Mistrz powiedział: 
- Życie jest jak samochód - wszyscy byli zdumieni, że mógł użyć 

tak "nowoczesnej" przenośni. 
Czekali w milczeniu, wiedząc, że rzecz wkrótce się wyjaśni. 

- O tak -. Odezwał się wreszcie - Można posłużyć się samochodem, 
by wznieść się na wyżyny. 

I znów zaległo milczenie. 
- Ale większość ludzi kładzie się przed nim, daje się przejechać a 

potem, zrzuca winę na samochód twierdząc, że to on spowodował 
wypadek. 

Przymus

Mistrz domagał się, by ci, którzy chcieli zostać jego uczniami, 
traktowali swój zamiar poważnie. 

Niemniej jednak upominał uczniów, kiedy ci przebierali miarę w 
swych duchowych wysiłkach; Proponował radosną powagę lub poważną 

radość - na wzór sportowca podczas zawodów lub aktora grającego 
swoją rolę. 

I wiele, wiele cierpliwości. 
- Kwiaty dojrzewające przed czasem nie mają zapachu - wyjaśniał. - 

Owoce dojrzewające przed czasem tracą swój smak. 

Obliczenie

Mistrz śmiał się z tych uczniów, którzy zastanawiali się bez 
końca, zanim zdecydowali się na cokolwiek. 

Wyjaśniał to tak: 
- Ci, którzy wciąż zastanawiają się, zanim uczynią jeden krok, 

spędzą życie stojąc na jednej nodze. 

Rewolucja

Wprawdzie w klasztorze obowiązywały reguły, ale Mistrz zawsze 

przestrzegał przed tyranią prawa. 
- Posłuszeństwo szanuje reguły - zwykł mawiać. - Miłość wie 

jednak, kiedy można je złamać. 

Naśladownictwo

Osiągnąwszy oświecenie Mistrz zaczął wieść proste życie... odkrył 

bowiem, że bardzo mu się ono podoba. Śmiał się ze swoich uczniów, 
kiedy również i oni zaczęli prowadzić proste życie, aby go 

naśladować. 
I mówił: 

- Na co się przyda naśladowanie mojego zachowania bez zwrócenia 
uwagi na moje uzasadnienia. 

Albo przyjęcie moich uzasadnień bez wizji, w której mają swoje 
źródło? 

Zrozumieli lepiej, co chciał powiedzieć, kiedy dodał: 
- Czy koza może stać się rabinem tylko dlatego, że rośnie jej 

broda? 

Osobno

Uczniowi, który stale szukał u niego odpowiedzi, Mistrz rzekł: - W 

samym sobie nosisz odpowiedź na wszelkie pytania, które zadajesz. 
Musisz tylko wiedzieć, jak jej szukać. 

Innym razem powiedział: 
- W krainie ducha nie możesz kroczyć w świetle cudzej lampy. 

Chciałbyś pożyczyć mojej lampy. A ja wolałbym raczej nauczyć cię, 
jak zrobić sobie własną. 

Zasłona

Jeśli uważasz, że jestem dla ciebie autorytetem rzekł Mistrz do 
ucznia idealisty - szkodzisz samemu sobie, ponieważ sam nie chcesz 

spojrzeć na rzeczy.
Po chwili dodał uprzejmie: 

- Szkodzisz również i mnie, ponieważ wzbraniasz się widzieć mnie 
takim, jaki jestem. 

Pokora

Do jednego z odwiedzających, który się przedstawił jako 
"poszukiwacz Prawdy", Mistrz powiedział: 

- Jeśli rzeczywiście szukasz Prawdy, to musisz posiadać przede 
wszystkim jedną rzecz. 

- Wiem. Żarliwość w dążeniu do prawdy. 
- Nie. Chodzi o niesłabnącą gotowość do przypuszczenia, że możesz 

się mylić. 

Nagana

Mistrz, od tygodni nieprzytomny, leżał na łożu śmierci. 
Pewnego dnia niespodziewanie otwarł oczy i zobaczył obok siebie 

ulubionego ucznia. 
- Nie opuściłeś nigdy mego wezgłowia? - zapytał łagodnie. 

- Nigdy, Mistrzu. Nie mogłem. 
- Dlaczego? 

Dlatego, że jesteś światłem mego życia. 
Mistrz westchnął i rzekł: 

- Czyżbym cię aż tak oślepił, mój synu, że nadal wzbraniasz się 
dostrzec światło w sobie? 

Rozwój

Mistrz usiadł i niezwykle uważnie słuchał wywodów sławnego 
ekonomisty przedstawiającego swoje poglądy na temat rozwoju. 

- Czy w teorii ekonomicznej powinno się brać pod uwagę jedynie 
rozwój? - spytał. 

- Tak. Każdy rozwój jest dobry sam w sobie. 
- Czy komórka rakowa nie myśli podobnie - odpowiedział Mistrz. 

Zgoda

- W jaki sposób mogę stać się wielkim człowiekiem - takim jak ty? 
- Dlaczego pragniesz być wielkim człowiekiem? - zapytał Mistrz. - 

Być człowiekiem jest już wystarczająco wielkim osiągnięciem. 

Przemoc

Mistrz zawsze uczył, że poczucie winy jest złym uczuciem. Trzeba 

go unikać jak samego diabła: wszelkiego poczucia winy. 
Pewnego dnia jeden z uczniów zapytał: 

- Ale czyż nie powinniśmy nienawidzić swoich grzechów? 
- Kiedy czujesz się winny, to nienawidzisz nie swoje grzechy, lecz 

siebie samego. 

Niestosowność

Tego dnia wszystkie pytania na zebraniu dotyczyły życia 

pozagrobowego. 
Mistrz uśmiechał się tylko, lecz nie odpowiedział nikomu. 

Później, kiedy uczniowie pytali go, dlaczego nie włączył się do 
dyskusji, Mistrz wyjaśnił: 

- Czy nie zauważyliście, że to właśnie ci, którzy nie wiedzą, co 
robić z obecnym życiem, tęsknią do innego, trwającego wiecznie? 

- Jest jednak życie po śmierci czy go nie ma? - nalegał jeden z 
uczniów. 

- A czy jest życie przed śmiercią? 
Oto jest pytanie! - odpowiedział zagadkowo Mistrz. 

Wyzwanie

Gnuśny uczeń skarżył się, że nigdy nie doświadczył milczenia, 

które Mistrz tak często zalecał. 
Mistrz rzekł do niego: 

- Milczenie nawiedza jedynie ludzi aktywnych. 

Ideologia

Grupa działaczy politycznych starała się ukazać Mistrzowi, w jaki 

sposób ich ideologia mogłaby zmienić świat. 
Mistrz słuchał uważnie. 

Następnego dnia powiedział: 
- Ideologia jest dobra lub zła - w zależności od ludzi, którzy się 

nią posługują. 
Jeśli milion wilków zorganizowałby się w obronie sprawiedliwości, 

czy przestanie być milionem wilków? 

Moralność 

Uczniowie bardzo często poświęcali wiele uwagi problemowi dobra i 

zła oraz związanym z nim kwestiom. 
Czasem odpowiedź była oczywista. 

A czasem niejasna, zagmatwana. 
Jeżeli Mistrzowi zdarzało się być podczas takich dyskusji, zwykle 

nie brał w nich udziału. 
Pewnego razu zadano mu pytanie: 

- Czy jest rzeczą słuszną zabić kogoś, kto chce mnie zabić, czy 
też nie? 

Odpowiedział: 
- Skąd mogę to wiedzieć? 

Zmieszani uczniowie zapytali: 
- Jak więc możemy odróżnić dobro od zła? 

Mistrz rzekł: 
- Dopóki żyjecie, bądźcie umarli dla samych siebie. Całkowicie 

umarli. 
Potem możecie czynić, co chcecie, i wasze działanie będzie dobre. 

Urojenie 

- Co jest największym wrogiem oświecenia? 
- Strach. 

- A skąd pochodzi strach? 
- Ze złudzenia. 

- A czym jest złudzenie? 
- Myśleć, że kwiaty wokół ciebie są jadowitymi wężami. 

W jaki sposób mogę osiągnąć oświecenie? 
- Otwórz oczy i zobacz. 

- Co? 
- Że wokół ciebie nie ma żadnego węża. 

Zdalne kierowanie 

Do bojaźliwego ucznia, który chciał odzyskać zaufanie do samego 
siebie, Mistrz rzekł: 

- Szukasz pewności w oczach innych ludzi i myślisz, że na tym 
polega zaufanie do samego siebie. 

- Czyż nie mam liczyć się z opinią innych? 
- Przeciwnie, bierz pod uwagę wszystko, co mówią, ale nie daj się 

uzależnić przez to. 

- W jaki sposób mogę się uwolnić od takiej zależności? 
- A jak można się uwolnić od złudzenia? 

Osaczenie 

- W jaki sposób mogę uwolnić się od strachu? 

- Jak możesz uwolnić się od tego, czego trzymasz się kurczowo? 
- Chcesz przez to powiedzieć, że w rzeczywistości jestem 

przywiązany do moich obaw? 
Nie mogę się z tym zgodzić. 

- Zastanów się, przed czym chroni cię twój strach, a zgodzisz się 
ze mną. 

I zobaczysz swoje szaleństwo. 

Świadomość 

- Czy zbawienie osiąga się przez działanie, czy też przez 
medytację? 

- Przez żadną z tych rzeczy. Zbawienie związane jest z widzeniem. 
Z widzeniem czego? 

- Że złota kolia, którą pragniesz nabyć, jest już na twojej szyi. 
Że wąż, którego tak się boisz, jest tylko kawałkiem sznurka na 

ziemi. 

Lunatyzm 

Dobry humor Mistrza zachęcił uczniów do zadania mu pytania: 

- Powiedz nam - co zyskałeś dzięki Oświeceniu. Czy stałeś się 
boski? 

Nie. 
- A czy stałeś się świętym? 

- Nie. 
- Kim więc się stałeś? 

- Przebudzonym. 

Oderwanie 

Uczniów dziwił fakt, że Mistrz, żyjący tak ubogo i prosto, nie 

potępiał swoich bogatych naśladowców. 
- Rzadko się to zdarza, ale jest możliwe, że ktoś jest bogaty i 

jednocześnie święty - powiedział pewnego dnia. 
- Jak to? 

- Kiedy pieniądze wywołują w jego sercu taki sam skutek, jak cień 
rzucany przez bambus na tym podwórzu. 

Uczniowie odwrócili się i zobaczyli, że cień bambusowego drzewa 
wędrował przez podwórze, nie podnosząc ani jednego ziarenka pyłu. 

Rozróżnienie 

Mistrz przechadzał się z kilkoma uczniami nad brzegiem rzeki. 
W pewnej chwili zauważył: 

- Zobaczcie, jak ryby pluskają się, gdzie się im podoba. 
Na pewno sprawia im to wiele radości. 

Pewien obcy człowiek, słysząc te uwage, zagadnął: 

- Skąd możesz wiedzieć, z czego cieszą się ryby, jeśli nie jesteś 
jedną z nich? 

Uczniowie wstrzymali oddech, uważali bowiem, że słowa te graniczą 
z bezczelnością. 

Natomiast Mistrz uśmiechnął się, wziął je bowiem za przejaw 
nieustraszonej dociekliwości ducha. 

Uprzejmie też odpowiedział: 
- A ty, przyjacielu, skąd wiesz, że nie jestem rybą? 

Przecież nie jesteś mną. 
Uczniowie wybuchnęli śmiechem, uważając, że obcy w pełni zasłużył 

na taką odprawę. 
Tylko on sam pozostał pod wrażeniem jej głębi. 

Zastanawiał się nad nią cały dzień. 
Potem przybył do klasztoru i powiedział: 

- Być może, że ty nie jesteś tak różny od ryby, jak myślałem. 
Ani ja od ciebie. 

Stworzenie 

Mistrz był znany z tego, że trzymał z rewolucjonistami, nawet za 
cenę narażenia się władzom. 

Kiedy ktoś zapytał go, dlaczego nie włączy się aktywnie w dzieło 
rewolucji społecznej, odpowiedział takim oto zagadkowym 

przysłowiem: 
Trwając w spokoju i nic nie czyniąc wiosna przychodzi, i trawa 

rośnie. 

Perspektywa 

Mistrz był w wyśmienitym nastroju, a ciekawość uczniów rosła. 

Zapytali go, czy nigdy nie czuł się przygnębiony. 
- Tak, oczywiście. Czuł się. 

- A więc nie jest prawdą, że żył w nieustannym stanie szczęścia? - 
nalegali dalej. 

- Jest prawdą. 
Chcieli więc poznać tę tajemnicę. 

Mistrz odpowiedział: 
- Każda rzecz jest dobra lub zła w zależności od tego, co o niej 

myślimy - oto cały sekret. 

Oddzielenie 

Nauczanie Mistrza nie znajdowało uznania u władz i w końcu 

wypędzono go z kraju. 
Uczniom, którzy pytali go, czy nigdy nie odczuwa tęsknoty, Mistrz 

odpowiedział: 
- Nie. 

- Ależ to nieludzkie, nie tęsknić za własnym domem - protestowali 
uczniowie. 

Na to Mistrz odrzekł: 
- Przestajesz czuć się wygnańcem, kiedy odkrywasz, że twoim domem 

jest wszechświat. 

Zmiana 

Składający wizytę historyk był pełen chęci dyskutowania. 

- Czy, nasze wysiłki zmieniają bieg ludzkiej historii? - zapytał. 

Oczywiście - odparł Mistrz. 
- A czyż nasze ludzkie dokonania nie zmieniły oblicza ziemi? 

- Z pewnością - odrzekł Mistrz. 
- Dlaczego więc nauczasz, że ludzki wysiłek nie ma wielkiego 

znaczenia? 
- Dlatego że, kiedy wiatr ustaje, liście nadal opadają z drzew - 

brzmiała odpowiedź Mistrza. 

Rozpoznanie 

Kiedy Mistrz zestarzał się i rozchorował, uczniowie prosili go, by 

nie umierał. 
Odparł im: 

- Jeśli nie odejdę, jak będziecie mogli zobaczyć? 
Zapytali go: 

- A czego nie widzimy teraz, kiedy jesteś z nami? 
Mistrz nie wyrzekł ani słowa. 

Kiedy zbliżała się chwila śmierci, uczniowie zapytali jeszcze raz: 
- Co zobaczymy, gdy ciebie nie będzie wśród nas? 

Mistrz z błyskiem w oku powiedział: 
- Wszystko, co robiłem, ograniczało się do tego, że siedziałem nad 

brzegiem rzeki i czerpałem z niej wodę. Mam nadzieję, że po moim 
odejściu zauważycie rzekę. 

Spojrzenie w głąb

Uczniowie gorąco dyskutowali o przyczynie ludzkiego cierpienia. 

Jedni utrzymywali, że bierze się ono z egoizmu, inni - że ze 
złudzenia. 

Jeszcze inni - że z niezdolności odróżnienia tego, co rzeczywiste, 
od tego co, jedynie pozorne. 

Zapytany o to Mistrz odpowiedział: 
- Całe cierpienie bierze się stąd, że człowiek jest niezdolny 

siedzieć w milczeniu i samotności. 

Niezależność 

Wydawało się, że Mistrz, jest zupełnie niewrażliwy na wszystko, co 

ludzie o nim myślą. 
Kiedy uczniowie zapytali go, w jaki sposób osiągnął tak wysoki 

stopień wewnętrznej wolności, roześmiał się w głos i powiedział: 
- Aż do dwudziestego roku życia nie zwracałem uwagi na to, co 

ludzie o mnie myślą. 
Potem przejmowałem się ogromnie tym, co pomyślą o mnie sąsiedzi i 

bliscy. 
I nagle pewnego dnia, już po pięćdziesiątce, stwierdziłem, że oni 

właściwie w ogóle o mnie nie myślą. 

Uodpornienie 

Ku zaskoczeniu wszystkich, Mistrz z dużą rezerwą odnosił się do 

sprawy religijnego wychowania młodzieży. 
Poproszony o wyjaśnienie swego stanowiska, rzekł: 

- Jeśli podacie im szczepionkę, kiedy są jeszcze młodzi, to 
przeszkodzicie im w uchwyceniu tego, co istotne, kiedy będą już 

dorośli. 

Autentyczność 

Dyplomy ani stopnie naukowe nie robiły na Mistrzu najmniejszego 
wrażenia. 

Patrzył na osobę, a nie na świadectwo. 
Pewnego razu miał powiedzieć: 

- Jeśli tylko masz uszy, by usłyszeć śpiew ptaka, nie musisz 
patrzeć na jego listy uwierzytelniające. 

Uprzedzenie 

- Nic nie jest dobre lub złe - wszystko zależy od naszych myśli - 
rzekł Mistrz. 

Poproszony o wyjaśnienie tych słów, Mistrz powiedział: 
- Pewien człowiek z radością w sercu zachowywał post religijny 

przez wszystkie dni tygodnia. Jego sąsiad zmarł z wycieńczenia 
stosując tę samą dietę. 

Obłuda 

Mistrz kochał zwykłych ludzi a nieufnie patrzył na tych, którzy 
rzucali się w oczy ze swoją świętością. 

Jednemu z uczniów, który przed zawarciem małżeństwa prosii go o 
radę, powiedział: 

- Pilnuj się, byś nie poślubił jakiejś świętej. 
- Dlaczego nie? 

- Dlatego, że to najlepszy sposób, byś zrobił z siebie męczennika 
- odpowiedział żartobliwie Mistrz. 

Entuzjazm 

Kobiecie, która skarżyła się, że bogactwa nie przyniosły jej 
szczęścia, Mistrz odpowiedział tymi słowy: 

- Mówisz tak, jak gdyby luksus i wygoda były składnikami 
szczęścia. 

Moja droga, byś rzeczywiście poczuła się szczęśliwą, potrzeba ci 
jednego, czegoś, co wzbudziłoby twój entuzjazm. 

Totalizm 

Mistrz wprawił uczniów w wielkie zakłopotanie, kiedy pewnego dnia 
oświadczył jednemu z biskupów, że ludzie religijni mają naturalną 

skłonność do okrucieństwa. 
- Dlaczego? - zapytali uczniowie po odejściu biskupa. 

- Dlatego, że zbyt łatwo poświęcają ludzi, by tylko osiągnąć 
zamierzony cel - brzmiała odpowiedź Mistrza. 

Bezinteresowność 

Pewien wpływowy przemysłowiec zadał Mistrzowi pytanie: 
- Czym się zajmujesz zawodowo? 

- Niczym - odrzekł Mistrz. 
Przemysłowiec uśmiechnął się pogardliwie. 

- Czyż nie jest to lenistwo? 
- Ależ nie, na miły Bóg! 

Lenistwo, ogólnie mówiąc, jest wadą bardzo aktywnych ludzi. 

Nieco później Mistrz powiedział do swoich uczniów: 
- Nic nie róbcie, a wszystko dokona się przez was. Żeby nic nie 

robić, trzeba naprawdę wiele robić. 
Spróbujcie! 

Mądrość 
Mistrzowi zawsze sprawiało radość, kiedy słyszał, że ktoś uznawał 

swoją ignorancję. 
I twierdził: 

- Wzrost mądrości bywa proporcjonalny do wzrostu świadomości 
własnej ignorancji. 

Poproszony o wytłumaczenie tych słów, rzekł: 
- Jeśli dojdziesz do wniosku, że dziś nie jesteś tak mądry, jak ci 

się to wczoraj zdawało, to znaczy, że dzisiaj jesteś mądrzejszy. 

Miłość 

- Co powinniśmy robić, by nasza miłość trwała? - pytali nowożeńcy. 

- Kochajcie razem inne rzeczy - odpowiedział Mistrz. 

Bogactwo 

- W jaki sposób duchowość mogłaby pomóc człowiekowi światowemu, 

takiemu jak ja? - zapytał człowiek interesu. 
- Pomoże ci mieć więcej - odpowiedział Mistrz. 

- W jaki sposób? 
- Ucząc cię, byś pragnął mniej. 

Szczęście 

Makler, niepocieszony po stracie majątku, zapukał do furty 
klasztornej w poszukiwaniu wewnętrznego pokoju. 

Był jednak zbyt poruszony, by oddać się medytacji. 
Kiedy odjechał, Mistrz opatrzył zdarzenie ironicznym komentarzem: 

- Ci, którzy śpią na ziemi, nigdy nie spadają z łóżka. 

Uniwersalizm 

Mistrz zwykle odradzał ludziom życie w klasztorze. 

Zwykł mówić: 
- By korzystać z książek, nie trzeba koniecznie mieszkać w 

bibliotece. 
Wyrażał się nawet mocniej: 

- Możesz czytać książki, nawet jeżeli twoja stopa nie stanęła 
nigdy w bibliotece, i możesz oddawać się duchowości, nie wstępując 

nawet do świątyni. 

Przemijanie 

Kiedy stało się rzeczą jasną, że Mistrz wkrótce umrze, uczniów 

ogarnęło przygnębienie. 
Uśmiechając się Mistrz powiedział: 

- Czyż nie rozumiecie, że to właśnie śmierć nadaje piękno życiu? 
- Nie. Wolelibyśmy - wbrew temu co mówisz, byś nigdy nie umarł. 

- Wszystko, co naprawdę żyje - musi umrzeć. 

Popatrzcie na kwiaty - tylko sztuczne nigdy nie umierają. 

Przygoda 

Mistrz mówił o życiu. 

Opowiadał o spotkaniu z pilotem, który w czasie II wojny światowej 
przewoził robotników z Chin do Birmy, gdzie mieli budować drogi w 

dżungli. 
Podróż była długa i nudna, więc robotnicy zabawiali się grą w 

karty. 
Ponieważ nie mieli pieniędzy, grali o życie. 

Kto przegrał, musiał wyskoczyć z samolotu bez spadochronu! 
- Ależ to straszne! - wykrzyknęli wstrząśnięci uczniowie. 

- Oczywiście - rzekł Mistrz. - Za to gra była bardzo podniecająca. 
Później, tego samego dnia, powiedział: 

- Nigdy nie żyjesz tak w pełni jak wtedy, kiedy ryzykujesz własnym 
życiem. 

Śmiertelność 

Do ucznia, który prosił o pouczenie, Mistrz powiedział: 
- Spróbuj zrobić tak: zamknij oczy i wyobraź sobie, że ty sam i 

wszystko, co wokół ciebie, spada z wysokiego szczytu w przepaść. 
Za każdym razem, kiedy uczepisz się czegoś, by powstrzymać 

spadanie, uświadom sobie, że ta rzecz również spada... 
Uczeń spróbował i odtąd już nigdy nie był tym samym człowiekiem. 

Wyzwolenie 

- W jaki sposób mógłbym osiągnąć wyzwolenie? 
- Staraj się odkryć to, co cię uwięziło - radził Mistrz. 

Uczeń wrócił po tygodniu i oznajmił: 
- Nic mnie nie uwięziło. 

- Dlaczego więc chcesz być wyzwolony? W tej właśnie chwili uczeń 
dostąpił Oświecenia i nagle stał się wolnym człowiekiem. 

Ograniczenie 

Mistrz odnosił się z nadzwyczajną uprzejmością do profesorów 
uniwersytetu, którzy go odwiedzali, nigdy jednak nie odpowiadał na 

ich pytania ani nie dawał się wciągnąć w ich teologiczne 
spekulacje. 

Uczniom, którzy ze zdziwieniem patrzyli na taką postawę, rzekł: 
- Czy żabie żyjącej w studni można opowiadać o oceanie albo 

ludziom żyjącym w świecie własnych pojęć - o sprawach boskich? 

Zaangażowanie 

Mistrz odnosił się życzliwie do wszystkich swoich uczniów, nie 

ukrywał jednak szczególnej sympatii do tych, którzy żyli w świecie 
- żonatych, kupców, rolników. Wyróżniał ich bardziej niż uczniów 

żyjących w klasztorze. 
Pytany o to, odpowiedział: 

- Prowadzić życie duchowe, nie stroniąc od działalności, jest 
czymś nieporównywalnie większym, niż prowadzić je w oderwaniu od 

świata. 

natura 

Pewien wykładowca wyjaśniał, w jaki sposób drobna zaledwie część 
olbrzymich sum, wydawanych w dzisiejszym świecie na zbrojenia, 

mogłaby rozwiązać wszystkie materialne problemy każdego człowieka. 
Reakcja uczniów po wykładzie była oczywista: 

- Dlaczego ludzie są tak głupi? 
Dlatego, że - odpowiedział uroczyście Mistrz - nauczyli się czytać 

książki drukowane i zapomnieli sztuki czytania książek nie 
drukowanych. 

- Daj nam przykład nie drukowanej książki. 
Mistrz jednak nie dał żadnego. 

Pewnego dnia, pod wpływem nalegań uczniów, zabrał wreszcie głos: 
- Śpiew ptaków, lot owadów - wszystko to głosi światu prawdę. 

Trawy i kwiaty - wszystko wskazuje drogę. 
Słuchajcie! Patrzcie! 

Tak właśnie należy czytać! 

Niebo 

Mistrz zwrócił się do ucznia, który stale, nieomal obsesyjnie, 

myślał o życiu po śmierci: 
- Czy warto tracić nawet najmniejszą chwilę na myślenie o 

przyszłym życiu? 
A czyż można nie myśleć? 

- Oczywiście. 
W jaki sposób? 

- Żyjąc niebem tu i teraz. 
A gdzież jest to niebo? 

- Właśnie tu i teraz. 

Zaufanie 

Mistrz często powtarzał, że świętość nie tyle jest tym, co się 

robi, ile raczej przyzwoleniem, by coś się wydarzyło. 
Grupie uczniów, którym trudno było to pojąć, opowiedział taką 

historię: Żył sobie smok o jednej nodze. 
Spotkał na drodze stonogę i zapytał ją: 

- Jak udaje ci się pokierować tymi wszystkimi nogami? 
Mnie udaje się tylko z jedną. 

- Prawdę mówiąc - odpowiedziała stonoga - w ogóle nimi nie 
kieruję. 

Hałas 

Każdego dnia zarzucano Mistrza pytaniami, na które odpowiadał 
poważnie, żartobliwie, uprzejmie, stanowczo. 

Jedna z uczennic siedziała zawsze w milczeniu podczas każdego 
spotkania. 

Zapytana o to, odpowiedziała: 
- Trudno mi usłyszeć nawet jedno wypowiadane przez niego słowo. 

Jestem zbyt roztargniona przez jego milczenie. 

Myśl 

- Dlaczego traktujesz myśl tak nieufnie? - zapytał filozof. - Myśl 
jest przecież dla nas jedynym narzędziem porządkowania świata. 

- To prawda. Myśl może jednak tak uporządkować świat, że już nie 
będziesz zdolny po prostu go zobaczyć. 

Nieco później Mistrz powiedział uczniom: 
- Myśl jest zasłoną, a nie zwierciadłem. 

Dlatego właśnie żyjecie zamknięci w osłonie z myśli, i nie 
dochodzi do was Rzeczywistość. 

Objawienie 

Mnisi z pobliskiego klasztoru poprosili Mistrza o pomoc w 
rozstrzygnięciu sporu, jaki wywiązał się między nimi. Słyszeli 

bowiem, jak Mistrz mówił, że zna niezawodny sposób przywrócenia 
miłości i zgody w każdej grupie. 

Przy tej okazji Mistrz ujawnił swą tajemnicę: 
- Za każdym razem, kiedy z kimś jesteś lub myślisz o kimś, powiedz 

sobie: ja umieram i ta osoba również umiera, i postaraj się 
jednocześnie doświadczyć prawdy tych słów. Jeżeli każdy z was 

zgodzi się tak postępować, znikną urazy i zgorzknienie, i zapanuje 
zgoda. 

Po tych słowach odszedł. 

Łaskawość 

Właściciel niewielkiego sklepu przyszedł do Mistrza ogromnie 

strapiony. Po drugiej stronie ulicy otwarto wielki magazyn, który 
z pewnością zabierze mu dotychczasowych klientów. 

Jego rodzina posiadała ten sklep od stu lat i stracić go teraz, 
oznaczałoby popaść w ruinę, gdyż człowiek ten niczego innego nie 

potrafi robić. 
Mistrz rzekł: 

- Jeśli boisz się właściciela magazynu, wkrótce zaczniesz go 
nienawidzić. 

A nienawiść stanie się przyczyną twej zguby. 
- Cóż więc mam zrobić? - zapytał zasmucony sklepikarz. 

- Codziennie rano stań przed swoim sklepem i pobłogosław go, 
życząc mu powodzenia. 

Następnie zwróć się w kierunku magazynu i uczyń to samo. 
- Co? Mam błogosławić mojemu konkurentowi, człowiekowi, który chce 

mnie zniszczyć? 
- Każde udzielone mu błogosławieństwo obróci się na twoją korzyść, 

zaś zło, którego życzysz jemu, zniszczy ciebie. 
Po sześciu miesiącach sklepikarz wrócił z wieścią, że wprawdzie 

musiał zamknąć sklep, tak jak się tego obawiał, ale za to zarządza 
teraz wielkim magazynem, a jego sprawy układają się lepiej niż 

kiedykolwiek. 

Grzech 

Jedno z najbardziej zaskakujących - i ulubionych zarazem - 

powiedzeń Mistrza było: 
"Bóg jest bliżej grzeszników niż świętych". 

I tak to tłumaczył: 
- Bóg w niebie prowadzi każdego, łącząc się z nim jakby nicią. 

Kiedy ty grzeszysz - zrywasz tę nić. 
I wtedy Bóg ją wiąże - i w ten sposób zbliża cię trochę do siebie. 

I znów twoje grzechy zrywają nić... 

I z każdym węzłem Bóg przyciąga cię coraz bliżej siebie. 

Uzdrowienie 

Mistrz zapytał kogoś, kto przyszedł do niego z prośbą o pomoc: 

- Czy rzeczywiście pragniesz uzdrowienia? 
- Gdybym nie pragnął go, to czy zadałbym sobie trud przyjścia do 

ciebie? 
- Oczywiście. Większość ludzi tak postępuje. 

Dlaczego? 
- Nie szukają uzdrowienia. To zbyt bolesne. 

Szukają ulgi. 
Do swoich uczniów Mistrz powiedział: 

- Ludzie, którzy pragną uzdrowienia, byleby nie łączyło się ono z 
cierpieniem, podobni są do tych, którzy opowiadają się za 

postępem, pod warunkiem, że nie trzeba będzie dokonać żadnych 
zmian. 

Nauka 

Odwiedzającemu, który twierdził, że nie musi szukać Prawdy, 
ponieważ odnalazł ją w wierzeniach swojej religii, Mistrz 

powiedział: 
- Znałem studenta, który nigdy nie został matematykiem, ponieważ 

ślepo wierzył odpowiedziom podanym na końcu podręcznika... a 
odpowiedzi - jak na ironię - były prawidłowe. 

Przekonanie 

Mistrz przytoczył słowa Arystotelesa: 
"W poszukiwaniu prawdy wydaje się rzeczą lepszą, a nawet konieczną 

wyrzeczenie się tego, co jest nam najdroższe. 
I zastąpił słowo "Prawda" słowem "Bóg". 

Jeden z uczniów zwierzył mu się później : 
- By szukać Boga, jestem gotów wyrzec się wszystkiego: bogactw, 

przyjaciół, rodziny, ojczyzny, nawet życia. Czego jeszcze człowiek 
może się wyrzec? 

Mistrz odpowiedział spokojnie: 
- Własnych przekonań co do Boga. 

Uczeń odszedł zasmucony - zbyt był przywiązany do swoich 
przekonań. 

Bardziej bał się "niewiedzy" niż śmierci. 

Zainteresowanie 

- Czego uczy wasz Mistrz? - zapytał jeden z odwiedzających. 

- Niczego - odpowiedział uczeń. 
- Dlaczego więc przemawia? 

- On jedynie wskazuje drogę nie naucza niczego. 
Odwiedzający nie zdołał pojąć co to znaczy, dlatego uczeń chcąc 

sprawę wyjaśnić powiedział: 
- Gdyby Mistrz nas pouczał, uczynilibyśmy z jego nauk przedmiot 

naszej wiary. Mistrza nie obchodzi to, w co wierzymy, jedynie 
obchodzi go to, co widzimy. 

Początki 

Był to dzień urodzin jednej z uczennic. 

- Jaki podarunek chcesz na swoje urodziny? - zapytał Mistrz. 
- Coś, co dałoby mi Oświecenie - odpowiedziała. 

Mistrz uśmiechnął się. 
- Powiedz mi, moja droga, kiedy się urodziłaś - to przyszłaś na 

świat jak gwiazda z nieba, czy przyszłaś ze świata, jak liść z 
drzewa? 

Uczennica przez cały dzień rozważała dziwne pytania Mistrza. Potem 
nagle zobaczyła odpowiedź, i została oświecona. 

Zdemaskowanie 

Pewnego dnia Mistrz zapytał: 
- Jakie jest, waszym zdaniem, najważniejsze pytanie w religii? 

Otrzymał wiele odpowiedzi: 
- Czy Bóg istnieje? 

- Kim jest Bóg? 
- Jaka droga prowadzi do Boga? 

- Czy istnieje życie po śmierci? 
- Nie - odparł Mistrz. - Najważniejszym pytaniem jest: Kim ja 

jestem? 
Uczniowie zrozumieli co miał na myśli, kiedy przypadkowo 

podsłuchali jego rozmowę z pewnym kaznodzieją. 
Mistrz: - Tak więc, uważasz, że kiedy umrzesz, twa dusza pójdzie 

do nieba? 
Kaznodzieja: - Tak. 

Mistrz: - A twoje ciało będzie w grobie? 
Kaznodzieja: - Tak. 

Mistrz: - A jeśli mogę zapytać - gdzie ty będziesz? 

Utożsamienie 

- Chciałbym zobaczyć Boga. 

- Właśnie teraz, w tej chwili, patrzysz na Niego - rzekł Mistrz. 
- Dlaczego więc Go nie widzę? 

- A dlaczego oko nie widzi siebie? - odparł Mistrz. 
Później Mistrz wyjaśnił to w taki sposób: 

- Prosić Boga, by objawił samego siebie, to tak jakby prosić nóż, 
by siebie samego pokrajał, albo ząb, żeby ugryzł siebie samego. 

Zrozumienie 

- Każde słowo i każdy odniesiony do Boga obraz jest nie tyle 
opisem, ile raczej zniekształceniem. 

- Jak więc można mówić o Bogu? 
- Milczeniem. 

- Dlaczego zatem ty sam mówisz słowami? 
Mistrz roześmiał się na cały głos i rzekł: 

Moi drodzy, kiedy mówię, nie powinniście słuchać słów. Słuchajcie 
Milczenia. 

Znaczenie 

Pewien podróżny zwrócił się do jednego z uczniów: 
- Przybyłem z daleka, by posłuchać Mistrza, lecz nie znajduję w 

jego słowach nic nadzwyczajnego. 

- Nie słuchaj jego słów. 
Słuchaj tego, co przekazują. 

- Jak to zrobić? 
- Weź jedno ze zdań wypowiadanych przez niego. Potrząśnij nim 

dobrze, tak by opadły wszystkie słowa. To, co zostanie rozpali twe 
serce. 

Pustka 

Zdarzało się, że wielu hałaśliwych przybyszów zakłócało poważnie 
milczenie klasztoru. 

Przeszkadzało to uczniom, ale nie Mistrzowi, który wydawał się 
jednakowo zadowolony ze zgiełku, jak i z milczenia. 

Pewnego dnia rzekł do protestujących uczniów: 
Milczenie nie jest nieobecnością dźwięków, lecz nieobecnością 

własnego "ja". 

Służba 

Powszechnie wiadomo było, że Mistrz przedkładał działanie nad 

usunięcie się od świata. 
Zawsze jednak kładł nacisk, by było to działanie "oświecone". 

Uczniowie chcieli się dowiedzieć, co znaczy działanie "oświecone". 
Czy znaczy to działanie "w dobrej intencji?". 

- Ależ nie! - odpowiedział Mistrz. - Pomyślcie, z jaką dobrą 
intencją działa małpa wyciągająca z rzeki rybę, by nie utonęła w 

odmętach. 

Sedno 

- Co muszę robić by osiągnąć świętość? - zapytał pewien podróżny. 

- Idź za twym sercem - powiedział Mistrz. 
Spodobała się ta odpowiedź podróżnemu. 

Zanim jednak odjechał, Mistrz szepnął mu na ucho: 
- By pójść za swym sercem będziesz musiał być mocnym człowiekiem. 

Świętowanie 

- Cóż mogłaby mi dać duchowość? - zapytał Mistrza pewien 
alkoholik. 

- Upojenie bezalkoholowe - brzmiała odpowiedź. 

Pozory 

Mistrz niechętnie odnosił się do wszystkiego, co wydawało się 

nadzwyczajne. 
Zwykł powtarzać, że pierwiastek boski można znaleźć jedynie w 

rzeczach i sprawach zwykłych. 
Pewnego razu słyszano, jak mówił do ucznia, który oddawał się 

dziwacznym praktykom ascetycznym: 
- Świętość jest rzeczywistością pełną tajemnic - im jest większa, 

tym mniej sieją zauważa. 

Świętość 

Pewnemu kaznodziei, który wciąż powtarzał: 
- Musimy wprowadzić Boga w nasze życie Mistrz powiedział: 

- Przecież On wciąż w nim jest. 
Powinniśmy jedynie uświadomić to sobie. 

Życzliwość 

- Co mam czynić, by kochać mego bliźniego? 
- Przestań nienawidzić samego siebie. 

Uczeń rozmyślał nad tymi słowami długo i poważnie. 
Po pewnym czasie powrócił i oznajmił: 

- Ależ ja za bardzo kocham siebie. 
Jestem egoistą i egocentrykiem. 

W jaki sposób mogę się od tego uwolnić? 
- Bądź serdeczny wobec samego siebie, a twoje "ja" będzie 

zadowolone i pozwoli ci swobodnie kochać swego bliźniego. 

Pogodzenie się 

Pewna kobieta cierpiąca bardzo po śmierci syna, udała się do 

Mistrza, by znaleźć u niego pociechę. 
Mistrz słuchał cierpliwie, kiedy kobieta opowiadała mu o swoim 

wielkim bólu. 
Potem powiedział jej z wielką delikatnością: 

- Moja droga, nie mogę otrzeć twoich łez. 
Mogę jedynie nauczyć cię, jak uczynić je świętymi łzami. 

Otwartość 

Strapieni małżonkowie skarżyli się Mistrzowi, że ich syn porzucił 
religijne tradycje rodziny i uważa się teraz za wolnomyśliciela. 

Mistrz powiedział: 
- Nie martwcie się. 

Jeśli chłopak rzeczywiście myśli samodzielnie, niechybnie 
powstanie Wielki Wiatr i przeniesie go znów na miejsce, do którego 

należy. 

Niewola 

Mistrz zapytał pobożnego, ale pełnego lęków, przybysza: 

- Dlaczego jesteś taki niespokojny? 
- Boję się, że nie będę zbawiony. 

- A czym jest zbawienie? 
- Mokszą, wyzwoleniem, wolnością. 

Mistrz roześmiał się na cały głos i powiedział: 
- Tak więc jesteś zmuszony do wolności? 

Jesteś zobowiązany do wyzwolenia? 
W tejże chwili przybysz odprężył się i pozbył się swoich lęków raz 

na zawsze. 

Zubożenie 

Kiedy pewien uczeń przybył z dalekiej krainy, Mistrz zadał mu 

pytanie: 
- Czego poszukujesz? 

- Oświecenia. 

- Przecież nosisz w sobie skarb. 
Dlaczego szukasz go gdzie indziej? 

- Cóż to za skarb posiadam? 
- Pragnienie poszukiwania, które cię ogarnęło. 

W tej samej chwili uczeń został oświecony. 
Po latach zwykł powtarzać swym przyjaciołom: 

- Odkryjcie wasz skarb, i cieszcie się jego bogactwami. 

Niezależność 

Uczniowie dążyli do Oświecenia, nie wiedzieli jednak, na czym ono 

polega, ani jak można je zdobyć. 
Mistrz rzekł: 

- Zdobyć go nie można. 
Nie można nim zawładnąć. 

Widząc smutek w oczach uczniów Mistrz dodał: 
- Nie bądźcie smutni. 

Nie można też Oświecenia utracić. 
I od tego dnia uczniowie wytrwale poszukują tego, czego nie można 

ani zdobyć, ani utracić. 

Słowa 

Uczniowie wdali się w dyskusję nad jedną z sentencji Lao - tse: 

Ci, co wiedzą - nie mówią; Ci, co mówią - nie wiedzą. 
Kiedy nadszedł Mistrz, zapytali go, co właściwie znaczą te słowa. 

Mistrz odpowiedział pytaniem: 
- Kto z was zna zapach róży? 

Znali wszyscy. 
Wtedy powiedział im: 

- Wyraźcie to w słowach. 
Wszyscy umilkli. 

Karność 

Uczniom, którzy chcieli się dowiedzieć, jaki rodzaj medytacji 
praktykował codziennie rano w ogrodzie, Mistrz odpowiedział: 

- Kiedy patrzę uważnie, widzę krzew róży w pełnym rozkwicie. 
- Dlaczego, by zobaczyć krzew róży, trzeba patrzeć uważnie? - 

zapytali. 
- W przeciwnym wypadku człowiek widzi nie krzew róży, lecz jego 

wyobrażenie, które sobie wcześniej ukształtował. 

Umiarkowanie 

Raz po raz Mistrz starał się odwieść swych uczniów od uzależnienia 

się od niego - to bowiem przeszkadzałoby im w żywym kontakcie ze 
źródłem, bijącym w każdym z nich. 

Często powtarzał: 
- Trzy rzeczy są szkodliwe, jeśli znajdują się zbyt blisko, i 

bezużyteczne, jeśli są zbyt daleko. 
Najlepiej trzymać je pośrodku. Mówię o ogniu, władzy i o guru. 

Sprzeczność 

- Co mam czynić, by dojść do Boga? 

- Jeśli pragniesz dojść do Boga, musisz wiedzieć o dwóch rzeczach: 
Pierwsza - że wszelkie twoje wysiłki w tym kierunku są 

bezużyteczne. 
- A druga? 

- Musisz działać tak, jak gdybyś nie wiedział o pierwszej. 

Doświadczenie 

Rektor sławnego uniwersytetu, przekonany o mistycznym 

doświadczeniu Mistrza, chciał mianować go dziekanem wydziału 
teologii. 

Zwierzył się z tego zamiaru pierwszemu uczniowi. Uczeń powiedział: 
- Mistrz kładzie nacisk na to, by być oświeconym, a nie - by uczyć 

o oświeceniu. 
- I to przeszkadzałoby mu być dziekanem wydziału teologii? 

- Tak samo jak przeszkadzałoby słoniowi być dziekanem wydziału 
zoologii. 

Rozgłos 

Tylko najbardziej przenikliwe oko mogłoby odkryć w postawie 
Mistrza coś nadzwyczajnego. 

Mógł odczuwać lęk i przygnębienie, jeśli okoliczności to 
usprawiedliwiały. 

Mógł się śmiać, płakać i złościć. 
Lubił dobrze zjeść, nie gardził jednym czy drugim kieliszkiem. 

Wiedziano nawet, że oglądał się za pięknymi kobietami. 
Kiedy jakiś podróżny zaczął narzekać, że Mistrz nie jest 

"człowiekiem świętym" jeden z uczniów z miejsca mu odpowiedział: 
- To, że ktoś jest święty - to jedna sprawa. 

A to, że miałby się tobie takim wydawać - to druga. 

Bałwochwalstwo 

Mistrz nieustannie przestrzegał uczniów przed niebezpieczeństwami 

mogącymi kryć się w religii. 
Lubił opowiadać historie proroka, który chodził po ulicach z 

zapaloną pochodnią i wołał, że ma zamiar podpalić świątynię, by 
ludzie bardziej zajmowali się Panem niż świątynią. 

Następnie dodawał: 
- Pewnego dnia sam poniosę zapaloną pochodnie, by podpalić zarówno 

świątynie, jak i Pana! 

Uprawa 

Pewien podróżny poszukujący Boga, zapytał Mistrza: 

- Jak odróżnię prawdziwego nauczyciela od fałszywego, gdy już 
powrócę do swojej ojczyzny? 

Mistrz odrzekł: 
- Dobry nauczyciel mówi jak postępować, zły - opowiada teorie. 

- Ale jak będę mógł odróżnić dobre postępowanie od złego? 
- W taki sam sposób, jak rolnik odróżnia uprawę dobrą od złej. 

Tymczasowość 

Mistrz nie znosił osób przedłużających swój pobyt w klasztorze. 

Wcześniej czy później każdy z uczniów mógł usłyszeć te przykre 
słowa: 

- Nadszedł czas, byś sobie poszedł. 
Jeśli nie odejdziesz, Duch nie przyjdzie. 

Jeden z uczniów, szczególnie dotknięty słowami Mistrza, chciał się 
dowiedzieć, czym jest ów Duch. 

Mistrz powiedział: 
- Woda jest żywa i swobodna, gdy płynie. 

Ty sam będziesz żywy i wolny, gdy odejdziesz. 
Jeśli nie odejdziesz ode mnie, popadniesz w zastój i umrzesz, i 

będziesz skalany. 

Niedoświadczanie 

Podczas jednej z dyskusji o doświadczaniu Boga, Mistrz powiedział: 

- Kiedy doświadczam Boga, moje "ja" zanika. 
Któż więc Boga doświadcza? 

- Czyżby zatem doświadczanie Boga było niedoświadczaniem? 
- Sprawa ma się podobnie jak ze snem - odpowiedział Mistrz. 

Doświadczenie snu można poznać dopiero wtedy, gdy sen się 
skończył. 

Kryjówka 

Pewnego razu Mistrz opowiedział historię bezcennej, starożytnej 
wazy, za którą na publicznej licytacji zapłacono wielkie 

pieniądze. 
Używał jej stary włóczęga, który zakończył życie w całkowitej 

nędzy, zupełnie nieświadom wartości wazy, do której zbierał 
żebraczy grosz. 

Kiedy jeden z uczniów zapytał Mistrza, co oznacza owa waza, ten 
powiedział: 

- Ciebie samego! 
Poproszony o wyjaśnienie, dodał: 

- Cała twoja uwaga skupia się na zbieraniu okruchów wiedzy z 
książek i od nauczycieli, Byłoby lepiej, gdybyś zwrócił uwagę na 

wazę, w której te okruchy gromadzisz. 

Cud 

Rozniosło się, że Haji, żyjący na peryferiach miasta, czyni cuda. 

Jego dom stał się celem pielgrzymek ogromnych tłumów ludzi 
chorych. 

Mistrz, który znany był z tego, że zupełnie nie interesował się 
cudownymi wydarzeniami, nigdy nie odpowiadał na pytania o Haji. 

Przyparty jednak do muru pytaniem, dlaczego jest tak przeciwny 
cudom, odpowiedział: 

- Jak można wątpić w coś, co dzieje się przed naszymi oczyma - w 
każdej chwili dnia? 

Oszustwo 

- Jak możemy odróżnić prawdziwego mistyka od fałszywego? - 
zapytali uczniowie, przesadnie interesujący się rzeczami 

tajemnymi. 
- A jak odróżniacie człowieka, który naprawdę śpi, od tego, który 

udaje? - zapytał Mistrz. 

- Nie mamy takiej możliwości. 
Tylko śpiący wie o tym, kiedy udaje - odpowiedzieli uczniowie. 

Mistrz uśmiechnął się. 
Później dodał: 

- Ten, który udaje, że śpi - może oszukać innych, lecz nie samego 
siebie. 

Niestety, fałszywy mistyk może wprowadzić w błąd nie tylko innych, 
ale i samego siebie. 

Ucieczka 

Jeden przyjezdny opowiedział historię pewnego świętego, który 
chcąc odwiedzić umierającego przyjaciela, a bojąc się podróżować 

nocą, powiedział słońcu: 
- W imię Boga - zatrzymaj się na niebie, dopóki nie przybędę do 

wioski, gdzie leży mój umierający przyjaciel. 
Słońce zatrzymało się na niebie tak długo, aż święty człowiek 

dotarł do wioski. 
Mistrz uśmiechnął się. I dodał: 

- Czyż nie byłoby lepiej dla tego świętego człowieka, gdyby 
przezwyciężył własny strach przed podróżowaniem nocą? 

Sądzenie 

- Jak mogę przebaczyć innym? 
- Gdybyś ich nigdy nie potępił, nie musiałbyś im przebaczać. 

Spokój 

- Czy są jakieś sposoby oceny własnej siły duchowej? 
- Jest ich wiele. 

- Podaj nam jeden. 
- Odkryć, jak często jesteście rozproszeni w ciągu jednego tylko 

dnia.? 

Nieroztropność 

Mistrz zawsze podkreślał, że musimy uczyć się sami. Musimy 

bardziej sami siebie uczyć, niż polegać na autorytecie innych 
ludzi. Oczywiście, ma to swoje granice. Na przykład, pewien 

błyskotliwy młodzieniec był przekonany, że musi wypróbować 
narkotyki jako środek prowadzący do mistycznych przeżyć. Uważał, 

że "trzeba podejmować ryzyko, bo przecież człowiek może uczyć się 
tylko drogą prób i błędów". 

Skłoniło to Mistrza do opowiedzenia starej historii o gwoździu i 
wkręcie. 

- Jest prosty sposób sprawdzenia, czy potrzebny jest gwóźdź czy 
wkręt. Wbij gwóźdź w deskę. Jeśli deska pęknie - przekonasz się, 

że potrzebny był wkręt. 

Szaleństwo 

Pytany o własne oświecenie, Mistrz był zawsze bardzo powściągliwy, 

chociaż uczniowie wszelkimi sposobami chcieli skłonić go do 
zwierzeń. 

Jedyną informacją, jaką udało się im uzyskać, były słowa 

wypowiedziane przez Mistrza do najmłodszego syna, który pytał go, 
jak się czuł, kiedy został oświecony. 

Odpowiedź brzmiała: 
- Jak głupiec. 

Chłopiec zapytał dlaczego. 
Mistrz odrzekł: 

- Widzisz synu, było to przeżycie takie, jakie ma człowiek, który 
z wielkim trudem włamuje się do domu, wspinając się po drabinie i 

wybijając okno, a następnie stwierdza, że drzwi domu były cały 
czas otwarte. 

Rozwój 

Uczniowi, który skarżył się na własne ograniczenie, Mistrz 
powiedział: 

- To prawda, jesteś ograniczony. 
Czy jednak nie zauważyłeś, że możesz dziś robić to, co jeszcze 

piętnaście lat temu wydawałoby ci się niemożliwe? 
Co się zmieniło? 

Zmieniły się moje zdolności. 
- Nie. To ty sam się zmieniłeś. 

Czy to nie to samo? 
- Nie. Jesteś tym, czym myślisz, że jesteś. 

Kiedy zmienił się twój sposób myślenia, ty sam się zmieniłeś. 

Powierzchowność 

Pewnego dnia dziennikarz poprosił Mistrza, by wymienił jakąś 

rzecz, która charakteryzuje współczesny świat. 
Mistrz bez wahania odpowiedział: 

- Ludzie z każdym dniem wiedzą coraz więcej o wszechświecie, a 
coraz mniej o sobie. 

Zaś do astronoma, który czarował go opowieścią o wspaniałych 
osiągnięciach współczesnej astronomii, Mistrz rzekł: 

- Spośród milionów zdumiewających obiektów we wszechświecie - 
czarnych dziur, kwazarów i pulsarów - niewątpliwie najdziwniejszym 

jest człowiecze "ja". 

Poddanie się 

- Jaki jest najwspanialszy czyn, który może spełnić człowiek? 

- Oddać się medytacji. 
- Czy nie będzie to prowadziło do niedziałania? 

- To właśnie jest niedziałanie. 
Czyżby więc działanie było czymś niższym? 

- Niedziałanie daje życie niedziałaniom, bez niego byłyby one 
martwe. 

Twórczość 

- Jaki jest najwznioślejszy czyn, który może spełnić osoba? 
- Oddać się medytacji. 

Rzadko jednak widziano, by sam Mistrz oddawał się medytacji. 
Ciągle zajęty był przy pracach domowych i w polu. Spotykał się z 

ludźmi. 
Pisał książki. Podjął się nawet prowadzenia ksiąg rachunkowych 

klasztoru. 

- Dlaczego zatem spędzasz cały swój czas przy pracy? 
- Kiedy ktoś pracuje, wcale nie musi odrywać się od medytacji. 

Zniknięcie 

Mistrz rzekł do ucznia, który tak usilnie starał się osiągnąć 
oświecenie, że w końcu ciężko się rozchorował: 

Można uchwycić promień światła ale nie rękami. 
Można osiągnąć oświecenie - ale nie własnym wysiłkiem. 

Zaskoczony uczeń zapytał: 
- Ale czyż nie mówiłeś mi, że muszę dążyć do tego, bym stał się 

pusty? 
Właśnie to staram się robić! 

- Tak więc teraz jesteś pełen by być pustym! - odpowiedział 
śmiejąc się Mistrz. 

Rzeczywistość 

Chociaż Mistrz wydawał się cieszyć życiem i żyć jego pełnią, znano 
go również jako tego, który nie cofa się przed podjęciem ryzyka. 

Potępiał, na przykład, tyranię władz, narażając się na więzienie i 
śmierć. 

Udał się też z grupą swoich uczniów do wioski dotkniętej zarazą, 
by pomagać chorym. 

Zwykł powtarzać: 
- Mądry nie boi się śmierci. 

Pewnego razu zapytano go: 
- Dlaczego człowiek tak łatwo ryzykuje swoje życie? 

- A dlaczego człowiek tak mało przejmuje się dopalającą świecą, 
gdy świta nowy dzień? 

Dystans 

Właściciel wielkiego parku zabaw komentował ironię faktu: kiedy 
dzieci bawiły się tam znakomicie, on sam zwykle bywał bardzo 

przygnębiony. 
Mistrz zapytał go: 

- Wolałbyś posiadać park, czy mieć zabawę? 
- Chciałbym jedno i drugie. 

Mistrz nic nie odpowiedział. 
Kiedy później pytano go o to, przytoczył słowa, jakie włóczęga 

wypowiedział do właściciela ziemskiego: 
- Ty posiadasz ziemię, a inni cieszą się jej krajobrazem. 

Ograniczenie 

- Czy Bóg istnieje? - zapytał marksista. 
- Z pewnością nie taki, jak ludzie myślą - odpowiedział Mistrz. 

- Kogo masz na myśli, kiedy mówisz o ludziach? 
- Każdego. 

Dowód 

- Czy Bóg istnieje? - zapytał pewnego dnia Mistrz. 
- Tak - odpowiedzieli chórem uczniowie. 

- Pomyłka - odparł Mistrz. 

- Nie - twierdzili uczniowie. 
- Kolejna pomyłka - odrzekł Mistrz. 

- Jak więc brzmi odpowiedź? - zapytali uczniowie. 
- Nie ma odpowiedzi. 

- Dlaczego nie ma? 
- Dlatego, że nie ma pytania - stwierdził Mistrz. 

Nieco później wyjaśniał: 
- Jeśli nie możesz powiedzieć niczego o Tym, który jest poza myślą 

i słowami - jak możesz tu o cokolwiek pytać? 

Pierwszeństwo 

Mistrz przyjmował z zadowoleniem postępy technologii, był jednak w 

pełni świadomy jej ograniczeń. 
Kiedy pewien przemysłowiec zapytał go, czym się zajmuje, 

odpowiedział: 
- Pracuję w przemyśle zajmującym się ludźmi. 

- A, jeśli mogę zapytać, na czym to polega? zagadnął 
przemysłowiec. 

- Spójrz na siebie - rzekł Mistrz. 
Owocem twoich wysiłków są lepsze rzeczy. 

Owocem moich - lepsi ludzie. 
Później powiedział do swoich uczniów: 

- Celem życia jest rozkwit osób. 
Niestety, ludzie dziś zdają się bardziej interesować 

udoskonalaniem rzeczy. 

Natchnienie 

Mistrz twierdził, że ma książkę, zawierającą wszystko, cokolwiek 

można wiedzieć o Bogu. 
Nikomu jednak nie udało się nigdy zobaczyć owej książki. Dopiero 

jeden naukowiec, po wielu prośbach, wyrwał ją od Mistrza. Potem 
zabrał do domu i otworzył z wielkim podnieceniem... po to tylko, 

aby stwierdzić, że każda jej stronica jest czysta. 
- Ależ ta książka niczego nie mówi - oburzył się naukowiec. 

- Wiem o tym - odparł zadowolony Mistrz Ale zobacz, ile treści 
podsuwa! 

Nieugiętość 

O, wielkie nieba! - jak ty bardzo się postarzałeś - zawołał Mistrz 
po rozmowie z przyjacielem z dzieciństwa. 

- Nie da się nic zrobić, by nie stawać się starszym. Nieprawdaż? - 
odparł przyjaciel. 

- Z pewnością - zgodził się Mistrz. Trzeba jednak unikać starzenia 
się. 

Zniszczenie 

Pomimo całej swojej świętości Mistrz sprawiał czasem wrażenie 
człowieka przeciwnego religii. 

Uczniowie nie mogli wyjść ze zdziwienia, oni bowiem - inaczej niż 
Mistrz - utożsamiali religię z duchowością. 

- Religia, tak jak się ją dzisiaj praktykuje, przede wszystkim 
zwraca uwagę na kary i nagrody. Innymi słowy, podtrzymuje strach i 

zachłanność - dwie rzeczy, które najbardziej niszczą duchowość. 

Później dodał ze smutkiem: 
- Przypomina to walkę z powodzią za pomocą wody albo z pożarem 

stodoły za pomocą ognia. 

Nacisk 

Mistrz pozwalał każdemu wzrastać duchowo zgodnie z własnym rytmem. 

Nie słyszano, by kiedykolwiek "naciskał". 
On sam wyjaśnił to w następującej przypowieści: 

Pewien człowiek zobaczył motyla, usiłującego wydobyć się z kokonu. 
Wydawało mu się, że motyl czyni to zbyt wolno, zaczął więc 

delikatnie dmuchać. 
Ciepło powietrza przyspieszyło proces, wyłonił się jednak nie 

motyl, lecz jakiś stwór z poszarpanymi skrzydełkami. 
- Nie można przyspieszać procesu wzrostu - podsumował Mistrz. 

Można najwyżej doprowadzić do jego przerwania. 

Rozczarowanie 

Uczniowie nie mogli zrozumieć postępowania Mistrza, który 

arbitralnie - jak im się zdawało - jednych przyjmował za uczniów, 
a innych odrzucał. 

Zrozumieli dopiero wtedy, gdy Mistrz powiedział: 
- Nie starajcie się uczyć świni śpiewu. 

Stracicie tylko czas. 
I rozdrażnicie świnię. 

Definicje 

Mistrz z dziecięcym zachwytem patrzył na współczesne wynalazki. 
Nie mógł wyjść z podziwu, kiedy po raz pierwszy zobaczył 

kieszonkowy kalkulator. 
Nieco później rzekł dobrotliwie: 

- Zdaje się, że wielu ludzi nosi przy sobie te małe kieszonkowe 
kalkulatory, ale pewnie większość nie ma w kieszeni nic, co byłoby 

warte porachowania? 
Kilka tygodni później, gdy jeden z odwiedzających zapytał go, 

czego uczy swoich uczniów, odpowiedział: 
- Uczę ich ustalania właściwej hierarchii wartości: lepiej mieć 

pieniądze, niż je liczyć; lepiej doświadczyć czegoś, niż dać 
definicję. 

Rozjaśnienie 

Pewnego razu uczniowie dyskutowali o pożytku z lektury. Niektórzy 
uważali, że to strata czasu. 

Inni byli przeciwnego zdania. 
Poproszony o wyrażenie swej opinii, Mistrz rzekł: 

- Czy kiedykolwiek czytaliście, któryś z tych tekstów, gdzie 
zapiski poczynione przez czytającego na marginesie dają tyleż samo 

światła, ile sam tekst? 
Uczniowie skinęli głową na znak zgody. 

A Mistrz dodał: 
- Życie jest jednym z takich tekstów. 

Przewrażliwienie 

Stale kłócącym się małżonkom Mistrz podsunął doskonałe 

rozwiązanie. 
Powiedział: 

- Przestańcie raz wreszcie domagać się jako swego prawa tego, o co 
możecie poprosić jako o przysługę. 

Kłótnie skończyły się natychmiast. 

Sprzeciw 

Człowiekowi o duchu odkrywcy, ale zniechęconemu częstą krytyką, 

Mistrz powiedział: 
- Wsłuchuj się w głos tego, który cię krytykuje. 

Ujawnia on bowiem to, co ukrywają przed tobą przyjaciele. 
Ale dodał również: 

- Nie załamuj się słowami krytykującego cię człowieka. Nigdy 
jeszcze nie wzniesiono żadnego pomnika ku czci któregokolwiek z 

krytyków. 
Pomniki stawia się krytykowanym. 

Nieskończoność 

Nikomu nie udawało się nakłonić Mistrza, do mówienia o Bogu lub o 
sprawach boskich. 

Twierdził bowiem, że o "Bogu możemy wiedzieć tylko to, że to, co 
wiemy, jest niczym". 

Pewnego dnia opowiedział o człowieku, który przeżywając liczne 
rozterki, długo namyślał się, zanim został jego uczniem: 

- Przyszedł, by uczyć się pod moim kierownictwem. Osiągnął takie 
wyniki, że nie nauczył się niczego. 

Jedynie niewielu uczniów zrozumiało, o co chodzi: tego, co Mistrz 
miał do nauczenia, nie można się było nauczyć. I nie można też 

było tego uczyć. Tak więc to, czego rzeczywiście można się było 
nauczyć od Mistrza, było niczym. 

Prześladowanie 

Jeden z uczniów przypomniał pewnego dnia, że Budda, Jezus i 
Mahomet zostali przez swoich współczesnych napiętnowani jako 

wywrotowcy i heretycy. 
Mistrz dodał: 

- O nikim nie można powiedzieć, że osiągnął szczyt Prawdy, dopóki 
tysiąc uczciwych osób nie oskarży go o bluźnierstwo. 

Zgoda 

Pewien człowiek, któremu życie małżeńskie nie układało się 
najlepiej i który szukał na to rady, Mistrz powiedział: 

- Musisz nauczyć się słuchać tego, co mówi twoja żona. 
Mężczyzna wziął sobie tę radę do serca i powrócił po miesiącu, 

mówiąc, że nauczył się słuchać każdego słowa wypowiadanego przez 
żonę. 

Mistrz poradził mu z uśmiechem: 
- A teraz idź do domu i słuchaj każdego słowa, którego ona nie 

wypowiada. 

Wielkość 

- Nieszczęście dzisiejszego świata - rzekł Mistrz z głębokim 
westchnieniem - polega na tym, że ludzie nie chcą wzrastać. 

Jeden z uczniów zapytał: 
- Kiedy można powiedzieć, że ktoś jest już dojrzały? 

- W dniu, w którym nie trzeba go w niczym okłamywać. 

Oświecenie 

Mistrz był zwolennikiem zarówno wiedzy, jak i Mądrości. 

Zapytany o to, odrzekł: 
- Wiedzę zdobywa się przez czytanie książek lub słuchanie 

wykładów. 
- A Mądrość? 

Przez czytanie książki, którą jest każdy z nas. 
Po chwili namysłu dodał: 

- Nie jest to wcale łatwe zadanie, bo każda chwila dnia przynosi 
nowe wydanie tej książki. 

Ujawnienie 

Kiedy przybywał jakiś nowy uczeń, Mistrz zwykł był go odpytywać z 
takiego oto katechizmu: 

- Czy znasz osobę, która nie opuści cię nigdy, dopóki będziesz 
żył? 

Kto to jest? 
- Ty sam. 

- Czy znasz odpowiedź na każde z pytań, które kiedykolwiek mogło 
by ci się nasunąć? 

- Jak ona brzmi? 
Ty sam jesteś odpowiedzią. 

- A czy możesz odgadnąć rozwiązanie każdego z twoich problemów? 
Nie, poddaje się. 

- Ty sam jesteś rozwiązaniem. 

Kontemplacja 

Mistrz często zwykł mówić, że jedynie Milczenie prowadzi do 

przemiany człowieka. 
Nie można jednak było wydobyć z niego, czym jest owo Milczenie. 

Pytany o to, uśmiechał się, a następnie kładł palec na ustach, co 
tylko wzmagało zamęt w głowach uczniów. 

Pewnego dnia jednak nastąpił przełom, gdy ktoś zapytał: 
- A jak można dojść do tego Milczenia, o którym mówisz? 

Mistrz powiedział coś tak prostego, że uczniowie wpatrzyli się 
uważnie w jego twarz, czy przypadkiem nie żartuje. Nie żartował. 

Powiedział im: 
- Gdziekolwiek jesteście - patrzcie, choć byście sądzili, że nie 

ma niczego do zobaczenia. 
I słuchajcie - kiedy wszystko wydaje się spokojne. 

Niewinność 

W czasie wycieczki Mistrz powiedział: 
- Chcecie wiedzieć, na czym życie oświecone? 

Popatrzcie na te ptaki, latające nad jeziorem. 

Gdy wszyscy wpatrywali się, Mistrz zawołał: 
- Ptaki rzucają na wodę swoje odbicia, czego nie są świadome - i 

do czego jezioro nie przywiązuje żadnej wagi. 

Sztuka 

Ktoś zapytał: 

- Na co jest potrzebny jakikolwiek mistrz? 
Uczeń odpowiedział: 

- By nauczyć cię tego, co zawsze wiedziałeś, i by pokazać ci to, 
na co zawsze patrzyłeś. 

Ponieważ ta odpowiedź zamąciła tylko w głowie pytającemu, uczeń 
dodał: 

- Artysta, przez swoje obrazy, nauczył mnie widzieć zachód słońca. 
Mistrz, przez swoje nauki, nauczył mnie widzieć rzeczywistość 

każdej chwili. 

Samotność 

- Chciałbym być z Bogiem na modlitwie. 
- To, czego pragniesz, nie ma sensu. 

- Dlaczego? 
- Kiedy ty jesteś, nie ma Boga. A kiedy jest Bóg, nie ma ciebie. 

Jakże więc możesz być z Bogiem? 
 Mistrz później dodał: 

-Szukaj samotności. Kiedy jesteś z kimś innym, nie jesteś sam. 
Jedynym sposobem, by rzeczywiście być z Bogiem, jest pozostać 

całkowicie z samym sobą. Wtedy tylko można mieć nadzieję, że 
będzie Bóg i że nie będzie ciebie. 

Podejrzenie 

Jeden z podróżnych zapytał, jak mógłby odróżnić prawdziwego 

Mistrza od fałszywego. Mistrz odpowiedział krótko: 
Jeśli sam nie oszukujesz, nie zostaniesz oszukany. 

Później Mistrz rzekł do swoich uczniów: 
-Dlaczego ci poszukujący z góry zakładają, że sami są uczciwymi 

ludźmi i potrzebują tylko sposobu, by wykryć oszustwo wśród 
Mistrzów? 

Proporcja 

Pewien podróżny, który spodziewał się po Mistrzu wielkich rzeczy, 

bardzo się rozczarował zwyczajnymi słowami, którymi ten zwrócił 
się do niego. 

- Przybyłem tu w poszukiwaniu Mistrza - zwierzył się jednemu z 
uczniów - a znalazłem tylko zwykłego człowieka, niewiele 

różniącego się od innych. 
Uczeń odpowiedział: 

- Mistrz jest szewcem z nieskończoną ilością nagromadzonej skóry. 
Przycina ją i szyje na miarę twojej stopy. 

Zaborczość 

Gorliwy uczeń wyraził pragnienie nauczania innych Prawdy i zapytał 

Mistrza, co o tym sądzi. 
Mistrz odpowiedział: 

- Zaczekaj. 
Co roku uczeń przychodził z tym samym pytaniem i za każdym razem 

Mistrz dawał mu tę samą odpowiedź: 
- Zaczekaj. 

Pewnego dnia zapytał Mistrza: 
- Kiedy będę gotowy do uczenia? 

Mistrz odrzekł: 
- Kiedy opuści cię nadmierne pragnienie uczenia innych. 

Modlitwa 

Mistrz nie ustawał w zwalczaniu pojęć i wyobrażeń, jakie ludzie 
mieli o Bogu. 

- Jeśli wasz Bóg przychodzi wam z pomocą i wybawia was z kłopotów 
- zwykł mawiać - oznacza to, że nadszedł czas, by zacząć szukać 

prawdziwego Boga. 
Poproszony o wyjaśnienie, opowiedział następującą historie: 

- Pewien człowiek pozostawił na placu targowym swój nowiusieńki 
rower i poszedł po zakupy. Przypomniał sobie o nim dopiero 

następnego dnia i natychmiast popędził na miejsce, gdzie go 
zostawił, przekonany, że rower już dawno ukradziono. Tymczasem 

rower stał sobie w tym samym miejscu. Z ogromną radością, 
natychmiast pobiegł do pobliskiej świątyni, by podziękować Bogu za 

to, że zachował mu bezpiecznie rower - i ledwie wyszedł ze 
świątyni, stwierdził, że roweru już nie było! 

Ekstrawagancja 

Któregoś dnia uczniowie chcieli się dowiedzieć, jaki człowiek 
byłby najbardziej odpowiedni, by przyjąć go do grona uczniów. 

Mistrz odpowiedział: 
- Ktoś, taki, kto mając tylko dwie koszule, sprzedaje jedną i za 

te pieniądze kupuje kwiat. 

Umiejętność 

Mistrz cierpliwie wysłuchał skarg kobiety na swego męża. 

Wreszcie rzekł: 
- Moja droga, twoje małżeństwo byłoby szczęśliwsze, gdybyś była 

lepszą żoną. 
- Jakże mogę nią być? 

- Rezygnując z wysiłków, by uczynić z niego lepszego męża. 

Przywiązanie 

- Nie wiem, co przyniesie mi dzień jutrzejszy, chce więc być 

przygotowany. 
- Boisz się jutra - a nie zdajesz sobie sprawy, że wczoraj może 

być równie niebezpieczne. 

Na pokaz 

Kiedy jeden z uczniów wyraził pragnienie uczenia innych Prawdy, 
Mistrz zaproponował mu próbę: 

- Wygłoś przemówienie w mojej obecności, bym mógł ocenić, czy 
jesteś gotów. 

Przemówienie było wspaniałe - otwierało nowe horyzonty. Pod koniec 
jakiś żebrak zbliżył się do mówcy, który natychmiast wstał i dał 

żebrakowi swój płaszcz - jako dobry przykład dla zebranych. 
Chwile później Mistrz powiedział: 

- Twoje słowa były natchnione, ale ty nie jesteś jeszcze gotów. 
- Dlaczego? - zapytał rozczarowany uczeń - Z dwóch powodów: nie 

dałeś temu człowiekowi możliwości powiedzenia o swoich potrzebach. 
I nie przezwyciężyłeś pragnienia, by wywrzeć na innych wrażenie 

swoją cnotą. 

Zadowolenie 

Mistrz stale podkreślał - choć wygląda to na paradoks - że 

prawdziwym reformatorem może być jedynie taki człowiek, który 
dostrzega, że rzecz - w swym aktualnym stanie - jest doskonała, i 

który pozwala jej być taką, jaka jest. 
- Dlaczego więc chciałby cokolwiek zreformować? - powiedzieli 

uczniowie. 
- Widzicie są reformatorzy i reformatorzy. 

Jedni pozwalają, by działanie przepływało przez nich, a osobiście 
nic przy tym nie czynią - przypominają oni ludzi, którzy zmieniają 

koryto i bieg rzeki. 
Inni podejmując własne działanie - przypominają ludzi, którzy 

wysilają się, by uczynić rzekę bardziej mokrą. 

Łaska 

Pewien młodzieniec przyszedł do Mistrza i powiedział: 

- Chciałbym być mądrym człowiekiem. 
Jak mogę spełnić to pragnienie? 

Mistrz westchnął i rzekł: 
- Żył kiedyś młodzieniec, dokładnie taki sam jak ty. Pragnął być 

mądrym człowiekiem i to pragnienie bardzo mu pomogło. Pewnego dnia 
znalazł się dokładnie w tym miejscu, gdzie ja teraz jestem. Przed 

nim, właśnie tam, gdzie jesteś teraz, usiadł młodzieniec. I tenże 
młodzieniec powiedział: 

- Chciałbym być mądrym człowiekiem. 

Wyższość 

Pewien uczeń ze Wschodu, dumny z tego, co uważał za duchowość 

Wschodu, udał się do Mistrza i powiedział: 
- Jak to się dzieje, że Zachód ma dobrobyt, a Wschód - duchowość? 

Dlatego - odpowiedział zwięźle Mistrz - że kiedy na początku 
rozdzielano dobra dla tego świata, Zachód mógł wybierać pierwszy. 

Pomoc 

Kiedy jeden z uczniów przyszedł pożegnać się z Mistrzem przed 
powrotem do rodziny i interesów, prosił go o coś, co mógłby zabrać 

ze sobą. 
Mistrz rzekł: 

- Stale rozważaj te trzy rzeczy, które ci teraz powiem: to nie 

ogień jest gorący, lecz ty sam, który to odczuwasz. 
To nie oko widzi, lecz ty sam. 

To nie cyrkiel zakreśla koło, lecz kreślarz. 

Zjednoczenie 

Kiedy już było pewne, że Mistrz wkrótce umrze, uczniowie zaczęli 

myśleć o urządzeniu mu godnego pogrzebu. 
Mistrz usłyszał o tym i powiedział: 

- Gdy niebo i ziemia będą moją trumną... słońce, księżyc i gwiazdy 
ozdobami mego pogrzebu... a całe stworzenie będzie mi towarzyszyć 

do grobu - czy mógłbym oczekiwać czegoś bardziej uroczystego i 
sprawiającego większe wrażenie? 

Prosił, by go nie grzebano. 
Uczniowie nie chcieli jednak o tym słyszeć - mówili, że zostałby 

rozszarpany przez zwierzęta i ptaki. 
- W takim razie postarajcie się, by obok mnie leżała moja laska, 

abym mógł je przepędzić - odrzekł z uśmiechem Mistrz. 
- Ale jak to zrobisz? 

Przecież nie będziesz niczego świadom? 
- Wobec tego, jakie ma znaczenie, że pożrą mnie dzikie zwierzęta i 

ptaki? 

Złudzenie 

Do nowo przybyłych uczniów Mistrz zwykł wypowiadać te słowa: 

- Kołaczcie, a drzwi będą wam otworzone. 
Jednemu z nich powiedział później w zaufaniu: 

- Jak możesz czekać na otwarcie drzwi, jeśli one nigdy nie były 
zamknięte? 

Sformułowania 

- Czego szukasz? - zapytał Mistrz uczonego, który przyszedł do 
niego z prośbą o kierownictwo duchowe. 

- Szukam życia - brzmiała odpowiedź. 
Mistrz odrzekł: 

- Jeśli chcesz żyć, słowa muszą umrzeć. 
Poproszony później o wyjaśnienie, co miał na myśli, powiedział: 

- Czujesz się zagubiony i bezradny, bo przebywasz w świecie słów. 
Karmisz się słowami, zadowalasz się nimi, a w rzeczywistości 

potrzebujesz samej rzeczy. 
Jadłospisem nie zaspokoisz głodu. Żadne sformułowanie nie ugasi 

twego pragnienia. 

Skromność 

Pewien człowiek, znany ze swego uduchowienia, udał się do Mistrza 

i powiedział: 
- Nie potrafię się modlić. 

Nie rozumiem Pism. 
Nie potrafię odprawiać ćwiczeń, które zalecam innym... 

Zostaw więc to wszystko - powiedział z uśmiechem Mistrz. 
- Jakżeż mogę to zrobić. 

Przecież uważa się mnie za świętego człowieka i mam w tych 
stronach wielu zwolenników. 

Nieco później Mistrz powiedział z westchnieniem: 

- Dziś świętość jest nazwą bez rzeczywistości. 
A przecież świętość jest prawdziwa tylko wtedy, gdy jest 

rzeczywistością bez nazwy. 

Beztroska 

Zgodnie z głoszoną zasadą, że nic nie powinno być traktowane zbyt 

poważnie - nawet własne nauczanie - Mistrz chętnie opowiadał o 
sobie samym tę historię: 

- Mój pierwszy uczeń był tak słaby, że ćwiczenia, które mu 
przepisałem, zupełnie go dobiły. 

Drugi uczeń zwariował, bo zbyt poważnie wykonywał ćwiczenia, które 
mu wyznaczyłem. 

Trzeci - stępił swój umysł, bo nadmiernie oddawał się 
kontemplacji. 

Ale czwartemu udało się zachować równowagę psychiczną. 
Dlaczego tylko jemu? 

- Być może, że jako jedyny nie odprawiał zadanych mu ćwiczeń. 
Te słowa Mistrza przyjmowano zawsze wybuchami śmiechu. 

Próżność 

Mistrz często przypominał uczniom, że świętość, podobnie jak 
piękność, jest prawdziwa tylko wtedy, gdy nie jest świadoma samej 

siebie. 
Z upodobaniem przytaczał wiersz: 

Róża kwitnie, 
ponieważ kwitnie - 

nie pyta dlaczego 
ani nie stroi się, 

by zwabić mój wzrok. 
Przytaczał też powiedzenie: Święty tak długo jest świętym, dopóki 

nie wie, że nim jest. 

Wskazanie 

Chociaż Mistrz podejrzliwie odnosił się do wiedzy i nauczania o 

sprawach boskich, jednak nigdy nie zmarnował okazji, by poprzeć 
rozwój nauki i sztuki oraz różnych form nauczania. 

Nic więc dziwnego, że chętnie zgodził się na wystąpienie wobec 
całego uniwersytetu. 

Przybył godzinę wcześniej, by przejść się po terenie. 
Podziwiał rozmaite urządzenia ułatwiające naukę, o jakich nawet 

nie myślano w jego czasach. 
Jak zwykle, jego wystąpienie trwało mniej niż minutę. Powiedział: 

- Laboratoria i biblioteki, sale, arkady i portyki oraz uczone 
wykłady... wszystko to na nic się przyda, jeśli zabraknie mądrości 

serca i oka, które umie patrzeć. 

Męka 

- Nieszczęścia mogą prowadzić do rozwoju i oświecenia - powiedział 

Mistrz. 
I tak to wyjaśnił: 

Pewien ptak codziennie chronił się w suchych gałęziach drzewa, 
stojącego pośród rozległego pustynnego krajobrazu. 

Razu pewnego trąba powietrzna wyrwała drzewo z korzeniami, i 

biedny ptak musiał przelecieć co najmniej sto mil, nim znalazł 
sobie nowe schronienie. 

Dotarł wreszcie do lasu, gdzie drzewa uginały się od owoców. 
I zakończył: 

- Gdyby uschnięte drzewo ocalało, nic nie skłoniłoby ptaka, by 
wyrzekł się bezpieczeństwa i poszybował w przestworza. 

Nieustraszoność 

- Czym jest miłość? 
- Całkowitą nieobecnością lęku - odpowiedział Mistrz. 

- A czego się lękamy? 
Miłości - odparł znów Mistrz. 

Ułuda (maja) 

Oto jak Mistrz wyjaśnił, że oświecenie przychodzi nie za sprawą 
wysiłku, ale - zrozumienia. 

- Wyobraźcie sobie, że wszystkich was poddano hipnozie i 
wierzycie, że w tym pokoju jest tygrys. Ogarnięci strachem, 

będziecie się starali uciec przed tym zwierzęciem, walczyć z nim, 
bronić się przed nim lub oswoić je. 

Kiedy jednak złudzenie pryśnie, nie trzeba będzie już nic robić. 
I wszyscy będziecie gruntownie odmienieni. 

Tak więc zrozumienie rozprasza złudzenie, rozproszone złudzenie 
przynosi zmianę, zmiana prowadzi do niedziałania, zaś niedziałanie 

jest mocą: możecie dokonać wszystkiego na ziemi, bo to już nie wy 
będziecie działać. 

Oczyszczenie 

Mistrz z naciskiem podkreślał, że to, czego uczy, jest niczym i że 
niczym jest również to, co robi. 

Jego uczniowie stopniowo odkrywali, że Mądrość przychodzi do tych, 
którzy nie uczą się niczego i którzy oduczają się wszystkiego. 

Przemiana jest skutkiem nie jakiegoś czynu, ale tego, z czego się 
zrezygnowało. 

Geniusz 

Pewien pisarz przybył do klasztoru, by napisać książkę o Mistrzu. 
- Ludzie mówią, że jesteś geniuszem. 

Czy to prawda? - zapytał. 
- Możesz tak powiedzieć - odpowiedział Mistrz, bez nadmiaru 

skromności. 
- A co sprawia, że ktoś staje się geniuszem? 

Zdolność rozpoznawania. 
- Rozpoznawania czego? 

- Motyla w gąsienicy, orła w jaju, i świętego w egoiście. 

Ludzkość 

Szeroko ogłaszano wykład, który Mistrz miał wygłosić na temat: 

Zniszczenie świata. Wielki tłum ludzi zebrał się w ogrodach 
klasztoru, by go słuchać. 

Konferencja nie trwała nawet minuty. 

Oto wszystko, co powiedział Mistrz: 
- Oto co zniszczy rodzaj ludzki: polityka bez zasad, postęp bez 

współczucia, bogactwo bez pracy, wiedza bez milczenia, religia bez 
odwagi i kult bez świadomości. 

Odrzucenie 

- Jakiego człowieka tworzy Oświecenie? 
Mistrz odpowiedział: 

- Mieć świadomość społeczną i nie należeć do żadnej partii; 
poruszać się, a nie podążać żadnym, utartym szlakiem; brać rzeczy 

takimi, jakie są; nie mieć wyrzutów sumienia związanych z 
przeszłością ani obaw o przyszłość; poruszyć się, kiedy nas 

popychają, i przyjść, kiedy - wzywają; być jak potężny wicher i 
jak piórko na wietrze; jak wodorosty, kołyszące się w rzece; jak 

młyński kamień, obracający się łagodnie; jednakowo kochać całe 
stworzenie, tak jak niebo i ziemia są jednakowo dla wszystkich - 

oto czego dokonuje Oświecenie. 
Kiedy jeden z najmłodszych uczniów usłyszał te słowa, zawołał: 

- Ta nauka nie jest dla żywych, ale dla umarłych. 
I odszedł. 

I nigdy nie wrócił. 

Spis treści 

Wprowadzenie 

Cuda 
Dojrzałość 

Wrażliwość 
Absurd 

Jasność 
Religia 

Duchowość 
Czuwanie 

Obecność 
Głębia 

Wnętrze 
Charyzmat 

Harmonia 
Zrozumienie 

Złudzenie 
Proroctwo 

Postęp 
Pragmatyzm 

Ignorancja 
Mity 

Szczęście 
Medytacja 

Realizm 
Mowa 

Duchowa ulga 
Plotka 

Ruch 
Uwięzienie 

Tożsamość 
Dyskryminacja 

Bezmyślność 
Uwielbienie 

Uchylenie się 

Przeznaczenie 
Powtórne narodziny 

Marzenia 
Przeciwdziałanie 

Reakcja 
Filozofia 

Szkoła 
Ślepota 

Pośrednictwo 
Przetrwanie 

Zależność 
Ucieczka 

Niestosowanie przemocy 
Rozproszenie 

Powrót do domu 
Jałowość 

Bez słów 
Przybycie 

Ewolucja 
Nieświadomość 

Odpowiedzialność 
Ateizm 

Wyciągnięcie 
Pierwszeństwo 

Łatwość 
Zaniechanie 

Wyrażenie 
Odkrycie 

Wycofanie się 
Podatność 

Przemiana 
Przyczynowość 

Przymus 
Obliczenie 

Rewolucja 
Naśladownictwo 

Osobno 
Zasłona 

Pokora 
Nagana 

Rozwój 
Zgoda 

Przemoc 
Niestosowność 

Wyzwanie 
Ideologia 

Moralność 
Urojenie 

Zdalne kierowanie 
Osaczenie 

Świadomość 
Lunatyzm 

Oderwanie 
Rozróżnienie 

Stworzenie 
Perspektywa 

Oddzielenie 
Zmiana 

Rozpoznanie 
Spojrzenie w głąb 

Niezależność 

Uodpornienie 
Autentyczność 

Uprzedzenie 
Obłuda 

Entuzjazm 
Totalizm 

Bezinteresowność 
Mądrość 

Miłość 
Bogactwo 

Szczęście 
Uniwersalizm 

Przemijanie 
Przygoda 

Śmiertelność 
Wyzwolenie 

Ograniczenie 
Zaangażowanie 

Natura 
Niebo 

Obecność 
Spełnienie 

Zaufanie 
Hałas 

Myśl 
Objawienie 

Łaskawość 
Grzech 

Uzdrowienie 
Nauka 

Przekonanie 
Zainteresowanie 

Początki 
Zdemaskowanie 

Utożsamienie 
Zrozumienie 

Znaczenie 
Pustka 

Służba 
Sedno 

Świętowanie 
Pozory 

Świętość 
Życzliwość 

Pogodzenie się 
Otwartość 

Niewola 
Zubożenie 

Niezależność 
Słowa 

Karność 
Umiarkowanie 

Sprzeczność 
Doświadczenie 

Rozgłos 
Bałwochwalstwo 

Uprawa 
Tymczasowość 

Niedoświadczanie 
Kryjówka 

Cud 

Oszustwo 
Ucieczka 

Sądzenie 
Spokój 

Nieroztropność 
Szaleństwo 

Rozwój 
Powierzchowność 

Poddanie się 
Twórczość 

Zniknięcie 
Rzeczywistość 

Dystans 
Ograniczenie 

Dowód 
Pierwszeństwo 

Natchnienie 
Nieugiętość 

Zniszczenie 
Nacisk 

Rozczarowanie 
Definicje 

Rozjaśnienie 
Przewrażliwienie 

Sprzeciw 
Nieskończoność 

Prześladowanie 
Zgoda 

Wielkość 
Oświecenie 

Ujawnienie 
Kontemplacja 

Niewinność 
Sztuka 

Samotność 
Podejrzenie 

Proporcja 
Zaborczość 

Modlitwa 
Ekstrawagancja 

Umiejętność 
Przywiązanie 

Na pokaz 
Zadowolenie 

Łaska 
Wyższość 

Brak kompetencji 
Śmiałość 

Pomoc 
Zjednoczenie 

Złudzenie 
Sformułowania 

Skromność 
Beztroska 

Próżność 
Wskazanie 

Męka 
Nieustraszoność 

Ułuda (Maja) 
Oczyszczenie 

Geniusz 

Ludzkość 
Odrzucenie