W4HME

dr in

. Zbigniew Jakubczyk

Historia my

li ekonomicznej

2.3. Merkantylizm jako doktryna epoki pierwotnej akumulacji kapitału

2.3.1. Tło społeczno–ekonomiczne

redniowiecze było epok

, która krzewiła ascez

i kontemplacj

, przejawy

ycia gospodarczego

były traktowane jako zło konieczne. U schyłku

redniowiecza i w epoce Odrodzenia pojawiło si

jednak szereg procesów, zarówno ekonomicznych, społecznych i technicznych, które wymuszaj

odej

cie od naturalnych form gospodarowania, a z drugiej strony skłaniaj

do szerszych rozwa

teoretycznych. Pojawiły si

ruchy intelektualne i kulturowe, które kontestowały istniej

cy system

warto

ci. Najwa

niejsze z nich to:

a) Od ko

ca XV wieku trwa ci

g wielkich odkry

geograficznych, oraz powstanie wielu

wynalazków technicznych. Najwa

niejszym wynalazkiem było ulepszenie produkcji hutniczej.

Zwi

kszyła si

tak

e wydajno

ść

pracy w rolnictwie.

b) Powstanie silnych monarchii narodowych. Powstały one w wyniku przezwyci

ęŜ

enia

wielowiekowego rozbicia dzielnicowego. Pocz

tkowo były to: Hiszpania i Portugalia, nast

pnie

Niderlandy i Wielka Brytania. Efektem ekonomicznym tych procesów było rozszerzenie rynków

wewn

trznych. Zawi

zywała si

symbioza kapitału kupieckiego i monarchii absolutnych.

c) Tworzenie si

bów formacji kapitalistycznej:

Rozwój kapitału handlowego, który wyrastał z kapitału kupieckiego i po

yczkowego.

Proces ogradzania w Anglii – był to proces prawnego przejmowania gruntów, b

cych

zwyczajowo własno

wspólnoty lokalnej, przez wielkich wła

cicieli ziemskich tak

zwanych landlordów. Proces ten był poł

czony z ogradzaniem, które obj

ło pocz

tkowo

pastwiska, a nast

pnie grunty orne. Był to klasyczny konflikt prawa pisanego

i zwyczajowego. ( T. Moore stwierdził „owce zjadły ludzi”).

Tworzenie si

ej grupy bezrobotnych powstałej z byłych chłopów wyrugowanych ze

wsi wskutek ogradzania oraz ze zdemobilizowanych

ołnierzy.

Rozwój przemysłu okr

towego, który pobudzał rozwój innych gał

zi przemysłu.

d) Oddziaływanie klimatu politycznego Odrodzenia:

Spadek roli Ko

cioła.

Degradacja scholastyki.

Powstanie reformacji – reformatorzy: Luter (Niemcy), Kalwin (Szwajcaria i cz

ęś

ciowo

Francja), Jacques Lefèvre d’Etaples (Francja), Huss (Czechy), Henryk VIII (Anglia).

Przemiany w nauce, kulturze i sztuce, zainteresowanie si

yciem doczesnym.

Rozwój nauk przyrodniczych, Kopernik, Galileusz, G.Bruno.

Rozwój nauk społecznych (Machiavelli

, A.Frycz- Modrzewski).

2.3.2. Ogólna charakterystyka kierunku

W epoce tej nast

pił silny rozwój rozwa

omawiaj

cych zagadnienia pieni

dza. Rozwijały si

trzy podstawowe teorie pieni

dza:

Pogl

dy na polityk

Machiavellego mo

na znale

źć

w: http://historia.pgi.pl/makiawelizm.html.

dr in

. Zbigniew Jakubczyk

Historia my

li ekonomicznej

•

metalistyczna – akcentuje tak zwan

warto

ść

wewn

trzn

pieni

dza; walor monety, jej siła

nabywcza zale

y od ilo

ci zawartego kruszcu. Zwolennicy tej teorii przeciwstawiali si

tak

zwanemu "psuciu" monety, czyli obni

aniu zawarto

ci kruszcu w stosunku do nominału.

Francuski merkantylista Malestroict napisał w 1566 rozprawk

o paradoksach pieni

dza,

w której twierdzi,

e mimo wzrostu cen za towary płaci si

tyle samo kruszcu, co przed trzystu

laty, a wzrost cen jest wynikiem spodlenia monety. Podobne pogl

dy głosił John Hales (zm.

1571) w wydanej w ok. 1549 roku Rozprawce o wspólnym po

ytku Królestwa Anglii.

•

nominalistyczna teoria pieni

dza – akcentuje warto

ść

zewn

trzn

pieni

dza, a wi

c nadan

okre

lonej monecie przymusow

warto

ść

nabywcz

, stanowion

przez pa

stwo lub panuj

cego

władc

(była szerzej omawiana w poprzednim wykładzie).

Rozwin

ły si

tak

e zacz

tki ilo

ciowej teorii pieni

dza, głosz

cej,

e warto

ść

pieni

dza zale

od jego ilo

ci znajduj

cej si

w obiegu (obecnie jest oparta na równaniu I. Fishera). Jean Bodin (1530

– 1596) twierdził,

e psucie monety nie mo

e tak bardzo podnie

ść

cen jak to miało miejsce w XVI w.

Wzrost cen był spowodowany napływem złota i srebra z Ameryki Południowej. Dodatkowymi

elementami wpływaj

cymi na wzrost cen były dla Bodina: przywileje monopolistyczne, niedostatek

towarów przy ich nadmiernym wywozie oraz pogo

nowładców za przedmiotami zysku

W epoce merkantylizmu kr

ąŜ

yło po Europie wiele monet o ró

nej zawarto

ci kruszcu i ró

norakich

nominałach. Taka sytuacja miała te

miejsce w Polsce. W trakcie prac nad reform

polskiego systemu

monetarnego, Mikołaj Kopernik sformułował tez

o wypieraniu z obiegu pieni

dza lepszego przez

gorszy. Pieni

dz lepszy jest bowiem przetapiany na monety o ni

szej zawarto

ci kruszcu. W trakcie

licznych polemik z mieszczaninem krakowskim, Decjuszem, proponował on w zwi

zku z tym

ujednolicenie systemu pieni

ęŜ

nego i ograniczenie liczby mennic. Z projektów Kopernika nic nie

wyszło, natomiast zale

ść

któr

zauwa

ył Kopernik funkcjonuje dzi

w literaturze jako prawo

Kopernika-Grashama, aczkolwiek dorobek angielskiego ekonomisty do takiego nazewnictwa nie

uprawnia

W merkantylizmie pojawiły si

pierwsze próby wprowadzenia pieni

dza papierowego. Zwi

zana

jest ona z nazwiskiem Szkota Johna Lawa (1671 – 1729). Poniewa

jego pomysły nie znalazły

odzewu w Wielkiej Brytanii próbował je realizowa

we Francji. Chciał poprawi

stan bud

etu Francji,

zakładaj

c w 1715 r. pierwszy bank pa

stwowy, emituj

cy papierowe asygnaty (banknoty). Polityka ta

prowadziła do gor

czkowych spekulacji, nast

pnie do dodrukowania pieni

dzy bez pokrycia, co

w ko

cu zaowocowało gwałtown

inflacj

i bankructwem pa

stwa w 1720 r.

W rozwoju merkantylizmu mo

emy wyró

dwa etapy. Pierwszy, zwany bulionizmem

(monetaryzmem), na czoło rozwa

wysuwa rol

i sposób emisji pieni

dza, jako instrumentu

wymiany, skarbu i ogólnej postaci gospodarowania. Głoszono postulat maksymalnego zwi

kszenia

zasobów kruszców szlachetnych w kraju, bowiem tylko w nich widziano bogactwo. W wielu krajach

W.Stankiewicz, Historia my

li ekonomicznej, Warszawa, PWE 2000, s.103.

Spór Kopernika z Decjuszem omówiony jest szczegółowo w : "Rozwój polskiej my

li ekonomicznej na

przestrzeni wieków" (red. S.Czaja) Wrocław AE. 2003.

dr in

. Zbigniew Jakubczyk

Historia my

li ekonomicznej

obowi

zywał zakaz wywozu kruszców za granic

. W Hiszpanii za naruszenie tego zakazu karano

nawet

mierci

Bulionizm zakładał:

bierne traktowanie bogactwa,

domaganie si

zakazu wywozu kruszców szlachetnych z kraju,

kurs waluty zale

y od zasobów kruszców szlachetnych w kraju,

aprobowanie tylko i wył

cznie metalistycznej teorii pieni

dza.

Merkantylizm wła

ciwy natomiast:

czynne traktowanie bogactwa, wywóz kruszców jest wła

ciwy, gdy w wyniku wymiany

pomna

amy bogactwo, lub uzyskujemy dodatni bilans salda handlu zagranicznego,

kurs waluty zale

y od salda bilansu handlu zagranicznego,

próby tworzenia innych teorii pieni

dza, np. ilo

ciowej.

Spór pomi

dzy bulionizmem a merkantylizmem wła

ciwym w sprawie wywozu kruszców najlepiej

oddaje zdanie Josiaha Child'a, który stwierdził,

e pogl

dy bulionistów przypominaj

lenie

człowieka, który widz

c rolnika wysiewaj

cego zbo

e na wiosn

, puka si

w czoło nad jego

marnotrawstwem, zapominaj

e za pewien czas przyjdzie jesie

niwa.

W doktrynie merkantylistycznej wyra

one były zarówno interesy kapitału kupieckiego jak

i pa

stwa. Zwi

zane to było z ich gł

bok

symbioz

. W tym czasie kapitał kupiecki był głównym

organizatorem zarówno krajowej jak i mi

dzynarodowej wymiany handlowej, a tak

e inicjatorem

rozwoju kapitalistycznego przemysłu manufakturowego, co sprzyjało wzmocnieniu siły pa

stwa,

poniewa

opanowanie ekonomiczne danego terytorium z reguły prowadziło po pewnym czasie do jego

opanowania politycznego. Pa

stwo było zainteresowane protegowaniem własnego kapitału

kupieckiego. Merkantylizm wyra

ał tak

e bezpo

rednie interesy pa

stwa. W XVI i XVII wieku istniała

silna rywalizacja o wpływy pomi

dzy Angli

, Holandi

i Francj

. Merkantylizm uzasadniał teoretycznie

ekspansj

stwa i narzucenie jego woli innym. Oprócz tego, ten kierunek ekonomiczny starał si

udowodni

konieczno

ść

uprzemysłowienia, przyspieszonego rozwoju gospodarczego i wskazanie

rodków tego rozwoju. Chodziło o rozwój osi

gni

ty drog

przymusu a nie drog

naturaln

. Poł

czony

był z wywłaszczeniem, zwi

kszonym opodatkowaniem, walk

narodów o rynki

wiatowe.

ne znaczenie odgrywało w koncepcjach merkantylistycznych zagadnienie wymiany. Dla

merkantylistów było jasne,

e bogaci

na tylko kosztem innych.

ródłem bogactwa mo

e by

nieekwiwalentna wymiana, najcz

ęś

ciej mi

dzynarodowa. Wymiana była tak

e głównym przedmiotem

rozwa

teoretycznych, gdy

produkcja interesowała merkantylistów o tyle, o ile dostarczała towarów

na zbyt. Zasobów towarowych nie uznawano za bogactwo bezpo

rednie, lecz za bogactwo

potencjalne. Polityka nieekwiwalentnej wymiany mo

e by

realizowana pod warunkiem istnienia

dwóch typów pa

stw:

pierwszego, maj

cego władz

i maj

cego mo

liwo

ść

popierania i protegowania handlu,

krajów maj

cych obfito

ść

dóbr, a zwłaszcza kruszców szlachetnych.

Pierwsze z tych pa

stw wykorzystywałyby drugie.

U.Zagóra – Jonszta, Wykłady z historii my

li ekonomicznej, Katowice, AE 2003, s.28.

dr in

. Zbigniew Jakubczyk

Historia my

li ekonomicznej

W literaturze merkantylistycznej prezentuje si

nast

puj

ce warunki nieekwiwalentnej wymiany:

a) uzyskiwanie maksymalnie wysokich cen sprzeda

y, co jest szczególnie łatwe, gdy sprzedawca

jest monopolist

b) uzyskanie maksymalnie niskich cen zakupu surowców i obni

enie kosztów produkcji.

Cel pierwszy osi

gano przez likwidacj

konkurencji za pomoc

przymusu i presji np. zakaz

rozwijania przemysłu w koloniach.

Cel drugi osi

gano natomiast przez:

nacisk na obni

anie płac roboczych,

nacisk polityczny na ceny sprowadzonych z kolonii surowców i produktów gotowych,

monopolizowanie rynków zakupu poprzez przepisy zakazuj

ce krajom gospodarczo

zale

nym, np. Irlandii uzale

nionej od Anglii, sprzeda

y swych surowców i wyrobów do jakichkolwiek

innych krajów

Stosowano tak

e wojny handlowe i system silnej protekcji w handlu zagranicznym.

Merkantyli

ci zdawali sobie spraw

z faktu braku harmonii interesów oraz z faktu istnienia

ró

norodnych konfliktów społeczno-ekonomicznych. W sferze mi

dzynarodowej podło

merkantylistycznej

polityki

forsowania

eksportu,

protekcji

gospodarczej

przywilejów

monopolistycznych udzielanych kompaniom handlowym, było przekonanie o zasadniczej ciasnocie

rynków zbytu. Rynek jest z natury ograniczony i miejsce na nim mo

na wywalczy

tylko drog

presji,

nacisku politycznego, zakazów, itp. Wszystkimi tymi metodami d

ąŜ

y si

do osi

gni

cia warunków

wymiany, sprzyjaj

cych powstaniu wielkich zysków z handlu i dodatniego salda bilansu handlowego.

Zagranica, kupuj

c bowiem krajowe towary, daje zatrudnienie krajowym robotnikom i płaci im zarobki.

Sprzeczno

ci istniały tak

e wewn

trz kraju. Były to: walka ekonomiczna mi

dzy poszczególnymi

kompaniami handlowymi oraz mi

dzy nimi a bankierami. Najsłynniejszymi kompaniami były:

- Kompania Zatoki Hudsona (Hudson Bay Company)

- Kompania Wschodnioindyjska (East India Company).

Wszystkie te sprzeczno

ci wymagaj

interwencji pa

stwa i regulacji

ycia gospodarczego.

Powy

sza koncepcja wynikała z faktu,

e merkantyli

ci nie znali obiektywnego charakteru praw

ekonomicznych i ich niezale

ci od woli i

wiadomo

ci ludzi.

W literaturze merkantylistycznej podkre

lano tak

e niezwykle istotn

rol

kolonii. Oddaj

Ŝą

przysług

krajowi macierzystemu.

Według Montchretiena s

one doskonałymi rynkami podległymi przemysłowi narodowemu, który

zaopatruje terytoria kolonialne w wyroby, a pozwala na wywo

enie surowców. Kolonie uwa

ano za

integraln

ęść

rynku metropolii, słu

Ŝą

pomno

eniu jego mo

liwo

ci produkcyjnych, zwi

kszeniu

eksportu i zmniejszeniu kosztów surowcowych. Kto ma kolonie, ten pr

dzej zyskuje nadwy

E.Lipi

ski, Historia powszechnej my

li ekonomicznej do roku 1870. Warszawa PWE 1968, s. 102.

dr in

. Zbigniew Jakubczyk

Historia my

li ekonomicznej

eksportu nad importem. Montchretien

podkre

la tak

e korzy

ci, jakie posiadło

ci kolonialne oddaj

rozwojowi marynarki, w stosunku do ograniczonych mo

liwo

ci krajowej

eglugi przybrze

nej

Najwa

niejsze metody interwencji stosowane w kraju to:

polityka zatrudnienia,

administracyjne ustalanie cen,

ustalanie stopu procentowej,

polityka pracy i płacy.

Metody interwencji stosowane wobec zagranicy:

wojny handlowe,

protekcjonizm celny,

ochrona zbrojna kupców,

zakaz rozwoju przemysłu w koloniach,

akty nawigacyjne.

To ostatnie rozwi

zanie to ustawy dotycz

ce prawa morskiego, które miały uchroni

Angli

i jej

kolonie przed konkurencj

ze strony innych pa

stw. Było ustanowionych kilka aktów nawigacyjnych.

Ich podstawow

ide

przyznanie monopolu flocie angielskiej na transport towarów b

pod flag

producenta, b

przez marynark

brytyjsk

. Nast

pnie rozci

gni

to ten monopol na transport całego

handlu zamorskiego Anglii i jej kolonii.

Merkantyli

ci uwa

ali potencjał ludno

ciowy za jeden z podstawowych czynników pot

politycznej i ekonomicznej danego kraju. Uznawali tak

e przewag

interesu pa

stwa nad interesem

jednostki. Podawali oni nast

puj

ce przyczyny, dla których nale

y popiera

wzrost liczby ludno

ci:

wyniszczenie krajów licznymi wojnami, a tym samym spadek liczby ludno

ci,

motyw tanio

ci siły roboczej; d

ąŜ

ono do ustalenia płac na poziomie minimalnej egzystencji.

Jest to mo

liwe przy du

ej poda

y siły roboczej.

pot

ga demograficzna to pot

ga militarna i polityczna.

Stosowano nast

puj

ce metody realizacji polityki ludno

ciowej:

popieranie mał

stw, zwłaszcza wielodzietnych np. poprzez pa

stwowe posagi dla ubogich

panien,

masowe zatrudnianie dzieci,

ustawy represyjne przeciw

ebrakom i włócz

gom m.in. nakaz pracy przymusowej i zakaz

opuszczania miast; miało to na celu wykorzystanie wszelkich rezerw siły roboczej,

ograniczanie lub całkowity zakaz emigracji i popieranie imigracji,

Montchrétien (Montchrestien) Antoine de (1575-1621), francuski działacz polityczny, reprezentant

ekonomicznych pogl

dów merkantylizmu. Tak

e dramaturg. Po raz pierwszy u

ył terminu ekonomia

z przymiotnikiem polityczna, podkre

laj

c konieczno

ść

analizy ekonomicznej tak

e w makroskali i powi

zania

ekonomii z polityk

. http://portalwiedzy.onet.pl/3879,haslo.html

Warto wspomnie

e w tej epoce, tak

e w Polsce, co jest rzecz

mało znan

, pojawiły si

koncepcje

kolonizacyjne. Poniewa

Polska była praktycznie pozbawiona bezpo

redniego dost

pu do morza, obiektem

kolonizacji miały by

Dzikie Pola. Akcj

tak

prowadził ksi

ąŜę

Jeremi Wi

niowiecki. W latach 1634 - 1648

siedmiokrotnie powi

kszyła si

ilo

ść

chłopów w jego dobrach (do 38 000 dymów i 230 000 poddanych).Obsadzał

swe dobra chłopami, cz

sto zbiegłymi z innych ziem, hojnie zwalniaj

c z wykonywania zobowi

lennych

nawet do 20 lat. Natomiast hetman Stanisław Koniecpolski w dziele Dyskurs o zniesieniu Tatarów Krymskich,
proponował wygnanie Tatarów z Krymu i oparcie Polskiej granicy południowej o Dunaj.

dr in

. Zbigniew Jakubczyk

Historia my

li ekonomicznej

tzw. prawo pracy i płacy, ustalenie wysoko

ci płacy maksymalnej i minimalnej długo

ci dnia

roboczego,

w przypadku nadwy

ek siły roboczej proponowano przerzucanie ich do kolonii.

2.3.3. Merkantylistyczna koncepcja bilansu handlowego i handlu zagranicznego (pogl

dy Muna

i Childa)

Jednym z najwa

niejszych zagadnie

rozwijanych przez merkantylistów było zagadnienie bilansu

handlu zagranicznego. Handel zagraniczny jest podstaw

wzrostu bogactwa i rozwoju

gospodarczego kraju. Bogactwo było te

rodkiem, gdy

stanowiło jedno ze

ródeł pot

gi pa

stwa

i gospodarki. Teoria handlu zagranicznego najpełniej rozwin

ła si

w pogl

dach Muna

i Child’a

Mun był zdecydowanym zwolennikiem eksportu. Najwi

ksze korzy

ci przynosi, jego zdaniem,

eksport towarów przetworzonych gdy

pot

ga krajów surowcowych musi si

kiedy

załama

eksport towarów przetworzonych powoduje wi

ksze zró

nicowanie zatrudnienia, a tym samym

przyspiesza rozwój gospodarczy kraju,

towary przetworzone uzyskuj

sze ceny.

Mun dostrzegał ju

ekonomiczne znaczenie eksportu usług, transportu, głównie morskiego. Nie bał

wywozu kruszców, uwa

e odpowiednia manipulacja kruszcami umo

liwia uzyskiwanie

ych korzy

ci z handlu. Mun uwa

ał tak

e nadmiar pieni

dza mo

e by

niekorzystny dla

eksportu, dlatego proponuje stosowanie w pewnym zakresie rozlicze

kredytowych.

W merkantylizmie rozwin

ł si

sektor bankowy.

Tomasz Mun stworzył te

pierwsz

teori

bilansu handlu zagranicznego. Wyró

niał bilans

handlowy ogólny i szczegółowy. Opracowywał tak

e techniczne metody sporz

dzania bilansu

uwa

e saldo bilansu powinno oblicza

jak ró

nic

pomi

dzy warto

eksportu a importu.

J. Child w zasadzie aprobował pogl

dy Muna, cho

wyst

powały u niego pewne akcenty liberalne

zwi

zane z brakiem akceptacji nadmiernego interwencjonizmu pa

stwowego. Zwracał tak

e uwag

e nadwy

ka eksportu nad importem nie zawsze oznacza wzrost bogactwa. Mo

e bowiem zaistnie

sytuacja,

e osi

gane zyski b

odpływa

jako kapitały za granic

jak np. odpływały z Irlandii do

Anglii. Podaje on te

inny sposób obliczania salda bilansu handlu zagranicznego. Proponuje on, aby

oblicza

je na podstawie kursu wymiany weksli zagranicznych. Je

eli kurs ten jest wy

szy ni

wewn

trzna warto

ść

pieni

dza to ponosimy straty i vice versa. W dłu

szym okresie najlepiej jest

obliczy

wzrost lub spadek ogólnego handlu czy

eglugi danego kraju. Child ustala tak

e najpełniej

zasady handlu z koloniami oraz ustalanie przez pa

stwo stopy procentowej i polityki zatrudnienia.

Podsumowuj

c rozwa

ania dotycz

ce rozwoju doktryny merkantylistycznej mo

na stwierdzi

•

Merkantylizm jako pierwszy wyzwolił rozwa

ania ekonomiczne z ich moralno – religijnej otoczki.

•

Merkantyli

ci dokonywali w zasadzie rejestracji zjawisk ekonomicznych, próbuj

c je opisa

uporz

dkowa

i sklasyfikowa

. Dało to wi

c pewne podło

e pod przyszły rozwój teorii ekonomii.

Thomas Mun (1571-1641), autor Bogactwa Anglii płyn

cego z handlu zagranicznego (1664), prezes Kompanii

Wschodnioindyjskiej.

Sir Josiah Child (1630 –1699), był dyrektorem Kompanii Wschodnioindyjskiej.

dr in

. Zbigniew Jakubczyk

Historia my

li ekonomicznej

•

Merkantyli

ci wykazywali skłonno

ść

do analiz cz

stkowych; nie było poszukiwa

ogólnych praw

ekonomicznych i dokonywania cało

ciowych syntez; stosowano głównie opis i faktografi

•

Analizowano głównie form

przejawiania si

zjawisk ekonomicznych, nie szukaj

c ich istoty

i tre

ci.

•

Merkantylizm przyczynia si

do znacznego przyspieszenia rozwoju gospodarczego w licznych

krajach, stwarzaj

c podstawy pod przyszły rozwój kapitalistycznego sposobu produkcji.

Pytania kontrolne:

1. Omów czynniki wpływaj

ce na powstanie doktryny merkantylistycznej.

2. Jakie teorie pieni

dza rozwijały si

w ramach doktryny merkantylistycznej?

3. O czym mówi prawo Kopernika?

4. Omów podstawowe ró

nice pomi

dzy bulionizmem a merkantylizmem wła

ciwym.

5. Na czym polegała symbioza interesów pa

stwa i kapitału kupieckiego?

6. Jakie zasady wymiany propagowali merkantyli

ci?

7. Dlaczego pa

stwo powinno ingerowa

w gospodark

8. Znaczenie kolonii dla merkantylistów.

9. Scharakteryzuj polityk

ludno

ciow

w merkantylizmie.

10. Omów merkantylistyczn

koncepcj

bilansu handlowego i handlu zagranicznego.

Problemy do dyskusji:

1. Jakie przejawy merkantylizmu mo

emy obserwowa

we współczesnej gospodarce?

2. Czy w długim okresie mo

liwy jest handel przy zjawisku nieekwiwalentnej wymiany?