Studia Historyczne - 1 - 2007

STUDIA HISTORYCZNE
R. L. 2007, Z. 1 (197)
PL ISSN 0025-1429

ARTYKUŁY I ROZPRAWY

Łukasz Burkiewicz

PODRÓŻ KRÓLA CYPRU PIOTRA I Z LUSIGNAN PO EUROPIE

W LATACH 1362-1365 I JEGO PLANY KRUCJATOWE

   Polityka  krucjatowa  króla  Cypru  Piotra  I  z  Lusignan  (1359-1369)  jest  dla
większości  miłośników  historii  nieznana.  Ten  młody  i  ambitny  władca,  któremu
niemal  od  początku  życia  przyświecała  myśl  wyrwania  Ziemi  Świętej  z  rąk
muzułmanów, stał się nie tylko najbardziej znanym i wyrazistym członkiem swojej
dynastii, ale także jedną z bardziej spektakularnych postaci późnego średniowiecza.
Jego starania doprowadziły do wyprawy krzyżowej, zwanej aleksandryjską, dzięki
której  w  1365  roku  został  zdobyty  egipski  port  i  miasto  Aleksandria.  Wyprawa
Piotra I jest typowym przykładem XIV-wiecznej krucjaty a raczej wyprawy, które
przybierały  charakter  agresywnych  rajdów  na  tereny  opanowane  przez  Turków  i
Mameluków

Okres rządów Piotra I związany z organizacją wyprawy krzyżowej możemy

podzielić  na  cztery  zasadnicze  części.  Pierwsza obejmuje  okres  jego ofensywy na
wybrzeże cylicyjskie oraz zdobycie Adalii (zwana także Sattalią, dzisiejsza Antalya
w pd. Turcji), druga jego podróż na zachód Europy w latach 1362-1365, trzecia z
kolei  to  zdobycie  w  1365  roku  Aleksandrii,  czwarta  ostatnia  to  czteroletnie
negocjacje  z  Egiptem,  przeplatane  rajdami  na  wybrzeże  syryjskie  i  egipskie

. W

niniejszym  artykule  zamierzam  przedstawić  podróż  króla  Cypru  po  Europie  w
trakcie której przekazywał on władcom państw europejskich wiedzę o grożącym ze
strony  żywiołu  muzułmańskiego  niebezpieczeństwie  oraz  przekonywał  ich  do
konieczności  zorganizowania  krucjaty,  prosząc  zarazem  o  pomoc  i  wsparcie  w
przygotowywanej  wyprawie  na  Wschód.  Praca  ta  przedstawi  poszczególne  etapy
podróży  władcy  Cypru  oraz  stosunek  odwiedzanych  państw  do  jego  planów
krucjatowych.
  Piotr I z Lusignan był indywidualnością, posiadającą cechy lidera przyciągające
szerokie

rzesze

ludzi.

Charakteryzował

się

wielkim

entuzjazmem

N . H o u s l e y , Documents on the Later Crusades, 1274-1580, New York 1996, s. 77.

G . H i l l , The History of the Cyprus, Cambridge 1948, vol. II, s. 318.

religijnym

. Przez potomnych był porównywany do wielkiego krzyżowca, króla

Francji, św. Ludwika IX, a papież Urban V nazwał go atletą Chrystusa. Piotr I
wierzył, że ma do spełnienia misję, objawioną mu przez Chrystusa za młodu w
kościele św. Krzyża w Stavrovouni na Cyprze

. Zamierzał odzyskać Ziemię Świętą

i ustanowić ponownie na tych obszarach Królestwo Jerozolimskie

. W tym celu w

1347 roku założył l’Ordre de l’Espée, Zakon Kawalerów Mieczowych, który
przyciągał żarliwych zwolenników walki za krzyż z niewiernymi, a jego jedynym
znanym nam celem było odzyskanie Jerozolimy

  Po  upadku  Akki  w  1291  roku  Królestwo  Cypru  stało  się  najdalej  wysuniętym
bastionem  chrześcijaństwa  na  Wschodzie,  a  położona  na  wschodnim  wybrzeżu
wyspy  Famagusta  zaczęła  odgrywać  jedną  z  najważniejszych  pozycji  w  handlu  z
muzułmanami.  Położenie  Cypru,  rządzonego  przez  pochodzącą  z  Francji  dynastię
Lusignan,  wymuszała  na  jego  władcach  konieczność  stawienia  czoła  naporowi
muzułmańskiemu.
  Piotr  I  pragnął  zdobyć  przyczółki  na  wybrzeżu  cylicyjskim,  pozwalające  mu
kontrolować  anatolijskie  szlaki komunikacyjne  i handlowe, w  tym  trakty karawan
przybywających z Azji Centralnej. W 1361 roku zajął armeńskie miasto Gorhigos,
zwane także Corycus (dzisiejsze Kızkalesi), położone na wybrzeżu cylicyjskim

G . d e M a c h a u t , The Capture of Alexandria, translated by J. Shirley, introduction and notes by P. W. Edbury,

Aldershot-Burlington-Singapore-Sydney 2001, s. 24.

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 319; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie ou chronique du roi Pierre Ier, ed.

par  L.  de  Mas  Latrie,  Geneva  1877,  s.  20;  H .   D .   P u r c e l l ,  Cyprus,  London  1969,  s.  135;  H .   L u k e ,  The
Kingdom of Cyprus, 1291-1369 [w:] A history of the Crusades, ed. by K .   M .   S e t t o n , vol. III, Madison 1975, s.
352; A. S. Atiya, The Crusade in the Later Middle Ages, London 1938, s. 320; L.   d e   M a s   L a t r i e , Histoire de
l'île de Chypre sous le règne des princes de la maison de Lusignan, vol. II, Paris 1852, s. 213, 430, 512, 541.

A . S . A t i y a , op. cit., s. 320; G . d e M a c h a u t , The Capture of Alexandria, s. 25.

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 319; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 11-16; N. Iorga, Philippe de

Mézières  (1327-1405)  et  la  croisade  au  XVIe  siécle,  Gèneve-Paris  1976,  s.  83-85;  S .   R u n c i ma n ,  Dzieje
wypraw krzyżowych, t. III, Warszawa 1988, s. 408; P .   N e w ma n , A Short History of Cyprus, London 1953, s.
139; M .   M .   Zi a d a , The Mamluk Sultans 1291-1517 [w:] A history of the Crusades, ed. by K. M. Setton, vol.
III,  s.  489;  H .   L u k e ,   op.  cit.,  s.  352;  L.  de  Mas  Latrie,  op.  cit.,  vol.  II,  s.  249-250;  A.   S .   A t i y a ,  The
Crusade..., s. 320-321. Zob. D .   J .   B u l t o n , The Knights of the Crown. The Monarchical Orders of Knighthood
in Later Medieval Europe, 1325-1520, „Speculum” 1990, vol. 65, No. 2, s. 372-375.

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 320; N . I o r g a , op. cit., s. 111-114, 356-367; K . M . S e t t o n , The Papacy and the

Levant, Philadelphia 1976, vol. I, s. 238; L.   M a k h a i r a s   [ M a c h a r e a s ] , Recital concerning the Sweet Land of
Cyprus  entitled  ‘Chronicle’,  ed.  and  trans.  by  R.  M.  Dawkins,  vol.  I,  Oxford  1932,  s.  88,  100;  Chroniques
d’Amadi et de Strambaldi, publiées par M. René de Mas Latrie, vol. I, Paris 1891-1893, s. 410-411; Chronique
de l’île de Chypre par Florio Bustron, ed. par L. de Mas Latrie, [w:] Mélanges historiques, vol. V, Paris 1886, s.
259; G .   d e   M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 20-21; P .   W .   E d b u r y , The Lusignan Kingdom of Cyprus
and its Muslim Neighbours, Nicosia 1993, s. 13; S .   R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; P. Newman, op. cit., s.
139-140;  H .   D .   P u r c e l l ,  op.  cit.,  s.  134;  D .   A l a s t o s ,  Cyprus  in  history.  A  survey  of  5000  years,  London
1976, s. 192; A.   E mi l i a n i d è s , Histoire de Chypre, Paris 1962, s. 64; H.   L u k e , op. cit., s. 353; A.   S .   A t i y a ,
op. cit., s. 323.

Niedługo po tym, w sierpniu tego samego roku, król Cypru śmiałym rajdem

odebrał emirowi Tekke miasto Adalia

  Pomimo  sukcesów,  Piotr  I  zdawał  sobie  sprawę  ze  szczupłości  swoich  sił.
Dlatego  też  za  pomocą  agenta  we  Włoszech,  Jana  z  Werony,  prowadził  akcję
rekrutacyjną  oraz  przede  wszystkim  wysyłał  apele  o  pomoc  na  Zachód

. Z 1362

roku zachowały się dwa listy Piotra I, z których jasno wynika, że przygotowania do
wyprawy krzyżowej trwały już od jakiegoś czasu. Na dzień 15 czerwca 1362 roku
datowana jest korespondencja Piotra I z senatem Florencji, w której król Cypru
informuje o swoich planach krucjatowych i prosi o pomoc w odzyskaniu Ziemi
Ś

więtej

. Z dnia 15 września 1362 roku znany jest list króla Cypru skierowany do

Mikołaja Acciajuoli, seneszalka Królestwa Neapolu, z podziękowaniami za jego
ofertę użyczenia galer. Niestety nie zachowały się inne listy, ale wydaje się wielce
prawdopodobne, że król Cypru skierował podobne apele do wielu władców
Europy. Być może w ten sposób chciał poprzedzić swoją podróż po Europie, która
na pewno już wtedy była jego nadrzędnym celem w przygotowaniach do krucjaty

Jednakże P. W. Edbury, walijski mediewista, zwraca uwagę na inną przyczynę

wyjazdu  Piotra  I  do  Europy.  Odwołując  się  do  greckiej  kroniki  Cypru  autorstwa
Leontiosa Makhairasa P. W. Edbury twierdzi, że prawdziwym celem podróży króla
na  Zachód  była  konieczność  uznania  przez  papieża  jego  praw  do  korony
cypryjskiej,  zagrożonych  roszczeniami  innego  członka  dynastii  Lusignan,
Hugona

. Ponadto objęcie przewodniej roli w organizowanej wyprawie

wzmocniłoby pozycję króla Cypru w zbliżającym się sporze o koronę

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 240; L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 106, vol. II, s. 14; P . W . E d b u r y,

The Kingdom of Cyprus and the Crusades, 1191-1374, Cambridge 1991, s. 90; i d e m, The Lusignan Kingdom...,
s.  13;  i d e m,  The  Crusading  Policy  of  King  Peter  I  of  Cyprus,  1359-1369,  [w:]  The  Eastern  Mediterranean
Lands in the Period of the Crusades, Warminster 1977, s. 91; L.   d e   M a s   La t r i e , op. cit., vol. III, s. 221; G .
H i l l , op. cit., vol. II, s. 320-322; N .   I o r g a , op. cit., s. 114, 124; A.   S .   At i y a , The Crusade…, s. 324-327; H .
D .   P u r c e l l , op. cit., s. 134; D. Alastos, op. cit., s. 192; A .   E mi l i a n i d è s , op. cit., s. 64; H. Luke, op. cit., s.
353; D .   G e a n a k o p o l i s , Byzantium and the Crusades 1261-1354 [w:] A history of the Crusades, ed. by K. M.
Setton, vol. III, s. 14; Chronique de l’île de Chypre…, s. 250; Chroniques d’Amadi..., vol. I, s. 411-412, vol. II, s.
45-48; G u i l l a u me   d e   M a c h a u t , The Capture of Alexandria, s. 30-31.

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 312; Chroniques d’Amadi..., vol. II, s. 42; L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II, s.

236.

K . M . S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 241-242.

P. W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 164; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 236-237; L. M a k h a i r a s ,

op. cit., vol. I, s. 109; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 324; N . I o r g a , op. cit., s. 142.

J o s . H . P . H e r z s o h n , Der Überfall Alexandrien’s durch Peter I., König von Jerusalem und Cypern, aus

einer ungedruckten arabischen Quelle mit historischen und kritischen Anmerkungen dargestellt, Bonn 1886, s.
31; H . L u k e , op. cit., s. 351. K . M . S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 237-238; L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I,
s. 76-80, 92-96; Chroniques d’Amadi…, vol. I, s. 408-410, vol. II, s. 35-36, 41, 165; The Life of St. Peter Thomas
by Philippe de Mézières, ed. by J. Smet, Rome 1954, s. 94; Chronique de l’île de Chypre…, s. 257-258; G. Hill,
op. cit., vol. II, s. 304, 308-310; L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 92-96, 112-114. Hugon z Lusignan był synem

Głównym źródłem informacji na temat Piotra I i jego polityki krucjatowej, w

szczególności zaś etapów podróży, jest rymowana kronika Wilhelma z Machaut La
Prise d’Alixandrie, słynnego czternastowiecznego francuskiego poety i muzyka

Pierwszą edycją tego poematu było wydanie francuskiego orientalisty i historyka L.
de Mas Latrie z 1877 roku

. Ponadto dysponujemy kronikami opisującymi historię

Cypru autorstwa Leontiosa Makhairasa

, Florio Bustrona

, Amadiego

oraz

Strambaldiego

które

swoimi

fragmentami

nawiązują

wyprawy

aleksandryjskiej.
  Niedługo  po  pierwszej  publikacji  kroniki  Wilhelma  z  Machaut,  powstały  inne
opracowania  opierające  się  na  dziele  sławnego  poety.  W  1878  roku  swoją  pracę
opublikował czeski historyk K. Jireček. Przetłumaczył on z języka francuskiego na
czeski  fragmenty,  opublikowanej  przez  L.  de  Mas  Latrie  kroniki  Wilhelma  z
Machaut,  dotyczące  zjazdu  krakowskiego

. Podobnie dzieła niemieckich

mediewistów K. Herqueta, S. Steinherza oraz E. Werunskiego, dotyczące w
głównej mierze cesarza Karola IV, korzystały z francuskiego wydania La prise

Gwidona, starszego brata przyrodniego Piotra I, i Marii Burbon. Nosił on tytuł księcia Galilei i uzurpował sobie
koronę Królestwa Cypru, powołując się na prawa swojego ojca, zmarłego w 1346 roku.

P. W. Edbury, The Kingdom…, s. 164; A. S. Atiya, op. cit., s. 319.

Opis zdobycia Aleksandrii znany jest nam również z przekazu XIV-wiecznego historyka egipskiego

Muhammada ibn Qāsima ibn Muhammada al-Nuwairy al-Māliki al-Iskandarāni. Zob. M u h a m ma d   B .   Q ā s i m
a l -N u wa i r y   a l -I s k a n d a r ā n i ,  Kitāb  al-Ilmām,  ed.  by  A.  S.  Atiya,  7  vols.,  Hyberabad  1968-1976;  A.   S .
A t i y a , A Fourteenth Century Encyclopedist from Alexandria. A critical and analytical study of Al-Nuwairy Al-
Iskandarānis “Kitāb al-Ilmām”, Salt Lake City 1977; i d e m, Le texte de Nuwairi sur l’attaque d’Alexandrie par
Pierre  I  de  Lusignan,  “Farouk  I  Univeristy  Bulletin  of  the  Faculty  of  Arts”  1946,  vol.  III,  s.  99-110;  G .   J .
C a p i t a n o v i c i , Die Eroberung von Alexandria (Iskanderîje) durch Peter I. von Lusignan, König von Cypern,
1365, Berlin 1893-94; A.   K a h l e , Die Katastrophe des mittelalterlichen Alexandria, „Mélanges Maspéro 1935,
vol. III, s. 137-154.

G . d e M a c h a u t , La prise d'Alexandrie...

Leontios Makhairas był Grekiem mieszkającym na Cyprze. Urodził się niedługo przed 1380 rokiem. Swoją

kronikę Cypru napisał na początku XV wieku, tworząc ją w języku greckim. W latach 1401-1402 był
kanclerzem syna feudała Jakuba z Norées, zdobywcy Adalii z 1361 roku. W swoim dziele opisał historię wyspy
od czasów zdobycia wyspy przez Ryszarda Lwie Serce w 1191 roku. Jednak szczegółowa narracja zaczyna się
od roku 1359, kiedy królem Cypru został Piotr I z Lusignan aż do inwazji Mameluków na Cypr w 1426 roku i
uprowadzenia po przegranej bitwie pod Kherokitia króla Janusa w niewolę. Zob: R . M . D a wk i n s , The Nature
of the Cypriot Chronicle of Leontios Makhairas, Oxford 1945.

Chronique de l’île de Chypre par Florio Bustron została napisana w języku francuskim przez włoskiego

Cypryjczyka Florio Bustrona w XVI wieku. Zawiera opis dziejów Cypru od roku 1191 do 1489.

Autorem Cronaca di Francesco Amadi jest Francesco Amadi. Kronika opisuje historię Cypru od VII wieku do

koronacji króla Jana II z Lusignan w 1432 roku.

Diomède Strambaldi był Cypryjczykiem żyjącym w drugiej połowie XV wieku. Należał do greckiej rodziny,

która uzyskała stan szlachecki dopiero pod koniec panowania Lusignanów. Opisuje historię wyspy Cypru od
końca XI wieku do roku 1458.

K . J i r e č e k , Guillaume de Machaut, sekretař krála Jana Lucemburského, „Časopis musea králostvi

éskeho” 1878, R. 52, s. 78-93.

d'Alexandrie w kwestii jego wizyty w Krakowie w 1364 roku

. W 1886 roku

niemiecki historyk H. P. Herzsohn opublikował pracę, która przedstawiała
zdobycie Aleksandrii przez Piotra I w świetle przekazów arabskich

  Fundamentalną  pozycją  opisującą  etapy  podróży  króla  Cypru  po  Europie  jest
dzieło  rumuńskiego  historyka  N.  Iorgi  Philippe  de  Mézières  (1327-1405)  et  la
croisade  au  XVIe  siécle

, która opiera się na wielu przekazach źródłowych.

Dysponujemy również szeroką literaturą dotyczącą rządów Piotra I. Wśród nich
należy wymienić przede wszystkim prace autorstwa G. Hilla, S. Bliznyuk, K. M.
Settona, A. S. Atiya, Et. Combe i P. W. Edbury

  Postać  Piotra  I  jest  znana  polskiemu  czytelnikowi  w  głównej  mierze  dzięki
publikacjom poświęconym kongresowi krakowskiemu z 1364 roku, na którym był
obecny władca Cypru. Na przestrzeni kilkudziesięciu lat powstało kilka opracowań
poświęconych tamtemu wydarzeniu. Są to prace K. Szajnochy, A. Semkowicza, S.
Kutrzeby,  H.  Pachońskiego,  S.  Zajączkowskiego,  R.  Grodeckiego,  J.
Wyrozumskiego,  S.  Szczura  i  J.  Śliwińskiego

. Wymieniają one postać króla

Cypru w kontekście kongresu w Krakowie, jednak żadne z nich w sposób
szczegółowy nie przedstawia etapów jego podróży po Europie.

K . H e r q u e t , Beiträge zum Itinerar Karls IV und zu seinem Aufenthalt in Schlesien mit dem König von

Cypern im Jahre 1364, „Zeitschrift des Vereins  für Geschichte  und  Alterthum Schlesiens” 1878, bd. XXIV, s.
521-527;  S .   S t e i n h e r z ,  Die  Beziehungen  Ludwigs  I.  von  Ungarn  zu  Karl  IV  Erster  Theil:  Die  Jahre  1342-
1358,  „Mitteilungen  des  österreichischen  Instituts  für  Geschichtsforschung”  1887,  Bd.  8,  s.  558-610;  E.
Werunsky, Geschichte Kaiser Karls IV und seiner Zeit, Bd. 1-4, Innsbruck 1880.

J o s . H . P . H e r z s o h n , op. cit.

N . I o r g a , op. cit. Niestety N. Iorga, pomimo niewątpliwie wysokiego poziomu swojej pracy, nie ustrzegł się

kilku prostych błędów w datacji podstawowowych faktów.

Zob: S . B l i z n y u k , A Crusader of the Later Middle Ages: King Peter I of Cyprus, [w:] The Crusades and the

Military  Orders  Expanding  the  Frontiers  of  Medieval  Latin  Christianity,  ed.  by  Z.  Hunyadi,  J.  Laszlovszky,
Budapest  2001,  s.  51-57;  P .   W .   E d b u r y ,  The  Murder  of  King  Peter  I  of  Cyprus  (1359-1369),  „Journal  of
Medieval  History”  1980,  vol.  6,  s.  219-233;  i d e m,  Kingdoms  of  the  Crusaders:  From  Jerusalem  to  Cyprus,
Aldershot  1999;  E t .   C o mb e ,  Les  présages  annonçant  la  Croisade  de  Pierre  de  Lusignan  et  la  cause  cette
attaque, „Bulletin de la Société d’Archéologie d’Alexandrie” 1948, No. 37.

K . S z a j n o c h a , Wojna o cześć kobiety, [w:] Szkice Historyczne, pod red. K. Szajnocha, t. IV, Złoczów 1901,

s. 1-58; A.   S e mk o wi c z , Krytyczny rozbiór Dziejów Polskich Jana Długosza (do roku 1384), Kraków 1887, s.
373-375; S .   K u t r z e b a , Historya rodziny Wierzynków, Kraków 1899; H .   P a c h o ń s k i , Dwa zjazdy krakowskie
za  Kazimierza  Wielkiego,  Kraków  1914,  s.  1-21  (odbitka  ze  Sprawozdania  C.K.  Seminaryum  Żeńskiego  w
Krakowie); S .   Z a j ą c z k o ws k i , Wilhelm de Machaut i jego wiadomości do dziejów Polski I Litwy w XIV wieku,
„Kwartalnik  Historyczny”  1929,  R.  XLIII,  t.  1,  s.  217-228;  R .   G r o d e c k i ,  Kongres  krakowski  w  roku  1364,
Kraków  1995;  J .   W yr o z u ms k i ,  Kazimierz  Wielki,  Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź  1986;  S .
S z c z u r ,  Krakowski  zjazd  monarchów  w  1364  roku,  „Roczniki  Historyczne”  1998,  R.  64,  s.  35-57;  J .
Ś

l i wi ń s k i , Kongres monarchów w Krakowie z września 1364 roku, Olsztyn 1997.

W ostatnich latach powstały także praca M. Dąbrowskiej

, dotycząca Piotra I i

jego obecności na kongresie krakowskim, oraz opracowanie M. Głodek

opisujące  postać  Filipa  z  Mézières,  kanclerza  Piotra  I,  który  towarzyszył  mu  w
trakcie podróży po Europie w latach 1362-1365.
  W dniu 24 października 1362 roku Piotr I wyruszył z portu w Pafos w podróż po
Europie,  pozostawiając  brata  Jana  jako  regenta  na  czas  swojej  nieobecności  na
wyspie

. Królowi towarzyszyli jego syn, przyszły król Cypru Piotr II, legat

papieski Piotr, syn Tomasza

i kanclerz Filip z Mézières

. Ponadto w orszaku

królewskim znajdowało się wielu znakomitych feudałów i rycerzy cypryjskich

  Na początku listopada król Cypru dotarł na Rodos, gdzie spotkał się z wielkim
mistrzem  zakonu  joannitów,  Rogerem  z  Pins,  który  wydatnie  pomógł  Piotrowi  I
podczas jego działań na wybrzeżu cylicyjskim w 1361 roku. Po wtajemniczeniu w
plany  krucjatowe  wielki  mistrz  zobowiązał  się  do  pomocy  w  planowanej
wyprawie

. Po kilku dniach pobytu na wyspie Piotr I udał się w stronę Włoch

W dniu 5 grudnia 1362 roku delegacja cypryjska dotarła do Wenecji

. Piotr I

został przywitany wśród tłumów mieszkańców, czekających na słynnego już wtedy
króla Cypru, przez samego dożę republiki św. Marka, Wawrzyńca Celsiego (1361-
1365). Stosunki pomiędzy obydwoma państwami układały się stosunkowo dobrze.
Z maja i czerwca 1360 roku zachowały się weneckie listy z gratulacjami dla Piotra

M . D ą b r o ws k a , Peter of Cyprus and Casimir the Great in Cracow, “Byzantiaka” 1994, t. 14, s. 257-267.

Artykuł pochodzi z wykładu, który prof. Dąbrowska wygłosiła na Uniwersytecie Arystotelesa w Salonikach w
dniu 15 maja 1992 roku.

M . G ł o d e k , Utopia Europy zjednoczonej. Życie i idee Filipa de Mézières (1327-1405), Słupsk 1997.

P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 164; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 239; G . H i l l , op. cit., vol.

II, s. 324; H .   P a c h o ń s k i , op. cit., s. 9; K .   M .   S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 242; K .   H e r q u e t , op. cit., s.
523;  M .   G ł o d e k ,  op.  cit.,  s.  19  (M.  Głodek,  op.  cit.,  podaje  Famagustę,  jako  port,  z  którego  miał  wypłynąć
Piotr I w swoją podróż po Europie); M .   D ą b r o ws k a , op. cit., s. 260 (M. Dąbrowska, op. cit., podaje datę 24
września); D .   A l a s t o s , op. cit., s. 192; A.   S .   A t i y a , The Crusade…, s. 330; Chroniques d’Amadi…, vol. II, s.
50.

The Life…, s. 64-70, 193-196. Piotr, syn Tomasza, był karmelitą i biskupem Patti na Sycylii. W 1356 roku

odbył misję w Serbii, gdzie próbował nakłonić Stefana Duszana do uznania zwierzchnictwa papiestwa nad jego
kościołem ortodoksyjnym. W 1357 roku przebywał na Cyprze oraz odbył pielgrzymkę do Ziemi Świętej. W dniu
11 maja 1359 roku papież Innocenty VI mianował Piotra legatem na Wschód.

N . I o r g a , op. cit., s. 109, 129-131. Filip z Mézières objął stanowisko kanclerza królewskiego niedługo po

zdobyciu Adalii w 1361 roku.

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 324; H . L u k e , op. cit., s. 353-354; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 330

M . D ą b r o ws k a , op. cit., s. 260; N . I o r g a , op. cit., s. 144; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 330;

Chroniques d’Amadi…, vol. II, s. 51.

L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 68; N . I o r g a , Philippe..., s. 144; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 324-325.

N . I o r g a , Philippe..., s. 147; P. W. Edbury, The Kingdom…, s. 164; L. de Mas Latrie, op. cit., vol. II, s. 239;

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 325; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 331.

I wysłane po objęciu przez niego tronu

. W sierpniu tego samego roku został

potwierdzony przywilej dla republiki z 1328 roku oraz nadany nowy

. Król Cypru

przedstawił władcy Wenecji sytuację, jaka panowała na Wschodzie, poinformował
o  postępach  Turków,  którzy  zdobyli  Adrianopol  i  zaczęli  bezpośrednio  zagrażać
Bizancjum.  Doża  wysłuchał  relacji  władcy  Cypru  oraz  zobowiązał  się  udzielić
wsparcia przyszłej krucjacie, w szczególności zaś w okrętach i żywności. Przyrzekł
również  zachować  planowaną  wyprawę  w  tajemnicy,  a  swoim  ambasadorom
przekazał  polecenie  wspierania  króla  Cypru  w  jego  negocjacjach  z  innymi
władcami  europejskimi.  Piotr  I  chcąc  podkreślić  swoje  zaangażowanie  w
planowanym przedsięwzięciu dodał, że jest w stanie poświęcić nawet własne życie
dla odzyskania Jerozolimy

. Wawrzyniec Celsi składając swoją deklarację nie był

jednak bezinteresowny. Liczył na wsparcie krzyżowców w opanowaniu buntującej
się wówczas Krety, posiadłości weneckiej

Ponadto mieszane uczucia władcy Wenecji budził fakt, że ewentualna wyprawa
krzyżowa może spowodować upadek handlu z muzułmańskim Wschodem

Dlatego obiecał pomoc, równocześnie prosząc o zachowanie tego w tajemnicy.
Chodziło o handel z Mamelukami, na którym bardzo zależało Wenecjanom. Doża
nakazał swoim posłom śledzić każdy krok króla Cypru i informować o jego
zamiarach

. Jest wielce prawdopodobne, że republika św. Marka prowadziła

podwójną grę wobec planów krucjatowych Piotra I. Co prawda zgłaszała gotowość
udzielenia  pomocy  organizowanej  wyprawie  krzyżowej,  marząc  o  przejęciu
ekonomicznej  dominacji  w  basenie  Morza  Śródziemnego,  jednak  równocześnie
zabiegała u Mameluków o przywileje w handlu. Wenecjanie obawiali się skutków
ewentualnej  wojny  z  sułtanem  Egiptu,  która  mogła  w  rezultacie  doprowadzić  do
załamania wymiany handlowej ze Wschodem.
   Podczas  pobytu  w  Wenecji  Piotr  I  zamieszkał  w  położnym  nad  wielkim
kanałem pałacu Corner Piscopia, na południe od mostu Rialto, należącym w latach
60-tych  XIV  wieku  do  Andrzeja  Zane,  podesty  Treviso.  Kilka  lat  wcześniej
podczas swojej wizyty w Wenecji przebywał w nim Albrecht II, książę austriacki

Według G. Hilla, jeden z członków rodziny Cornaro, Fryderyk, pożyczył królowi

N . I o r g a , op. cit., s. 147-148; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 228-229.

L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II, s. 229-232.

N . I o r g a , op. cit., s. 145-149; L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II, s. 239; A. S . A t i y a , The Crusade…, s.

331.

P . W . E d b u r y, The Kingdom…, s. 164; M . G ł o d e k , op. cit., s. 19.

N . I o r g a , op. cit., s. 145.

I b i d e m, s. 148-149; K . M . S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 242; The Life..., s. 103.

N . I o r g a , op. cit., s. 142-147; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 242; L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 112-

116; Chroniques d’Amadi…, vol. I, s. 412, vol. II, s. 50; Chronique de l’île de Chypre..., s. 260-261; The Life...,
s. 102-104; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 239-241. Pałac wziął swoją nazwę od bogatej rodziny
Cornarno, która miała wielkie plantacje cukru na Cyprze w rejonie miejscowości Episkopi.

Cypru 60 tyś. dukatów na potrzeby krucjaty, za co został przyjęty do Zakonu
Kawalerów Mieczowych z prawem do noszenia emblematu rodziny Lusignan

  Tuż  po  przybyciu  do  Wenecji  Piotr  I  otrzymał  zaproszenie  od  władcy  Ferrary,
Mikołaja  II  z  dynastii  Este,  do  odwiedzenia  stolicy  jego  państwa.  Jednak  Król
Cypru  nie  skorzystał  z  zaproszenia,  prawdopodobnie  ze  względu  na  napięty  plan
podróży  i  chęć  jak  najszybszego  dotarcia  do  Awinionu.  Pomimo  tego  władca
Ferrary, będący pod ogromnym wrażeniem sławy i czynów egoztycznego władcy,
przesłał  mu  liczne  prezenty.  N.  Iorga,  opierając  się  na  przekazie  włoskiej  kroniki
Libro  del  Polistore,  autorstwa  benedyktyna  Mikołaja  z  Gavello,  wymienia  wśród
darów  przekazanych  Piotrowi  przez  władcę  Ferrary  m.in.  sześć  pięknych  koni
przykrytych  szkarłatnymi  narzutami,  czternaście  dzików,  dwadzieścia  cieląt,
czterdzieści  pawi,  dwieście  par  kuropatw  oraz  dwieście  kapłonów.  Także  władca
Padwy,  Franciszek  I  z  rodziny  Carrara,  wysłał  do  przebywającego  w  Wenecji
Piotra  I  poselstwo,  które  przekazało  na  ręce  władcy  Cypru  zaproszenie  do
odwiedzenia Padwy oraz poparcie dla jego planów krucjatowych

W dniu 1 stycznia 1363 roku król Cypru opuścił Wenecję i przez Mestre, Padwę,
Vicenzę, Weronę i przez księstwo Montferratu skierował się w stronę Mediolanu

Aż do granic Republiki Wenecji, towarzyszył mu doża Wawrzyniec Celsi oraz
podesta Treviso, Andrzej Zane. W miejscowości Oriago wspomniany już wcześniej
Franciszek I, władca Padwy, powitał króla Cypru. Piotr I spędził kilka dni w
Padwie, gdzie na pożegnanie otrzymał cztery wspaniałe konie

  Dnia  21  stycznia  1363  roku  Piotr  I  wkroczył  do  Mediolanu  na  czele  dwustu
rycerzy  i  giermków  oraz  licznej  świty.  Władca  Mediolanu,  Barnaba  Visconti,
pomimo swojego konfliktu  z papieżem,  okazał  dużą życzliwość i  zainteresowanie
planami  przybyłego  władcy  Cypru

. Jednak co do powodzenia samej wyprawy

krzyżowej i planów odzyskania Ziemi Świętej odnosił się sceptycznie. Król Cypru
spędził w Mediolanie dwanaście dni, po czym skierował się w stronę w Genui

  Kolejnym etapem podróży była Pawia, gdzie król Cypru został przywitany przez
miejscowego władcę Galeazzo II z rodziny Viscontich. W dniu 1 lutego 1363 roku
Piotr  I  był  już  w  Vogherze  na  dworze  Jana  II  z  Montferratu,  wnuka  cesarza
bizantyjskiego  Andronika  II  Paleologa.  Następnego  dnia  dotarł  do  Tortony,  gdzie

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 328; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. III, s. 815.

N . I o r g a , op. cit.,, s. 148.

I b i d e m, s. 149; P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 164; L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II, s. 239, 247;

A . S . A t i y a , The Crusade…, s. 331.

N . I o r g a , op. cit.,, s. 149; K. M . S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 243.

Konflikt pomiędzy Papiestwem a władcami Mediolanu rozpoczął się w 1350 roku, kiedy to wikariat boloński,

lenno papieskie, zostało zajęte przez Viscontich. Doprowadziło to do otwartego konfliktu Papiestwa z
Mediolanem, a Barnaba Visconti został wyklęty jako heretyk, przeciw któremu papież ogłosił krucjatę.

N . I o r g a , op. cit.,, s. 150; M . G ł o d e k , op. cit., s. 19; L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II, s. 240; A. S .

A t i y a , The Crusade…, s. 331.

spędził noc i o świcie wyruszył wraz ze swoją świtą w kierunku Genui, do której
wkroczył 4 lutego

  Doża  Genui  Szymon  Boccanegra  był  energicznym  i  sprawnym  politykiem,  na
którego pomoc bardzo liczył Piotr I. Także król Cypru cieszył się uznaniem władcy
Genui,  dlatego  na  prośbę  doży  pasował  jego  syna,  Baptystę  Boccanegra,  na
rycerza.  Szambelan  nadworny  Piotr  Malosello  w  związku  z  tą  uroczystością
zorganizował  przyjęcie  w  Sturli  pod  Genuą.  Niestety  podczas  kolacji  doża  został
otruty  przez  nieznanego  sprawcę,  działającego  prawdopodobnie  na  polecenie
opozycyjnej  arystokracji  genueńskiej.  Zmarł  po  kilkunastu  dniach  na  początku
marca,  a  wieść  o  jego  śmierci  została  ogłoszona  mieszkańcom  Genui  w  dniu  13
marca 1363 roku

  Nowym  władcą  Genui  został  wybrany Gabriel  Adorno  (1363-1370).  Różnił  się
on  diametralnie  od  swojego  poprzednika.  Nie  udzielił  poparcia  planowanej
krucjacie, a ponadto zagroził Piotrowi I licznymi konsekwencjami, w tym i wojną,
w  przypadku  kiedy  nie  będzie  on  przestrzegał  nadanych  Genui  przywilejów
handlowych. Wpłynął także na króla Cypru, aby ten nadał republice kolejne. Działo
się  to  w  momencie,  kiedy  stary  doża  Szymon  Boccanegra  umierał  w  wyniku
spożycia  trucizny,  a  Gabriel  Adorno  przygotowywał  się  do  przejęcia  władzy  po
nim

. W dniu 5 marca 1363 roku król Cypru nadał republice Genui kolejne

przywileje handlowe oraz potwierdził stary, nadany jeszcze przez Henryka I z
Lusignan w 1232 roku

. W zamian republika obiecała ofiarować trzy galery na

potrzeby krucjaty

. Natychmiast po podpisaniu traktatu Piotr I udał się w stronę

Francji

  Pomimo  nadania  Genui  przywilejów,  stosunki  pomiędzy  Cyprem  i  republiką
uległy zaostrzeniu. W 1364 roku doszło do konfliktu pomiędzy przebywającymi na
Cyprze  Genueńczykami  a  mieszkańcami  wyspy.  Wybuchły  rozruchy,  podczas
których  życie  straciło  wielu  kupców  i  marynarzy  pochodzących  z  Genui.  Kiedy
William Ermirio, genueński podesta na Cyprze, dotarł do Włoch i przekazał relację
o  tych  dramatycznych  wydarzeniach,  senat  republiki  nakazał  wszystkim
Genueńczykom  opuścić  wyspę.  Regent  Cypru,  Jan  z  Lusignan,  dla  uspokojenia
sytuacji i przekazania wiadomości swojemu bratu wysłał poselstwo do Europy. W

N . I o r g a , op. cit., s. 150-151; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 325; K . M . S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 243.

N . I o r g a , op. cit., s. 151.

I b i d e m, s. 150-151.

I b i d e m, s. 152; P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 164; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 240, 312, 325, 348-349;

L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 112-116; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 248-249; K . M . S e t t o n ,
op. cit., vol. I, s. 243. Zob. S . B l i z n y u k , Die Genuesen auf Zypern. Publikation von Dokumenten aus dem
Archivio Segreto in Genua, Frankfurt/Main 2005.

M . G ł o d e k , op. cit., s. 19-20, N . I o r g a , op. cit.,, s. 151-153; i d e m, France de Chypre, Paris 1930, s. 54.

N . I o r g a , op. cit., s. 152; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 333.

czerwcu 1364 roku dotarło ono do Awinionu, gdzie przekazało relację Urbanowi
V.

Papież postanowił natychmiast zainterweniować, gdyż nie chciał aby przez ten

konflikt  zaprzepaszczono  szansę  na  zorganizowanie  tak  długo  oczekiwanej
wyprawy  krzyżowej.  Mediacja  papieska  poskutkowała  i  28  stycznia  1365  roku
Piotr  I  wysłał  swoich  posłów,  legata  Piotra,  syna  Tomasza,  kanclerza  Filipa  z
Mézières oraz lekarza Gwidona z Bagnalo do Genui

. Po długich negocjacjach za

cenę kolejnych ustępstw wobec tej republiki oraz kwoty 100 tyś. złotych florenów
zawarto porozumienie w dniu 18 kwietnia 1365 roku

  Podczas  pobytu  króla  Cypru  w  Genui,  legat  papieski  Piotr,  syn  Tomasza,  udał
się  do  siedziby  papieża  Urbana  V  w  Awinionie.  Jego  misja  była  efektem  obaw
Piotra  I  przed  spotkaniem  z  papieżem.  Król  Cypru  znał  poprzednika  Urbana  V,
Innocentego VI, który  zmarł 12 września 1362  roku, natomiast nic  nie wiedział  o
intencjach ani poglądach nowego papieża. Dlatego zadaniem Piotra, syna Tomasza,
było przedstawienie planów  krucjaty. Piotr I oczekiwał wyników  misji  pozostając
w  Genui.  Tymczasem  Urban  V  oraz  kardynałowie  z  wielkim  aplauzem  przyjęli
wiadomość o planach krucjatowych władcy Królestwa Cypru

  Należy wspomnieć, że Urban V dostrzegał zagrozenie ze strony Turków, dlatego
podjął  próbę  zjednoczenia  rozbitej  Europy.  Piotr  Corsini,  biskup  Volterry,  na
polecenie papieskie udał się z misją pokojową do cesarza Karola IV oraz do króla
Węgier Ludwika I, księcia Austrii Rudolfa IV i margrabiego Moraw Jana Henryka.
Jej celem było zakończenie konfliktu, który wybuchł pomiędzy Luksemburgami a
Andegawenami.  Papież  pragnął  również  doprowadzić  do  załagodzenia  konfliktu
papiestwa z Barnabą Viscontim

  Kilka  dni  po  rozpoczęciu  pontyfikatu,  Urban  V  napisał  list  do  arcybiskupa
Nikozji,  w  którym  informował  kościół  cypryjski,  że  jego  stanowisko  do  krucjaty
jest  identyczne  jak  jego  poprzednika,  Innocentego  VI.  Papież  na  potrzeby
organizowanej  krucjaty  nakazał  przekazanie  wpływów  z  dziesięciny,  która  miała
zostać  zebrana  w  przeciągu  trzech  najbliższych  lat  na  terytorium  Cypru.  Środki
uzyskane z tego tytułu miały być gromadzone przez Piotra Demandi, arcydiakona
Limassol i nuncjusza papieskiego w jednej osobie

N . I o r g a , Philippe..., s. 257-258, 313.

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 314; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 153-166, 240, 253-254; A. S .

A t i y a , The Crusade…, s. 337; Chroniques d’Amadi…, vol. II, s. 60-62.

L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 254-266; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 314, 316; K . M . S e t t o n , op.

cit., vol. I, s. 260-261; The Life…, s. 122-123; Chroniques d’Amadi…, vol. II, s. 60-62; A. S . A t i y a , The
Crusade…, s. 337.

N . I o r g a , Philippe..., s. 152-153; i d e m, France..., s. 62; M . G ł o d e k , op. cit., s. 20.

N . I o r g a , Philippe..., s. 157-158, 161; K . S z a j n o c h a , op. cit., s. 19.

N . I o r g a , Philippe..., s. 157-158.

  Pod  koniec  marca  1363  roku  papież  oraz  zgromadzeni  dostojnicy  oczekiwali
przybycia  króla  Cypru  do  Awinionu.  W  nieodległej  miejscowości  Villeneuve
przebywał również król Francji Jan II, który spędzał tam okres zimowy, a u którego
postać  króla  Cypru  wzbudzała  ogromne  zainteresowanie

. Chciał zobaczyć

znanego już w Europie władcę Cypru, którego sława była coraz większa. Ponadto
Janowi II przyświecał inny cel a zarazem obowiązek wypełnienia ślubów
krucjatowych złożonych przez ojca, Filipa VI

. Ponadto za zorganizowaniem

krucjaty przemawiały także inne fakty. Królestwo Francji było zrujnowane przez
łupieżcze najazdy tzw. wolnych kompanii, oddziałów złożonych z najemników
służących w zależności od sytuacji po stronie angielskiej lub francuskiej. Krucjata
pozwoliłaby na zaangażowanie ich w wyprawie na Wschód

W dniu 29 marca 1363 roku do Awinionu przybył Piotr I wraz ze swoim
kanclerzem Filipem z Mézières

. Od razu przedstawił przebywającym tam

dostojnikom  sytuację  na  Wschodzie.  Podkreślił  fakt,  że  jest  ona  niezwykle
sprzyjająca  do  przeprowadzenia  krucjaty.  Według  władcy  Cypru  zdobycie  przez
niego  Adalii  osłabiło  pozycję  muzułmanów.  Ponadto  okres  rządów  małoletniego
sułtana  mameluckiego,  al-Ashrafa  Nasir-ad-Dina  Shabana  II,  doprowadził  do
wewnętrznych  konfliktów  wśród  emirów  egipskich.  Jednocześnie  Piotr  I
zaproponował,  aby  wszyscy,  którzy  wezmą  udział  w  planowanej  wyprawie
krzyżowej zobowiązali się do trzyletniego pobytu na opanowanych terytoriach

Plany krucjatowe Piotra I zostały gorąco poparte przez papieża i króla Francji.
W dniu 31 marca 1363 roku, po mszy odprawionej w papieskiej kaplicy w
Awinionie, Urban V wygłosił płomienne kazanie, w którym wezwał chrześcijan do
udziału w krucjacie

. Król Francji Jan II wziął z rąk papieża krzyż na znak udziału

w krucjacie. Wraz z nim uczynili to Piotr I, hrabia d’Eu Jan z Artois, hrabia
Dammartin Karol, hrabia Tancarville Jan II z Melun, marszałkowie Francji Arnoul

I b i d e m , s. 160-162; K . M . S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 244; M . G ł o d e k , op. cit., s. 20; P . W .

E d b u r y , The Kingdom…, s. 164.

A. L e o p o l d , How to Recover the Holy Land. The Crusade Proposals of the Later Thirteenth and Early

Fourteenth Centuries, Aldershot 2000, s. 189.

N . I o r g a , Philippe..., s. 161, 165; P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 165; K . M . S e t t o n , The Papacy...,

vol. I, s. 248; N . H o u s l e y , The Mercenary Companies, the Papacy and the Crusades, 1356-1378, „Traditio”
1982, vol. XXXVIII, s. 271-272, i d e m, The Avignon Papacy and the Crusades, 1305-1378, Oxford 1986, s. 42,
249; M . G ł o d e k , op. cit., s. 20-21.

P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 164; N . I o r g a , Philippe..., s. 158-159, 165-166; The Life..., s. 105; G .

H i l l ,  op.  cit.,  vol.  II,  s.  325;  S .   R u n c i ma n ,  op.  cit.,  t.  III,  s.  409;  M .   D ą b r o ws k a ,  op.  cit.,  s.  260;  L.   d e
M a s   La t r i e ,  op.  cit.,  vol.  II,  s.  240;  K .   H e r q u e t ,  op.  cit.,  s.  523;  G .   d e   M a c h a u t ,  The  Capture  of
Alexandria..., s. 32; A.   S .   A t i y a , The Crusade…, s. 331.

N . I o r g a , Philippe..., s. 165-166; M . G ł o d e k , op. cit., s. 20-21; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 245, 266;

S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 411.

K . M . S e t t o n , The Papacy…, vol. I, s. 245; N . I o r g a , Philippe..., s. 165-166; A. L e o p o l d , op. cit., s.

191; P . W . E d b u r y , The Crusading Policy…, s. 92.

z Audrehem i Jan I Boucicaut oraz wielki przeor zakonu szpitalników we Francji
Robert z Juilly. Kilka dni później, 12 kwietnia 1363 roku papież ogłosił skład
ekspedycji

. Miejscem koncentracji wojsk krzyżowców stała się wyspa Rodos

Wyznaczył również datę rozpoczęcia krucjaty na 1 marca 1365 roku. Dowódcą
wyprawy został król Francji, a legatem papieskim na krucjacie kardynał Talleyrand
z Périgord

. Papież wskazał główne cele przyszłej krucjaty – egipskie państwo

Mameluków oraz tureckie zdobycze w rejonie Morza Egejskiego i Bałkanów

. Jak

podaje Wilhelm z Machaut, od 29 marca czyli dnia przybycia króla Cypru do
Awinionu do 31 marca kiedy ogłoszono krucjatę, czyli w ciągu trzech dni, ustalono
więcej niż w ciągu trzech poprzednich lat

. Zastanawiającym faktem jest to, że w

tym  czasie  w  Awinionie  nie  było  hrabiego  Sabaudii,  Amadeusza  VI,  zwanego  od
jego  ulubionego  koloru  Zielonym  Hrabią.  N.  Iorga  zauważył,  że  żadne  źródła  nie
potwierdzają  jego  obecności  podczas  ustalania  szczegółów  przyszłej  krucjaty.
Przebywał on w papieskim mieście kilka miesięcy wcześniej, w dniach od 2 do 13
grudnia  1362  roku,  kiedy  to  spotkał  się  m.in.  z  królem  Francji

. Jest to bardzo

ciekawe zważywszy na fakt, że w 1366 roku władca Sabaudii zorganizował
wyprawę przeciwko władcy Imperium Osmańskiego, Muradowi I (1362-1389)

  Już  w  dniu  ogłoszenia  wyprawy  krzyżowej  z  kancelarii  papieskiej  zostały
nadane listy do wszystkich biskupów francuskich z informacją, że krucjata została
proklamowana.  W  związku  z  tym  większość  dochodów  kościelnych  z  ostatnich
dwunastu lat oraz z sześciu przyszłych miała zostać przekazana na cel wyprawy na
Wschód. Funduszami gromadzonymi na ten cel miała zarządzać komisja złożona z
czterech prałatów – dwóch wybieranych przez króla Francji i dwóch przez papieża.
Krucjatę  wśród  ludności  miało  głosić  duchowieństwo  i  ono  nakłaniało  rycerstwo
do wzięcia w niej udziału. Dobra tych, którzy wyruszą na wyprawę zostały objęte
papieską  opieką.  Ponadto  wszystkie  wojny  wszczynane  nie  w  obronie  zostały
zakazane pod groźbę ekskomuniki

Dnia 16 kwietnia 1363 roku Urban V napisał do króla Nawarry Karola II, aby
ten zawarł pokój z królem Francji Janem II i królem Aragonii Piotrem IV.
Zaproponował swój arbitraż oraz z entuzjazmem informował o właśnie ogłoszonej

N . I o r g a , Philippe..., s. 166-167; H . L u k e , op. cit., s. 354; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 332.

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 245.

P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 164; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 324-325; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I,

s. 245; S. Runciman, op. cit., t. III, s. 409. N . I o r g a , Philippe..., s. 165-167; M . G ł o d e k , op. cit., s. 20-21 (M.
Głodek, op. cit., podaje datę 20 marca 1363 roku); A . S . A t i y a , The Crusade…, s. 332.

P . W . E d b u r y, The Kingdom…, s. 165; N . H o u s l e y , The Avignion Papacy…, s. 41-43, 125, 248.

G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 21-23 : „Il besogna plus en III jours qu’il ne cuidoit faire en III

ans...”

K . M . S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 285.

N . I o r g a , Philippe..., s. 164; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 285.

N . I o r g a , Philippe..., s. 167-169.

krucjacie. W podobnym tonie wysłał listy, datowane na dzień 25 maja 1363 roku,
do cesarza Karola IV, króla Anglii Edwarda III, małoletniego króla Czech
Wacława IV, księcia Austrii Rudolfa IV, elektora Saksonii Rudolfa II oraz książąt
bawarskich, lotaryńskich oraz władców Genui i Wenecji

. Papież wzywał do

zachowania pokoju oraz podjęcia udziału w wyprawie krzyżowej, która miała
wyruszyć w ciągu najbliższych dwóch lat

. Informacja o planowanej krucjacie

dotarła  również  za  pośrednictwem  poczty  papieskiej  do  dowódców  wielkich
kompanii,  siejących  spustoszenie  we  Francji.  Specjalne  zadanie  otrzymał
penitencjariusz  papieski,  Mikołaj  z  Brohom,  który  miał  odwiedzić  poszczególne
oddziały  i  przekonywać  je  do  wzięcia  udziału  w  krucjacie,  nawołując  do  walki  z
niewiernymi

Piotr I opuścił Awinion 31 maja 1363 roku po dwumiesięcznym pobycie

Jednak przed wyjazdem załatwił do końca sprawę praw do tronu Królestwa Cypru.
Papież ostatecznie uznał Piotra I jako jedynego, prawowitego następcę Hugona IV i
odrzucił roszczenia ks. Galilei, Hugona z Lusignan, któremu król Cypru wypłacił
odszkodowanie

. Król Francji wyjechał wcześniej niż władca Cypru. Swoją

rezydencję w Villeneuve opuścił 9 maja, a sam Awinion pomiędzy 15 a 17 maja,
docierając do Lyonu w dniu 28 maja 1963 roku

  Tymczasem jego kanclerz Filip z Mézières i legat Piotr, syn Tomasza, pozostali
w  Awinionie.  Papież  docenił  ich  talenty  dyplomatyczne,  dlatego  powierzył  im  za
zgodą  Piotra  I  misję  mediacyjną  w  konflikcie  z  Barnabą  Viscontim,  władcą
Mediolanu.  Negocjacje  toczyły  się  w  Bolonii  oraz  Mediolanie  w  okresie  od
czerwca 1363 roku do stycznia 1364 roku i zostały przypieczętowane podpisaniem
pokoju w dniu 20 stycznia 1364 roku

. W ich rezultacie Bolonia ponownie wróciła

pod zwierzchnictwo papieża

Kolejnym etapem podróży władcy Cypru była Alzacja oraz Nadrenia

. Po

drodze do jego świty przyłączyło się sporo rycerstwa francuskiego, przyciągniętego

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 247-248; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 338.

N . I o r g a , Philippe..., s. 167-169; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 248; A. S . A t i y a , The Crusade…, s.

338.

N . I o r g a , Philippe…, s. 172; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 248.

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 245; P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 165; N . I o r g a , Philippe..., s.

158-159.

G . H i l l , op. cit., vol. II, s . 325; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 331; Chroniques d’Amadi…, vol. II, s. 51.

N . I o r g a , Philippe..., s. 172-173; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 245.

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 247; The Life..., s. 107-110; N . I o r g a , Philippe..., s. 206-228.

N . I o r g a , Philippe..., s. 214-226; M . G ł o d e k , op. cit., s. 23.

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 246; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 332; M . G ł o d e k , op. cit., s. 21; S .

R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; N. I o r g a , Philippe..., s. 173-174. Cytowany przez N. Iorga francuski
kronikarz Jan Froissart twierdzi, że władca Cypru po opuszczeniu Awinionu udał się do Niemiec, a następnie do
Pragi, gdzie brał udział w ślubie cesarza Karola IV Luksemburskiego z Elżbietą pomorską. Jednak musiałaby to
być podróż iście ekspresowa, gdyż Piotr I pojawił się we Francji z powrotem już w sierpniu. Taki bieg wydarzeń

sławą  króla  Cypru.  Pod  koniec  czerwca  1363  roku  Piotr  I  opuścił  Francję  i
skierował  się  w  stronę  Renu.  Z  początkiem  lipca  dotarł  do  Bazylei,  a  4  lipca
wkroczył do Strasburga. Na jego cześć został urządzony wielki turniej w północno-
zachodniej części miasta, na Marché aux Chevaux. Jak podaje N. Iorga rywalizacji
rycerstwa  przyglądało  się  wiele  zacnych  dam,  a  podczas  samego  turnieju  były
podawane trzy gatunki wina

Po trzech dniach Piotr I opuścił Strasburg i skierował się w stronę Moguncji, do
której przybył 25 lipca 1363 roku. Władca Cypru był także w pobliskiej Kolonii, co
poświadczył kronikarz tego miasta, Koelhoff, wspominający młodego i mocnego
władcę przybyłego do miasta ze świtą wystawnych rycerzy, który podróżując przez
wiele królestw i księstw wszędzie był witany z dużymi honorami

  Wkrótce władca Cypru skierował się z powrotem w kierunku Francji. W sierpniu
dotarł  do  Paryża,  gdzie  kolejny  raz  spotkał  się  z  królem  Janem  II.  Tematem
rozmów  ponownie  stała  się  sprawa  krucjaty.  Uczestniczył  w  nich  także  syn  króla
Francji,  książę  Normandii  Karol.  Dyskutowano  również  o  problemie  wielkich
kompanii nękających kraj oraz próbowano uregulować spór z królem Nawarry

  Po  opuszczeniu  Paryża  Piotr  I  udał  się  na  zaproszenie  księcia  Karola  do
Normandii, gdzie król Cypru przebywał od 13 sierpnia do 11 września 1363 roku,
odwiedzając  Rouen  i  Caen.  Pomimo,  że  książę  Normandii  zgotował  mu  świetne
przyjęcie,  król  Cypru  odczuł  jego  niechętną  postawę  do  planowanej  wyprawy
krzyżowej,  co  potwierdziło  się  rok  później,  kiedy  Karol  został  królem  Francji.
Wskazywał  on  przede  wszystkim  na  ciągłe  zagrożenie  ze  strony  Anglii  oraz
konflikt z królem Nawarry, które nie pozwalały na pełne zaangażowanie się Francji
w wyprawie na Wschód

  Być może odpowiedź księcia Normandii wpłynęła na Piotra I, który postanowił
aktywnie zaangażować się w konflikt pomiędzy Francją a Nawarrą, rozpoczynając
mediacje  z  braćmi  Karola  II,  z  Filipem  i  Ludwikiem.  Nie  znamy  szczegółowych
ustaleń  z  rozmów  prowadzonych  w  Cherbourgu,  jednak  pewne  jest  to,  że  nie
doprowadziły one do rozstrzygnięcia i zakończenia ciągnącego się sporu. Jednakże

musimy odrzucić. Opierając się na przekazie Wilhelma z Machaut uznanego przez historyków za najbardziej
wiarygodny, pójdziemy jego śladem. Ponadto wiemy, że ślub cesarza z jego pomorską wybranką odbył się w
Krakowie, a nie w Pradze. Według innych dokumentów, w tym przede wszystkim kroniki Wilhelma z Machaut,
władca Cypru skierował się w stronę Alzacji i Nadrenii.

N . I o r g a , Philippe..., s. 174-175; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 332.

A . S . A t i y a , The Crusade…, s. 332; N . I o r g a , Philippe..., s. 175: .„…ein junk vrisch gerade man: der

zoich mit sinre ritterschaf, und die koestlich zogereit, durch vil koninkrich ind andere lantschaf, umb die lande
zo beschauwen ind sich verlustieren…”.

N . I o r g a , Philippe..., s. 175; S. R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 332.

N . I o r g a , Philippe..., s. 176, 246; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 333; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II,

s. 248.

Filip z Nawarry, jako jedyny z rodzeństwa sprzyjający porozumieniu, obiecał
podnieść krzyż i razem z 1 tyś. ludzi wziąść udział w przyszłej krucjacie

  Kolejnym etapem podróży Piotra I stał się dwór króla Anglii, Edwarda III (1327-
1377). Władca Cypru opuścił Cherbourg i podróżując z trzema synami króla Jana II
–  Karolem,  Filipem  i  Janem  przekroczył  Sekwanę  w  Pont-de-l’Arche.  Następnie
skierował się do regionu Ponthieu w Pikardii, przekraczając Sommę w Abbeville i
przez Rue, Montreuil i Boulogne dotarł do Calais, skąd zamierzał się przeprawić do
Anglii. Do Calais przybył w dniu 20 października 1363 roku i od razu wystosował
list do doży weneckiego informując go, że w jego szeregach jest już wielu zacnych
rycerzy  francuskich,  niemieckich  oraz  z  wielu  innych  regionów  chrześcijańskiej
Europy.  Przypomniał  także  o  pomocy,  jaką  doża  obiecał  udzielić  wyprawie
krzyżowej.

Król Cypru pozostał około dwóch tygodni w Calais, po czym w dniu

2  listopada  wypłynął  w  kierunku  Anglii.  Szybko  pokonał  Kanał  La  Manche  i  w
tym samym dniu znalazł się w Dover, skąd po dwóch dniach wyruszył do Londynu.
Wraz  z  nim  podążała  coraz  liczniejsza  świta,  pośród  której  znajdował  się  między
innymi  zacny  więzień,  którego  N.  Iorga  nazywa  królem  Litwy.  Nie  był  to  jednak
ż

aden z synów Kiejstuta i Olgierda, ówcześnie władających Litwą, ale

najprawdopodobniej Wajdot, bliżej nieznany litewski możnowładca, który został
wzięty do niewoli przez krzyżaków podczas ich wyprawy w 1362 roku na Litwę

Piotr I dotarł do Londynu w dniu 6 listopada

. Na jego spotkanie przybyło wielu

znakomitych rycerzy i feudałów angielskich oraz francuskich. Król Cypru wkraczył
do  miasta  przy  akompaniamencie  licznych  trąb,  witany  z  największymi  honorami
przez  króla  Edwarda  III  i  jego  żonę  Filipę  z  Hainault,  którzy  zobowiązali  się
pokryć  wszystkie  wydatki  króla  Cypru  poniesione  w  ostatnim  czasie

. Ponadto

król Anglii podarował Piotrowi I wielką galerę „Katarzyna”, przeznaczoną niegdyś
do odbycia podróży do Ziemi Świętej, wartą, jak podaje cytowany przez N. Iorgę
kronikarz Froissart, 12 tyś. florenów. Jednak król Cypru prawdopodobnie nie

N . I o r g a , Philippe..., s. 177.

Ibidem, s. 177-178; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. III, s. 743.

N . I o r g a , Philippe..., s. 178. Według krzyżackiego kronikarza Wiganda z Marburga, Wajdot został

najprawdopodobniej  pojmany  w  dniu  16  kwietnia  1362  roku  w  bitwie  pod  Kownem,  gdzie  zginęło  wówczas
3500  Litwinów.  Będąc  jeńcem  krzyżackim  został  przekazany  królowi  Cypru  przez  jednego  z  braci  zakonnych
przyciągniętych  sławą  króla  Cypru.  Później,  w  bliżej  nieokreślonym  czasie,  została  mu  zwrócona  wolność  i
przyjął  chrzest  w  Królewcu,  gdzie  nadano  mu  imię  Henryk.  Następnie,  walcząc  już  po  stronie  Zakonu
Krzyżackiego, najeżdżał obszary Litwy i Żmudzi.

Ibidem, s. 179; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 325; K . M . S e t t o n , The Papacy..., vol. I, s. 246; A. S . At i y a ,

The Crusade…, s. 333; L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II, s. 247.

N . I o r g a , Philippe..., s. 179; S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 333; L.

d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 240, 252-253.

zabrał ze sobą tego cennego prezentu, gdyż kilka lat później galera była widziana w
Sandwich w Anglii

  W dniu 13 listopada do Londynu przybył przyciągnięty sławą króla Cypru inny
władca, król Szkocji Dawid II (1329-1371), który przywiózł ze sobą wiele cennych
darów  dla  Piotra  I.  N.  Iorga  podaje,  że  w  Londynie  chciał  się  zjawić  także  król
Danii,  Waldemar  IV  (1340-1376),  jednak  z  nieznanych  powodów  nie  dotarł  do
Anglii

  Edward  III  urządził  na  cześć  króla  Cypru  dwa  wielkie  festyny  w  pałacu
Westminsterskim.  Oczywiście  pobytowi  Piotra  I  towarzyszył  także  turniej,  który
zorganizowano  w  Smitfield.  Wielkie  wrażenie  na  zgromadzonych  wywarły
umiejętności bojowe oraz odwaga młodego władcy Cypru, który jak zwykle wiódł
prym w organizowanych pojedynkach

  Pomysł  krucjaty  został  dobrze  przyjęty  na  dworze  angielskim,  chociaż  bez
entuzjazmu.  Edward  III  potwierdził  swoje  pragnienie  z  lat  młodości  odwiedzenia
Ziemi  Świętej,  ale  podkreślał  swój  podeszły  wiek,  który  nie  pozwalał  mu  na
odległe ekspedycje i udział w walkach. Nadzieję pokładał w swoich synach, jednak
ci  nie  chcieli  podjąć  tego  wyzwania.  Jednakże  wyraził  zgodę  na  werbunek
rycerstwa i piechoty na terenie jego królestwa

  Pomimo  przychylności  dla  idei  krucjaty,  król  Edward  III  wysunął  żądanie
zwrotu  koronie  angielskiej  Cypru  w  razie  odzyskania  Jerozolimy  przez  Piotra  I.
Uważał  się  on  bowiem  za  spadkobiercę  Ryszarda  Lwie  Serce,  który  opanował
wyspę w 1191 roku podczas swojej wyprawy do Ziemi Świętej, a później sprzedał
Gwidonowi  z  Lusignan  (1192-1194),  założycielowi  cypryjskiej  rodziny
królewskiej

  Po  miesięcznym  pobycie  w  Anglii,  na  początku  grudnia  1363  roku  Piotr  I
zawitał  ponownie  do  Francji.  Po  przybyciu  do  Boulogne  władca  Cypru  skierował
się w stronę Amiens, gdzie od końca listopada przebywał król Francji. Oprócz Jana
II w Amiens zjawili się jego synowie – Karol oraz Filip. Piotr I zdał relację władcy
Francji  ze  swojego  pobytu  w  Londynie,  po  czym  skierował  się  przez  Beauvais  i
Pontoise w stronę Paryża. Towarzyszył mu książę Normandii Karol. Tymczasem w
Paryżu trwały przygotowania do przyjęcia władcy Cypru. Złotnicy królewscy Jan z
Picquigny i Claux z Fribourga przygotowali dla Piotra I niezwykłe dary – naczynia

N . I o r g a , Philippe..., s. 180; S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; H . L u k e , op. cit., s. 354; A. S . A t i y a ,

The Crusade…, s. 333.

A . S . A t i y a , The Crusade…, s. 333; N . I o r g a , Philippe..., s. 179-180.

N . I o r g a , Philippe..., s. 180-181; S. R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II,

s. 247; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 325-326.

N . I o r g a , Philippe..., s. 181.

Ibidem, s. 181-182; P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 165; M . G ł o d e k , op. cit., s. 21-22; G . H i l l , op.

cit., vol. II, s. 326.

oraz pas wykonane ze złota. Ponadto urządzono dla niego z największym
przepychem trzy komnaty w królewskiej rezydencji

  Piotr I  przybył do Paryża przed  świętem  Bożego Narodzenia  i  tam  pozostał  do
końca lutego 1364 roku. Jak podaje N. Iorga, król Cypru stał się wówczas arbitrem
w  sporze  pomiędzy  dwoma  francuskimi  feudałami,  nieznanymi  bliżej,
Guescelinem  i  Wilhelmem  Felton

. W tym samym czasie w Paryżu zjawił się

Ludwik, syn Jana II, który od 1360 roku na mocy pokoju z Brétigny przebywał w
angielskiej niewoli w Calais. Pomimo, że był przetrzymywany z największymi
udogodnieniami, uciekł z niewoli po trzech latach. Jego ojciec uniesiony honorem
ponownie oddał się w ręce Anglików, gdzie miejscem jego odosobnienia stał się
Pałac Sabaudzki w Londynie

W lutym 1364 roku Piotr I wyruszył z Paryża do Poitiers, do siedziby księcia
Edwarda, zwanego Czarnym Księciem

100

. Sam Edward przebywał w tym czasie w

Akwitanii,  gdzie  ze  swoją  małżonką  Joanną  z  Kentu  przygotowywał  wielką
uroczystość  w  związku  z  narodzinami  syna.  Powitaniem  Piotra  I  zajął  się  Jan
Chandos, zaufany feudał Edwarda, który z okazji przybycia króla Cypru do Poitiers
zorganizował  turniej,  w  którym  udział  wzięło  przeszło  40  znakomitych  rycerzy  z
Francji i Anglii, z których większość obiecała udział w planowanej na przyszły rok
wyprawie krzyżowej. Piotr I pozostał jeszcze w Poitiers około miesiąca, bawiąc w
licznych turniejach i przyjęciach

101

. Ponadto sam Edward, słynący on z gorącego i

porywczego temperamentu, wprost idealnego dla krzyżowca, zapowiedział swój
udział w wyprawie

102

  W  marcu  1364  roku  Piotr  I  opuścił  Poitiers  i  skierował  się  w  stronę  granic
angielskich posiadłości we Francji, podążając w kierunku Paryża. Przez całą drogę
towarzyszył  mu  wspomniany  już  Jan  Chandos.  Razem  prowadzili  werbunek
ochotników  na  wyprawę  krzyżową.  Ponadto  w  trakcie  podróży  król  Cypru
odwiedził miejscowość Lusignan, skąd wywodził się jego ród

103

A . S . A t i y a , The Crusade…, s. 333; N . I o r g a , Philippe..., s. 183.

A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 333; N . I o r g a , Philippe..., s. 183-184; S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s.

409.

N . I o r g a , Philippe..., s. 183. W 1356 roku armia księcia Edwarda, zwanego Czarnym Księciem, syna króla

Anglii, pokonała pod Poitiers rycerstwo francuskie. Do niewoli angielskiej dostał się wówczas sam król Francji.
Zawarty w 1360 roku pokój w Brétigny doprowadził do przerwy w działaniach wojennych, a król Jan II został
uwolniony za okup w wysokości 3 milionów złotych talarów płatnych w ratach. W niewoli angielskiej pozostał
syn króla Francji, Ludwik, jako zakładnik na czas spłacenia całej kwoty przez króla Francji.

100

Ibidem, s. 173-185; S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; H . L u k e , op. cit., s. 354; P . W . E d b u r y , The

Kingdom…, s. 165; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 327; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 246; A. S . A t i y a , The
Crusade…, s. 333.

101

D . A l a s t o s , op. cit., s. 193; N . I o r g a , Philippe..., s. 184.

102

M . G ł o d e k , op. cit., s. 22; N . I o r g a , Philippe..., s. 182.

103

N . I o r g a , Philippe..., s. 185.

  Król  Cypru  planował  kolejny  raz  spotkać  się  z  królem  Francji,  kiedy  na
przełomie kwietnia i maja, zbliżając się do Reims, dowiedział się o śmierci Jana II,
który  zmarł  w  dniu  8  kwietnia  w  Londynie.  Niestety  była  to  już  druga  tragiczna
wiadomość  dla  Piotra  I,  którą  przyniósł  rok  1364.  W  dniu  17  stycznia  1364  roku
zmarł  kardynał  Talleyrand,  żarliwy  zwolennik  krucjaty  i  od  początku  jej
współorganizator

104

. Śmierć Jana II była niezwykle ciężkim ciosem dla krucjaty,

która w ten sposób traciła swojego dowódcę. Ciało króla przybyło do Boulogne w
dniu 1 maja i zostało pochowane w dniu 7 maja w bazylice Świętego Dionizego,
nekropoli królów francuskich, położonej na przedmieściach Paryża

105

. Po śmierci

króla Francji Jana II rola głównodowodzącego krucjaty przypadła Piotrowi I z
Lusignan

106

  Nowym królem Francji został syn Jana II, Karol V (1364-1380) zwany Mądrym,
który już w dniu 9 maja 1364 roku przyjął hołd złożony przez feudałów w Reims.
W  dniu  19  maja  został  koronowany  na  władcę  Francji  wraz  ze  swoją  małżonką
Joanną  Burbon  przez  arcybiskupa  Jana  z  Craon.  Uroczystości  koronacyjne
zakończył turniej rycerstwa, w którym prym wiódł władca Cypru

107

W dniu 28 maja 1364 roku Karol V wraz z królem Cypru dotarli do Paryża.
Nowy władca Francji zorganizował wystawną ucztę i turniej dla swojego gościa

108

Piotr  I  pozostał  w  Paryżu  do  11  czerwca,  kiedy  to  wyjechał  w  kierunku  Rouen,
gdzie  przebywał  prawie  miesiąc.  Niestety  nowy  władca  Francji  nie  był
zwolennikiem  krucjaty,  twierdząc  że  w  jego  państwie  jest  zbyt  wiele  problemów,
które  nie  pozwalają  mu  uczestniczyć  w  wyprawie  krzyżowej.  Nie  mówił  tego
bezpodstawnie,  gdyż  jego  państwo  po  klęsce  pod  Poitiers,  rewoltach  żakerii,
intrygach  króla  Nawarry  Karola  II  i  księcia  Bretanii  Jana  z  Montfort  oraz  po
upokarzającym  traktacie  z  Brétigny,  nie  mogło  zaangażować  się  w  wyprawę
krzyżową

109

. Karol V polecił Piotrowi I aby ten udał się do cesarza, posiadającego

odpowiednie środki i możliwości do wsparcia wyprawy krzyżowej

110

. Król Cypru

swoją uwagę zwrócił w kierunku państw niemieckich. Ponadto postanowił

104

Ibidem, s. 185-186; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 327; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 258; S . R u n c i ma n ,

op. cit., t. III, s. 409; P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 165; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 334.

105

N . I o r g a , Philippe..., s. 186; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 327; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 249; S .

R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 240; K . H e r q u e t , op. cit., s. 523; P .
W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 165; G u i l l a u me d e M a c h a u t , The Capture of Alexandria, s. 35; A. S .
A t i y a , The Crusade…, s. 334.

106

P . W . E d b u r y, The Kingdom…, s. 165.

107

N . I o r g a , Philippe..., s. 187-188; L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II, s. 240; K . H e r q u e t , op. cit., s. 523;

H . L u k e , op. cit., s. 354; G . d e M a c h a u t , The Capture of Alexandria, s. 35; A. S . A t i y a , The Crusade…, s.
334.

108

N . I o r g a , Philippe..., s. 188.

109

M . G ł o d e k , op. cit., s. 21-22.

110

N . I o r g a , Philippe..., s. 189; A . S . A t i y a , The Crusade…, s. 334.

podzielić swoją delegację na dwie części. Sam udał się w kierunku Niemiec, a
Filipowi z Mézières polecił, aby wyruszył na północ Europy

111

Po opuszczeniu Rouen Piotr I skierował się w stronę Kolonii

112

. Po drodze

odwiedził  także  Księstwo  Flandrii  i  jego  władcę  Ludwika  II  Dampierre,  który
gorąco przyjął go na swoim  dworze  w  Brugii.  Piotr I dotarł  tam  pod koniec  lipca
1364 roku i przy tej okazji spotkał się także z królem Danii, Waldemarem IV, który
powracał  z  Awinionu,  a  z  którym  zapewne  podzielił  się  swoimi  planami
krucjatowymi.  Król  Cypru  zawitał  również  do  Księstwa  Brabancji  na  brukselski
dwór księżnej Joanny i jej męża Wacława I Luksemburskiego, brata cesarza Karola
IV.  Według  N.  Iorgi  Wacław  I  mógł  być  na  ceremonii  koronacyjnej  Karola  V  w
Reims i tam poznał Piotra I. W Brukseli na cześć władcy Cypru urządzono wielką
ucztę  połączoną  z  festynem,  a  sam  król  Cypru  otrzymał  liczne  dary.  Przed
przybyciem  do  Kolonii  Piotr  I  zawitał  ponadto  na  dwór  księcia  Wilhelma  VI,
władcy  Księstwa  Juliers  (dzisiejsze  Jülich  w  Niemczech),  gdzie  również  został
przyjęty z największymi honorami

113

  Z  Kolonii  król  Cypru  udał  się  w  stronę  Frankonii,  gdzie  w  mieście  Esslingen
został gorąco przyjęty. Po krótkim pobycie w Esslingen wyruszył do Turyngii. W
Erfurcie  władca  Cypru  przedstawił  swoje  krucjatowe  plany  rycerstwu  i
mieszczaństwu  na  wielkim  wiecu.  Jak  się  później  okazało  wielu  ochotników  na
późniejszej  krucjacie  pochodziło  właśnie  z  Erfurtu,  gdzie  wystąpienie  młodego
króla musiało zapaść w pamięci mieszkańców miasta

114

Pod koniec lipca 1364 roku Piotr I dotarł do Miśni, gdzie prosił o wsparcie
krucjaty tamtejszego władcę, margrabiego Fryderyka III

115

. Margrabia żył w

bardzo dobrych stosunkach z cesarzem, które pozwalały mu na drodze małżeństw i
zakupów powiększać swoje posiadłości we Frankonii i Łużycach. Ślub Wilhelma I,
małoletniego brata Fryderyka III ze siostrzenicą cesarza Karola IV, jeszcze mocniej
związał Marchię Miśnieńską z cesarską rodziną. Dwór margrabiego przyjął
wystawnie swojego gościa, a jego wizycie towarzyszyły wystawne uczty. Fryderyk
III zapewnił swój udział w krucjacie w zależności od zdania cesarza

116

Po opuszczeniu Miśni, król Cypru skierował się do Saksonii, gdzie spotkał się z
tamtejszym władcą Rudolfem II Askańczykiem, który na mocy Złotej Bulli Karola
IV z 1356 roku był elektorem, czyli mógł brać udział w wyborze cesarza. Rudolf II

111

M . G ł o d e k , op. cit., s. 25.

112

G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 27.

113

N . I o r g a , Philippe..., s. 190.

114

Ibidem, s. 190-191; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 27-29; S . R u n c i m a n , op. cit., t. III, s.

409; K . H e r q u e t , op. cit., s. 523; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 334.

115

N . I o r g a , Philippe..., s. 190-191; G . d e M a c h a u t , The Capture of Alexandria, s. 37.

116

N . I o r g a , Philippe..., s. 191; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 240; G . d e M a c h a u t , La Prise

d’Alexandrie, s. 29; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 334.

był przyjacielem cesarza, razem z jego ojcem Janem Luksemburskim walczył pod
Crécy w 1356 roku, dlatego król Cypru liczył na jego wstawiennictwo u Karola IV.
Piotr I przebywał na dworze elektora dziewięć dni, po czym w jego towarzystwie
skierował się w stronę Pragi

117

Pod koniec sierpnia Piotr I pojawił się w okolicach Pragi.

118

Cesarz w otoczeniu

licznej świty wyszedł z Pragi na odległość 20 mil, czyli jednego dnia drogi,
naprzeciw nadjeżdżającemu władcy Cypru, budzącego wielkie zainteresowanie na
dworze Karola IV.

119

Wilhelm z Machaut opisuje uroczystości, jakie zostały

zorganizowane na cześć Piotra I. To było największe święto, jakie widział świat
chrześcijański od czasów powrotu króla Francji św. Ludwika IX z krucjaty

120

Cesarz ulokował gościa na zamku na Hradczanach, gdzie przedstawił go swojej
ż

onie Elżbiecie pomorskiej

121

. Powitanie króla było wspaniałe, sam Piotr I

twierdził, że nigdy wcześniej w swoim życiu nie słyszał tak wspaniałej muzyki

122

Oczywiście na cześć egzotycznego władcy został urządzony turniej rycerski, a
ś

więto trwało w Pradze przez trzy tygodnie

123

Piotr I rozmawiał z Karolem IV na temat jego udziału w krucjacie. Cesarz

twierdził,  że  on  sam  nie  jest  w  wystarczającym  stopniu  go  wspomóc,  chociaż
odniósł  się  do  planów  króla  Cypru  z  entuzjazmem.  Dlatego  też  zaprosił  go  na
zaplanowany od dawna kongres  monarchów do Krakowa, gdzie  oprócz głównego
tematu  zjazdu,  chciał  także  poruszyć  kwestię  krucjaty  na  forum  zaproszonych
władców

124

. W owym czasie król Polski Kazimierz Wielki pełnił rolę mediatora w

konflikcie pomiędzy cesarzem Karolem IV a królem Węgier Ludwikiem I. Spór ten
określony  przez  historyków  wojną  o  cześć  kobiety  wybuchł,  kiedy  Karol  IV
publicznie  obraził  matkę  Ludwika  I,  Elżbietę,  w  obecności  posłów  węgierskich.
Dopiero  mediacja  króla  Polski  i  księcia  świdnickiego  Bolka  II  doprowadziły  do
zawarcia porozumienia, które zostało przypieczętowane ślubem cesarza z wnuczką
Kazimierza  Wielkiego,  księżniczką  pomorską  Elżbietą.  W  tym  okresie  pozycja  i

117

N . I o r g a , Philippe..., s. 191-192; S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 409; L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II,

s. 240; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 30-31; K . H e r q u e t , op. cit., s. 524; A. S . At i y a , The
Crusade…, s. 334.

118

R . G r o d e c k i , op. cit., s. 55.

119

G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 33-34; N . I o r g a , Philippe..., s. 193.

120

N . I o r g a , Philippe..., s. 193; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 35: „…revint de Tunes…”.

Prawdopodobnie Wilhelmowi z Machaut chodziło o pierwszą krucjatę króla Ludwika IX. W 1270 roku zmarł
podczas swojej wyprawy do Tunisu.

121

N . I o r g a , Philippe..., s. 193; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 35; S . K u t r z e b a , op. cit., s.

29; H . L u k e , op. cit., s. 355; A . S . A t i y a , The Crusade…, s. 335.

122

A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 335; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 36: „… Ne vit si très

grant melodie...“

123

N . I o r g a , Philippe..., s. 194; R . G r o d e c k i , op. cit., s. 17; A . S . A t i y a , The Crusade…, s. 335.

124

S . S z c z u r , op. cit., s. 55; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 335; G u i l l a u me d e M a c h a u t , The Capture of

Alexandria, s. 44-45.

prestiż władcy Polski stały się mocne, a jego osoba gwarantowała pokój i
stabilizację w Europie Środkowej

125

. Z początkiem września 1364 roku Piotr I

opuścił Pragę i wraz z cesarzem skierował się w stronę Krakowa. Podróż do granic
Polski zajęła 3 dni

126

, po czym orszak cesarza i króla Cypru podążał przez

widnicę, Legnicę, Głogów, Kościan, Poznań, Kalisz, Wrocław, Baranów, Opole i

Bytom w stronę stolicy Królestwa Polskiego

127

. W dniach 11-14 września byli we

Wrocławiu, a w dniu 17 września pojawili się w Opolu

128

W dniu 19 lub 20 września 1364 roku Piotr I wraz z cesarzem Karolem VI

przybyli do Krakowa, witani przez władcę Polski Kazimierza Wielkiego i króla
Węgier Ludwika I

129

. Najprawdopodobniej 21 września urządzono ucztę, na której

wszyscy bliżej się poznali, a 22 września przystąpiono do obrad

130

  W obradach zjazdu uczestniczyli król Polski Kazimierz Wielki, cesarz Karol IV,
król  Węgier  Ludwik  I,  książę  mazowiecki  Ziemowit,  książę  świdnicki  Bolko  II,
książę opolski Władysław oraz król Cypru i prawdopodobnie przedstawiciel króla
Danii  Waldemara

131

. Również być może na kongresie byli obecni książę

pomorsko-szczeciński Bogusław, jego syn Kaźko oraz margrabia brandenburski
Otto

132

Cesarz po przybyciu do stolicy Polski wezwał zebranych tam władców i
feudałów do wzięcia udziału w wyprawie krzyżowej. Ogłosił także, że napisze w
tej sprawie do papieża oraz do wszystkich pozostałych swoich wasali z wezwaniem
do wyruszenia na krucjatę

133

. Listy zostały natychmiast sporządzone i rozesłane

134

Spośród zgromadzonych monarchów, jedynie król Węgier przyrzekł osobisty
udział wraz ze swoim rycerstwem w wyprawie. Granice państwa węgierskiego i

125

M . D ą b r o ws k a , op. cit., s. 259-260; R . G r o d e c k i , op. cit., s. 56; H . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 20.

126

N . I o r g a , Philippe..., s. 194; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 39; S . R u n c i ma n , op. cit., t.

III, s. 409-410; R . G r o d e c k i , op. cit., s. 20-21; K . H e r q u e t , op. cit., s. 524.

127

H . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 13; J . W yr o z u ms k i , Kazimierz..., s. 135; K . H e r q u e t , op. cit., s. 524-525; G .

d e   M a c h a u t ,  The  Capture  of  Alexandria,  s.  44;  N .   I o r g a ,  Philippe...,  s.  194-195:  „…Ils  traversèrent  la
Bohême  et  la  Silésie  et  arrivèrent  dans  cette  ville  par  Schweidnitz,  Liegnitz,  Glogau  (w  oryginale  Machaut
podaje  Glagouve),  Kosten,  Posen  (w  oryginale  Machaut  podaje  Passerent),  Neustadt  Kalisch,  Baranow  (w
oryginale Bassenouve), Oppeln et Beuthen (w oryginale Machaut Buton)…”.

128

N . I o r g a , Philippe..., s. 194-195; K . H e r q u e t , op. cit., s. 524-526; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 335;

R . G r o d e c k i , op. cit., s. 56; H. Pachoński, op. cit., s. 20.

129

G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 39, N . I o r g a , Philippe..., s. 196.

130

H . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 20.

131

Ibidem, s. 14-15; R . G r o d e c k i , op. cit., s. 60; J . W yr o z u ms k i , Kazimierz..., s. 139; S . S z c z u r , op. cit.,

s. 36. Podawany w polskich przekazach udział w kongresie króla Danii Waldemara jest niemożliwy, dlatego być
może kronikarze mieli na myśli przedstawicieli duńskiego władcy.

132

R . G r o d e c k i , op. cit., s. 60.

133

N . I o r g a , Philippe..., s. 196; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 40. S . R u n c i ma n , op. cit., t.

III, s. 410; M . D ą b r o ws k a , op. cit., s. 264; J . W yr o z u ms k i , Kazimierz..., s. 135-136; A. S . A t i y a , The
Crusade…, s. 335.

134

N . I o r g a , Philippe..., s. 196; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 40-41; J . W yr o z u ms k i ,

Kazimierz..., s. 136.

jego wpływy w rejonie bałkańskim były bezpośrednio zagrożone przez ekspansję
turecką, dlatego też nie dziwi żywe zainteresowanie Ludwika I planami
krucjatowymi

135

. Kazimierz Wielki także obiecał pomoc, jednak zrobił to z

kurtuazji wobec przybysza z daleka. Zagrożenie ze strony Zakonu Krzyżackiego
oraz konflikt z Litwą nie pozwalał na zaangażowania rycerstwa polskiego w daleką
wyprawę krzyżową

136

  Kulminacyjnym  momentem  kongresu  był  dzień  22  września  1364  roku,  z
którego  znany  jest  dokument,  w  którym  Ludwik  I  zatwierdza  pokój,  zawarty  za
pośrednictwem  króla  Polski  i  księcia  świdnickiego  Bolka  II,  pomiędzy  cesarzem
Karolem  IV,  jego  synem  Wacławem  i  bratem  Janem,  margrabią  Moraw

137

Potwierdza to oczywiście fakt, że zjazd monarchów został zorganizowany w
całkowicie innym celu niż wyprawa krzyżowa.

Polskie źródła wspominają o wystawnej kolacji w domu Mikołaja Wierzynka

138

rajcy miejskiego, towarzyszącej obradom kongresu

139

. Wierzynek występował jako

reprezentant miasta i jemu właśnie przypadł zaszczyt bycia gospodarzem na tej
uczcie, która przeważnie odbywała się na koszt miasta w ratuszu, jednak tym razem
być może została urządzona w domu Mikołaja Wierzynka

140

Kongres krakowski był jednym z najwspanialszych średniowiecznych zjazdów

monarchów przepełniony zabawą, hojnością, świetnością i zbytkiem

141

Swoistą ciekawostką jest fakt, że to właśnie dzięki kronice Wilhelma z Machaut,

udało się właściwie określić datę słynnego krakowskiego zjazdu monarchów z
1364 roku. Kongres z 1364 roku wspominają dwa polskie źródła: Kronika
katedralna krakowska

142

i Rocznik świętokrzyski

143

. Obydwa jednak wymieniają go

135

M . G ł o d e k , op. cit., s. 22-23; M . D ą b r o ws k a , op. cit., s. 264; G u i l l a u me d e M a c h a u t , La Prise

d’Alexandrie…, s. 40-41; R . G r o d e c k i , op. cit., s. 69; J . W yr o z u ms k i , Kazimierz..., s. 136.

136

M . D ą b r o ws k a , op. cit., s. 265; R . G r o d e c k i , op. cit., s. 64, 69; J . W yr o z u ms k i , Kazimierz..., s. 136;

G u i l l a u me d e M a c h a u t , The Capture of Alexandria..., s. 45. W latach 1363-1364 pielgrzymkę do Ziemi
Ś

więtej odbył książę gniewkowski Władysław Biały. W trakcie swoich podróży po Europie spotkał się także w

Awinionie z papieżem Urbanem V.

137

R . G r o d e c k i , op. cit., s. 70; H . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 15; A. S e mk o wi c z , op. cit., s. 375.

138

S . K u t r z e b a , op. cit., s. 6-16; K . S z a j n o c h a , s. 30-32. Rodzina Wierzynków po raz pierwszy wymieniana

jest  w  źródłach  w  1316  roku  jako  Wirzingus,  Wirsingi,  Wirsinek  lub  Wirzinek,  co  świadczy  o  niemieckim
pochodzeniu  rodu.  Pierwszy  ze  znanych  z  imienia  Wierzynków,  Mikołaj  zajmował  się  handlem  suknem.  Od
1323  roku  zasiadał  w  ławie,  czyli  sądzie  miejskim,  a  od  1329  roku  był  już  w  radzie  miasta.  W  latach
późniejszych był także wójtem Wieliczki oraz stolnikiem sandomierskim.

139

M . D ą b r o ws k a , op. cit., s. 261.

140

S . K u t r z e b a , op. cit., s. 34-35; R . G r o d e c k i , op. cit., s. 64; J . W y r o z u ms k i , Kazimierz..., s. 136-137.

141

S . K u t r z e b a , op. cit., s. 30-31.

142

R . G r o d e c k i , op. cit., s. 15; J a n k o z C z a r n k o wa , Kronika [w:]

Monumenta Poloniae Historica

, pod red.

A. Bielowski, t. II, Warszawa 1961, s. 630-631. (Autorstwo tesktu błędnie przypisywano Jankowi z Czarnkowa.
Rzeczywiście jest to fragment Kroniki katedralnej krakowskiej)

143

Rocznik świętokrzyski [w:]

Monumenta Poloniae Historica

, t. III, s. 80; R. Grodecki, op. cit., s. 16; A.

Semkowicz, op. cit., s. 374.

pod  datą  1363  roku,  łącząc  go  ze  ślubem  Karola  IV  z  Elżbietą  pomorską,  który
także odbył się w Krakowie, a na którym z pewnością nie był obecny król Cypru.
Podobnie  Jan  Długosz  powołując  się  na  Rocznik  świętokrzyski  podaje  rok  1363
jako  datę  zjazdu  krakowskiego.  Dopiero  dzieło  Wilhelma  z  Machaut,  opisujące
dokładnie drogę króla Cypru po Europie, odnosi kongres krakowski do 1364 roku.
Natomiast  w  maju  1363  roku  w  Krakowie  odbył  się  ślub  Elżbiety  pomorskiej  z
cesarzem  Karolem,  a  w  uroczystościach  uczestniczyli  Bolko  II  świdnicki,
margrabia  morawski  Jan,  ojciec  Elżbiety  Bogusław  V  słupski  oraz  Kazimierz
Wielki

144

Kongres trwał około dwóch tygodni, do pierwszych dni października

145

Zapewne wtedy Piotr I opuścił Kraków i udał się do oddalonego o 10 dni drogi
Wiednia, gdzie zatrzymał się na dworze księcia Rudolfa IV

146

. Według przekazu

Wilhelma z Machaut, Rudolf IV był niezwykle bogaty oraz posiadał potężną
władzę, o czym świadczyły posiadane przez niego uprawnienia elektorskie. Władca
Austrii był zainteresowany wzięciem udziału w krucjacie. Zobowiązał się jednak
do tego pod warunkiem, że król Węgier także weźmie w niej udział. Podobnie jak
w innych miastach i w Wiedniu został zorganizowany wielki turniej na pożegnanie
władcy Cypru, w którym oczywiście zwyciężył Piotr I

147

  W  czasie,  kiedy  Piotr  I  przebywał  w  Pradze  i  Krakowie,  Filip  z  Mézières
odwiedził  Westfalię,  Fryzję,  Holandię,  Zelandię,  Brandenburgię,  Saksonię  i
Czechy.  Idąc  za  jego  dziełem  Le  Songe  du  Vieil  Pelèrin  możemy  stwierdzić,  że
odwiedził  również  kraje  skandynawskie  i  państwo  Zakonu  Niemieckiego

148

. Nie

posiadamy niestety dokładnej relacji, z kim w odwiedzanych miejscach rozmawiał
Filip z Mézières i jakie były rezultaty jego pertraktacji. Wiemy natomiast, że jego
podróż trwała około 10 miesięcy. W styczniu 1365 roku powrócił do Wenecji,
gdzie spotkał się z Piotrem I i przedstawił mu rezultaty swojej misji

149

  Po  opuszczeniu  Wiednia  król  Cypru  skierował  się  przez  Karyntię  w  stronę
Wenecji,  gdzie  po  drodze  przekroczył  rzeki  Drawę  i  Sawę.  Podróżował  przez
patriarchat  Akwilei  nadmorskim  pasem  wybrzeża.  Prawdopodobnie  w  dniu  26

144

J . W y r o z u ms k i , Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek-1370), [w:] Wielka Historia Polski, pod red. S.

Grodziski, J. Wyrozumski, M. Zgórniak, Kraków 2003, s. 740-741.

145

R . G r o d e c k i , op. cit., s. 67; H . P a c h o ń s k i , op. cit., s. 20.

146

P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 165; N . I o r g a , Philippe..., s. 186-199, 255, 259; G . H i l l , op. cit., vol.

II, s. 327; K .   M .   S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 260; G u i l l a u m e   d e   M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 47-48;
S .   R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 410; M .   D ą b r o ws k a , op. cit., s. 265; K .   H e r q u e t , op. cit., s. 526-527; A.
S .   A t i y a , The Crusade…, s. 336.

147

N . I o r g a , Philippe..., s. 198; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 336; S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 410; G .

d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 44: „…un noble duc, puissant et riche…”.

148

P h . d e M é z i è r e s , Le Songe du Vieil Pelèrin, ed. by G. W. Coopland, Cambridge 1969, 2 vols.

149

M . G ł o d e k , op. cit., s. 25, 83-84.

października 1364 roku znalazł się w okolicach Wenecji

150

. Czekał już tam na

niego Piotr, syn Tomasza, który w lipcu opuścił Awinion

151

. Do miasta wkroczył

dopiero 11 listopada od strony Trévise, oficjalnie witany przez trzech szlachetnie
urodzonych mieszkańców republiki – Marina Bono, Andrzeja Paradiso i Benedykta
Gauro

152

. Z pobytem Piotra I w Wenecji jest łączona legenda, mówiąca o tym jak

pod królem Cypru witanym przez tłumy mieszkańców miasta, zawalił się most i
władca wpadł do wody. Ponoć powiedział wtedy, że stał się w ten sposób
prawdziwym Wenecjaninem

153

. Ponadto na króla Cypru czekał od dnia 17 sierpnia

markiz Ferrary Mikołaj II, ciekawy egzotycznego władcy. Dopiero 9 grudnia było
im dane spotkać się i zjeść razem uroczysty posiłek

154

  Podczas swojej podróży po Europie, Piotr I prowadził ożywioną korespondencję
z  Wenecją.  Zdawał  sobie  sprawę,  że  bez  weneckich  galer  jego  krucjata  może  nie
dojść do  skutku. Kiedy w sierpniu 1363  roku wybuchły  rozruchy na  Krecie, doża
napisał  do  Piotra  I  aby  ten  przy  pomocy  cypryjskiej  floty  zablokował  szlaki
morskie  dla  podążających  na  zbuntowaną  wyspę  statków

155

. W listopadzie 1363

roku król Cypru napisał do swojej żony i regenta, aby jak najszybciej uniemożliwili
docieranie dostaw ze Wschodu dla Krety. Tymczasem Wenecjanie otrzymali
propozycję od Amadeusza sabaudzkiego, który zaproponował doży pomoc w
stłumieniu rebelii na Krecie, w zamian za użyczenie mu floty dla planowanej przez
niego wyprawy krzyżowej

156

. Deklaracja Amadeusza skłoniła Piotra I do bardziej

energicznych działań, tym bardziej, że senat republiki był nią bardzo
zainteresowany

157

. W kwietniu 1364 roku Wenecjanie, wsparci oddziałami króla

Cypru, odpłynęli w kierunku Krety. W dniu 10 maja Candia (dzisiejszy Heraklion),

150

G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 46-47; N . I o r g a , Philippe..., s. 199; A . S . A t i y a , The

Crusade…, s. 336; L. d e M a s L a t r i e , op. cit., vol. II, s. 240.

151

The Life..., s. 119.

152

G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 47-48; N . I o r g a , Philippe..., s. 199-200, 255; A. S . A t i y a ,

The Crusade…, s. 336.

153

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 245, 249.

154

N . I o r g a , Philippe..., s. 200-201.

155

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 249; A. S . At i y a , The Crusade…, s. 336. Podobne rozruchy wybuchały

już na Krecie w 1332 i 1342 roku. Bezpośrednią przyczyną buntu z 1363 roku był nowy podatek nałożony przez
administrację wenecką przeznaczony na naprawę portu w Candii.

156

L . d e M a s La t r i e , op. cit., vol. II, s. 251-252; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 285; A. S . A t i y a , The

Crusade…, s. 336. Amadeusz sabaudzki był w Awinionie na dworze papieża Urbana V w styczniu 1364 roku,
gdzie zawiązał ligę z hrabią Vienne i seneszalkiem Prowansji w celu obrony przed grasującymi wolnymi
kompaniami. Wtedy też złożył śluby krucjatowe.

157

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 251-252; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 327-328.

stolica wyspy, została zdobyta

158

. Doża, w zamian za udzieloną mu pomoc,

zaoferował transport dla 1 tyś. jazdy i 2 tyś. piechoty

159

  W maju 1365 roku Piotr I wraz z legatem Piotrem, synem Tomasza oraz swoim
kanclerzem  Filipem  z  Mézières  kończyli  przygotowania  do  krucjaty.  Od  kilku
tygodni  do  Wenecji  przybywali  krzyżowcy  z  Anglii,  Francji  oraz  Niemiec.  W
pierwszym tygodniu czerwca wypłynęła w kierunku Rodos flotylla transportowców
na pokładzie, których było 500 koni

160

Piotr I dzięki własnym środkom finansowym wystawił 600 piechurów oraz
zagwarantował galery potrzebne do ich przetransportowania. Piotr dysponował 16
własnymi galerami oraz 3 innymi, które otrzymał z Genui

161

. Pomimo, że na

krucjatę  nie  przybyło  wielu  znaczących  feudałów  i  rycerzy,  którzy  wcześniej
obiecali  swoje  uczestnictwo,  pojawiło  się  kilka  znakomitych  postaci.  Byli  to
Wilhelm  Roger,  wicehrabia  Turenii  oraz  Jan  Lascaris  Calopherus,  bizantyjski
feudał  i  przyjaciel  Piotra  I

162

. Był także hrabia Herefordu

163

. W wyprawie brali

udział również arcybiskup Nikozji Rajmund z Pradèle oraz biskup Limassol
Gwidon z Ibelinu, którzy wystawili własne kontyngenty wojska

164

. W dniu 27 lipca

1365 roku Piotr I wyruszył z Wenecji na Rodos, zatrzymując się po drodze na
Krecie

165

  Miejscem  koncentracji  krzyżowców  była  wyspa  Rodos,  gdzie  siły
chrześcijańskie przybywały partiami.  Najpierw dotarły galery  z Wenecji  z królem
Cypru  na  pokładzie  oraz  pojedyncze  okręty  z  Genui  i  Cypru.  Joannici  oddali  do
dyspozycji Piotra I 4 okręty. W dniu 25 sierpnia 1365 roku na Rodos przybyła flota
Królestwa Cypru licząca 108 okrętów, w tym 33 transportowce koni. Łącznie siły
chrześcijańskie  były  oceniane  na  10  tyś.  piechurów  i  1,4  tyś.  jazdy

166

. Oddziały

zgromadzone na wyspie, liczące w sumie 165 jednostek, zaniepokoiły okolicznych

158

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 254; N . I o r g a , Philippe..., s. 251-252; A. S . A t i y a , The Crusade…, s.

336; D . Q u i r i n i -P o p ł a w s k a , Urbs populosissima, opulentissima, liberlaissima. Mit czy rzeczywistość
późnośredniowiecznej Wenecji?, Kraków 1997, s. 119; S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 410.

159

P . W . E d b u r y , The Kingdom…, s. 166; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 327; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s.

249-257.

160

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 261; N . I o r g a , Philippe..., s. 266-267, 277-278; A. S . A t i y a , The

Crusade…, s. 341.

161

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 264; A. S . A t i y a , The Crusade…, s. 343.

162

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 265; G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 101-102; L.

M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 146-150; N . I o r g a , Philippe..., s. 278-285; Chroniques d’Amadi..., vol. II, s. 67-
68.

163

S . R u n c i ma n , op. cit., t. III, s. 410.

164

K . M . S e t t o n , op. cit., v o l . I , s . 2 6 5 ; L. Makhairas, op. cit., vol. I, s. 150.

165

M . G ł o d e k , op. cit., s. 25-26; G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 328; L. d e M a s La t r i e , op. cit., vol. III, s. 752;

N . I o r g a , Philippe..., s. 277; A. S . At i y a , The Crusade..., s. 337, 341; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 245,
249, 263.

166

The Life..., s. 127-128; K. M. Setton, op. cit., vol. I, s. 264-265; S. Runciman, op. cit., t. III, s. 410; A.

L e o p o l d , op. cit., s. 191; Chroniques d’Amadi..., vol. II, s. 65; Chronique de l’île de Chypre…, s. 262.

władców muzułmańskich, w tym emirów Efezu i Miletu

167

. Piotr I szybko odnowił

z nimi pokój, przez co udało mu się uśpić czujność pozostałych władców
muzułmańskich, w tym i sułtana Egiptu

168

. Ponadto nakazał zerwać wymianę

handlową  z  Syrią  i  wezwał  swoich  poddanych  do  opuszczenia  tego  rejonu,
doradzając  kupcom  z  Famagusty,  aby  zabezpieczyli  swoje  interesy  w  Syrii.  Już
wtedy  wiedział,  że  uderzy  na  Aleksandrię,  a  pozorowanie  ataku  na  Syrię  i
Palestynę  miały  jeszcze  bardziej  zmylić  Mameluków,  którzy  nie  spodziewali  się
gdzie nastąpi uderzenie

169

W sobotę 4 października 1365 roku flota opuściła Rodos. Następnego dnia,

kiedy krzyżowcy oddalili się od brzegów cylicyjskich, Piotr I ogłosił cel wyprawy -
Aleksandrię

170

Przez ponad dwa i pół roku król Cypru przebywał w Europie, gdzie podjął

się  próby  zorganizowania  wyprawy  krzyżowej.  Odwiedził  liczne  dwory,  będąc
gościem  m.in.  papieża,  cesarza,  królów  Anglii,  Francji  i  Polski,  książąt
flandryjskich,  niemieckich  i  śląskich,  władców  Genui,  Mediolanu  i  Wenecji.
Spotkał  się  również  z  władcami  Szkocji  oraz  Danii.  Wszędzie  był  witany  z
największymi  honorami,  a  jego  pobytowi  bardzo  często  towarzyszyły  wystawne
uczty  i  turnieje.  Jego  plany  krucjatowe  poznała  i  poparła  niemal  cała  ówczesna
chrześcijańska  Europa.  Jednak  czas  pokazał,  że  oprócz  obietnic  król  Cypru  nie
mógł  liczyć  na  nic  więcej.  Liczba  przybyłych  ochotników  z  Europy  była
zdecydowanie  mniejsza  niż  zakładał  to  król  Cypru.  Ponadto  żaden  z  władców,
którzy  wcześniej  zadeklarowali  swoją  obecność,  nie  wziął  udziału  w  wyprawie
krzyżowej.  Być  może,  gdyby  nie  nagła  śmierć  króla  Jana  II,  który  został  obrany
dowódcą krucjaty, na apel Piotra I odpowiedziałaby większa liczba krzyżowców.

Król Cypru stał się symbolem ostatniego z krzyżowców, pomimo że jego

starania  o  pozyskanie  pomocy  wśród  chrześcijańskich  narodów  Europy  nie
zakończyły  się  pełnym  powodzeniem.  Nie  udało  się  przywrócić  zapału
krucjatowego  z  końca  XI-XII  wieku.  Ponadto  nie  wykorzystano  sukcesu  samej
wyprawy aleksandryjskiej, której jedynymi następstwami było załamanie wymiany
handlowej  z  Mamelukami  i  pogłębienie  nienawiści  do  chrześcijan  wśród
muzułmanów.  Jednakże  sława  męstwa  króla  Cypru,  niezaprzeczalnie  głębokiej

167

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 329; A. S . A t i y a , The Crusade..., s. 343; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 264-

265; L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 148-150; Chroniques d’Amadi…, vol. I, s. 414, vol. II, s. 65-67;
Chronique de l’île de Chypre…, s. 262; N. Iorga, Philippe..., s. 281; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 266.

168

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 329-330; Chroniques d’Amadi..., vol. II, s. 66; The Life..., s. 127; L.

M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 148, vol. II, s. 113-114; N . I o r g a , Philippe..., s. 281; A. S . A t i y a , The
Crusade..., s. 343.

169

G . H i l l , op. cit., vol. II, s. 331; K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 266; L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s.

150; Chroniques d’Amadi..., vol. II, s. 67.

170

G . d e M a c h a u t , La Prise d’Alexandrie…, s. 64; L. M a k h a i r a s , op. cit., vol. I, s. 150, vol. II, s. 115-116;

K . M . S e t t o n , op. cit., vol. I, s. 266-267; The Life..., s. 127-129; A. S . A t i y a , The Crusade..., s. 344.

wiary oraz dążenie do zorganizowania krucjaty przetrwały w europejskiej
historiografii, także i polskiej.

Łukasz Burkiewicz

KING PETER I OF CYPRUS’S JOURNEYS IN EUROPE IN 1362-1365

AND HIS CRUSADING PLANS

Peter I of Cyprus made a series of travels across Europe in 1362-1365 to gain support for a new

crusade. This article is the first comprehensive review in the field of Polish historiography of Peter I’s
crusading plans and their reception at the courts he visited.

The implementation of his plans depended first and foremost on enlisting the support of the Pope

and the rulers of the major European countries. Peter I began his tour in Northern Italy and moved on
to France, the Netherlands, England and Germany. He saw the Pope at Avignion and Emperor Charles
IV in Prague. While his appeals were ringing out in Scandinavia, he hurried to Kraków to a grand
meeting of monarchs and princes from Central Europe in 1364. Wherever he went, he was received
with great pomp. Lavish entertainment with feasts and tournaments was organized in his honour.

In spite of the warm support Peter I was able to garner from his hosts few knights actually heeded

his call to arms. Nor did any of the rulers made good their promises of marching to battle. When an
expeditionary force eventually set sail Peter I directed it towards Alexandria in Egypt. The city was
captured and sacked, but the crusaders were in no position to consolidate their gains.

Dubbed the last crusader, Peter I of Cyprus became justly famous for his bravery, religious zeal and

unswering commitment to the crusading idea.