Technik_arch_kraj_321[07].Z1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania i zestawy ćwiczeń

4.1. 4.1. Krajobraz jako wynik działalności człowieka

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Typy, struktura i jednostki przestrzenne krajobrazu

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Różnorodność biologiczna w krajobrazie

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Klasyfikacja terenów zieleni i zadrzewień

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Zasady kompozycji w architekturze krajobrazu

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Historia architektury ogrodowej

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Współczesna architektura krajobrazu

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8. 4.8. Elementy architektury ogrodowej

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Rewaloryzacja krajobrazu

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10. Rewaloryzacja i konserwacja zabytkowych założeń ogrodowych

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

4.11. Zasady ochrony i rekultywacji krajobrazu

4.11.1. Materiał nauczania

4.11.2. Pytania sprawdzające

4.11.3. Ćwiczenia

4.11.4. Sprawdzian postępów

4.12. Parki narodowe, parki krajobrazowe i inne obszary prawnie chronione

4.12.1. Materiał nauczania

4.12.2. Pytania sprawdzające

4.12.3. Ćwiczenia

4.12.4. Sprawdzian postępów

4.13. Instytucje, których działalność związana jest z architekturą krajobrazu

4.13.1. Materiał nauczania

4.13.2. Pytania sprawdzające

4.13.3. Ćwiczenia

4.13.4. Sprawdzian postępów

4.14. Podstawy prawne ochrony i kształtowania architektury krajobrazu

4.14.1. Materiał nauczania

4.14.2. Pytania sprawdzające

4.14.3. Ćwiczenia

4.14.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy na temat kształtowania architektury

krajobrazu.

W poradniku zamieszczono:

–

Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś
mieć opanowane, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej.

–

Cele kształcenia tej jednostki modułowej.

–

Materiał  nauczania  (rozdział  4),  który  umożliwia  samodzielne  przygotowanie  się
do wykonania ćwiczeń i zaliczenia sprawdzianów. Obejmuje on również ćwiczenia, które
zawierają  wykaz  materiałów,  narzędzi  i  sprzętu  potrzebnych  do  realizacji  ćwiczeń.
Przed ćwiczeniami  zamieszczono  pytania  sprawdzające  wiedzę  potrzebną  do  ich
wykonania.  Po ćwiczeniach  zamieszczony  został  sprawdzian  postępów.  Wykonując
sprawdzian  postępów,  powinieneś  odpowiadać  na  pytania  tak  lub  nie,  co  oznacza,  że
opanowałeś materiał albo nie.

–

Sprawdzian  osiągnięć,  w  którym  zamieszczono  instrukcję  dla  ucznia  oraz  zestaw  zadań
testowych  sprawdzających  opanowanie  wiedzy  i  umiejętności  z  zakresu  całej  jednostki.
Zamieszczona została także karta odpowiedzi.
Wykaz  literatury  obejmujący  zakres  wiadomości  dotyczący  tej  jednostki  modułowej,

która umożliwi Ci pogłębienie nabytych umiejętności.

Jeżeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela

lub instruktora o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną
czynność.

Jednostka modułowa Kształtowanie architektury krajobrazu, której treści teraz poznasz,

zawarta jest w module 321[07].Z1 „Podstawy projektowania architektury krajobrazu” i jest
zaznaczona na schemacie na stronie 5.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju
wykonywanych prac. Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

przestrzegać przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej
oraz ochrony środowiska,

−

określać stan i zasoby środowiska,

−

rozpoznawać obiekty architektury krajobrazu,

−

klasyfikować materiały budowlane i grunty,

−

prowadzić prace miernicze,

−

posługiwać się dokumentacją techniczną,

−

korzystać z różnych źródeł informacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zastosować kryteria klasyfikacji terenów zieleni i krajobrazu,

−

ocenić wartość estetyczną, przyrodniczą i kulturową krajobrazu rolniczego, ogrodniczego
i leśnego,

−

scharakteryzować różnorodność biologiczną krajobrazów,

−

rozróżnić style sztuki ogrodowej występujące w różnych okresach historycznych,

−

scharakteryzować zasady ochrony, rewitalizacji, rekultywacji i rewaloryzacji krajobrazu,

−

określić rodzaje krajobrazów chronionych, wskazać ich przykłady w Polsce i na świecie,

−

określić zasady kształtowania krajobrazu w różnych epokach historycznych oraz wskazać
ich typowe elementy przestrzenne,

−

rozpoznać roślinność charakterystyczną dla architektury krajobrazu w poszczególnych
epokach historycznych,

−

wskazać i scharakteryzować czynniki kompozycji ogrodowej,

−

scharakteryzować kompozycje oraz wskazać przykłady ogrodów historycznych
i współczesnych,

−

określić zasady kształtowania krajobrazu z uwzględnieniem historycznych aspektów
rozwoju miast i wsi,

−

określić zasady konserwacji i rewaloryzacji zabytkowych założeń ogrodowych,

−

określić sposoby zapobiegania niekorzystnym zmianom w krajobrazie spowodowanym
ingerencją człowieka,

−

określić zasady tworzenia i ochrony parków narodowych, parków krajobrazowych
i innych obszarów prawnie chronionych,

−

wyjaśnić rolę planowania przestrzennego w projektowaniu terenów zieleni,

−

scharakteryzować działalność organizacji i instytucji związanych z architekturą
krajobrazu,

−

zinterpretować przepisy prawa polskiego i międzynarodowego dotyczące odnowy
i konserwacji ogrodów zabytkowych oraz ochrony krajobrazu,

−

określić zakres kompetencji Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody, Wojewódzkiego
Konserwatora Zabytków i Miejskiego Architekta Krajobrazu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Krajobraz jako wynik działalności człowieka

4.1.1. Materiał nauczania

Krajobraz jest to fragment powierzchni ziemi. Zbudowany został z oddziałujących

wzajemnie ekosystemów oraz wytworów człowieka. Człowiek przez nieustanną ingerencję
w krajobraz pierwotny – doprowadził do radykalnej przemiany fizjonomii krajobrazu.

Problematyka zmian zachodzących w otaczającym nas krajobrazie stała się przedmiotem

badań  naukowych  zarówno  przyrodniczych,  geograficznych,  ekonomicznych,  historycznych
jak  i  ekonomicznych  oraz  filozoficznych.  Powstały  one  na  skutek  zachwiania  równowagi
biologicznej  w  przyrodzie  i  spowodowały  zagrożenia  ekologiczne.  Wydarzenia  te  miały
miejsce  na  przełomie  XIX  i  XX  wieku,  a  powodem  był  szybki  rozwój  przemysłu.  Rozwój
cywilizacji  przyczynił  się  do  niszczenia  naturalnych  zbiorowisk  roślinnych,  do  wyginięcia
cennych  gatunków  roślin  i  zwierząt.  Przyczynił  się  również  do  pogorszenia  warunków
środowiska,  w  którym  żyje  człowiek,  a  więc  do  zanieczyszczenia  powietrza,  wód,  gleby.
Dlatego  problematyka  kształtowania  krajobrazu  zaczęła  odgrywać  ważną  rolę  w  rozwoju
cywilizacji.

Początkowo przejawem dbałości o środowisko było tworzenie parków narodowych, które

ochroną  obejmowały  kolejne  gatunki  roślin  i  zwierząt  zagrożonych  wyginięciem.  Z  czasem
problematyka  ta  rozszerzyła  się  na  wiele  innych  działań,  takich  jak  rewaloryzacja,
rekultywacja,  rewitalizacja  i  kształtowanie  środowiska.  Było  to  możliwe  w  związku
ze zmianą  roli  człowieka  w  środowisku  oraz  ze  zmianą  skali  zagrożeń,  które  zaczęły  mieć
charakter globalny. Najpierw człowiek był traktowany  jak wróg  i główny czynnik niszczący
w  środowisku.  Obecnie  uważa  się,  że  człowiek  jest  również  przedmiotem  tej  ochrony.
W tak przyjętej koncepcji środowisko pojmuje się jako podstawowy czynnik życia człowieka,
a jego  jako  istotę mogącą w decydujący sposób wpłynąć  na prawidłowy rozwój środowiska,
w którym  żyje  i  od  którego  jest  zależny.  Wyrazem  tak  pojętej  roli  człowieka  w  środowisku
stała  się  idea  strategii  zrównoważonego  rozwoju,  która  ma  za  zadanie  przyczynić  się
do rozwiązania  poważnych  problemów  ekologicznych  na  Ziemi  oraz  zagwarantować
harmonijny  rozwój  różnych  terenów,  a  jednocześnie  stworzyć  optymalne  warunki  życia
człowieka bez naruszania i niszczenia obszarów cennych biologicznie.

Człowiek wpływa na krajobraz w sposób świadomy i nieświadomy od początków swego

istnienia  na  ziemi.  Jest  zatem  ważnym  elementem  krajobrazu,  powodującym  zmiany,  które
mogą  mieć  charakter  zarówno  pozytywny  jak  i  negatywny.  Istotne  jest  aby  zmiany
powodowane  przez  niego  w  środowisku  miały  charakter  celowy  i  przemyślany,  co  będzie
gwarancją  pozytywnych  zmian.  Wszyscy,  którzy  podejmują  się  jakichkolwiek  działań
w krajobrazie,  powinni  mieć  świadomość  ich  konsekwencji.  Szczególne  przypadki  mogą
mieć w przyszłości katastrofalny wpływ na środowisko.

Krajobraz jest wynikiem powiązania różnorodnych czynników mających wpływ na jego

kształt. Możemy wyróżnić dwie podstawowe grupy czynników, z których pierwsza decyduje
o ukształtowaniu powierzchni, druga o pokryciu terenu, czyli o tym wszystkim, co znajduje
się na danej powierzchni. Te dwie grupy czynników mogą mieć charakter zarówno naturalny
(krajobraz kształtują procesy geologiczne, działalność wiatru, wody, lodowców, itp.)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jak i kulturowy, czyli  powstały w wyniku świadomej  i  nieświadomej działalności człowieka.
W zależności  od  różnego  stopnia  udziału  tych  czynników  i  ich  charakteru  można  wyróżnić
krajobraz:  pierwotny,  naturalny,  kulturowy,  miejski,  wiejski,  przemysłowy,  rolniczy,
historyczny, itd.

Krajobraz jest wyrazem procesów historycznych w nim zachodzących. Stanowi

dziedzictwo  społeczności,  która  w  nim  żyje  i  jednocześnie  świadczy  o  jakości  życia
zamieszkującej  tam  ludności.  Dotyczy  to  zarówno  całego  kraju,  regionu  jak  i  najbliższej
okolicy. W związku z tym powinien być przedmiotem naszej szczególnej dbałości. Krajobraz
świadczy o nas samych, o naszym poziomie cywilizacyjnym, o naszej kulturze – jest naszym
dziedzictwem  narodowym.  Krajobraz  zharmonizowany  jest  wyrazem  ładu  przestrzennego
i zgodnego  działania  zamieszkującej  go  społeczności.  Krajobraz  zdewastowany  świadczy
o wadliwej  gospodarności  i  nieprzemyślanym  lub  przypadkowym  działaniu  w  imię
doraźnych, najczęściej krótkofalowych korzyści.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czy umiesz wyjaśnić pojęcie krajobrazu?
2.  Jakie czynniki wpływają na dewastację krajobrazu?
3.  Jakie znasz przejawy dbałości o środowisko naturalne?
4.  W jaki sposób człowiek wpływa na krajobraz?
5.  Jakie czynniki wpływają na kształt krajobrazu?
6.  Jakie znasz rodzaje krajobrazu?
7.  Czy krajobraz może świadczyć o poziomie cywilizacyjnym człowieka?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przestawionego opisu, podającego krótką charakterystykę krajobrazu,

określ czynniki jakie wpłynęły na jego ukształtowanie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować przedstawione elementy krajobrazu,
2)  określić czynniki, jakie wpłynęły na  ukształtowanie się danego krajobrazu,
3)  zapisać w notatniku, jakie czynniki wpłynęły na ukształtowanie krajobrazu,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

charakterystyki krajobrazów.

Ćwiczenie 2

Na podstawie zdjęć różnych krajobrazów, scharakteryzuj jakim, wpływ miał człowiek

na ich ukształtowanie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować przedstawione na zdjęciach krajobrazy,
2)  określić wpływ człowieka na ukształtowanie poszczególnych krajobrazów,
3)  zapisać w notesie spostrzeżenia,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

fotografie różnych typów krajobrazu.

Ćwiczenie 3

Wybierz samoprzylepne kartki z nazwami zagrożeń jakie niesie człowiek

dla otaczającego go krajobrazu i przypnij na planszy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować zagrożenia dla krajobrazu wynikające ze strony człowieka,
2)  wybrać samoprzylepne kartki zgodnie z poleceniem ćwiczenia,
3)  nakleić karteczki na planszy,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

samoprzylepne kartki z nazwami zagrożeń jakie niesie człowiek dla otaczającego go
krajobrazu,

–

plansza.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić pojęcie krajobrazu?

2) wymienić czynniki wpływają na dewastację krajobrazu?

3) scharakteryzować przejawy dbałości o środowisko naturalne?

4) określić, w jaki sposób człowiek wpływa na krajobraz?

5) wyliczyć czynniki wpływające na kształt krajobrazu?

6) wymienić rodzaje krajobrazu?

7) opisać, jak krajobraz świadczy o poziomie cywilizacyjnym człowieka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Typy, struktura i jednostki przestrzenne krajobrazu

4.2.1. Materiał nauczania

W zależności od przyjętego kryterium podziału (np. ukształtowanie powierzchni,

pokrycie terenu roślinnością) można wyróżnić (wg prof. J. Bogdanowskiego) wiele typów
i rodzajów krajobrazu.

Ze względu na ukształtowanie powierzchni wyróżniamy krajobraz: nizinny, pofalowany,

pagórkowaty, górski.

Ze względu na pokrycie terenu wyróżniamy krajobraz: pustynny, stepowy, leśny,

rolniczy.

Ze względu na ingerencję człowieka krajobraz można podzielić na trzy główne typy:

pierwotny, naturalny i kulturowy (antropogeniczny).

Krajobraz pierwotny
Jest wynikiem działalności czynników wyłącznie przyrodniczych, bez ingerencji

człowieka.  Długotrwałość  współistnienia  jego  elementów  i  wzajemne  ich  oddziaływanie
doprowadziły  do  wytworzenia  się  naturalnej  trwałości  i  harmonijności  środowiska
przyrodniczego. W zależności od przewagi jednego lub kilku charakterystycznych elementów
naturalnych,  występujących  na  pewnym  obszarze,  mamy  do  czynienia  z  różnymi  formami
krajobrazu pierwotnego.

W zależności od ukształtowania powierzchni może to być krajobraz płaski, sfalowany,

pagórkowaty, lub górski, w ich ramach zaś – ze względu na nawodnienie – może on być
pustynny, bagienny, rzeczny, pojezierny lub nadmorski.

Ze względu na rodzaj pokrycia może to być krajobraz stepowy, zadrzewiony, lub leśny

wraz z całą gamą odmian zależnych od typu siedliska, roślinności, klimatu itp.

Ponieważ wyżej wymienione formy występują samodzielnie, dopiero zestawienie tych

dwóch zespołów form daje charakterystyczne krajobrazy o formach złożonych np.: krajobraz
równinno – stepowy, górsko – leśny itp.

W naszym kraju – poza nielicznymi fragmentami Tatr, Pienin, Babiej Góry i Puszczy

Białowieskiej, które zostały objęte ścisłą ochroną rezerwatową w parkach narodowych – brak
tego  typu  krajobrazu.  Na  świecie  sytuacja  w  tym  względzie  wygląda  znacznie  lepiej,
gdyż istnieją  całe  połacie  dziewiczych  dżungli,  tajgi,  tundry,  wysokich  gór,  itd.
Jeżeli za kryterium  wydzielenia  takich  obszarów  przyjmiemy  rejony,  w  których  nigdy  nie
pojawił się człowiek, to jest ich stosunkowo dużo. Z innego punktu widzenia brak jest na kuli
ziemskiej  rejonów  bez  śladów  ingerencji  ludzkiej.  Nawet  bowiem  na  Antarktydzie
stwierdzono  wyraźnie  przejawy  zanieczyszczeń  antropogenicznych  w  najmłodszych
warstwach śniegu i lodu, które zostały przyniesione przez wiatry.

Krajobraz naturalny

Pierwszy etap przekształcania krajobrazu przez człowieka prowadzi do powstania

krajobrazu  naturalnego.  Zmiany  są  niewielkie  i  naturalne  właściwości  krajobrazu  dominują
nad  formami  wprowadzonymi  przez  człowieka.  Formy  tego  krajobrazu  kształtują  się
wykorzystując  formy  krajobrazu  pierwotnego.  Charakterystyczne  formy  łączą się  integralnie
z  pierwotnymi  stadiami  cywilizacji  człowieka,  do  których  należą:  zbieracka,  łowiecka,
pasterska i rolnicza prymitywna.

Gospodarka człowieka oparta na zbieractwie nie wykorzystywała wyodrębniających się

w  krajobrazie  form  i  w  związku  z  tym  ta  forma  krajobrazu  na  terenie  Polski  nie  zachowała
się.  Łowiectwo,  podobnie  jak  zbieractwo,  nie  wpłynęło  na  ogół  w  wyraźniejszy  sposób
na formę  krajobrazu.  Jedynie  osadnictwo  związane  z  połowem  ryb  stworzyło  bardziej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

odmienne  formy.  Powstały  osiedla  palafitowe  przy  brzegach  jezior  i  rzek  oraz  izolowane
osiedla  na  wyspach  (przykładem  może  być  nie  istniejąca  już  wieś  Kępa  na  zalewie u  ujścia
Regi  na  Pomorzu  Zachodnim,  pozbawiona  dojazdu,  dróg,  z  prymitywną  zabudową  z  XVIII
wieku, utrzymująca się z rybołówstwa). Gospodarka pasterska stworzyła wyraźniejsze formy
w krajobrazie,  dlatego  można  mówić  o  formie  krajobrazu  pasterskiego.  Z  zachowanych
na terenie  Polski  warto  wymienić  krajobraz  pasterski  górski  w  Tatrach.  Elementy  składowe
tego  krajobrazu,  to  przede  wszystkim  pastwiska  i  bacówki.  Inną  formę,  o  wyższym  stopniu
rozwoju,  reprezentuje  krajobraz  pasterski  nizinny,  np.  na  terenie  Pomorza.  Elementami  są
tu rozległe  obszary  pastwisk,  dzielone  często  żywopłotami  lub  zagrodami,  a  budynki  z  nim
związane stanowią zwykle jednodworcze obszerne zespoły.

Podobnie wyraźnie zaznaczył się swymi formami krajobraz prymitywnego rolnictwa.

Na jego elementy składały się pola o nieregularnym kształcie oraz związana z nimi zabudowa
skupiająca się w niewielkie zespoły lub jednodworcza i słabo rozwinięta istniejąca sieć
swobodnie biegnących dróg.

Krajobraz kulturowy
Jest przejawem działalności człowieka, który we współpracy z przyrodą i często wbrew

jej  prawom  wytworzył  nowe,  inne  od  wytworzonych  przez  nią  samą,  typy  krajobrazu.  Łąki
zamieniły  się  w  pola  uprawne,  a  lasy  pierwotne  zostały  zdegradowane  i  zamienione  na
fabryki drewna. Do tej grupy krajobrazów możemy zaliczyć najczęściej spotykany w naszym
kraju  krajobraz  rolniczy  oraz  krajobraz  osiedleńczy,  w którym  zabudowa  miejska
wkomponowana  jest  w  środowisko  lub  przynajmniej  uzupełniana  elementami  środowiska
przyrodniczego  (parki  i  zieleńce,  zadrzewione  ulice,  stawy  i  jeziora,  doliny  rzek,  itp.).
Nieumiejętnie  wkomponowane  w  krajobraz  elementy  architektoniczne  i  urbanistyczne,
a nawet  przemysłowe  prowadzą  do  powstania  dysharmonii  krajobrazu  naturalnego,  co
stanowi  ewidentny  błąd  planistyczny.  Dysharmonia  krajobrazu  kulturowego  jest  etapem
przejściowym do zupełnej dewastacji krajobrazu.

Krajobraz zdewastowany
Wpływa negatywnie na odczucia estetyczne człowieka, jest krajobrazem o zniszczonej

równowadze  ekologicznej,  pozbawionym  zdolności  samoregulacyjnych.  Występuje
w rejonach  wysokiej  koncentracji  zakładów  przemysłowych  (krajobraz  przemysłowy)
i zabudowy  miejskiej  bez  elementów  przyrodniczych,  a  towarzyszy  im  zwykle  zatrute
powietrze, woda, gleba i zanieczyszczona szata roślinna.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie czynniki wpływają na dewastację krajobrazu?
2. Jakie rodzaje krajobrazu można wyróżnić ze względu na ukształtowanie powierzchni

terenu?

3.  Jakie rodzaje krajobrazu można wyróżnić ze względu na pokrycie terenu?
4.  Jakie typy krajobrazu można wyróżnić ze względu na ingerencję człowieka?
5.  Jakimi cechami charakteryzuje się krajobraz pierwotny?
6.  Co oznacza pojęcie krajobraz naturalny?
7.  Jakie znasz rodzaje krajobrazu kulturowego?
8.  Czym charakteryzuje się krajobraz osiedleńczy?
9.  Jakimi określeniami można opisać krajobraz zdewastowany?
10.  Jakie charakterystyczne elementy można wyróżnić w krajobrazie rolniczym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na zdjęciach przedstawiono różne typy krajobrazu. Wybierz kartki z nazwami typów

krajobrazów i dopasuj je do odpowiednich zdjęć.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować przedstawione zdjęcia,
2)  przeczytać nazwy typów krajobrazów,
3)  dopasować i dokleić karteczkę z podpisem do odpowiedniego zdjęcia,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

zdjęcia przedstawiające różne typy krajobrazu,

–

samoprzylepne karteczki z nazwami typów krajobrazu.

Ćwiczenie 2

Z przedstawionej grupy kartek z napisami cech charakterystycznych różnych typów

krajobrazów wybierz te, które cechują poszczególne krajobrazy i przyklej na planszy
w odpowiednich polach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować cechy charakterystyczne różnych typów krajobrazu zapisane na kartkach,
2)  przeanalizować układ planszy,
3)  pogrupować karteczki z charakterystycznymi dla danego typu cechami krajobrazu,
4)  dopasować karteczki do danego typu krajobrazu,
5)  przykleić pogrupowane kartki w odpowiednich polach na planszy,
6)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

samoprzylepne karteczki zawierające cechy charakterystyczne różnych typów krajobrazu,

–

plansza z zaznaczonymi polami, które odpowiadają określonym typom krajobrazu.

Ćwiczenie 3

Na planszy wypisane są różne typy krajobrazów. Wypisz pod każdą nazwą cechy

charakteryzujące dany krajobraz.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wpisać pod każdą nazwą zamieszczoną na planszy, kilka określeń charakterystycznych

dla danego typu krajobrazu,

2) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

plansza z nazwami typów krajobrazu,

–

flamastry.

Ćwiczenie 4

Obejrzyj film dydaktyczny dotyczący różnych typów krajobrazów. Spostrzeżenia

dotyczące walorów poszczególnych krajobrazów zapisz w notatniku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować treść filmu dydaktycznego: „Typy krajobrazów w Polsce”,
2)  zapisać spostrzeżenia w notatniku,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

film dydaktyczny: „Typy krajobrazów w Polsce”,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić czynniki wpływające na dewastację krajobrazu?

2) wyliczyć rodzaje krajobrazu, które można wyróżnić ze względu

na ukształtowanie powierzchni terenu?

3) wymienić rodzaje krajobrazu, jakie można wyróżnić ze względu na pokrycie

terenu?

4) określić typy krajobrazu, które można wyróżnić ze względu na ingerencję

człowieka?

5) wymienić rodzaje krajobrazu w zależności od stopnia przekształceń?

6) scharakteryzować krajobraz pierwotny?

7) wymienić tereny objęte ścisłą ochroną rezerwatową?

8) scharakteryzować krajobraz naturalny?

9) wymienić, gdzie na terenie Polski występuje krajobraz naturalny?

10) wyjaśnić, w jaki sposób powstaje krajobraz kulturowy?

11) scharakteryzować krajobraz osiedleńczy?

12) wyjaśnić, jak powstaje krajobraz zdewastowany?

13) opisać, co rozumiesz pod pojęciem krajobraz przemysłowy?

14) wyliczyć elementy charakterystyczne dla krajobrazu rolniczego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Różnorodność biologiczna w krajobrazie

4.3.1. Materiał nauczania

Na terenie Polski występuje duża różnorodność biologiczna w krajobrazie. Duże

powierzchnie  zajmują  lasy  liściaste  i  iglaste,  które  są  charakterystyczne  dla  naszej  strefy
klimatycznej. Wśród drzew iglastych najmniej odporna na zanieczyszczenia jest jodła. Nieco
odporniejszym  gatunkiem  jest  świerk.  Najodporniejsza  natomiast  jest  sosna.  Preferowanie
sosny  doprowadziło  do  powstania  monokultur  iglastych,  sprzyjających  masowemu
występowaniu szkodników.

W deltach rzek, na równinach aluwialnych występują bagna, czyli obszary trwale

nasycone  wodą  słodką  lub  słoną,  stanowiącą  ok.  80%  objętości  gruntu,  porośnięte
roślinnością przystosowaną do występujących tu specyficznych warunków środowiska. Skład
gatunkowy  bagna  jest  ściśle  uzależniony  od  panujących  w  nim  stosunków  wodnych.  I  tak
wyróżnić można roślinne zespoły bagienne, w których rośliny tkwią w wodzie tylko w dolnej
swej  części,  nieraz  bardzo  płytko;  części  górne,  niejednokrotnie  kilkanaście  razy  dłuższe,
wznoszą  się  ponad  zwierciadło  wody.  Rozwijają  się  w  wodach  przybrzeżnych  jezior,
w starorzeczach. Zespoły te określamy mianem szuwarów.

Zespoły torfowiskowe występują na terenach o stałym, bardzo silnym uwilgotnieniu, zaś

obumarłe szczątki roślinne ulegają stopniowo przekształceniu w torf. Zagrożeniem torfowisk
jest ich odwodnienie i murszenie torfu.

Na całym terytorium Polski stwierdzono występowanie około 5 tysięcy gatunków

grzybów i około 11 tysięcy gatunków roślin. Stwierdzono istnienie 2300 gatunków roślin
nasiennych, z czego zdecydowana większość to rośliny zielne.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Na czym polega różnorodność biologiczna krajobrazu Polski?
2.  Jakie rośliny iglaste rosną na terenie kraju?
3.  Co to są bagna?
4.  Co określamy mianem szuwarów?
5.  Gdzie tworzą się zespoły torfowiskowe?
6.  Ile gatunków roślin występuje na terenie Polski?
7.  Ile gatunków grzybów występuje na terenie Polski?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na wyświetlonych przeźroczach znajdują się widoki torfowisk, bagien, lasów, itp.

Dopasuj

nazwy obszarów zapisane

na kartkach do odpowiednich przeźroczy

oraz scharakteryzuj dane tereny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować przeźrocza:  „Różnorodność biologiczna krajobrazu Polski”,
2)  dopasować nazwy obszarów do odpowiednich przeźroczy,
3)  scharakteryzować rozpoznane tereny,
4)  zapisać w notatniku spostrzeżenia z wykonanego ćwiczenia,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przeźrocza: „Różnorodność biologiczna krajobrazu Polski”,

–

kartki z nazwami obszarów,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Obejrzeć film edukacyjny dotyczący różnorodności biologicznej krajobrazu Polski.

Sporządzić notatkę w formie referatu na temat różnorodności biologicznej w krajobrazie
Polski.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

1) przeanalizować treść filmu dydaktycznego: „ Różnorodność biologiczna w krajobrazie

Polski”,

2) sporządzić notatkę w formie referatu na temat różnorodności biologicznej w krajobrazie

Polski,

3) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

film dydaktyczny: „Różnorodność biologiczna w krajobrazie Polski”,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić, na czym polega różnorodność biologiczna krajobrazu Polski?

2) wymienić drzewa iglaste rosnące na terenie kraju?

3) opisać, co to są bagna?

4) wyjaśnić, co określamy mianem szuwarów?

5) opisać, gdzie tworzą się zespoły torfowiskowe?

6) określić, ile gatunków roślin występuje na terenie Polski?

7) wskazać, ile gatunków grzybów występuje na terenie Polski?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Klasyfikacja terenów zieleni i zadrzewień

4.4.1. Materiał nauczania

Tereny zieleni klasyfikuje się ze względu na pełnioną funkcję w sposób następujący:

1. Tereny zieleni otwarte (publiczne), które służą wypoczynkowi zarówno biernemu jak

i czynnemu: parki, zieleńce, promenady, bulwary.

2. Tereny zieleni specjalnego przeznaczenia: parki i ogrody zabytkowe, ogrody

dydaktyczne, jakimi są np:. ogrody botaniczne, zieleń pasów izolacyjnych i towarzysząca
komunikacji, pracownicze ogródki działkowe, cmentarze.

3. Tereny zieleni związane z określonymi obiektami: zieleń osiedlowa, zieleń towarzysząca

budownictwu jednorodzinnemu, oraz towarzysząca usługom i obiektom sportowym.

4. Tereny gospodarki rolniczej, ogrodniczej i leśnej.
5. Tereny zieleni związane z wypoczynkiem i turystyką: ośrodki i tereny wypoczynkowe

lądowe, parki leśne, tereny znajdujące się przy lasach i wodach.

Zieleń w mieście jest bardzo cenna dla jego mieszkańców bez względu na to czy będzie

się znajdowała w parkach centralnych, osiedlowych, zieleńcach czy na ulicach. Parki
centralne mają na ogół powierzchnię od 15 do 20 ha. Parki dzielnicowe są znacznie mniejsze
i zajmują powierzchnię nie większą niż 5 – 8 ha. Parki mają przede wszystkim dostarczać
piękna, umożliwiać wypoczynek i swobodne poruszanie się.

Zieleńce w osiedlach mieszkaniowych mają zapewniać wypoczynek dzieciom i ludziom

starszym. Powinny być więc wyposażone w ławki, place zabaw, a dojścia do nich
nie powinny przecinać arterii komunikacyjnych.

Promenady i bulwary są to ulice z kilkoma rzędami drzew, szerokimi trawnikami

oraz chodnikami, pełnią przede wszystkim rolę spacerową i wypoczynkową. Bulwary,
położone nad brzegiem rzeki połączone z taflą wody i roślinnością dają ciekawe efekty
i pełnią ważną rolę w kształtowaniu krajobrazu.

Zieleń izolacyjna i komunikacyjna, której zadaniem jest odizolowanie uciążliwych

obiektów przemysłowych czy komunikacyjnych od innych części miasta, tworzy mikroklimat
i podnosi estetykę miasta. Estetykę poprawiają również wolnostojące wazy, skrzynki, rabaty,
klomby obsadzane sezonowymi kwiatami i roślinami.

Zieleń przy obiektach usługowych, oświatowych. Teren przy przedszkolu zgodnie

z obowiązującymi normami powinien mieć powierzchnię od 0,2 do 0,5 ha, co w przeliczeniu
na jedno dziecko wynosi 30 –

40 m

. Powinien tam się znaleźć oprócz zieleni plac

do gimnastyki, piaskownica, huśtawki, plac zabaw z drabinkami, kącik przyrody. Na terenach
przyszkolnych  zieleń  powinna  zajmować  nie  mniej  niż  50%  powierzchni.  Pozostała
powierzchnia  powinna  być  wykorzystana  pod  część  sportową  (boiska,  bieżnie)
oraz rekreacyjną  (połączoną  z  zielenią).  Nowoczesne  obiekty  sportowe  powinny  być
wkomponowane  w  zieleń,  która  nie  tylko  wpływa  na  wymianę  powietrza,  zwiększa
wilgotność,  osłania  od  wiatru,  kurzu  i  pyłu,  ale  pełni  również  funkcję  estetyczną.  Powinna
zajmować 30  –

50 % obszaru terenu.

Dla strefy klimatycznej, w której znajduje się Polska, charakterystyczne są cztery

podstawowe, naturalne grupy siedlisk zróżnicowanych głównie pod względem żyzności gleby
i stosunków wodnych: łęgowe, lasowe, bagienne i borowe (podział jest oparty na klasyfikacji

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

siedliskowej). Od nich zależy w dużej mierze gdzie i jakie występują na tych terenach grupy
zadrzewień.

Siedliska uzależnione są od budowy podłoża geologicznego, czyli od rodzaju skał

macierzystych,  powiązania  ich  z  elementami  organicznymi,  z  których  powstała  gleba
o określonym  składzie  i  strukturze  oraz  ich  nawodnienia.  Te  miejsca,  gdzie  gleby  są
zasobniejsze  w  składniki  odżywcze,  są  określane  jako  gleby  żyzne  (bardzo  żyzne,  żyzne,
średnio żyzne, ubogie). W zakresie nawadniania wyróżniamy gleby: mokre, wilgotne, świeże
i suche. Gleby mokre i średnio żyzne do ubogich, to siedlisko bagienne; wilgotne, ale bardzo
żyzne,  to  siedlisko  łęgowe;  świeże  i  żyzne  określa  się  jako  lasowe,  a  suche  do  świeżego
i ubogie nazywamy siedliskiem borowym.

Wymienionym grupom siedlisk naturalnych odpowiadają określone zbiorowiska leśne

o zróżnicowanym składzie gatunkowym drzew, krzewów i roślinności zielnej (runa). Są takie
zbiorowiska, w których występuje tylko jeden gatunek drzew i ubogie runo, a są też takie,
w których występuje jednocześnie kilka gatunków drzew, różne odmiany krzewów i wiele
gatunków runa.

Na siedliskach bagiennych występują dwa zasadnicze typy zbiorowisk leśnych,

spotykane na terenach nizinnych, płaskich, na glebach głównie torfiastych. Pierwsze z nich
to zbiorowiska olsowe, w których dominującym gatunkiem jest olsza czarna, a w domieszce
spotyka się brzozę omszoną i jesion. Wśród krzewów rosną głównie kruszyna i czarny bez.

Na siedliskach łęgowych (przywodnych), występują na madach zbiorowiska łęgowe.

W tych zbiorowiskach rośnie wiele gatunków drzew i krzewów. Najczęściej spotykane są
tu wierzby, topole, jesiony, olchy i wiązy. Mogą pojawić się również dęby. Z krzewów
występuje między innymi kalina i czarny bez.

Na siedliskach lasowych, czyli na glebach żyznych i świeżych występują przewodnie

grupy  zbiorowisk  leśnych,  do  nich  należą:  zbiorowiska  grądowe  i  buczynowe.  Zbiorowiska
grądowe  występują  na  terenach  nizinnych  lub  wyżynnych  o  ukształtowaniu  pagórkowatym,
na żyznych glebach brunatnych i płowych. Na tych terenach rosną: lipy, graby, dęby, jawory,
klony,  brzozy,  jarzębiny,  modrzewie.  Z  krzewów  pojawiają  się:  leszczyny,  głogi,  róże,
tarniny.  Cechą  charakterystyczną  tych  zbiorowisk  jest  bogactwo  zarówno  drzew,  krzewów,
jak  i  roślinności  zielnej.  Zbiorowiska  buczynowe  występują  w  dwóch  zasadniczych  typach:
buczyny  karpackiej  czyli  górskiej  (przeważa  tu  buk  i  jodła;  występuje  świerk,  modrzew,
jarzębina,  brzoza,  cis;  z  krzewów  spotykamy  leszczynę,  głóg,  różę  alpejską)  oraz  buczyny
pomorskiej    czyli  niżowej  (poza  bukiem  gatunkiem  wiodącym  jest  jawor,  grab,  lipa;
z krzewów leszczyna, głóg i trzmielina).

Na siedliskach borowych, które są związane głównie z glebami ubogimi, wydzielić

można  dwie  grupy  zbiorowisk  roślinnych:  górskie  i  nizinne.  Zbiorowiska  boru  górskiego
należy  rozdzielić  na:  zbiorowiska  boru  górskiego  (przeważa  tu  jodła,  której  towarzyszy
świerk;  pojawia  się  też  buk  i  jawor  oraz  jarzębina  i  brzoza)  i  wysokogórskiego
(reprezentatywnym drzewem jest tu świerk z domieszką modrzewia i jarzębiny). Zbiorowiska
boru  nizinnego  to  przede  wszystkim  bory  mieszane  lub  bory  sosnowe.  Zbiorowisko  boru
mieszanego charakteryzują głównie sosny i dęby z dodatkiem brzozy, modrzewia i jarzębiny,
wzbogacone  w  krzewy  kruszyny,  trzmieliny  i  leszczyny.  Zbiorowisko  boru  sosnowego
to przede wszystkim sosna z domieszką brzozy, z krzewów najczęściej rośnie tu jałowiec.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wymienione leśne zbiorowiska naturalne układają się na obszarze Polski pasmowo,

na ogół w kierunku równoleżnikowym, zgodnie z budową ukształtowania powierzchni ziemi
i zasięgów klimatycznych, tworząc jednostki regionalizacji botanicznej.

Na Niżu Środkowoeuropejskim obejmującym prawie cały obszar Polski z wyjątkiem

rubieży wschodnich, wyodrębnia się ze względu na jakościowe różnice składu zbiorowisk
roślinnych:
–

Pobrzeże Bałtyckie – występują tu poza specyficzną roślinnością nadmorską zespoły
boru sosnowego,

–

Pojezierze Pomorskie – rosną tu lasy bukowo – dębowe oraz nieliczne lasy grądowe,

–

Niziny Środkowopolskie – cechuje przechodzenie z zachodu od lasów buczynowych
i lasów grądowych z dębem do dominujących na wschodzie borów sosnowych i lasów
grądowych z lipą

–

Wyżyny Południowopolskie – głównymi zbiorowiskami są tu lasy jodłowo – bukowe,

–

Niziny Podkarpackie – dominują tu bory sosnowe i bory mieszane przechodzące
ku wschodowi w lasy olsowe.

Poza leśnymi zbiorowiskami naturalnymi, wyróżnia się zbiorowiska roślinne zastępcze

(łąki)  oraz  kulturowe.  Do  nich  należą  zbiorowiska  pól  uprawnych,  plantacje  na  terenach
rolnych  lub  leśnych  oraz  zbiorowiska  ogrodnicze.  Do  zbiorowisk  kulturowych  zalicza  się
również  założenia  parkowe  i  ogrodowe  projektowane  i  komponowane  z  roślinności
o gatunkach  obcego  pochodzenia,  które  mogą  rosnąć  również  w  naszych  warunkach
klimatycznych.

W zakresie fizjonomicznym, w zależności od rodzaju, gatunku i odmiany, możemy

rozróżniać  rośliny  pod  względem  wysokości,  struktury,  budowy  i  cech  pokroju.  Mówiąc
o wysokości  rośliny  bierzemy  pod  uwagę  wysokość  rośliny  w  pełni  ukształtowanej
i swobodnie  rosnącej.  Najwyższe  są  drzewa.  Jodła  i  świerk  przekraczają  40  m,  o  średniej
wysokości  jest  np.  cis  z  wysokością  około  15  m.,  o  wiele  niższe  są  krzewy,  od  około  4  m
(lilak)  do  niskich  o  wysokości  około  1  m  (jałowiec  płożący).  Najniższe  są  krzewinki,  które
mają  wysokość  od  10  do  50  cm  (borówki)  lub  byliny  (piwonie,  dalie)  oraz  rośliny  zielne
jednoroczne  (bratki,  stokrotki),  a  wreszcie  trawa.  Formę  pośrednią  stanowią  pnącza,  które
w zależności  od  rodzaju  łodygi  mogą  piąć  się  na  wysokość  od  4  do  20  m  (winorośla,
clematis).

Tereny zadrzewień mogą tworzyć różne formy poczynając od pojedynczego drzewa,

poprzez skupiny drzew i krzewów, tworzących klomby, kępy, aleje, szpalery oraz smugi.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  W jaki sposób klasyfikuje się tereny zieleni ze względu na pełnioną funkcję?
2.  Co rozumiesz pod pojęciem: tereny zieleni otwarte?
3.  Jakie znasz tereny zieleni specjalnego przeznaczenia?
4.  Jaką powierzchnię zajmują w miastach parki centralne?
5.  Jaką powierzchnię zajmują w miastach parki dzielnicowe?
6.  Jakie wymagania stawiane są zieleńcom?
7.  Jakie zadania spełnia zieleń izolacyjna i komunikacyjna?
8.  Jaką powierzchnię powinien zajmować teren przy przedszkolu?
9.  Jaki procent powierzchni powinna zajmować zieleń na terenach przyszkolnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

10. Jakie znasz podstawowe naturalne grupy siedlisk zróżnicowanych pod względem

żyzności gleby i stosunków wodnych?

11.  Jakie znasz stopnie żyzności gleby?
12.  Jakie typy zbiorowisk leśnych spotykane są na terenach nizinnych i torfiastych?
13.  Jakie typy zbiorowisk leśnych spotykane są na glebach żyznych?
14.  Jakie typy zbiorowisk leśnych spotykane są na siedliskach borowych?
15.  W jaki sposób rozmieszczone są na terenie Polski zbiorowiska leśne?
16.  Jakie  zbiorowiska  roślinne  można  spotkać  na  terenie  kraju  oprócz  leśnych  zbiorowisk

naturalnych?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na planszy zaznaczono różne rodzaje terenów zieleni. Na karteczkach samoprzylepnych

zapisane zostały różne przeznaczenia terenów zieleni. Dopasuj karteczki z nazwami
do rodzajów terenów zieleni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować rodzaje terenów zieleni zaznaczone na planszy,
2)  przeanalizować przeznaczenie terenów zieleni zapisane na karteczkach samoprzylepnych,
3)  przyporządkować karteczki do rodzajów terenów zieleni na planszy,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

plansza,

–

samoprzylepne karteczki z nazwami przeznaczenia terenów zieleni.

Ćwiczenie 2

Teren przy przedszkolu powinien odpowiadać obowiązującym normom. Na jedno

dziecko przypada 30 m

powierzchni terenu. Oblicz, jaką powierzchnię zajmie teren przy

przedszkolu, do którego będzie uczęszczać 50 dzieci.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować wytyczne normowe dotyczące powierzchni zieleni przy obiektach

oświatowych,

2) obliczyć w notatniku powierzchnię terenu zieleni dla 50 przedszkolaków,
3) zamienić jednostki z m

na ha,

4) przedstawić wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

wytyczne normowe dotyczące powierzchni zieleni przy obiektach oświatowych,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Na planszy zaznaczono różne rodzaje siedlisk. Na karteczkach samoprzylepnych

zapisane zostały nazwy krzewów i drzew. Dopasuj karteczki z nazwami drzew i krzewów
do rodzajów siedlisk.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować rodzaje siedlisk zaznaczone na planszy,
2)  przeanalizować nazwy drzew i krzewów zapisane na karteczkach samoprzylepnych,
3)  dopasować karteczki do rodzajów siedlisk umieszczonych na planszy,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

plansza z rodzajami siedlisk,

–

samoprzylepne karteczki z nazwami drzew i krzewów.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, w jaki sposób klasyfikuje się tereny zieleni ze względu

na pełnioną funkcję?

2) wyjaśnić pojęcie: otwarte tereny zieleni?

3) wyjaśnić, co to są tereny zieleni specjalnego przeznaczenia?

4) określić powierzchnię jaką zajmują w miastach parki centralne?

5) wskazać powierzchnię jaką zajmują w miastach parki dzielnicowe?

6) wymienić wymagania stawiane zieleńcom?

7) określić zadania, jakie spełnia zieleń izolacyjna i komunikacyjna?

8) określić powierzchnię, jaką powinien zajmować teren rekreacyjny

przy przedszkolu?

9) wymienić cztery podstawowe naturalne grupy siedlisk zróżnicowanych

pod względem żyzności gleby i stosunków wodnych?

10) wymienić stopnie wilgotności gleby?

11) określić stopnie żyzności gleby?

12) wymienić typy zbiorowisk leśnych, które spotykane są na terenach

nizinnych i torfiastych?

13) określić typy zbiorowisk leśnych spotykane na glebach żyznych?

14) wymienić typy zbiorowisk leśnych spotykane na siedliskach borowych? ¨

15) opisać sposób rozmieszczenia na terenie Polski zbiorowisk leśnych?

16) wskazać zbiorowiska roślinne, które można spotkać na terenie kraju

oprócz leśnych zbiorowisk naturalnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Zasady kompozycji w architekturze krajobrazu

4.5.1. Materiał nauczania

Podstawowym elementem w kategoriach kompozycyjnych w zakresie formowania

i kształtowania  architektury  krajobrazu  jest  wnętrze.  Pojęcie  wnętrza  posiada  aspekty
psychiczne,  społeczne  i  formalne  a  równocześnie  występuje  w  nas  i  naszym  otoczeniu
stworzonym  przez  przyrodę  i  przez  nas  samych.  Jako  punkt  wyjściowy  do  poznania
i kształtowania  architektury  krajobrazu  przyjmujemy  pojęcie  wnętrza  krajobrazowego.
Krajobraz  poznajemy  poprzez  rozeznanie  poszczególnych  jego  wnętrz.  Dla  zabytkowego
miasta  np.  typowymi  wnętrzami  będzie  wnętrze  rynku  i  powtarzające  się  wnętrza
poszczególnych  ulic.  W  otwartym  krajobrazie  typowym  wnętrzem  będzie  dolina  otoczona
wzgórzami, czy widok ze szczytu wzgórza zamknięty linią horyzontu.

W każdorazowych zasadach kompozycji mieści się potrzeba spełnienia warunków treści,

formy  i  funkcji tworzonego dzieła. Treści zawsze były  i  są różnorodne w zależności od tego
dla  kogo  i  w  jakim  celu  tworzymy  założenie  zarówno ogrodu,  budynku,  jak  i  placu  zabaw.
W zależności  od  tego  dla  kogo  tworzymy,  przy  tej  samej  funkcji  każda  z  treści  wymaga
odmiennej  formy.  Wyobraźmy  sobie,  że  tworzymy  ogród  dla  człowieka,  który  może  być
mieszkańcem  dużego  miasta,  mnichem  z  klasztoru  lub  ziemianinem.  Dla  każdego  z  nich
musimy  stworzyć  ogród  o  innym  wyrazie.  Wkraczając  w  zakres  formy  kompozycji,
najczęściej  ogranicza  się  ją  do  płaskiego  rysunku.  Tymczasem  to,  co  jest  najważniejsze,
czyli odbiór wizualny, dokonuje się przez wnętrze i jego sekwencje.

W każdym wnętrzu można wydzielić cztery główne tworzące go elementy:

–

płaszczyznę poziomą, stanowiącą niejako podłogę wnętrza, ograniczającą je poniżej linii
horyzontu (w pomieszczeniu będzie to podłoga, w krajobrazie – np. płaszczyzna upraw
wraz z drogami, rzekami, łąkami),

–

ściany wydzielające wnętrze z otoczenia i odcinające go (całkowicie, częściowo
lub pozornie) od wnętrz sąsiednich; w pomieszczeniu będą to ściany, w ogrodzie
np. szpalery drzew, w krajobrazie ściany lasu, łańcuchy gór,

–

sklepienie zamykające wnętrze od góry; w pomieszczeniu będzie to sufit, w krajobrazie
niebo lub korony drzew,

–

elementy  wolnostojące  umieszczone  we  wnętrzu,  lecz  nie  tworzące  ściany;
w pomieszczeniu  będzie  to  stojące  krzesło,  w  krajobrazie  np.  stojące  drzewo,  wzgórze,
grupa domów.
Elementy  te  w  specyficzny  sposób  oddziałują  na  krajobraz,  dając  wrażenie  jego

zamknięcia lub otwarcia (kompozycja zamknięta lub otwarta), dobrego lub złego oświetlenia,
chaosu lub ładu, charakteru zabytkowego lub współczesnego, decydując o subiektywnym
wrażeniu jaki wywiera na nas dany krajobraz.

W kompozycji trzeba umieścić poszczególne elementy w precyzyjnie wybranym miejscu,

aby utworzone w ten sposób proporcje, zachodzące w całym układzie, były widoczne
i czytelne.

Przy kompozycji wnętrza posługujemy się w formowaniu jego elementów trzema

głównymi  sposobami:  tworzeniem  tła,  ekspozycji  i  wtapianiem.  Tło  kształtujemy  przez
potraktowanie  w  sposób  monotonny  któregoś  z  elementów  wnętrza,  np.  tłem  może  być
płaszczyzna  poziomu  trawnika  lub ściana  lasu o  jednej  wysokości  i kolorze. Na  nim  można
dopiero  eksponować  lub  w  niego  wtopić  inne  elementy  ściany  czy  elementy  wolnostojące.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przy zamiarze ekspozycji elementy różnicujemy wielkością lub kolorytem. Np. nieduży
przedmiot w kolorze żółtym eksponuje się na tle ciemnej zieleni, a ten sam przedmiot
w kolorze zielonym wtopi się w tło.

Kompozycja zwarta i posiadająca dominantę jest w krajobrazie kompozycją poprawną

i zarazem  jednoznaczną.  Brak  zwartości  i  dominacji  dezintegruje  kompozycję.  Klasycznym
przykładem  tego  jest  krajobraz  zurbanizowany,  w  którym  występuje  zabudowa  zwartego
osiedla,  akcentowana  bryłą  większego  budynku  oraz  jej  przeciwieństwo,  czyli  zabudowa
rozproszona,  pozbawiona  dominacji  i  akcentowania.  Pierwszy  przykład  daje  wrażenia
pozytywne,  czyli  ładu  i  kompozycji,  drugi  natomiast  –  chaosu  i  braku  kompozycji.
Taki odbiór  zjawisk  jest  dla  człowieka  zjawiskiem  naturalnym,  gdyż  zawsze  on  dąży
do silnej,  jednoznacznej  i  dominującej  formy  porządkującej  w  prosty  sposób  oglądane
otoczenie.  Cała hierarchia  elementów  kompozycyjnych  (ekspozycja,  subdominanta,
dominanta, akcent), które podkreślają formę, spełniają zasadniczą rolę w krajobrazie.

Każdy fragment krajobrazu określony jest tradycją miejsca, każda nowa forma lub ich

zespół,  gdy  zostaje  wprowadzony  do  tego  krajobrazu,  jest  zmianą  dotychczasowego  stanu.
Jest  to  cecha  rozwoju  i  przeobrażeń  krajobrazu.  Ustala  proporcje  między  starym  a  nowym
zespołem  właściwości  danego  miejsca.  Gdy  nowa    forma  wiąże  się  z  tradycją  miejsca,
stanowi kontynuację rozwoju właściwości danego miejsca, gdy posiada  łączność organiczną,
funkcjonalną  i  formalną  z  tym  do  czego  wchodzi,  to  taką  formę  możemy  określić  mianem
dojrzałej.  W  procesie  projektowania  trzeba  zdać  sobie  sprawę,  że  nieznaczna  zmiana
położenia tylko jednego elementu kompozycji może całkowicie zmienić układ.

O poziomie kompozycji miasta, której wyrazem jest specyfika, tożsamość fizjonomiczna

oraz prestiż społeczny i kulturowy, decyduje szereg czynników. Do nich należą między
innymi skala, proporcje, odniesienie, rytm, kontrasty, powiązanie, barwa, faktura.

Skala jest podstawowym czynnikiem kompozycji, który wskazuje na bezwzględną

wielkość  formy  lub  przestrzeni,  określonej  i  ograniczonej  jej  fizycznymi  wymiarami
w układzie  trzech  współrzędnych,  a  mianowicie długości,  szerokości  i  wysokości.  Skala  jest
wyrażana  matematycznie  lub  geometrycznie,  wymiarowana  w  jednostkach  metrycznych
lub kątowych, bądź wyrażana proporcjami np. 1:2. Innym ważnym czynnikiem w kompozycji
są  proporcje.  To  one  decydują  o  równowadze  i  harmonii  lub  dysproporcjach  i  kontraście
formy przestrzennej lub ograniczonej przestrzeni.

Innym elementem kompozycji jest rytm, który powstaje przez powtarzalność tego

samego elementu w określonym odstępie wzdłuż danej osi. Rytm może być pojedynczy, gdy
następuje  powtarzalność  jednego  elementu,  lub  podwójny  i  potrójny,  gdy  następuje
powtarzanie większej liczby elementów. Rytm może być także pionowy, poziomy, wznoszący
i  opadający.  Tworzą  go  też  elementy  skrajne  i  wewnętrzne,  których  powtarzalność  w  tym
samym  interwale  jest  podstawą  kontynuacji  kontekstu.  Przedstawione  przykłady  przestawia
poniższy rysunek nr 1.

Kontynuacja może dotyczyć: faktury, barwy, skali, formy. Jej przykładem może być

symetria lub np. lustrzane odbicie identycznego elementu. Kontynuacja wyraża zatem
równowagę struktury przestrzennej, gdyż podobieństwo jest z reguły podstawą
powtarzalności, harmonii i jedności systemu przestrzennego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rytm pojedynczy rytm powtarzalny

rytm pionowy rytm poziomy rytm opadający rytm wznoszący

Rys. 1. Rytmy wg Dullieza [2, str. 11]

Opozycja jest zestawieniem elementów różniących się zdecydowanie między sobą

(bliskość – oddalenie, jasność – ciemność, itp.), co tworzy obraz asymetrii
i przeciwstawności. Opozycja może dotyczyć form, barw, skali, proporcji. Jest podstawą
dynamiki układu przestrzennego.

Czynnikiem, który wzbogaca kompozycję jest barwa i walor. To one pozwalają

na tworzenie nowych wartości estetycznych zwiększających oddziaływanie emocjonalne.
Barwa odgrywa szczególną rolę w określeniu głębi kompozycji zarówno na płaszczyźnie, jak
i w przestrzeni. W kompozycji przestrzeni istotne są cechy barwne istniejącego środowiska,
wynikające z uwarunkowań klimatycznych i przyrodniczych.

Różnorodność rodzajów, gatunków, odmian i form roślin powoduje, że mamy ogromne

możliwości komponowania krajobrazu. Dobierając rośliny do obiektu należy brać pod uwagę
rozmiar rośliny, jej kształt, barwę , strukturę, wymagania siedliskowe.

Rozmiary roślin. Wielkość roślin, a szczególnie drzew, zależy od wieku oraz ich

warunków siedliskowych, czyli gleby, nawodnienia, itp.

Rozmiary drzew. Dotyczą pełnego ich rozwoju w przeciętnych warunkach wzrostu.

Do najwyższych  drzew  w  Polsce  zaliczamy:  jesion,  wiąz,  lipę,  klon,  modrzew  i  topolę.
Do najniższych:  jałowiec,  głóg,  morwę  i  jarzębinę.  Ważną  cechą  drzew  jest  tempo  wzrostu.
Najszybciej  rosną:  klony,  topole,  wierzby,  wolno  rosną:  dęby,  lipy  i  cisy.  Gatunki  wolno
rosnące są łatwiejsze do skomponowania, ale na efekt zaplanowanej kompozycji trzeba długo
czekać. Przy projektowaniu krajobrazu oprócz wielkości ważny  jest również pokrój (kształt)
drzew  i  krzewów.  Wyróżniamy  następujące  kształty  roślin:  zaokrąglone  (kuliste,  owalne,
kopulaste),  rozłożyste,  zwisłe,  piramidalne,  stożkowe,  smukłe  (walcowate  i  kolumnowe),
krzaczaste, płożące.

Barwa roślin. Zależy od gatunku, odmiany oraz okresu kwitnienia. Największe zmiany

w ubarwieniu u większości drzew liściastych następują jesienią. Rośliny kwitnące zmieniają
barwę w okresie kwitnienia.

Aby kompozycja spełniała nasze oczekiwania musi panować w niej ład i piękno.

Można to uzyskać stosując się do wszystkich opisanych powyżej zasad.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  W jaki sposób można wyjaśnić pojęcie: wnętrze krajobrazu?
2.  Jakie elementy tworzą wnętrze krajobrazu?
3.  Czy potrafisz wymienić główne sposoby formowania elementów wnętrza?
4.  Jakie elementy wnętrza oddziałują na krajobraz?
5.  Czy potrafisz wyjaśnić zasady kompozycji?
6.  Co decyduje o poziomie kompozycji miasta?
7.  W jaki sposób skala wpływa na kompozycję krajobrazu?
8.  Jakie znasz rodzaje rytmów stosowanych w kompozycji?
9.  Co rozumiesz pod pojęciem opozycji w kompozycji krajobrazu?

10.  Jakie czynniki wzbogacają kompozycję?
11.  Co wpływa na kompozycję krajobrazu?
12.  Jakie cechy roślin należy brać pod uwagę przy projektowaniu?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wybierz się na spacer do parku z aparatem fotograficznym. Zrób zdjęcia jednego obiektu

(np. altany, pawilonu) z wielu różnych miejsc w parku. Dokonaj analizy kompozycji danego
miejsca. Spostrzeżenia zapisz w notatniku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść rozdziału podręcznika: „Zasady kompozycji w architekturze

krajobrazu”,

2)  wybrać się do parku,
3)  wykonać szereg zdjęć tego samego obiektu znajdującego się w parku,
4)  przeanalizować kompozycję danego obiektu w zależności od otoczenia,
5)  sporządzić notatkę z przeprowadzonego ćwiczenia,
6)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

aparat fotograficzny,

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia.

Ćwiczenie 2

Na podstawie zdjęć (np. wykonanych w ćwiczeniu 1) wpisz do notatnika widniejące

na zdjęciach elementy kompozycji ogrodowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść rozdziału podręcznika: „Zasady kompozycji w architekturze

krajobrazu”,

2) obejrzeć uważnie zdjęcia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) sporządzić notatkę stosowną do wydanego polecenia,
4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

zdjęcia z ćwiczenia 1,

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia.

Ćwiczenie 3

Na podstawie zdjęć (np. wykonanych w ćwiczeniu 1) wypisz w notatniku czynniki

kompozycji ogrodowych, które wpłynęły na ukształtowanie się takiego krajobrazu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść rozdziału podręcznika: „Zasady kompozycji w architekturze

krajobrazu”,

2)  obejrzeć uważnie zdjęcia,
3)  sporządzić notatkę stosowną do wydanego polecenia,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

zdjęcia z ćwiczenia 1,

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia.

Ćwiczenie 4

Z zestawu 10 klocków jednakowego koloru i wielkości (mogą być pudełka po zapałkach)

ułóż kolejno kompozycję statyczną, dynamiczną, symetryczną, zrównoważoną. Spostrzeżenia
zapisz w notatniku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść rozdziału podręcznika: „Zasady kompozycji w architekturze

krajobrazu”,

2) z zestawu klocków (pudełek po zapałkach) ułożyć kolejno rodzaje kompozycji zapisane

w poleceniu ćwiczenia,

3) sporządzić notatkę dotyczącą zaobserwowanych kompozycji,
4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

10 klocków jednakowej wielkości i koloru,

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować wnętrze krajobrazu?

2) wymienić elementy, które tworzą wnętrze?

3) określić główne sposoby formowania elementów wnętrza?

4) wymienić elementy wnętrza, które oddziałują na krajobraz?

5) wyjaśnić zasady kompozycji?

6) wyjaśnić, co decyduje o poziomie kompozycji miasta?

7) scharakteryzować, jak skala wpływa na kompozycję krajobrazu?

8) wymienić rodzaje rytmów stosowanych w kompozycji?

9) wyjaśnić, co rozumiesz pod pojęciem opozycji w kompozycji krajobrazu? ¨

10) wymienić czynniki, jakie wzbogacają kompozycję?

11) wyjaśnić, co wpływa na kompozycję krajobrazu?

12) określić, jakie cechy roślin należy brać pod uwagę przy projektowaniu

krajobrazu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Historia architektury ogrodowej

4.6.1. Materiał nauczania

Ogrody starożytności
Ogród starożytny stanowił integralną część urbanistyki miasta i architektury budynku.

Miał formę geometryczną, o jasnej i prostej kompozycji, ze wszystkich stron otoczony był
zabudową. Z racji pełnionej funkcji wyróżnia się ogrody prywatne i ogrody publiczne.

Ogrody przy domach prywatnych w starożytnej Grecji były raczej skromne. Stanowiły

wewnętrzny dziedziniec domu. Kształt ich najczęściej był prostokątny lub kwadratowy.
Kolumnada portyku otaczająca ogród zespalała jego wnętrze z budynkiem domu (rysunek 2).
Dziedziniec najczęściej wyłożony był kamienną posadzką, a część centralną stanowił basen
z wodą. Ogród dekorowano rzeźbami i roślinami w donicach.

Ogrody publiczne w starożytnej Grecji ukształtowały się zgodnie z religią i związanymi

z nią obrzędami, stylem życia oraz potrzebami ówczesnego społeczeństwa. Np. święte gaje
lokalizowane w pięknych miejscach na stokach gór, służyły praktykom religijnym.
Dominantą kompozycyjną gaju była świątynia ozdobiona kolumnami i portykami, sytuowana
na wzniesieniu, wokół której znajdował się plac, gdzie gromadzili się wierni.

Rys. 2. Plan typowego domu greckiego: 1) perystyl, 2) zbiornik wodny [3, s. 55]

Miejscem służącym wychowaniu oraz rozwijaniu kultury fizycznej, były w starożytnej

Grecji gimnazjony. Zakładano je na terenie miasta oraz poza nim.

Gimnazjon stanowił obiekt użyteczności publicznej, skomponowany jako niezależna

jednostka  o  bogatym  wyposażeniu.  Jego  kompozycja  oparta  była  na  planie  prostych  figur
geometrycznych,  takich  jak  kwadrat  i  prostokąt.  Poszczególne  elementy  podporządkowane
były  głównej  osi  kompozycji.  Za  wejściem  znajdował  się  przedsionek  (westybul),  dalej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

palestra,  czyli  niewielki  regularny  plac  otoczony  portykiem,  za  którym  znajdowały  się
pomieszczenia, gdzie gromadziła się  młodzież razem  z nauczycielami (rysunek 3). Następne
przejście prowadzące do właściwego gimnazjonu, podkreślone było eksedrą (półkolista nisza,
kolumnada,  pergola  z  ławą  kamienną),  która  w  naturalny  sposób  łączyła  się  z  kolumnadą
portyku,  otaczającego  gimnazjon.  Był  on  wyposażony  w  bieżnie,  baseny  kąpielowe,  boiska
do ćwiczeń,  arenę  do  zapasów.  Wśród  licznych  drzew,  rosnących  na  terenie  gimnazjonu,
ustawiano  rzeźby  przedstawiające  bogów  i  bohaterów,  prowadzono  dyskusje  naukowe
i filozoficzne.

Rys. 3. Plan gimnazjonu greckiego: 1) pomieszczenie pomocnicze, 2) ogród [ 3, s. 56]

Rzymski ogród prywatny miał bardziej rozbudowaną formę. Typowy miejski dom

posiadał specyficzną kompozycję. Rozplanowany był na prostokącie, którego wszystkie boki
otaczała  zabudowa  pomieszczeń  mieszkalnych.  Przestrzeń  budowli  wyznaczała  główna  oś
kompozycyjna, na której usytuowane były poszczególne jej elementy, tworzone jako odrębne
wnętrza o różnej wielkości, następujące jedne po drugim. Początek stanowiła sień, za nią był
nieduży  prostokątny  dziedziniec  (atrium)  z  centralnie  umieszczonym  basenem,  służącym
do gromadzenia  wody  opadowej.  Dalej  znajdowało  się  niewielkie  pomieszczenie
do przyjmowania gości. Kolejnym elementem na głównej osi kompozycyjnej był prostokątny
dziedziniec  (perystyl),  otoczony  kolumnadą  portyku,  w  którym  znajdował  się  ogród
ozdobiony  licznymi  rzeźbami,  fontannami  oraz  bogatą  roślinnością.  Czasami  był  to  ogród
warzywny.  Dalej  przechodziło  się  przez  ozdobną  eksedrę  do  następnego  perystylu.
Tam znajdował się duży ogród, spotykany jedynie w największych willach miejskich. Był on
ozdobiony  kanałami  wodnymi  pełnymi  ryb,  fontannami,  małymi  świątyniami,  posągami
bogów, pergolami oraz licznymi drzewami, krzewami oraz kwiatami. Najczęściej sadzonymi
drzewami  ozdobnymi  były:  jodły,  buki,  dęby,  platany  i  cyprysy,  a  z  drzew  owocowych:
wiśnie,  figi,  jabłonie,  grusze  i  oliwki.  Wśród  krzewów  największą  popularnością  cieszył  się
laur, bukszpan, róża, rozmaryn,  mirt. Sadzono rośliny sezonowe o bogatych kwiatach: maki,
chryzantemy,  lilie,  fiołki.  W  ogrodach  popularne  były  również  rośliny  strzyżone,  którymi
zajmował się ówczesny ogrodnik. Na zakończeniu osi znajdowało się drugie wejście do willi,
z którego korzystali dostawcy i kupcy.

Podobną kompozycję miała rezydencja podmiejska. Dzięki swej lokalizacji umożliwiała

rozplanowanie rezydencji o większej powierzchni. Wybierano dla niej miejsce dominujące
w okolicy i najbardziej atrakcyjne. Były więc to szczyty pagórków, stoki wzgórz,
skąd rozpościerał się wspaniały widok.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ogrody publiczne starożytnego Rzymu były dwojakiego rodzaju, prywatne, udostępniane

publiczności oraz zakładane z myślą o publiczności. Ogród publiczny otaczał również termy.
Wewnątrz głównego budynku term, oprócz pomieszczeń kąpielowych, boisk do ćwiczeń,
krużganków do spacerów, znajdował się również ogród. Np. termy Karakalli wybudowano
na powierzchni 12 ha, z których zabudowa zajmowała 2,5 ha, a reszta to był ogród z alejami,
fontannami, rzeźbami oraz eksedrami i niszami służącymi do wypoczynku.

Ogrody średniowiecza
Powstawały tam, gdzie skupiało się życie społeczne, kulturalne, naukowe i gospodarcze,

a więc przy klasztorach, zamkach, a w późniejszym okresie także w miastach. Kompozycję
klasztornego założenia ogrodowego determinowała reguła zakonu, która określała lokalizację
klasztoru, usytuowanie poszczególnych elementów ogrodowych względem budynku kościoła,
a także tryb życia zakonników. Zespoły klasztorne, w wielu przypadkach będące rozległymi
gospodarstwami, były w bardzo umiejętny sposób wpisywane w krajobraz.

Niezależnie od reguły zakonu w założeniach ogrodowych pojawiały się wspólne

elementy jego wyposażenia. Jednym z nich był wirydarz, czyli kwadratowy dziedziniec
w zespole budynku kościoła i klasztoru otoczony krużgankami (przypominał rzymskie ogrody
perystylowe). Przecinające się pod kątem prostym drogi, wyznaczały punkt centralny
wirydarza akcentowany studnią, fontanną, drzewem lub rzeźbą.

Badacze twierdzą, że wirydarz do XVI w. był obsiany trawą i stanowił jeden

z dziedzińców klasztoru. Był przeznaczony do rekreacji i duchowego doskonalenia się
zakonników, nawet pozbawiony roślin, był symbolem niebiańskiego raju, do którego
prowadzi droga kontemplacji.

Herbularius, kolejny element założenia klasztornego, przeznaczony był do uprawy roślin

leczniczych  i  ziół,  takich  jak:  koper  włoski,  mięta,  rumianek,  rozmaryn,  itp.  Ogród  otaczał
mur, a w jego sąsiedztwie znajdował się dom dla lekarza, który się nim zajmował. Cmentarz
najczęściej  znajdował  się  w  pobliżu  kościoła  i  był  ogrodzony.  Między  regularnie
rozmieszczonymi  mogiłami  sadzono  drzewa,  najczęściej  owocowe,  dlatego  całość  ogrodu
przyjmowała formę cmentarza – sadu.

Ważnym elementem założenia klasztornego były ogrody użytkowe, które dostarczały

warzyw i owoców oraz były miejscem spacerów i wypoczynku zakonników. Były ogrodzone
murem, a regularny układ dróg dzielił ich na kwadratowe i prostokątne kwatery. W zależności
od rodzaju uprawianych roślin zwane były winnicami, warzywnikami, itd. Bardzo ważna
w ogrodach była woda, gdyż pełniła funkcję użytkową i gospodarczą. Wykorzystywano
naturalne cieki wodne, a także zakładano sztuczne stawy, w których hodowano ryby.

W obrębie zespołu klasztornego, poza jej klauzurą, znajdował się ogród opata,

najczęściej w formie wirydarza.

Zakonnicy zgromadzeń cenobijnych (religijnych), np. benedyktyni, cystersi, prowadzili

życie  wspólne,  co  w  zasadniczy  sposób  wpływało  na  kompozycję  całego  założenia
ogrodowego.  Dominantą  była  bryła  kościoła  i  klasztoru  wraz  z  wirydarzem.  Pozostałe
elementy  ogrodu  powstawały  raczej  w  luźnym  kompozycyjnym  powiązaniu  z  ośrodkiem
układu (rysunek 4).

Zakonnicy reguły eremickiej (np. kartuzi) prowadzili życie pustelnicze. Każdy mnich

posiadał swoją pustelnię, która otoczona była małym ogródkiem w formie wirydarza. Domki
pustelników zlokalizowane były wokół dużego wirydarza, który był często cmentarzem –
sadem (rysunek 5).

Średniowieczny zamek ze względu na swoją obronną funkcję, był sytuowany

w miejscach niedostępnych oraz wzmocniony fortyfikacjami obronnymi. Było to przyczyną
niewielkiej ilości wolnego miejsca w obrębie murów, które można było przeznaczyć na ogród
służący wypoczynkowi. Najpopularniejszą rośliną w tym ogrodzie były róże.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 4. St. Gallen (san Galę), plan założenia klasztornego benedyktynów [3, s. 67]

Rys. 5. Clermont, plan założenia klasztornego kartuzów:1) kościół, 2) wirydaż,

3) cmentarz, 4) eremy z ogródkami [3, s. 68]

Oprócz nich sadzono w nim kwiaty, takie jak lilie, fiołki i aromatyczne zioła: miętę,

majeranek,  szałwię,  rutę.  Jeżeli  ogród  był  większy,  to  sadzono  w  nim  również  drzewa
i krzewy. Nieodzownym jego elementem była ława darniowa najczęściej umieszczana wzdłuż
murów  i  ogrodzeń.  Stanowiła  ona  długą  i  wąską  rabatę  wyniesioną  do  góry,  obramowaną
z boku  kamieniami  lub cegłą.  Wierzch  ławy  pokrywała  darń  wzbogacona  kwiatami.  Ława
ta służyła  do wypoczynku.  Pozostałe  elementy  ogrodu  zamkowego  lokalizowano  poza  jego
murami,  wykorzystując  naturalne  piękno  krajobrazu.  Wypoczywano,  urządzano  wszystkie
zabawy  i turnieje  na  terenie  łąki  kwietnej,  otoczonej  grupami  drzew  i  krzewów,  która

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

znajdowała  się  w  bliskim  sąsiedztwie  murów  zamkowych.  Przy okazałych  zamkach
zakładano  zwierzyńce,  czyli  ogrodzone  fragmenty  naturalnego  lasu  ze  wzniesionymi
pawilonami  i  altanami,  w których  odbywały  się  polowania.  Integralną  częścią  założenia
zamkowego  były  ogrody  użytkowe,  które  dostarczały  warzyw,  owoców  i potrzebnych  ziół.
Oprócz roślin  użytecznych  sadzono  tam  też  rośliny  ozdobne. Ogrody otoczone były  murem,
a przestrzeń,  podzieloną  na  regularne  kwatery  obsadzane  poszczególnymi  gatunkami  roślin,
stanowiła miejsce spacerów.

W końcowym okresie średniowiecza (XII i XIII w.) powstawały również ogrody

miejskie.  Ze  względu  na  szczupłość  miejsca  w  obrębie  murów  miejskich  ogrody  zakładano
poza ich  murami, wykorzystując walory  naturalnego krajobrazu. Były to najczęściej rozległe
łąki poprzecinane alejami drzew, ozdobione strumieniem, rzeką lub stawem. Pełniły funkcję
rekreacyjną i estetyczną, gdyż stanowiły zieloną oprawę miasta. Przykładem średniowiecznej
tradycji  ogrodu  mieszczańskiego  jest  wiedeński  Prater,  Prado  w  Madrycie  i  krakowskie
Błonia.

Ogrody renesansowe
Przestrzeń ogrodu renesansowego zorganizowana jest według osi kompozycyjnych,

dominantą  układu  jest  budynek  mieszkalny,  a  cały  ogród  jest  mu podporządkowany.
Elementy  małej  architektury  jak  loggie,  eksedry,  otwarte  galerie,  schody,  mury  oporowe,
balustrady,  podkreślały  powiązanie  pałacu  czy  willi  z  ogrodem  i otaczającym  krajobrazem.
W ogrodzie wyróżnić można poszczególne jego elementy zróżnicowane pod względem formy
i  funkcji.  W  ogrodzie  wydzielono  przestrzeń  prywatną  i ogólnie  dostępną,  ozdobną
i użytkową.

Giardino segreto (lub secreto), rozplanowany w pobliżu domu, przeznaczony był

wyłącznie dla właściciela i jego rodziny. Był otoczony murem, wewnątrz którego znajdowały
się kwatery obsadzone ozdobnymi i użytkowymi roślinami oraz trawiasty plac.

Giardino de semplici to ogród użytkowy znajdujący się z dala od domu, który wypełniały

rośliny ozdobne i drzewa owocowe.

Istotnym elementem ogrodu był parter ogrodowy rozplanowany jako kwadratowa

kwatera. Wypełniał ją ornament ze strzyżonego bukszpanu, a przestrzeń między roślinami
bukszpanu zajmowały kwiaty lub kolorowe kruszywo ( rysunek 6).

Rys. 6. Renesansowy parter ogrodowy – przykłady [3, s. 73]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Parter mógł składać się z wielu kwater oddzielonych od siebie drogami przecinającymi

się  pod  kątem  prostym.  Powszechnie  stosowany  był  znany  już  w  starożytności  –  labirynt,
zakładany  na  planie  kwadratu  lub  koła,  stanowiący  samodzielny  element  ogrodowy.
Tworzyły go liczne ścieżki pomiędzy równoległymi żywopłotami, ze ślepymi odgałęzieniami.
Zakończeniem  labiryntu  i  jednocześnie  środkiem  geometrycznym  kwatery  był  placyk
wyposażony  w  ławkę,  altanę,  drzewo  lub  rzeźbę.  Labirynty  z  niskim  żywopłotem  służyły
dekoracji, z wysokim były miejscem spacerów.

W ogrodach renesansowych stosowano formy strzyżone roślin, które okalały brzegi

kwater oraz tworzyły bryły geometryczne, czy nawet zwierzęta. Na parterach, murach
oporowych, ustawiano w donicach rośliny cytrusowe. Ciekawym elementem służącym
do wypoczynku były altany budowane w koronie drzew, do której prowadziły schody.

W ogrodach sadzono rośliny krajowe. Oprócz bogatej formy roślin występują elementy

małej architektury, do których zalicza się schody, rampy bogato zdobione rzeźbami, wazami,
grotami. Wszelkiego rodzaju mury oporowe, towarzyszące tarasom, fontanny, baseny wodne
oraz liczne kaskady były również bogato zdobione rzeźbami.

We Włoszech, ojczyźnie odrodzenia, wykształciło się kilka typów ogrodów, np.:

dziedzińcowy, kwaterowy, tarasowy. Odmienną kompozycję miały ogrody zamkowe, gdyż
obronny charakter budowli determinował rozplanowanie ogrodu.

Ogrodom renesansowym, zwłaszcza tym większym, towarzyszyły promenady leśne

lub gaje.  Były  to  tereny  z  naturalną  roślinnością  nieregularnie  poprzecinane  drogami,
biegnącymi  w  różnych  kierunkach.  Na  terenie  gaju  umieszczano  pojedyncze  fontanny,
baseny,  altany,  labirynty,  które  stanowiły  zakończenie  dróg.  Zamiłowanie  człowieka
renesansu  do  poznawania  i  zdobywania  wiedzy  w  różnych  dziedzinach  dotyczyło  także
przyrody. Powstawały więc ogrody botaniczne, najczęściej przy uniwersytetach w powiązaniu
a  wydziałem  lekarskim.  W  początkowym  etapie  rozwoju,  w składzie  gatunkowym  ogrodów
botanicznych  dominowały  rośliny  lecznicze.  Za  najstarsze  ogrody  botaniczne  uznawane  są
z 1543 roku w Pizie, oraz istniejący do dnia dzisiejszego w Padwie założony w 1545 roku.

Pierwsze ogrody renesansowe we Francji stanowiły samodzielną formę przestrzenną,

niepowiązaną  z  budowlą  mieszkalną  w  kompozycyjną  całość.  Większość  tych  ogrodów
otoczona  była  murami,  krużgankami  lub  galeriami.  Przestrzeń  ogrodu  podzielona  była
na równe  kwatery,  ozdabiane  kwiatami,  ziołami,  strzyżonymi  formami  roślin,  basenami,
fontannami.  Taki  układ  bardzo  przypominał  włoski  typ  ogrodu  dziedzińcowego.  Ogrody
zakładane  przy  nowo  budowanych  zamkach  miały  już  układ  osiowy,  regularny,  ściśle
powiązany z bryłą budowli, która stanowiła dominantę całej kompozycji.

W Polsce ogrody renesansowe najczęściej zakładano przy różnego rodzaju rezydencjach.

Przy  zamkach  zazwyczaj  lokalizowano  je  poza  fortyfikacjami.  Często  układ  ogrodu  był
niezależny  od  bryły  zamku.  Typowym  przykładem  jest  ogród  w  Wiśniczu.  Rzadziej
spotykanym  rozwiązaniem  było  lokalizowanie  ogrodu  wewnątrz  zamkowych  murów
obronnych.  Tak  założono  ogród  w  Zamościu,  który  usytuowano  z  boku  dziedzińca
zamkowego. Na zamku królewskim w Warszawie istniał geometryczny ogród, składający się
z  sześciu  różnej  wielkości  kwater.  Na  równinnym,  płaskim  terenie  założono  ogród
w Łobzowie pod Krakowem. Osnowę ogrodu stanowił pałac, a przestrzeń ogrodu podzielono
na  kwatery  różnej  wielkości,  wypełnione  kwiatami,  ornamentami  bukszpanowymi,  ziołami
i drzewami owocowymi. Oś główną przed pałacem akcentowały dwie symetryczne sadzawki.
Ogród  w Mogilanach  założono  na  grzbiecie  wyniosłego  wzgórza.  Na  głównej  osi
kompozycyjnej  znajdowały  się  pałac  i  parter  ogrodowy  z  akcentem  środkowym  w  postaci
okrągłego  basenu.  Podłużna  część  ogrodu  była  otwarta  na  krajobraz  –  panoramę  Tatr.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W polskich ogrodach renesansowych zamiast drzew zimozielonych stosowano wyłącznie
drzewa liściaste: grab i lipę. Jedynie w kwaterach parteru ogrodowego stosowano
zimozielony bukszpan. Skromniejsze było wyposażenie ogrodu.

Ogrody barokowe
Geometryczny ogród barokowy komponowany był w ścisłym powiązaniu z budowlą

mieszkalną.  Był  również  najdoskonalszą  formą  ogrodu,  która  powstała  w wyniku
długotrwałego  procesu  rozwoju  rezydencji  podmiejskiej  i  wiejskiej.  Wnętrza  ogrodu  były
otwarte  i  zamknięte,  architektura  i  roślinność uporządkowane  według  wspólnych  wzajemnie
się przenikających osi.

Sztuka ogrodowa XVII wieku rozwijała się w dwóch kierunkach. Pierwszy z nich

kontynuował  włoski  styl  ogrodu,  tworząc  dzieła  pełne  przepychu  i  żywiołowej  przyrody.
Drugi  powstał  we  Francji  i  był  wzorem  harmonijnego,  czystego  i  klarownego  ogrodu
francuskiego.  Ogród  ten  charakteryzował  się  bogactwem  najróżniejszych  form  małej
architektury  i  roślinności.  Wszystkie  te  elementy  zlokalizowane  były  na  głównych  osiach
kompozycyjnych.  Pałac  poprzedzała  droga dojazdowa i  dziedziniec, najczęściej  dwudzielny.
Pierwszy był dziedziniec wstępny, a za nim honorowy, okolony bocznymi skrzydłami pałacu.
Za  pałacem  znajdował  się  salon  ogrodowy,  który  stanowił  najbardziej  reprezentacyjną  część
ogrodu,  ozdobioną  parterami.  Ściany  salonu  stanowiły  boskiety  obwiedzione  strzyżonymi
szpalerami.  W boskietach  poprzecinanych  alejami  znajdowały  się  sale  ogrodowe,  gabinety,
labirynty, a w dalszej części ogrodu zwierzyniec i oranżeria. Oś główną założenia akcentował
kanał  wodny  lub  aleja,  łącząc  ogród  z  krajobrazem.  Ogrody  były  bogate  w  formy
architektoniczne  i roślinne,  których  część  pochodziła  z  ogrodów  renesansowych,  ale
w ogrodzie renesansowym otrzymywała bogatszy wystrój, inną lokalizację i znaczenie. Ogród
był  niejako  uzupełnieniem  wnętrz  pałacu.  Sala  ogrodowa  i  gabinet,  które  pełniły  tę  samą
funkcję  w  ogrodzie  co  w  pałacu,  ozdobione  były  parterem  ogrodowym,  fontanną,  rzeźbą,
wgłębnikiem.  Wgłębnik  ozdabiano  rzeźbami,  basenami  wodnymi,  strzyżonymi  szpalerami
czy trejażami.

W celu otrzymania bogatych i różnorodnych form roślinnych stosowano w ogrodach

barokowych

rodzime

gatunki

roślin,

uzupełniane

gatunkami

introdukowanymi

(wprowadzanymi), które dały łatwo się formować w skomplikowane bryły. Bogactwo
roślinne uzupełniane było elementami małej architektury, które stosowano już w ogrodach
renesansowych.

Schody i rampy pełniły funkcję komunikacyjną, mury tarasowe stanowiły

architektoniczną oprawę płaskich tarasów z parterami ogrodowymi, ściśle powiązane z  bryłą
pałacu.  Trejaże  występowały  jako  samodzielne  elementy,  formujące  ściany,  altany
i korytarze.  Tworzyła  je  ażurowa  konstrukcja  w  postaci  kraty,  wykonana  najczęściej
z drewna. Bindaż stanowiła natomiast drewniana konstrukcja z kolebkowym sklepieniem nad
aleją. Belweder budowany najczęściej na obrzeżach ogrodu był niedużą dekoracyjną budowlą
służącą  do  miłego  spędzania  czasu.  Oranżerie,  czyli  parterowe  budynki  z  dużymi  oknami,
służyły  do  uprawy  i  przechowywania  egzotycznych  roślin  w  czasie  zimy.  Nieodłącznym
elementem  ogrodu  barokowego  była  rzeźba,  która  występowała  samodzielnie  na  parterach,
w niszach  strzyżonych  szpalerów,  na  skrzyżowaniu  dróg,  we  wnętrzach  sal  i  gabinetów
ogrodowych,  w  teatrach  ogrodowych.  Rzeźba  towarzyszyła  również  budowlom,  takim  jak
schody, balustrady,  mury oporowe, fontanny,  baseny,  mogła przybierać  formę płaskorzeźby.
Bardzo ważnym  elementem w ogrodzie  barokowym  była woda. Kanał o różnych kształtach,
podkreślał oś główną założenia  i  łączył ogród z krajobrazem. Dynamiczna forma wody była
ujęta  w  fontanny  bogato  zdobione  rzeźbami,  w  wodotryski  tworzące  rytmiczne  układy  czy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wreszcie kaskady wodne, łączone z architektoniczną obudową różnic poziomów terenu.
Charakterystyczne były także tzw. schody wodne, tworzone z wielostopniowych kaskad.

Ogrody barokowe w Polsce powstawały zgodnie z ogólnymi tendencjami panującymi

w europejskiej  sztuce  ogrodowej.  Pierwsze  ogrody  w  nowym  stylu  zakładano
przy rezydencjach  królewskich  i  magnackich.  Przykładami  są  ogrody  na  Wawelu,
przy zamkach  w  Krzyżtoporze,  Podhorcach,  Przecławiu,  Oleszycach,  Wiśniowcu
czy Łodygowicach. Najwybitniejszy przykład ogrodu barokowego w Polsce pochodzi z XVIII
wieku  i  znajduje  się  w  Białymstoku,  a  założony  został  dla  hetmana  Jana  Klemensa
Branickiego.  Kompozycja  oraz  elementy  wyposażenia  ogrodu  były  niepospolite.  Salon
ogrodowy  ozdabiał  okazały  parter  haftowy,  zdobiony  licznymi  rzeźbami  i  kubłowymi
drzewkami.  Z  jednej  strony  otoczony  był  ścianą  boskietów,  a  z  drugiej  znajdował  się
asymetryczny kanał wodny. Salon ogrodowy łączył się ze zwierzyńcem przez bramę i mostek
na  kanale,  ozdobiony  bindażem  i rzeźbami,  usytuowanymi  na  osi  głównej  założenia.
Cały ogród  ozdobiony  był  rzeźbami  figuralnymi,  wazami,  roślinami  strzyżonymi
w geometryczne kształty i roślinami z oranżerii.

Ogrody krajobrazowe XVIII wieku. Zmiana geometrycznej kompozycji ogrodu

na swobodną,  krajobrazową,  dokonywała  się  powoli.  W  kompozycji  ogrodu  regularna
i geometryczna  przestrzeń  zamieniona  zostaje  na  układ  oparty  na  pięknie  naturalnych  form.
Strzyżone  ściany  szpalerów  zastępują  swobodne  grupy  drzew,  klomby,  pojedyncze  drzewa.
Partery  ogrodowe  o  kunsztownym  rysunku  zastępują  trawniki  i  łąki.  Drogi  prowadzone
po liniach krzywych łączą poszczególne części ogrodu. Elementy małej architektury stanowią
jedynie  uzupełnienie  tworzywa  roślinnego.  Zmienia  się  również  przeznaczenie  ogrodu.
W  baroku  był  nieodzowną  oprawą  życia  dworskiego,  a  teraz  jest  przeznaczony  przede
wszystkim dla jednostki.

Ogród w nowym, swobodnym stylu z biegiem czasu przybiera różną postać. W połowie

XVIII w.,  krystalizuje  się  nurt ogrodu sentymentalnego.  Kompozycja  ogrodu jest  całkowicie
swobodna  i  naśladuje  w  sposób  mechaniczny  naturę.  Uwagę  zwracają  kręte  drogi
przechodzące  wśród  naturalnej  roślinności  oraz  bogate  wyposażenie  ogrodu  o  charakterze
sztafażu  (elementy  upiększające  w  formie  postaci  ludzkich  i  zwierzęcych  tworzących  sceny
rodzajowe).  Dekoracja  architektoniczna  nawiązuje  do  tradycji  antycznej  i  średniowiecznej,
a także  do  motywów  sztuki  chińskiej,  tureckiej  czy  islamskiej.  Duża  ilość  dekoracji
i różnorodność stylu architektonicznego sprawiły,  że ogród był  nadmiernie ozdobiony, a tym
samym wyobcowany z otaczającego krajobrazu.

Pod koniec XVII wieku zaznacza się w ogrodach krajobrazowych nowy nurt, nazwany

neoklasycznym. W kompozycji takiego ogrodu brak jest mechanicznego naśladowania natury.
Ogród  i  elementy  jego  wyposażenia  kompozycyjnie  i widokowo  powiązane  były
z otaczającym  krajobrazem  danej  okolicy.  Zarys  linii  brzegowej  zbiorników  wodnych  był
powiązany  z  rzeźbą  terenu.  Udział  elementów  zdobniczych,  takich  jak  egzotyczne  drzewa
i budowle ogrodowe był niewielki.

Jeden z pierwszych ogrodów w duchu nowego stylu krajobrazowego założył Aleksander

Pope  (Poup)  w  1714  roku  w  Anglii.  Ogród  jednak  nie  zachował  się  i  znany  jest  tylko
z opisów.  Ogród  stał  się  w  pełni  swobodny  dzięki  Williamowi  Kentowi,  który  połączył  go
z otaczającym  krajobrazem  i oparł    się  na  efektach  malarskich  przez  kontrastowanie  światła
i cienia.  Akcentował  ważne  miejsca  w  ogrodzie  i  zakończenie  widoków  rzeźbami,
kolumnadami,  wazami,  świątyniami.  Wprowadził  rośliny  zimozielone  w  samodzielnych
grupach i w połączeniu z roślinami liściastymi. Uczniem i kontynuatorem działalności Kenta

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

był Lancelot Brown. Jego ogród był surowy i oszczędny w formy zdobnicze. Do elementów,
które go komponowały, należały woda, drzewa i rzeźba terenu.

Reakcją na skrajny formalizm ogrodów, było pojawienie się w drugiej połowie XVIII

wieku  dwóch  tendencji.  Pierwszą  z  nich  –  orientalizm,  reprezentował  William  Chambers.
Drugą  –  malowniczą,  propagował  Richard  Payne  Knight  i  Uvedale  Price.  Chambers  jako
pierwszy  zastosował  w  ogrodach  elementy  sztuki  chińskiej,  takie  jak:  mosty,  altany,
pawilony. Pierwszym ogrodem był Rockston koło Londynu, w kompozycji którego zestawiał
duże,  otwarte  przestrzenie  wnętrza  ogrodu  ze  zwartym  zadrzewieniem,  stanowiącym  rodzaj
ogrodzenia.  Charakterystyczny  dla  tego  założenia  był  zespół  najróżniejszych  budowli
ogrodowych  w  różnych  stylach  architektonicznych.  Znajdował  się  tam  dom  Konfucjusza,
pagoda,  chińska  altana,  świątynia  Pana,  galeria  antyczna,  kolumnada  koryncka,
turecki meczet, mauretańska Alhambra.

Wśród francuskich ogrodów krajobrazowych duże znaczenie miał Petit Trianon,

urządzony  na  terenie  Wersalu.  Punktem  centralnym  układu  był  klasycystyczny  pałacyk.
Z jednej  strony  znajdował  się  wcześniej  założony  ogród  geometryczny,  a  z  drugiej
krajobrazowy.  Po  latach  przebudowy  w  wyposażeniu  ogrodu  znalazło  się  wiele  budowli
i scen  rodzajowych  o  charakterze  sztafażu.  Powstała  między  innymi  wioska,  którą  tworzył
zespół  budowli  niby  wiejskich  usytuowanych  wokół  jeziorka.  Znajdowały  się  tu:  domek
królowej,  młyn,  kuchnia,  spichlerz,  mleczarnia  i  woliera  (duża  klatka  na  ptaki).  Każda
budowla  znajdowała  się  na  swoim  podwórku  z niewielkim  ogródkiem  i  wydzielona  była
ogrodzeniem.  W  pobliżu  wioski  zlokalizowana  była  holenderia  dla  bydła,  sztuczne  ruiny
i samotnia.

W Polsce ogrody w nowym stylu pojawiły się w drugiej połowie XVIII wieku

i stylizowane  były  na  wzór  ogrodów  francuskich  i  angielskich.  Ogrody  księcia  Kazimierza
Poniatowskiego  w  Warszawie  powstały  jako  jedne  z  pierwszych.  Były  to  Góra,  Solec
i Na Książęcem.  W  kompozycji  tych  ogrodów  połączono  regularny  układ  z  nową  formą
krajobrazową.  Na  Książęcem  prowadziła  prosta  aleja,  obsadzona  po  obu  stronach  dwoma
rzędami drzew. Ogród warzywny i budynki gospodarcze rozplanowano geometrycznie. Dalej
ogród  kształtowano  jako    nieregularne  masywy  drzew  z  licznymi  otwartymi  łąkami,  wśród
których prowadzono kręte dróżki. W ogrodach wznoszono wiele budowli ogrodowych, groty,
oraz podziemne przejścia.

Ogród księżnej Lubomirskiej w Mokotowie składał się z dwóch części: górnej i dolnej,

podskarpowej. Ogród górny miał kształt geometryczny i był przeznaczony na warzywnik
i sad. Na koronie skarpy usytuowano pałac. Ogród pod skarpą stworzono jako krajobrazowy.
Kręte drogi biegły wśród naturalnie ukształtowanych grup zieleni, prowadząc do licznych
budowli ogrodowych: grot, sztucznych ruin, chat, altan chińskich, eksedry korynckiej, pasieki
na wyspie, mostków, kaskad, sarkofagu Rousseau i wielu innych.

Do ogrodów o charakterze sentymentalnym zaliczmy Powązki księżnej Czartoryskiej czy

Arkadię,  należącą  do  dóbr  Radziwiłłów.  Kompozycja  ogrodu  w  Arkadii  była  całkowicie
swobodna,  a  jej  motywem  przewodnim  stał  się  mit  arkadyjski  (wiąże  w  sobie  symbole
szczęścia,  miłości  i  tragedii  śmierci).  Budowle,  takie  jak:  świątynia,  arkady,  sztuczne  ruiny,
amfiteatr,  cyrk  rzymski,  chaty,  akwedukt,  sarkofagi,  tworzyły  różnorodne  sceny  zestawione
kontrastowo. Większość budowli skupiona była wokół dużego stawu z wyspą.

Odmienny typ założenia krajobrazowego stanowią Łazienki Królewskie. Kompozycja

ogrodu,  jego  powiązanie  z  otoczeniem,  ograniczona  liczba  budowli  ogrodowych  sprawiają,
że Łazienki zalicza się do ogrodów neoklasycznych. Osnową kompozycji jest oś wodna, którą
tworzy  zespół  trzech  stawów.  Głównym  punktem  i  dominantą  całego  układu  jest
klasycystyczny  pałac  Na  Wodzie.  Promieniste  osie  widokowe  zbiegały  się  przed  pałacem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i łączyły go z atrakcyjnymi budowlami w obrębie parku i poza jego granicami.
Uzupełnieniem była Pomarańczarnia z teatrem i Pałac Myśliwiecki wraz z otoczeniem.

Ogrody XIX wieku
Pod koniec XVIII wieku krystalizuje się kolejny nurt w sztuce ogrodowej, nazwany

romantycznym,  którego  lata  świetności  przypadają  na  pierwszą  połowę  XIX  wieku.  Ogród
romantyczny poprzez swoją różnorodność kompozycji ma oddziaływać  na uczucia  i  nastroje
zwiedzających.  Za  najistotniejsze  uważa  się:  nieregularność,  nagłą  zmienność,  niezwykłość
i surowość.  W  ogrodzie  efekty  malowniczości  można  uzyskać  przez  występowanie  ruin
wśród bujnej roślinności lub skalistych urwisk w połączeniu z łąkami, albo przez zestawienia
np. ściany  lasu  z  łąką  lub taflą  jeziora. Malowniczo wyglądało  również  zestawienie  budowli
w stylu gotyckim z naturalnym krajobrazem.

W połowie XIX wieku powstał styl naturalistyczny, który rozwinął się dzięki rosnącej

wiedzy z zakresu nauk przyrodniczych. Kompozycja takiego ogrodu oparta była
na elementach naturalnych: wodzie, roślinności i rzeźbie terenu.

Pod koniec XIX wieku w sztuce ogrodowej wykształcił się styl zwany obwodnicowym

(kaligraficznym). O nazwie zadecydował kształt i przebieg dróg prowadzonych starannie,
po szerokich łukach. Roślinność w tych ogrodach sadzono najczęściej na skrzyżowaniu dróg.

Pierwsze ogrody romantyczne powstały w Anglii w posiadłościach czołowych

propagatorów tego  stylu.  W  ogrodach komponowano  sceny  majestatyczne,  które olśniewały
wspaniałością i ogromem tworów natury: wielkich skał, ośnieżonych szczytów gór, szerokiej
tafli  jeziora,  starej  dąbrowy.  Sceny  melancholijne  lokalizowano  w  miejscach  zacisznych,
a więc  w  ruinach,  przy  starych  grobowcach  lub  kaplicach  z  cmentarzem.  Sceny  rustykalne
powiązane  były  z  terenami  użytkowymi.  Sceny  egzotyczne  komponowano,  używając
egzotycznych  roślin.  Sceny  zatrważające  nawiązywały  do  osobliwości  przyrody  –  most  nad
przepaścią,  urwisko  skalne,  rzeka  lub  wodospad w  jaskini,  rozerwane  skały.  Sceny pogodne
lokalizowano  w  miejscach  przestronnych,  pełnych  światła,  z  bogatą  roślinnością.
Nieodzownym  elementem  ogrodów  romantycznych  była  woda.  Najczęściej  w  ogrodach
spotkać  można:  staw,  sadzawkę,  angielską  rzekę  (staw  ukształtowany  w  serpentynę).
Początek i koniec serpentyny maskowano rzeźbą terenu i grupami drzew i krzewów. Innymi,
sztucznie  kształtowanymi  formowanymi,  były  źródła  z  zamaskowanym  i  kamieniami
wypływem  wody,  strumienie  o  krętych  korytach,  efektowne  wodospady.  Dopełnieniem
kompozycji  były groty, ruiny (uważane za malownicze), skały i olbrzymie głazy. Do ogrodu
wprowadzono  również  lapidaria,  na  których  gromadzono  starte  rzeźby  we  fragmentach
oraz ozdobne części budowli z odległych epok jak: gzymsy, bębny kolumn, kartusze, kapitele,
które  wmurowywano  w  ściany  nowych  budowli  ogrodowych  lub umieszczano  na  trawniku,
pod  drzewem.  W  ogrodzie  znajdowały  się  też  budowle  ogrodowe,  takie  jak  altana,  kiosk,
belweder itp.

Do jednych z pierwszych angielskich ogrodów romantycznych zaliczyć można

Stourhead. Na początku XIX wieku powstał ogród Alton Towers.

Od początku okresu wiktoriańskiego (1830 – 1900) zaczęto coraz częściej wprowadzać

do ogrodów formy geometrycznych parterów zlokalizowanych w najbliższym otoczeniu
budowli mieszkalnej. Były to zazwyczaj partery kwiatowe, ozdabiane strzyżonymi drzewami,
basenami, rzeźbami, balustradami. W wielu ogrodach zachowano trawniki.

We Francji z początkiem XIX wieku nastąpił intensywny rozwój ogrodów

krajobrazowych  o  cechach  stylu  romantycznego.  Najlepszym  przykładem  jest  Malmaison,
którego  kompozycja  składała  się  z  kilku  odmiennie  ukształtowanych  części.  Pałac
i dziedziniec  były  poprzedzone  gwiaździstym  układem  alej  z  głównym  dojazdem  do  placu
i drogami  do  jazdy  konnej  wraz  z  okrągłym  maneżem,  czyli  zamkniętym  pomieszczeniem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

do jazdy konnej i ujeżdżania koni. Dziedziniec przekształcono w niewielki ogród, sąsiadujący
z małym boskietem i ogrodem warzywno – kwiatowym. Za pałacem znajdował się obszerny
ogród, w którym umieszczono pawilony, obeliski, grobowce oraz główny element ozdobny –
strumień wijący się po całym terenie.

W Polsce dla zachowania ducha narodowego i podtrzymania wiary w zwycięstwo

wolności,  ustawiano  w  ogrodach  monumenty  upamiętniające  bohaterów  narodowych.
Przykładem ogrodu romantycznego są Puławy. W jego kompozycji zachowano niektóre aleje
barokowe,  budowle  i  basen  na  dziedzińcu.  Wybudowano  wiele  nowych  pawilonów:  domek
grecki,  domek  gotycki,  domek  żółty,  pałacyk  Marynki,  altana  chińska.  Dla  uczczenia  osób
zasłużonych  dla  kraju  ustawiono  w  parku  liczne  pamiątkowe  kamienie  i  monumenty.
Z ogrodem powiązana była pustelnia w Parchatce i ogród na kępie pod skarpą. Piękny ogród
powstał  w  Natolinie.  Pałac  usytuowano  na  koronie  skarpy  i  otoczono  ogrodem.
Wśród klombów,  grup  drzew  i  krzewów  wzniesiono  liczne  budowle  ogrodowe:  świątynię
dorycką, most i bramę mauretańską, holendernię, neogotycką kapliczkę.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakimi cechami charakteryzowały się ogrody starożytności?
2.  Jak wyglądały ogrody starożytności przy domach prywatnych?
3.  Czym charakteryzowały się ogrody publiczne w starożytnej Grecji?
4.  Co to jest gimnazjon?
5.  Czym różniły się ogrody prywatne w starożytnym Rzymie i Grecji?
6.  Czym różniły się ogrody publiczne w starożytnym Rzymie i Grecji?
7.  Jakie elementy miały wpływ na powstawanie ogrodów w średniowieczu?
8.  Jak można zdefiniować pojęcie wirydarza?
9.  W jakim celu zakładano ogrody wokół klasztorów w średniowieczu?
10.  W jaki sposób zorganizowana była przestrzeń ogrodu renesansowego?
11.  Jakie istotne elementy posiadał ogród renesansowy?
12.  Jak wyglądał parter ogrodu renesansowego?
13.  Jakie elementy małej architektury znajdowały się w ogrodzie renesansowym?
14.  Jakie cechy charakterystyczne posiadał ogród barokowy?
15.  Jakie elementy architektoniczne można wymienić w ogrodach barokowych?
16.  Jaki typ roślinności przeważał w ogrodach barokowych?
17.  Jaką rolę odgrywała woda w ogrodach barokowych?
18.  W  jaki  sposób  zmieniła  się  geometryczna  kompozycja  ogrodów  krajobrazowych

XVIII wieku?

19.  Jaki styl ogrodów krajobrazowych dominował w Polsce w drugiej połowie XVIII wieku?
20.  W jaki sposób ogród romantyczny miał oddziaływać na obserwatora?
21.  Jakie elementy kształtowały atmosferę ogrodów romantycznych?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przygotowanych tekstów dotyczących ogrodów krajobrazowych w różnych

epokach historycznych, wypisz zasady kształtowania krajobrazu charakterystyczne dla danej
epoki. Dokonaj analizy różnic i podobieństw w zasadach kształtowania się krajobrazów
na przestrzeni wieków.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść przygotowanych tekstów dotyczących ogrodów krajobrazowych

w różnych epokach,

2) wypisać na kartkach zasady kształtowania krajobrazu charakterystyczne dla danej epoki,
3) przeanalizować różnice i podobieństwa w zasadach kształtowania się krajobrazów

na przestrzeni wieków,

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

2 lub 3 teksty dotyczące opisów ogrodów krajobrazowych w różnych epokach,

–

kartki papieru,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Dobierz nazwy roślin wykorzystywanych w kształtowaniu architektury krajobrazu

do odpowiedniej epoki historycznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować nazwy roślin umieszczonych na samoprzylepnych kartkach,
2) przeanalizować fragmenty rozdziału podręcznika: „Historia architektury i sztuki

ogrodowej” dotyczące roślinności,

3) dobrać nazwy roślin, którymi kształtowano architekturę krajobrazu, do odpowiedniej

epoki historycznej,

4) dokleić samoprzylepne kartki z nazwami roślin do odpowiedniej epoki historycznej,
5) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

samoprzylepne kartki z nazwami roślin,

–

plansze z zaznaczonymi epokami historycznymi,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia.

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj przygotowane teksty mówiące o założeniach ogrodowych w Polsce

i na świecie. Zapisz w notatniku różnice i cechy wspólne założeń w poszczególnych epokach
historycznych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować teksty mówiące o założeniach historycznych w poszczególnych epokach

w Polsce i na świecie,

2) wskazać oraz wynotować różnice i cechy wspólne założeń ogrodowych dla każdej z epok

w Polsce i na świecie,

3) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

2 lub 3 teksty mówiące o założeniach ogrodowych w różnych epokach historycznych,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Na podstawie przedstawionych detali architektonicznych i ogrodowych (w postaci

modeli, zdjęć, przeźroczy) rozpoznaj style w architekturze krajobrazu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować zaprezentowane detale,
2) przeczytać nazwy stylów występujących w architekturze krajobrazu zapisanymi

na karteczkach,

3) ustawić odpowiednią karteczkę z nazwą stylu przy grupie przedstawionych detali,
4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

detale architektoniczne i ogrodowe w postaci modeli, fotografii, itp.,

–

karteczki z nazwami stylów występujących w architekturze.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić cechy charakterystyczne starożytnych ogrodów?

2) opisać wygląd ogrodów starożytnych zakładanych przy domach

prywatnych?

3) wyjaśnić pojęcie gimnazjonu ?

4) wyjaśnić różnice między ogrodami prywatnymi w starożytnym Rzymie

i Grecji?

5) wyjaśnić różnice między ogrodami publicznymi w starożytnym Rzymie

i Grecji?

6) wymienić, które elementy miały wpływ na powstawanie ogrodów

w średniowieczu?

7) zdefiniować pojęcie wirydarza?

8) wyjaśnić, w jakim celu zakładano ogrody wokół klasztorów?

9) opisać, w jaki sposób zorganizowana była przestrzeń ogrodu

renesansowego?

10) wymienić istotne elementy ogrodu renesansowego?

11) opisać wygląd parteru ogrodu renesansowego?

12) wyliczyć elementy małej architektury znajdujące się w ogrodzie

renesansowym?

13) wymienić elementy architektoniczne ogrodu barokowego?

14) określić typ roślinności występujący się w ogrodach barokowych?

15) opisać rolę wody w ogrodach barokowych?

16) wyjaśnić, w jaki sposób zmieniła się geometryczna kompozycja ogrodów

krajobrazowych XVIII wieku?

17) wskazać, jaki styl ogrodów krajobrazowych dominował w Polsce

w drugiej połowie XVIII wieku?

18) wymienić elementy kształtujące atmosferę ogrodów romantycznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Współczesna architektura krajobrazu

4.7.1. Materiał nauczania

Wiek XX przyniósł wiele zmian w sztuce ogrodowej. Oprócz ogrodu prywatnego

przy willi  miejskiej  intensywnie  rozwijają  się,  kontynuując  tradycje  XIX  wieku,  miejskie
założenia publiczne. Najpierw są one określane jako miasto – ogród, potem terenami zieleni,
a następnie  w  skrócie  –  zielenią.  Zieleń  rozumiana  jest  jako  miejska,  towarzysząca,
komunikacyjna,  otwarta,  itp.,  niezbędna  w  kształtowaniu  przestrzeni  nowej  cywilizacji.
Wiek XX  przynosi  również  nieznany  dotąd  aspekt  działania  człowieka  w  naturze  –
jej ochronę  i ratowanie  przed  całkowitym  zniszczeniem,  od  niedawna  nazywany  strategią
zrównoważonego rozwoju. Na przełomie XIX i XX wieku na kształtowanie sztuki ogrodowej
wpłynęła  secesja  –  nowy  kierunek  w  sztuce,  który  w  swoich  założeniach  odrywał  się
od działań  akademickich  i  historyzujących.  Typowa dla  secesji  ornamentyka  daje  się przede
wszystkim  odnaleźć  w  ogrodach,  w  układach dróg. Drogi,  ścieżki  i  place  miały  specyficzne
płynne,  asymetryczne  i  krzywoliniowe  układy.  Z  początkiem  XX  stulecia,  oprócz  nurtu
secesyjnego  w  sztuce  ogrodowej  rozwija  się  modernizm,  który  wprowadza  rozwiązania
geometryczne.  W  tym  czasie  powstaje  kompozycja  nazwana  ogrodem  domowym,  w  której
budynek  funkcjonalnie  i  kompozycyjnie  łączy  się  z  ogrodem,  a  duże  okna  i  szklane  ściany
ułatwiają wzajemne przenikanie wnętrz ogrodu i domu.

W drugiej połowie XX wieku brak jest dominacji jednego stylu w sztuce ogrodowej.

Kontynuowana  jest  i  doskonalona  forma  ogrodu  prywatnego  przy  domu  oraz  parku
miejskiego.  Oprócz  działań  w  skali  miejsca,  planuje  się  cały  system  zieleni  w  ujęciu
kompleksowym,  odpowiednio  do  zadań,  jakie  ma  spełniać  w  całym  mieście.  Pod  koniec
XX wieku  obszar  kompleksowego  działania  i  kształtowania  zieleni  znacznie  się  powiększa.
Obejmuje  swoim  zasięgiem  nie  tylko  tereny  miasta  czy  najbliższego  otoczenia  aglomeracji
miejskiej, ale także całe regiony geograficzne. W ogrodach XX wieku kompozycje kształtuje
roślinność, najczęściej rodzima. Intensywnie prowadzone prace przez hodowców i szkółkarzy
nad  nowymi  odmianami  rodzimych  gatunków,  dały  wspaniałe  efekty.  Stosowano
je we wszystkich  typach  założeń  ogrodowych.  Do  najbardziej  charakterystycznych,
wprowadzonych do uprawy, należą: kalina sztywnolistna i koreańska, kolkwicja chińska, lilak
zwisłokwiatowy.  Cenne  w  kompozycjach  ogrodowych  były  byliny:  lilie,  irysy,  floksy,
liliowce, itd. Zwiększono hodowlę róż, które rosną w ogrodach przydomowych i miejskich.

W Polsce na początku XX wieku projektuje Walerian Kronenberg. Prócz ogrodów

dworskich, projektował park sportowy Agrykola w Warszawie, park w Zamościu, park
Sienkiewicza w Lodzi.

W okresie międzywojennym rozwinął się w polskiej sztuce ogrodowej nurt

modernistyczny.  W  nowych  ogrodach  punktem  wyjścia  stała  się  synteza  stylu
architektonicznego  i  krajobrazowego.  Z  ogrodów  miejskich  ciekawe  kompozycje  otrzymały
parki  w  Warszawie  –  Sowińskiego  na  Woli,  Mokotowski,  Zieleniec  Wielkopolski,
Żeromskiego, aleja wjazdowa Wyścigów Konnych na Służewcu. W kompozycji tych parków
zwraca  uwagę  architektoniczna  przestrzeń  uformowana  z  roślin,  traktowanych  jak  bryły
o określonych cechach plastycznych, zestawionych asymetrycznie lub rytmicznie.

Ogromne straty poniosła europejska sztuka ogrodowa na skutek działań II wojny

światowej. Na kształt ogrodów, zwłaszcza miejskich, ich funkcje i wyposażenie, miała wpływ
sytuacja społeczno – polityczna i ustrój państwa. W krajach bloku socjalistycznego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

po II wojnie  światowej  powstają  parki  kultury.  Głównym  ich  zadaniem  było  zapewnienie
warunków  do  rozrywki,  wypoczynku,  masowej  edukacji  mieszkańców  pod  względem
kulturalno  –  oświatowym  i  społeczno  –  politycznym.  W  wyposażeniu  parku  znalazły  się
urządzenia  do  zajęć  sportowych,  pawilony  wystawowe,  świetlice,  estrady  koncertowe,
parkiety  do  tańca.  Typowym  tego  przykładem  jest  Śląski  Park  Kultury  w  Chorzowie,
założony na obszarze o urozmaiconej rzeźbie terenu, ze wzgórzami i wzniesieniami, licznymi
stawami  i  istniejącym  młodym  drzewostanem  leśnym.  Na  600  ha  zaplanowano  budowę
planetarium,  teatru  na  wolnym  powietrzu,  przystani  kajakowej,  itp.  Innym  parkiem  z  tego
okresu  jest  Centralny  Park  Kultury  na  Powiślu  w  Warszawie,  który  wchłonął  tereny
zabytkowych  ogrodów  księcia  podkomorzego  Poniatowskiego  i  dawnego  Jazdowa.  Parki
kultury  w  Powsinie  i  na  Bielanach  utworzono  z  zachowaniem  naturalnych  drzewostanów
lasów, wprowadzając niezbędne wyposażenie.

Początki ochrony przyrody sięgają XIX wieku. Najintensywniejsze prace na rzecz

zachowania  naturalnego  środowiska  przypadają  na  drugą  połowę  XX  wieku.  Szybki  rozwój
techniki,  działalności  gospodarczej,  brak  dbałości  o  naturę,  spowodowały  zniszczenia
w krajobrazie.  Nasiliły  się  więc  działania  zmierzające  do  ochrony  środowiska  i  racjonalnej
gospodarki.  Postęp  techniczny  i  wiedza  człowieka  mają  służyć  ochronie  środowiska,  która
realizowana jest planowo i świadomie z udziałem całego społeczeństwa.

Na formę krajobrazu XX wieku oddziaływały dwie skrajnie przeciwstawne formy

gospodarki:  uprawowa  i  przemysłowa.  Nie  bez  znaczenia  były  stosunki  społeczno  –
gospodarcze.  Np.  po  uwłaszczeniu  chłopów  pojawiła  się  w  krajobrazie  drobniejsza
szachownica pól i postępujące rozproszenie zabudowy. Wzrost znaczenia przemysłu i rozwój
komunikacji,  a  co  za  tym  idzie  powstanie  klasy  robotniczej,  stało  się  również  ważnym
zagadnieniem  krajobrazowym.  Rozbudowujące  się  fabryki,  które  zaczęły  zmieniać  się
w pewnych  okręgach  w  zagłębia  przemysłowe,  pokrywały  chaotyczną  zabudową
i urządzeniami  coraz  większe  przestrzenie.  Konsekwencją  tego  stał  się  nieregularny  rozwój
miast  i  coraz  większych  przedmieść.  Nastąpiły  radykalne  zmiany  w  ukształtowaniu  terenu,
prowadząc na terenach uprzemysłowionych nierzadko do jej całkowitego przekształcenia.

W skali

krajobrazowej

elementy

kompozycyjne

układają

się

zasadzie

przeciwstawnych  światów:  przemysłowego  –  tworzącego  żywiołowo  formy  pozbawione
z reguły  waloru  estetycznego  i zmierzające  do  dewastacji  oraz  rolniczego  –  utrzymującego
ciągle  jeszcze  w wielu  wypadkach  przesłanki  estetyczne,  zmierzające  do  naturalistycznego
komponowania  otoczenia.  Rozwijająca  się  urbanizacja  staje  jak  gdyby  na  pograniczu  tych
dwóch  ujęć,  próbując  wykształcić  swe  własne  formy  krajobrazowe  na  bazie  ładu
przestrzennego  miasta,  zabezpieczenia  terenów  do  wypoczynku  oraz  rozpoczynając  akcję
ochrony  krajobrazu  naturalnego  czy  pierwotnego  przez  tworzenie  rezerwatów  i  parków
narodowych.  Na  tym  gruncie  kształtuje  się  nowa  cywilizacja,  zmierzająca  do  przywrócenia
ładu i harmonii między gospodarką przemysłową, uprawową i miejską – usługową.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  W jaki sposób zmieniła się sztuka ogrodowa z nastaniem XX wieku?
2.  Jakie można wyróżnić rodzaje terenów zieleni?
3.  W jaki sposób nurt zwany secesją wpłynął na sztukę ogrodową na początku XX wieku?
4.  Na czym polega kompozycja zwana ogrodem domowym?
5.  Roślinność jakiego pochodzenia kształtuje kompozycje ogrodów miejskich?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. W jaki sposób na kształt ogrodów miejskich wpłynęła sytuacja społeczno-polityczna

państwa?

7.  W jaki sposób zmieniała się funkcja parków miejskich w XX wieku?
8.  Kiedy rozpoczęły się działania na rzecz ochrony środowiska?
9.  Jak zmieniał się krajobraz rolniczy w XX wieku?
10.  W jaki sposób przemysł przyczynił się do ukształtowania terenu naszego kraju?
11.  Czy  rozwijająca  się  urbanizacja  wpłynęła  w  zasadniczy  sposób  na  zmiany  krajobrazu

w naszym kraju?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przygotowanych opisów współczesnych terenów zieleni wypisz,

w notatniku, słowa i zwroty charakterystyczne dla poszczególnych terenów. Podkreśl te słowa
i zwroty, które powtarzają się w poszczególnych opisach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować przygotowane teksty opisujące współczesne tereny zieleni,
2) podkreślić ołówkiem w tekście słowa i zwroty charakterystyczne dla współczesnych

terenów zieleni,

3) sporządzić notatkę zgodnie z poleceniem ćwiczenia,
4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

teksty opisujące współczesne tereny zieleni,

–

ołówek,

–

gumka,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Z zestawu wielu kartek, na których kryją się nazwy roślin, elementów architektury

oraz elementów kompozycji ogrodów wybierz te, które charakteryzują ogrody współczesne
i naklej je na przygotowanej planszy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować nazwy roślin zapisane na kartkach,
2) podzielić kartki na trzy kategorie: rośliny, elementy architektury, elementy kompozycji

ogrodów,

3)  wybrać z każdej kategorii te kartki, które odpowiadają założeniom ogrodów XX wieku,
4)  przykleić na planszy na odpowiednim polu wybrane kartki,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

zestaw samoprzylepnych kartek z wyrazami zawierającymi: nazwy roślin, elementów
architektury, elementy kompozycji ogrodów,

–

plansza z zaznaczonymi polami odpowiadającymi poszczególnym kategoriom.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Z przedstawionych charakterystyk kompozycji ogrodów z różnych epok historycznych

wybierz tę, która odpowiada współczesnej kompozycji ogrodowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować przedstawione charakterystyki kompozycji ogrodowych z różnych epok,
2)  wybrać charakterystykę odpowiadającą kompozycji ogrodów współczesnych,
3)  uzasadnić swój wybór,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

charakterystyki kompozycji ogrodowych z różnych epok.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, jak zmieniała się sztuka ogrodowa z nastaniem XX wieku?

2) wymienić rodzaje terenów zieleni?

3) omówić, w jaki sposób nurt zwany secesją wpłynął na kształtowanie się

sztuki ogrodowej XX wieku?

4) opisać, na czym polega kompozycja zwana ogrodem domowym?

5) scharakteryzować jakiego pochodzenia roślinność kształtuje

kompozycje ogrodów miejskich?

6) scharakteryzować, w jaki sposób na kształt ogrodów miejskich

wpłynęła sytuacja społeczno-polityczna państwa?

7) opisać, jak zmieniała się funkcja parków miejskich w XX wieku?

8) określić, kiedy rozpoczęły się działania na rzecz ochrony środowiska?

9) określić, jak zmieniał się krajobraz rolniczy w XX wieku?

10) wyjaśnić, w jaki sposób przemysł przyczynił się do ukształtowania terenu

naszego kraju?

11) wyjaśnić, jak rozwijająca się urbanizacja wpłynęła na zmiany krajobrazu

w naszym kraju?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Elementy architektury ogrodowej

4.8.1. Materiał nauczania

Architektura ogrodowa zmieniała się wraz ze zmianami zachodzącymi w literaturze,

sztuce,  historii,  itp.  Historia  architektury  ogrodowej  omówiona  została  w  rozdziale  6  tego
opracowania  i  tam  też  wymienione  zostały  najbardziej  charakterystyczne  jej  elementy
dla danej  epoki  czy  stylu.  W  poniższym  opracowaniu  zostaną  przybliżone  i  wyjaśnione
niektóre  pojęcia  związane  z  elementami  architektury  ogrodowej.  Większość  z  nich
występowała  i  występuje  do  naszych  czasów  w  ogrodach  historycznych.  Hasła  oraz
ich objaśnienia  pochodzą  z  podręcznika  „Podstawy  architektury  krajobrazu,  cz.  II”
opracowany przez zespół: E. Gadomska, A. Różańska, D. Sikora.

Aha – zamaskowana w terenie granica ogrodu, kształtowana najczęściej w postaci

suchego rowu o stromych skarpach porośniętych roślinami, biegnącego miękką, płynną linią.
Funkcję ukrytej granicy ogrodu mogły też pełnić inne elementy terenu, takie jak skały,
zbiorniki wodne, wzniesienia, uskoki tarasowe na stoku.

Atrium – nieduży prostokątny dziedziniec z centralnie umieszczonym basenem.
Attyka – ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycików, wieńczących elewację

budowli, znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym.

Avant – cour – dziedziniec wstępny usytuowany na osi głównej kompozycyjnej przed

dziedzińcem honorowym w zespołach pałacowo – ogrodowych baroku i klasycyzmu.

Belweder – specjalnie urządzony punkt widokowy w ogrodzie w postaci tarasu, kopca,

altany lub innej budowli ogrodowej z ażurowymi prześwitami. Kieruje wzrok przebywającej
w nim osoby na starannie wybrany fragment ogrodu lub daleki krajobrazowy widok.

Eksedra – w architekturze starożytnej Grecji i Rzymu przestrzeń ograniczona kolumnadą

rozmieszczoną  na  planie  półkola,  nie  przykryta,  z  miejscami  do  siedzenia,  przeznaczona
do wypoczynku.  Także  półokrągła  nisza  umieszczana  w  greckich  gimnazjonach,  palestrach,
domach  mieszkalnych  jako  zakończenie  perystylu.  W  nowożytnej  sztuce  ogrodowej  wolno
stojący  element  ogrodowy  w  postaci  półkolistej  niszy,  kolumnady,  muru  zdobionego
podziałami architektonicznymi.

Ermitaż (pustelnia) – położona na uboczu budowla ogrodowa w formie małego domku,

przeznaczona do rozmyślań, kontemplacji lub na małe przyjęcia.

Gabinet ogrodowy – wnętrze ogrodowe wewnątrz boskietu skomponowane na planie

prostokąta lub kwadratu, wyposażone w rzeźby, fontanny, ławki, stoliki; służy
do wypoczynku.

Herma – element architektoniczny w formie czworokątnego słupa, zwężającego się

zazwyczaj ku dołowi, zwieńczonego głową lub popiersiem.

Holendernia – ozdobna obora dla bydła pasącego się na polanach i łąkach ogrodowych.
Klomb – swobodna forma roślinności drzewiastej w ogrodzie, przybierająca postać

komponowanej naturalności. Obrys klombu miał postać koła lub elipsy z lekkim
wypiętrzeniem w celu podkreślenia wertykalności kompozycji. Rośliny sadzono
od najwyższych na środku do najniższych na obrzeżu klombu.

Kolumnada – jeden lub kilka rzędów kolumn połączonych ze sobą belkowaniem

lub łukami arkadowymi. Może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną. Stanowi
najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę
wolno stojącą.

Krużganek – ciąg komunikacyjny, biegnący wzdłuż zewnętrznych ścian budynku,

najczęściej od strony dziedzińca, otwarty arkadami filarowymi lub kolumnowymi, przykryty
stropem lub sklepieniem krzyżowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Lapidarium – teren w ogrodzie, gdzie gromadzono fragmenty rzeźb, posągów

lub budynków pochodzących z odległych epok.

Loggia – pomieszczenie otwarte na zewnątrz arkadami, zwykle przesklepione,

usytuowane zazwyczaj w elewacji budynku na całej jej szerokości lub na krótszym odcinku,
zamknięte kompozycyjnie, służące głównie jako miejsce wypoczynkowe i widokowe.

Maszkaron – rzeźbiarski motyw dekoracyjny w kształcie stylizowanej głowy ludzkiej

o groteskowych rysach, stosowany jako plastyczna oprawa ujęcia wypływu wody.

Menhir – pionowa skała, początkowo nieobrobiona, później rzeźbiona, będąca

uosobieniem dobrego ducha opiekuńczego.

Nimfeum – ozdobna budowla ogrodowa nawiązująca do tradycji antycznego miejsca

kultu nimf, która odżyła w renesansie i kontynuowana była w baroku. Odznaczało się
bogactwem form architektonicznych, zawsze wyposażone w rzeźby i elementy wodne:
fontanny, baseny, niespodzianki wodne.

Pagoda – świątynia buddyjska, najczęściej w formie wieży.
Pergola – budowla ogrodowa składająca się z dwóch słupów, podtrzymujących poziomą

konstrukcję kratową, na której rozpinane są rośliny pnące.

Perystyl – dziedziniec lub ogród otoczony dookoła portykiem kolumnowym.
Portyk – zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub

rzędem filarów, sięgających jednej lub dwóch kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne
wejście, często zwieńczona trójkątnym frontonem. Wysunięta ku przodowi lub wgłębiona.

Stela – rodzaj pomnika nagrobnego, początkowo w postaci prostokątnej płyty

zwieńczonej palmetą (motyw dekoracyjny w formie rozłożonego wachlarzowo,
symetrycznego liścia palmy), później o zróżnicowanej formie rzeźbiarskiej.

Sztafaż – wprowadzenie elementów upiększających do ogrodu, często w formie postaci

ludzkich i zwierzęcych, oraz tworzenie z nich scen rodzajowych.

Trejaż (treliaż) – drewniana krata porośnięta roślinami pnącymi, tworząca ściany

ogrodowych wnętrz i ciągów. Szczególnie charakterystyczna dla ogrodów barokowych.

Wirydarz – kwadratowy lub prostokątny ogród wewnątrz zabudowań klasztornych,

otoczony krużgankiem, otwierającym się do niego arkadami. Miał geometryczny podział
płaszczyzny, środek akcentowany był studnią, fontanną lub ozdobnym drzewem.

Do małej architektury ogrodowej w czasach współczesnych zalicza się: murki oporowe

i kwiatowe,  schody,  tarasy,  mostki,  altanki,  ławki,  pergole,  trejaże  i  inne  konstrukcje
pod pnącza  oraz  ogrodzenia.  Nie  można  wziąć  pod  uwagę  urządzeń  przeznaczonych
do zabawy  dla  dzieci:  piaskownice,  karuzele,  przeplotnie,  zjeżdżalnie  oraz  większych
obiektów takich jak: amfiteatry, tory saneczkowe, urządzenia gospodarcze, np. śmietniki.

Murki kwiatowe – mają wysokość 15 – 30 cm i służą do obramowania rabat

kwiatowych, których wydzielenie jest uzasadnione plastycznie; mogą mieć formę schodkową.

Murki oporowe – wznoszone tam, gdzie występuje różnica poziomów między sąsiednimi

poziomami terenu. Zabezpieczają przed osuwaniem się gruntu, a ich wysokość nie przekracza
1,20 m.; wykonywane są z cegły klinkierowej, betonu, kamienia.

Schody – pełnią funkcję użytkową oraz estetyczną. Wykonywane jako: ziemne

wzmocnione drewnem, z płyt betonowych, z kamienia, z cegły klinkierowej, z betonu,
żelbetu. Wysokość stopni nie powinna być większa niż 12 – 15 cm, a szerokość 30 – 35 cm.

Tarasy – wykonuje się na ogół przy budynkach oraz w miejscach, w których rozciąga się

interesujący widok. Wzniesione ponad teren mają zapewnić obserwatorowi rozległy widok.

Mostki – wznosi się nad strumykami lub przewężeniami stawów ogrodowych. Wykonuje

się je z żelbetu, drewna lub stali.

Konstrukcje dla pnączy – to przede wszystkim: bramki, trejaże i pergole. Bramka ma

prostą konstrukcję, która składa się z dwóch słupków z poprzeczkami, po której pną się
rośliny. Trejaż jest ażurową ścianą do której przypina się pnącza. Pergola stanowi połączenie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kilku bramek ażurowym dachem. Roślina pnąc się po niej tworzy zacienione i zaciszne
miejsce.

Pojemniki na rośliny – mogą być betonowe, drewniane, wiklinowe. Obsadzane

są różnymi roślinami zarówno trwałymi jak i sezonowymi. Ustawiane mogą być w parkach,
ogrodach, ulicach i miejskich placach.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. W jaki sposób można wyjaśnić pojęcie „eksedra”?
2. Jaką nazwą określany jest nieduży prostokątny dziedziniec z centralnie umieszczonym

basenem?

3.  Co to jest attyka?
4.  W jaki sposób można wyjaśnić pojęcie „belweder”?
5.  Co to jest ermitaż?
6.  W jaki sposób można opisać klomb?
7.  Czym się różni kolumnada od krużganka?
8.  Jaką rolę spełniał gabinet ogrodowy?
9.  Jak  nazywał  się  teren  w  ogrodzie,  gdzie  gromadzono  fragmenty  rzeźb,  posągów

pochodzących z odległych epok?

10.  Co to jest stela?
11.  Czym charakteryzował się wirydarz?
12.  Jaką funkcję spełniały schody w kompozycji ogrodu?
13.  Jakie znasz konstrukcje wsporcze dla pnączy?
14.  Z jakich materiałów wykonywane były w ogrodach pojemniki na rośliny?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na jednych kartkach zapisano nazwy elementów architektury ogrodowej, a na drugich

podano ich objaśnienie. Dopasuj kartki z objaśnieniami do odpowiednich nazw.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować nazwy elementów architektury ogrodowej zapisane na kartkach,
2)  przeanalizować podane objaśnienia elementów architektury ogrodowej,
3)  przyporządkować nazwy odpowiednim objaśnieniom,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartki z nazwami elementów architektury ogrodowej,

–

kartki z objaśnieniami elementów architektury ogrodowej.

Ćwiczenie 2

Na planszy narysowano schemat kompozycji ogrodu z opisami poszczególnych jego

elementów.

przygotowanych

samoprzylepnych

kartek

zawierających

nazwy

poszczególnych elementów kompozycji ogrodu wybierz te, które zaznaczono na planszy
i naklej w miejscu opisu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować rysunki i opisy zamieszczone na planszy,
2)  przeanalizować treści zawarte na samoprzylepnych karteczkach,
3)  dokleić karteczki z nazwami do odpowiednich napisów na planszy,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

plansza,

–

samoprzylepne karteczki z nazwami elementów kompozycji ogrodu.

Ćwiczenie 3

Rozwiąż krzyżówkę, w której hasłami będą elementy architektury ogrodowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować treść pytań do krzyżówki,
2)  odgadnąć hasła i wpisać w przygotowany przez nauczyciela diagram,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

diagram krzyżówki,

–

zestaw pytań do krzyżówki,

–

przybory do pisania.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić pojęcie „eksedra”?

2) wymienić nazwę, jaką określany jest nieduży prostokątny dziedziniec

z centralnie umieszczonym basenem?

3) określić, co to jest attyka?

4) wyjaśnić pojęcie „belweder”?

5) opisać, co to jest ermitaż?

6) opisać wygląd i zastosowanie klombu?

7) odróżnić kolumnadę od krużganka?

8) opisać rolę jaką spełniał gabinet ogrodowy?

9) podać nazwę terenu w ogrodzie, gdzie gromadzono fragmenty rzeźb,

posągów pochodzących z odległych epok?

10) wyjaśnić pojęcie „stela”?

11) opisać, czym charakteryzował się wirydarz?

12) wymienić konstrukcje wsporcze dla pnączy?

13) wymienić materiały, z których wykonywane są pojemniki na rośliny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Rewaloryzacja krajobrazu

4.9.1. Materiał nauczania

Niezwykle ważną dziedziną architektury krajobrazu jest rewaloryzacja, czyli

odtwarzanie, restauracja starych, zabytkowych założeń ogrodowych. W procesie
rewaloryzacji mają miejsce między innymi takie działania, jak: adaptacja, konserwacja,
modernizacja, odsłonięcie, rekonstrukcja i restauracja.

W przypadku zabytków ogrodowych problemy adaptacji są skomplikowane ze względu

na  liczne  zmiany,  jakim  te  zabytki  podlegały,  dotyczące  zarówno  ich  przeznaczenia,
jak i użytkowania.  Znalezienie  odpowiedniego  sposobu  użytkowania  obiektów,  które  np.
go utraciły,  bez  utraty  ich  wartości  zabytkowych  przy  jednoczesnym  zapewnieniu  środków
na ich utrzymanie, jest bardzo trudne. Przykładem adaptacji jest zespół klasztorny w Wigrach,
który stał się Domem Pracy Twórczej. Takie wykorzystanie klasztoru pozwala zachować jego
substancję  zabytkową  przy  jednoczesnym  zapewnieniu  środków  finansowych  na  utrzymanie
obiektu w należytym stanie.

Konserwacja jest działaniem mającym na celu utrzymanie zabytku w należytym stanie

i zahamowanie procesu jego destrukcji. W ramach konserwacji w wypadku ogrodów
zabytkowych

specyficzne

znaczenie

mają

połączone

działania

pielęgnacyjne

i konserwatorskie związane z pielęgnowaniem całego układu szaty roślinnej (zachowaniem
wnętrz ogrodowych) lub poszczególnych elementów roślinnych (wymiana form obsadzeń
kwietników sezonowych).

Modernizacja polega na wyposażeniu zabytków krajobrazowych w urządzenia i instalacje

odpowiadające współczesnym wymaganiom cywilizacyjnym. Najczęściej są to urządzenia:
sanitarne, wentylacyjne, nawadniające oraz urządzenia techniczne (np. zabezpieczenia
przeciwpożarowe).

W ogrodach zabytkowych najczęściej modernizacji podlega układ dróg i ich

nawierzchnie.  Niegdyś,  gdy  ogrody  miały  charakter  prywatny,  z  dróg  korzystała  niewielka
liczba  użytkowników.  Obecnie  są  elementem  ogrodów  o  charakterze  publicznym.
Wprowadza  się  więc  dużo  ulepszeń  technicznych,  zwiększających  funkcjonalność  układu
dróg  przy  jednoczesnych  niewielkich  nakładach,  np.  odwodnień.  Podobne  działania
podejmuje  się  w  przypadku  umocnień  brzegów  zbiorników  wodnych.  Podejmując  się
modernizacji  należy  mieć  na względzie  fakt,  że  przyjęte  rozwiązania  techniczne  powinny
możliwie  jak  najmniej  odbiegać  od  oryginalnych  rozwiązań  i  mieć  miejsce  w  sytuacjach
koniecznych.

Zasłonięcia w założeniach ogrodowych występują bardzo często. Im starszy ogród,

tym więcej przeszedł zmian stylowych. Nawarstwienia stylowe w ogrodach zabytkowych są
trudnym problemem do rozwiązania przy opracowaniu sposobu ich rewaloryzacji. Projektanci
muszą podjąć decyzję co do stopnia ważności poszczególnych zmian i wybrać formę
najcenniejszą oraz dostosować do niej kierunek rewaloryzacji.

Rekonstrukcja elementów roślinnych ogrodów jest szczególnie trudna ze względu

na krótkotrwałość i przemijalność elementów roślinnych. Często źródłem informacji na temat
wyglądu ogrodu są dokumentacje projektowe tych obiektów oraz dzieła malarzy
wykonywane ówcześnie na terenach zabytkowych ogrodów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Restauracja ma na celu doprowadzenie zabytkowego ogrodu do postaci najpełniej

ukazującej jego walory artystyczne i zarazem historyczne. Restauracja może następować
przez: odnawianie lub rekultywację.

Działalność ochronna dotycząca krajobrazu jest niezbędna na wielu płaszczyznach.

Niezbędna jest tu praca służb konserwatorskich zajmujących się konserwacją zabytków
przyrody, placówek naukowych związanych z ochroną przyrody, konserwacją zabytków
i architekturą

krajobrazu,

kształcenie

nowych

kadr

pionie

przyrodniczym

i architektonicznym

architektów

krajobrazu

specjalnością

konserwatorską.

Niebezpieczeństwo zaniknięcia zabytków architektury krajobrazu jest znacznie większe niż
zniknięcie ich elementów, jakimi są zabytki przyrody i sztuki.

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co rozumiesz pod pojęciem rewaloryzacji?
2.  Jakie działania można podjąć w procesie rewaloryzacji?
3.  Z jakimi problemami adaptacji można spotkać się w przypadku zabytków ogrodowych?
4.  Na czym polega konserwacja zabytków ogrodowych?
5.  Na czym polega modernizacja zabytków krajobrazowych?
6.  Jakie elementy ogrodów podlegają najczęściej modernizacji?
7.  Na czym polegają trudności w rekonstrukcji elementów roślinnych ogrodów?
8.  W jakim celu wykonuje się restaurację zabytkowych ogrodów?
9.  Które placówki ze sobą współpracują w dziedzinie ochrony krajobrazu?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie1

Wybierz się na wycieczkę do pobliskiego parku miejskiego. Opisz w notatniku, jakie

prace konserwatorskie są i muszą być prowadzone na terenie parku, aby zachować
dotychczasowy jego charakter.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować treść rozdziału z podręcznika: „Rewaloryzacja krajobrazu”,
2)  wybrać się na wycieczkę dydaktyczną do parku,
3)  zaobserwować i zrobić notatki dotyczące prac konserwatorskich prowadzonych na terenie

parku,

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia.

Ćwiczenie 2

Wybierz się na wycieczkę do pobliskiego parku miejskiego. Opisz w notatniku, jakie

prace modernizacyjne zostały prowadzone na terenie parku. Określ, jakie według Ciebie prace
tego typu powinny być jeszcze przeprowadzone, aby park odpowiadał wymogom
cywilizacyjnym i technicznym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować treść rozdziału z podręcznika: „Rewaloryzacja krajobrazu”,
2)  wybrać się na wycieczkę dydaktyczną do parku,
3)  zaobserwować  i  zrobić  notatki  dotyczące  prac  modernizacyjnych  przeprowadzonych

na terenie parku,

4) określić i wypisać w notatniku, w punktach, jakie prace modernizacyjne powinny być

jeszcze przeprowadzone, aby park odpowiadał wymogom cywilizacyjnym i technicznym.

5) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia.

Ćwiczenie 3

Na podstawie opisów, podających krótkie charakterystyki różnych działań mających

na celu utrzymanie zabytków krajobrazowych, określ rodzaj działań i nazwij je.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść polecenia i podać poprawną odpowiedź,
2) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

charakterystyka działań mających na celu utrzymanie zabytków krajobrazowych,

–

nazwy działań mających na celu utrzymanie zabytków krajobrazowych.

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić pojęcie rewaloryzacji?

2) wymienić działania, które podejmuje się w procesie rewaloryzacji?

3) wyliczyć problemy z jakimi spotykamy się podczas adaptacji zabytków

ogrodowych?

4) omówić, na czym polega konserwacja zabytków ogrodowych?

5) wymienić, jakie elementy ogrodów podlegają najczęściej modernizacji?

6) opisać, na czym polega modernizacja zabytkowych ogrodów?

7) określić, w jakim celu wykonuje się restaurację zabytkowych ogrodów? ¨

8) wymienić placówki, które współpracują ze sobą w dziedzinie ochrony

krajobrazu?

9) wyliczyć trudności jakie napotykamy podczas rekonstrukcji elementów

roślinnych ogrodów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Rewaloryzacja i konserwacja zabytkowych założeń

ogrodowych

4.10.1. Materiał nauczania

Zabytki sztuki ogrodowej różnią się od innych rodzajów zabytków. Wynika to z tego,

że duży udział ma tu tworzywo roślinne, które ulega zmienności w czasie. Autor książki
„Ochrona i konserwacja zabytkowych założeń ogrodowych”, wydanej w 1993 roku, Longin
Majdecki na stronie 19, umieścił pięć podstawowych wartości, które należy rozpatrywać
mówiąc o zabytkach sztuki ogrodowej. Są to:

–

Wartość historyczna – odnosząca się do czasu i miejsca powstania, uwarunkowań
społecznych, a także do myśli twórczej projektanta.

–

Wartość naukowa – będąca pochodną wartości historycznej. Ogród staje się swojego
rodzaju dokumentem danej epoki i nośnikiem wiedzy o niej.

–

Wartość artystyczna – która jest wynikiem oceny dojrzałości i konsekwencji kompozycji
ogrodowej na tle innych ogrodów o zbliżonym charakterze, pochodzących z tej samej
epoki.

–

Wartość przyrodnicza – wynikająca z roli zabytku sztuki ogrodowej jako czynnego
biologicznie terenu zieleni.

–

Wartość  użytkowa  –  wynikająca  z  faktu,  iż  ogrody  zabytkowe  to  obiekty
wykorzystywane  powszechnie  dla potrzeb rekreacji  i  wypoczynku przez  współczesnych
użytkowników.
Celem  rewaloryzacji  ogrodów  zabytkowych  jest  rozpoznanie,  zdokumentowanie

i utrwalenie wyżej wymienionych wartości.

Zabytki sztuki ogrodowej ulegają degradacji pod wpływem wielu czynników. Należy

tu wymienić: upływ czasu, zmiany kierunków artystycznych, klęski żywiołowe, niewłaściwe
użytkowanie  i  brak odpowiedniej konserwacji.  W Polsce niekorzystnie wpłynął  na podejście
do ogrodów historycznych, okres po 1945 roku. To wtedy pałace i dwory wraz z otaczającymi
ich  ogrodami  zostały  odebrane  przedwojennym  właścicielom.  Zmieniono  funkcję  tych
budynków.  Powstały  w  nich  szpitale,  szkoły,  siedziby  Państwowych  Gospodarstw  Rolnych.
Wraz  z  nadejściem  nowych  właścicieli  stracili  rację  bytu  ogrodnicy,  pracujący  w  ogrodach
od pokoleń  i  przenoszący  na  potomków  wielowiekowe  tradycje  sztuki  ogrodowej.  W  latach
powojennych,  w  zabytkowych  ogrodach  priorytetowy  charakter  miały  działania
modernizacyjne.  Likwidowano  ogrodzenia,  asfaltowano  ścieżki,  wprowadzano  nowe  formy
architektoniczne.  Wszystkie  te  działania  doprowadziły  polskie  ogrody  zabytkowe
do katastrofalnego stanu.

Obecnie obowiązuje „Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami”, która

przewiduje dwa kierunki zadań. Pierwszy, to prace konserwatorskie, a drugi, to prace
restauratorskie.

Prace

rewaloryzacyjne

powinny

zostać

poprzedzone

uzyskaniem

zaleceń

konserwatorskich  od  wojewódzkiego  konserwatora  zabytków.  W  przypadku  ogrodów
zabytkowych o wyjątkowej wartości, zróżnicowanych funkcjach i skomplikowanej strukturze
własności,  proces  rewaloryzacji  powinien  rozpocząć  się  od  opracowania  planu  zarządzania,
który  szczegółowo  określa  zakres  i  harmonogram  prac  rewaloryzacyjnych  oraz    zakres
późniejszej  bieżącej  konserwacji.  Należy  również  określić  źródła  finansowania  tych  prac,
podział  ich  na  etapy,  itp.  Uzyskanie  zaleceń  konserwatorskich,  opracowanie  planu
zarządzania należy do obowiązków właściciela lub zarządzającego ogrodem zabytkowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kolejnym etapem jest przeprowadzenie badań z udziałem specjalistów wielu dziedzin,

których zakres ustala się indywidualnie dla każdego ogrodu. Badania te mogą mieć charakter
naukowy  lub  mogą  być  prowadzone  w  celu  uzyskania  informacji  niezbędnych
do przeprowadzenia  rewaloryzacji  ogrodu.  Ważną  grupą  badań  są  badania  terenowe  (np.
dendrochronologiczne  –  określają  wiek  drzewostanu  parkowego,  wyodrębniają  grupy  drzew
wiekowo zbliżonych),  badania  palinologiczne (określają  skład  gatunkowy  historycznej  szaty
roślinnej), badania makroszczątków roślinnych, badania glebowe, badania roślinności zielnej,
badania  z  zakresu  archeologii  ogrodowej  oraz  badania  i  ekspertyzy  wodne.  Wyniki  badań
poddaje  się  analizie  i na podstawie  wniosków  opracowuje  się  fazy  rozwojowe  kompozycji
ogrodowej.

Równolegle z badaniami powinna być opracowana inwentaryzacja ogrodu.

Inwentaryzację szaty roślinnej należy wykonać zwracając uwagę na występowanie form
roślinnych w odmianach charakterystycznych dla danej epoki. Inwentaryzacji podlegają także
ukształtowanie terenu, układ wodny i układ dróg oraz elementy architektury ogrodowej.

Kolejnym etapem jest zestawianie wniosków z przeprowadzonych badań i analiz

historycznego układu przestrzennego ogrodu z wynikami prac inwentaryzacyjnych. Następnie
ustalony  zostanie  kierunek  prac  rewaloryzacyjnych.  Zdefiniowane  zostaną  elementy
kompozycji  ogrodowej,  które  będą  adaptowane  bez  zmian  oraz  te,  które  należy  uzupełnić
czy rekonstruować.  Ustalone  też  będą elementy  wpływające  dysharmonijnie  na  obiekt, które
należy usunąć.

Zasadniczym elementem dokumentacji konserwatorskiej jest koncepcja rewaloryzacji,

wykonana  na  aktualnym  podkładzie  geodezyjnym,  najczęściej  w  skali  1:500.  Zarys
elementów  jakie  obejmuje  koncepcja,  zależy  od  specyfiki  danego  ogrodu  zabytkowego.
Zazwyczaj  są  to:  drzewa  i  krzewy,  kwietniki,  drogi  i  place,  elementy  architektury  i  układu
wodnego oraz inne elementy zagospodarowania terenu.

Koncepcja rewaloryzacji zatwierdzona przez wojewódzkiego konserwatora zabytków jest

podstawą do opracowania projektów branżowych dla poszczególnych elementów kompozycji
ogrodowej: szaty roślinnej, układu drogowego i wodnego, architektury ogrodowej, itp.

Prace rewaloryzacyjne i konserwacyjne w ogrodach historycznych dostosowane są

przede wszystkim do okresu w historii, w jakim powstały.

Ogród średniowieczny
Działania rewaloryzacyjne dotyczące ogrodów średniowiecznych występują bardzo

rzadko. Ogrody tego typu w Polsce nie zachowały się. Brakuje też przekazów archiwalnych,
które  umożliwiłyby  ich  wierną  rekonstrukcję.  Zachowały  się  miejsca,  w  których  ogrody  te
historycznie  funkcjonowały.  Należą  do  nich  np.  wnętrza  wirydarzy,  gdzie  klimat  ogrodu
średniowiecznego  przetrwał  najpełniej.  Podstawowe  źródła  wiedzy  o  średniowiecznych
ogrodach, szacie roślinnej oraz o ich wyposażeniu, to przede wszystkim ówczesne malowidła,
herbarze o tematyce roślinnej.

W Wielkiej Brytanii podjęto próbę odtworzenia ogrodów średniowiecznych: Ogrodu

Królowej Eleonory przy zamku w Southampton, a w Szkocji – ogrodu średniowiecznego przy
zamku Edzel.  W przypadku ogrodu Królowej Eleonory podstawą działań rekonstrukcyjnych
były  przekazy  archiwalne,  studia  nad  ówczesnymi  malowidłami.  W  centrum  ogrodu
znajdował  się  ośmiokątny  basen  z  kolumnadą  ozdobioną  typowymi  dla  gotyku  sterczynami
i rzeźbą  sokoła.  Fontannie  towarzyszył  niewielki  kanał  o  obrzeżu  wykonanym  z  piaskowca.
Z płyt  piaskowca  zostały  wykonane  również  nawierzchnie  ogrodu.  Niektóre  fragmenty
nawierzchni  wysypane  są  żwirem.  W  ogrodzie  znalazły  się  bindaż  porośnięty  winoroślą
oraz ławy  darniowe.  Jeden  z  narożników  ogrodu  wydzielono  drewnianym  ażurowym

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

płotkiem,  tworząc  tam  ogródek  ziołowy.  Do  zestawu  roślin  typowych  dla  średniowiecza,
które zastosowano w odtwarzaniu tego ogrodu, między  innymi  należały np: lilia biała,  irysy,
piwonia  lekarska,  stokrotka  pospolita,  szałwia  lekarska,  bazylia  pospolita,  goździk  brodaty
i ogrodowy,  lawenda  wąskolistna,  pierwiosnek.  W  ogrodzie  posadzono  drzewa,  krzewy
i pnącza.  Do  nich  należały:  róża  francuska,  wawrzyn  szlachetny,  jałowiec  sabiński,  bluszcz
pospolity, głóg włoski, wiciokrzew przewiercień, winorośl właściwa.

Ogród renesansowy
W Polsce ogrody renesansowe zachowały się w formie reliktów. Z przyczyn

biologicznych nie przetrwało tworzywo roślinne. W niektórych obiektach czytelne są do dnia
dzisiejszego  np.:  ogrodzenia,  mury  oporowe,  tarasowe  ukształtowanie  terenu  oraz  kamienne
elementy  wyposażenia  ogrodów  takich  jak:  fontanny,  płyty  powierzchni,  ławy,  fragmenty
rzeźb,  cembrowiny  studni.  „Taki  stan  wyjściowy  dla  prac  konserwatorskich  oznacza,  że
w ramach  prac  rewaloryzacyjnych  zachowane  elementy  kamienne  będą  podlegać  bardzo
pieczołowitej  konserwacji,  ukształtowanie  terenu  zostanie  w miarę  możliwości  przywrócone
do stanu wyjściowego, natomiast cała warstwa roślinna ogrodu musi zostać zrekonstruowana
na podstawie przekazów archiwalnych z epoki. Najczęściej prace rekonstrukcyjne, dotyczące
renesansowych  elementów  roślinnych  obejmują:  partery  ramowane  żywopłotem  z  lawendy
wąskolistnej,  bukszpanu  wieczniezielonego lub ligustru pospolitego, wypełnione  mniejszymi
kwaterami obsadzonymi kwiatami, partery o ornamencie „węzłowym”, kwatery sadu, łączące
funkcję  użytkową  i ozdobną,  bindaże  (często  obsadzone  winoroślą),  grabowe  i  lipowe
szpalery,  aleje  i  cienniki  –  otaczające  część parterową ogrodu. Dla  ogrodów  renesansowych
zachowało  się  wiele  traktatów  zachodnioeuropejskich,  szczegółowo  opisujących  ówczesny
sposób  ich zakładania.  W  literaturze polskiej dzieł takich  jest mniej, odnoszą  się głównie do
aspektu  użytkowego  ogrodu.  Traktaty  te  stanowią  podstawową  pomoc  w  poszukiwaniu
rozwiązań analogicznych  w  stosunku do tych rewaloryzowanych  ogrodów,  dla  których  brak
przekazów archiwalnych”. [3, s. 175]

Ogród barokowy
W drugiej połowie XX wieku zarówno w Europie jak i w Polsce podjęto prace

rewaloryzacyjne  w  ogrodach  barokowych.  Do  najważniejszych  polskich  osiągnięć  z  tego
okresu  możemy  zaliczyć:  Ogród  Wilanowski,  Ogród  Branickich  w Białymstoku,  Ogród
Branickich  w  Choroszczy,  ogród  w  Nieborowie.  Zakres  prac  rewaloryzacyjnych  w  ogrodzie
zależy od stopnia zachowania w nim  substancji zabytkowej. Elementami kompozycji ogrodu
barokowego,  które  przetrwały  do  naszych  czasów  są:  ukształtowanie  terenu,  budowle
kamienne  lub  murowane,  czyli  pawilony  ogrodowe,  mosty,  fontanny,  ogrodzenia,  mury
oporowe.  Zachowała  się  też  dekoracja  rzeźbiarska  ogrodów,  kamienne  nawierzchnie,
pojedyncze  drzewa,  pozostałości  układów  wodnych.  Do  elementów,  które  nie  przetrwały
w swojej  oryginalnej  formie  lub  przetrwały  fragmentarycznie  zaliczamy  najczęściej  partery,
szpalery, gabinety i boskiety.

Rewaloryzacja ogrodów barokowych polega przede wszystkim na: odtwarzaniu parterów

haftowanych z obsadzeniami wiosennymi, letnimi i jesiennymi, odtwarzaniu boskietów
i szpalerów, uzupełnianiu i odtwarzaniu układów alejowych, dróg i nawierzchni ogrodowych,
odtwarzaniu elementów kompozycji ogrodowej (układów wodnych, elementów architektury
ogrodowej).

Barokowy parter ogrodowy, szczególnie – parter haftowany, do naszych czasów nie

przetrwał  żaden.  Przetrwały  natomiast  oryginalne  barokowe  ich  projekty,  które  są
wykorzystywane  w  procesie  rewaloryzacji.  Współczesny  projekt  odtworzenia  parteru  musi
zawierać:  szczegółowo  opracowany  rysunek  ornamentu  bukszpanowego  w  skali  1  :  20
lub 1 : 50,  dobór  roślin  sadzonych  w  obwódce  parteru,  sposób  wykonania  rabat  brzeżnych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kolorystykę  tła  parteru  oraz  dostarczyć  informacji  o  innych  elementach  ozdobnych,
np. dekoracji  rzeźbiarskiej,  roślinach  oranżeryjnych,  strzyżonych  w geometryczne  formy
cisach.  Powinny  znaleźć  się  w  nim  dane  dotyczące  infrastruktury,  związanej  z  pielęgnacją
parteru  po jego  wykonaniu.  Odtwarzając  współczesne  partery  barokowe  stosuje  się
wieczniezielony,  wolno  rosnący  bukszpan  odmiany  „Suffruticosa”.  Ważnym  elementem
roślinnym  parteru  haftowanego  są  kwiatowe  obwódki  parteru.  „Przy  ich  odtworzeniu
powinno korzystać  się  z historycznych doborów roślin.  Zgodnie  z  przekazami  archiwalnymi
w  obsadzaniu  wiosennym  stosowano  wówczas  np:  pachnący  tulipan,  zawilec  wieńcowy,
jaskier  azjatycki,  narcyz  trąbkowy,  hiacynt  wschodni,  irysek  żyłkowany,  koronę  cesarską,
szafran  wiosenny,  pierwiosnek  łyszczak,  lewkonię  letnią,  konwalię  majową, niezapominajkę
leśną,  stokrotkę  pospolitą,  itp.  Obsadzenie  letnie  tworzyły:  późne  odmiany  tulipana,  lilie:
biała,  bulwkowata,  złotogłów,  piwonia  lekarska,  liliowiec  rdzawy,  tuberoza,  przetacznik
kłosowy,  dzwonek  brzoskwinolistny,  goździki, sasanka  zwyczajna,  nagietek  lekarski,  chaber
bławatek,  ubiorek  roczny  i  wiecznozielony,  mak  lekarski,  ostróżka  wielkokwiatowa,
niecierpek balsamina, słonecznik zwyczajny, heliotrop peruwiański, wieczornik damski, orlik
pospolity,  złocień  trójbarwny,  złocień  wieńcowy,  lwia  paszcza,  aksamitka  rozpierzchła,
pelargonia  pasiasta  i bluszczolistna.  Jesienią  na  rabatach  wewnętrznych  sadzono:  szafran
jesienny,  cyklamen  jesienny,  aster  gawędka,  rącznik  pospolity,  nagietek  lekarski,  szarłat,
tuberozę,  aksamitkę  wzniesioną,  kozłek  lekarski,  niecierpek  balsamina,  bieluń”  [3, s.180

–

181].

Pomiędzy ornamentem bukszpanowym historycznie stosowano następujące materiały:
–

dla osiągnięcia koloru białego – biały grys marmurowy, rozdrobnione muszelki, piasek
z dodatkiem kredy,

–

dla osiągnięcia koloru żółtego – żwir kwarcytowy lub piasek kopany,

–

dla uzyskania koloru niebieskiego – miał węglowy mieszany z kredą,

–

w celu uzyskania koloru zielonego – naturalną darń,

–

dla osiągnięcia koloru czerwonego – ziemię ze związkami żelaza lub mączkę ceglaną,

–

kolor czarny uzyskiwano mieszając ziemię z dodatkiem sadzy lub węgla.

Podczas rewaloryzacji ogrodów należy również stosować ww. sposoby barwienia materiałów.

„Na proces odtworzenia parteru w terenie składają się następujące czynności:
1) naniesienie w odpowiedniej skali na rysunek projektowy parteru siatki kwadratów o boku

1 m, lub siatki zagęszczonej – dla parterów o wyjątkowo skomplikowanym ornamencie,

2) geodezyjne wyznaczenie parteru w terenie zgodnie z opracowanym wcześniej projektem,

wykorytowanie na głębokości ok. 15 cm terenu pod parter i wyrównanie dna wykopu,

3)  przeniesienie w teren siatki kwadratów i rozpięcie jej za pomocą sznurka i palików,
4)  narysowanie w siatce kwadratów rysunku parteru na dnie wykopu,
5)  ustawienie,  na  wyrysowanych  wcześniej  liniach  ornamentu  na  dnie  wykopu  wyjętych

z pojemników sadzonek bukszpanu – w jednym rzędzie, w odstępach max. 12 cm,

6) obsypanie bryłek korzeniowych bukszpanu żyzną ziemią,
7) wysypanie na polach pomiędzy ornamentem bukszpanowym dziesięciocentymetrowej

warstwy pospółki i uwałowanie jej na mokro (spowolnia porastanie chwastów) tych
przestrzeni (nie dotyczy to obszarów parteru przeznaczonych pod nasadzanie kwiatowe),

8) wysypywanie na warstwie pospółki pomiędzy ornamentem bukszpanowym 5 cm

warstwy ozdobnego kruszywa – w kolorze zgodnym z założonym w dokumentacji
projektowej,

9) wykonanie na rabatach wewnętrznych nasadzeń kwiatowych – zgodnie z projektem,
10) prowadzenie intensywnej pielęgnacji parteru po jego założeniu, obejmującej formowanie

bukszpanu (dwa razy w sezonie wegetacyjnym – koniec maja oraz na przełomie lipca

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i sierpnia) odchwaszczanie, podlewanie, zabezpieczenie na okres zimowy, ochronę przed
szkodnikami i chorobami grzybowymi”. [3, s. 182

–

185]

Technologie odtwarzania parterów różnią się od siebie w różnych ogrodach barokowych

Europy. Zasada jest jednak wspólna – proces odtwarzania powinien być jak najbliższy
metodom stosowanym w epoce baroku.

Obok parterów, boskiety są także podstawowym elementem kompozycyjnym

barokowego  ogrodu.  Wnętrze  boskietów  wypełniały  swobodne  nasadzenia  niewielkich
rozmiarów drzew i dużych krzewów. W trakcie prowadzenia prac rewaloryzacyjnych, można
spotkać  się  z  sytuacją,  kiedy  drzewa,  rosnące  w ogrodzie  od  kilkudziesięciu  lat,  nie  były
formowane i pojawił się samosiew w obrębie kwater. W Europie sytuację taką rozwiązuje się
w  różny  sposób.  Np.  we  Francji,  w  ogrodzie  wersalskim,  stare  boskiety  są  całkowicie
wycinane,  a  w  ich  miejsce  wprowadzane  są  młode  nasadzenia  zgodne  z  pierwowzorem
historycznym.  W  ogrodach  w  Niemczech  (Gross  Sedlitz)  i  w  Austrii  (Schönbrunn),  drzewa
poddaje się radykalnym cięciom według założonej w XVIII wieku wysokości. W niemieckim
ogrodzie  w  Schwetzingen  przycina  się  korony  starych  drzew,  rosnących  wewnątrz  boskietu
aby  doświetlić  nowe  nasadzenia  szpalerów.  „Taką  technologię  odtwarzania  boskietów
zaproponowano  w  Ogrodzie  Branickich  w  Białymstoku.  Założono  etapowanie  prac,
wynikające z biologicznych cech tworzywa roślinnego i możliwości finansowych inwestora.
Etap I – przygotowanie terenu boskietów pod nowe nasadzenia:

– usunięcie drzew uschniętych, chorych, zdeformowanych, zagrażających użytkownikom

ogrodu,

– usunięcie drzew gatunkowo obcych dla nasadzeń typu „boskiety”,
– częściowa redukcja korony drzew, rosnących wewnątrz kwater boskietów, w celu

zapewnienia maksymalnej ilości światła dla odtwarzanych ścian boskietów,

–  przycięcie gałęzi nadwieszonych nad ścieżkami w boskietach,
–  wycięcie przypadkowych drzew, rosnących w liniach nasadzeń szpalerów.
Etap II – wykonanie nowych nasadzeń, zgodnie z historycznym pierwowzorem:
–  posadzenie nowych szpalerów grabowych, zgodnie z opracowanym projektem,
–  cięcie formujące posadzonych szpalerów grabowych.
Etap III – pielęgnacja:
–  systematyczne cięcie koron starych drzew wewnątrz kwater boskietów,
–  systematyczne cięcie formujące posadzonych szpalerów” [3, s. 189].

Znaczną część terenu ogrodu barokowego zajmowały drogi i place, najczęściej

o powierzchni  żwirowej.  „Osiemnastowieczny  przepis  na  drogę  żwirową  przewidywał,  aby
po wykorytowaniu  pasa  terenu  w  miejscu,  gdzie  miała  znaleźć  się  droga,  wsypać  na  dno
wykopu ok. dwudziestocentymetrową warstwę tłucznia kamiennego, na to nasypać warstwę
miału kamiennego grubości ok. 3 cm, następnie całą powierzchnię ubić na mokro i pokryć ją
warstwą  żwiru,  również  ubijanego  na  mokro.  Droga  powinna  być  lekko  wyniesiona  ponad
teren i mieć nadany spadek poprzeczny, w celu odprowadzenia wody z nawierzchni. Spadek
podłużny  nie  powinien  przekraczać  6%.  Przy  dużych  pochyłościach  wykonywano  rampy,
biegnące  ukośnie  w  kierunku  spadku  i  wykładano  je  darnią  [3  s.  190]”.  Wiele  barokowych
dróg  ogrodowych  oraz  prowadzących  do  rezydencji  obsadzano  alejowo.  Obsadzenia
przetrwały  do  naszych  czasów  w  formie  reliktów  dawnych  alej.  Wymagają  jednak
gruntownych  prac  rewaloryzacyjnych.  Sposób  postępowania  jest  uzależniony  od  stanu
zdrowotnego  drzew  i  kompletności  dawnej  alei.  Pierwszy  sposób  polega  na  uzupełnieniu
historycznego  układu  alejowego  poprzez  posadzenie  w  lukach  między  starymi  drzewami
młodych drzew, o ile jest to możliwe, tego samego gatunku i odmiany. Drugi sposób polega
na  całkowitej  rekonstrukcji.  Wycina  się  wówczas  stare  drzewa  i  w  to  miejsce  nasadza  się
nowe  z  zachowaniem  gatunków,  odmian  i  rozstawu  sadzenia.  Pełna  rekonstrukcja  układu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

alejowego ma zastosowanie, gdy stan zdrowotny drzew pozwala przewidywać ich całkowite
zamarcie w niedługim czasie, lub jeśli rekonstrukcja alei stanowi element całościowej
rekonstrukcji kompozycji ogrodowej.

Pozostałe elementy kompozycji barokowego ogrodu, takie jak układ wodny, elementy

architektury  ogrodowej:  pawilony,  altany,  ogrodzenia,  fontanny,  mosty,  mury,  powinny  być
odtwarzane  w  zależności  od  stopnia  ich  zachowania  lub  konserwowane  zgodnie
z historycznymi  pierwowzorami.  Okazy  dekoracji  rzeźbiarskiej  należy  zakonserwować
i eksponować  we  wnętrzach.  Dla  wszystkich  rzeźb  parkowych  powinno  się  wykonać kopie,
które mogą zastąpić oryginały.

Ogród krajobrazowy
Jego istotnym elementem jest tworzywo roślinne uzależnione od panującej w danym

okresie  mody.  Niewielki  udział  mają  w  ogrodach  zgeometryzowane  kwietniki,  których
rewaloryzacja  i  pielęgnacja  przebiega  według  zbliżonych  zasad.  Struktura  ogrodu
krajobrazowego,  którą  należy  odtwarzać  w  trakcie  prac  rewaloryzacyjnych  wynika
z określonych  efektów  zamierzonych  przez  projektanta,  oddziałujących  na  ludzi
spacerujących po ogrodzie. Efekty te osiągano w wyniku:

–

powiązania kompozycyjnego ogrodu z budowlą o charakterze lokalnej dominanty
(dwory, pałace), poprzez tworzenie reprezentacyjnych podjazdów, otwieranie widoków
z ogrodu na budynek i z budynku na cenne elementy kompozycji ogrodowej,

–

kształtowanie dróg ogrodowych w taki sposób, aby prowadziły spacerującego
do atrakcyjnych miejsc widokowych, jednocześnie stopniując jego wrażenia artystyczne,

–

tworzenie osi i otwieranie widoków na elementy ogrodu i otaczającego krajobrazu,

–

wydobywania  barwy,  struktury,  formy  nasadzeń  roślinnych  np.  przez  eksponowanie
okazów  drzew,  zestawianie  wnętrz  ogrodowych  trawiastych  z  masywami  drzew,
zakładanie  kwietników  w  sąsiedztwie  ważnych  budynków,  dopasowanie  roślinności
do osiągnięcia przewidywanego nastroju w danej części ogrodu,

–

wprowadzanie zbiorników wodnych o cechach naturalistycznych do wnętrz parkowych
nadając im optyczne powiększenie i ożywienie kompozycji,

–

wprowadzenie w istotnych dla kompozycji ogrodowej miejscach, elementów
architektonicznych takich jak altany, fontanny, ogrodzenia, mosty, zgodnie z założeniami
ogrodowymi.
W okresie powojennym brakowało właściwej pielęgnacji zabytkowych ogrodów.

Doprowadziło to do zarastania wnętrz ogrodowych, zacierania układów wodnych
i drogowych, niszczenia i dewastacji elementów wyposażenia architektonicznego.

„Prace rewaloryzacyjne, prowadzone na podstawie projektu rewaloryzacji, powinny

przebiegać w ogrodzie krajobrazowym w następującej kolejności:
1) przeprowadzenie wycinki przewidzianej w gospodarce drzewostanem, prowadzącej

do oczyszczenia wnętrz parkowych z samosiewu i „spontanicznych” nasadzeń
powojennych, uczytelnienia najważniejszych powiązań widokowych i odsłonięcia
historycznych drzew soliterowych i klombów drzew,

2) usunięcie, tam, gdzie to możliwe, powojennych budowli i innych elementów

wyposażenia terenu, oceniane jako degradujące ogród,

3) przeprowadzenie prac konserwatorskich dla architektonicznych elementów kompozycji

ogrodowej,

4) odtworzenie historycznego rysunku dróg z zachowaniem ich historycznej szerokości

i profilu, odtworzenie nawierzchni z użyciem materiałów stosowanych historycznie,

5) odtworzenie kształtu linii brzegowej układu wodnego, oczyszczenie zbiorników wodnych

z nagromadzonego mułu, uszczelnienie dna zgodnie z historycznymi technologiami

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

(o ile zachodzi taka konieczność), zabezpieczenie linii brzegowej faszyną, usprawnianie
systemów zasilania i odprowadzania wody,

6) splantowanie (wyrównanie powierzchni) terenu wnętrz parkowych w miejscach, gdzie

na skutek działalności powojennej powstały nierówności,

7)  uzupełnienie nasadzeń drzew i krzewów, wynikające z projektu rewaloryzacji,
8)  założenie trawników lub łąk we wnętrzach parkowych,
9)  wykonanie kwietników, rabat, wynikających z projektu rewaloryzacji” [3, s. 195-197].

W ogrodach krajobrazowych chętnie sadzono te same rośliny, które rosły zarówno

w ogrodach  barokowych  jak  i  wcześniejszych.  Podstawę  doboru  gatunkowego  wśród  drzew
i krzewów  stanowiły  gatunki  rodzime.  Jednocześnie  wprowadzono  do  ogrodów
krajobrazowych  wiele  gatunków  introdrukowanych  pochodzących  z  Ameryki  Południowej
i Środkowej  oraz  z  Azji.  Wśród  drzew,  krzewów  i  pnączy  introdrukowanych  w  ogrodach
polskich  w  pierwszej  połowie  XIX  wieku,  znalazły  się  między  innymi:  jodła  kaukaska
i grecka, klon tatarski, amfora krzewiasta, głóg szkarłatny,  jesion amerykański, orzech szary,
magnolia  drzewiasta,  świerk  kaukaski,  daglezja  zielona,  dąb  błotny,  lipa  srebrzysta,

śnieguliczka biała, milin amerykański.

Rośliny kwiatowe introdrukowane w ogrodach krajobrazowych w pierwszej połowie XIX

wieku to między innymi: begonia stale kwitnąca, dalia ogrodowa, fuksja zwyczajna, petunia,
werbena ogrodowa, cynia zdobna, lilia tygrysia, mieczyk gandawski.

Wśród drzew, krzewów i pnączy introdrukowanych w ogrodach polskich w drugiej

połowie  XIX  wieku,  znalazły  się  między  innymi:  jodła  kalifornijska,  klon  ginnala,  klon
palmowy,  cyprysik  Lawsona,  nutkajski  i  groszkowy,  irga  błyszcząca,  forsycja  pośrednia
i zwisła,  hortensja  krzewiasta,  magnolia  japońska,  mahonia  pospolita,  korkowiec  amurski,
czeremcha  amerykańska,  migdałek  trójklapowy,  porzeczka  złota,  żywotnik  olbrzymi,  lipa
krymska, krzewuszka cudowna, winorośl pachnąca, powojnik wielokwiatowy.

Rośliny kwiatowe introdrukowane w ogrodach krajobrazowych w drugiej połowie

XIX wieku to między innymi: paciorecznik, nowe wielkokwiatowe odmiany bratków, nowe
odmiany szałwi, złocień japoński, lilia królewska.

Drzewa i krzewy introdrukowane w polskich ogrodach krajobrazowych na początku

XX wieku to: berberys Thunberga, forsycja koreańska, metasekwoja chińska, jaśminowce,
ognik szkarłatny, kalina angielska i koreańska.

Pnącza introdrukowane w ogrodach polskich na początku XX wieku to np.: rdest

Auberta, winobluszcz japoński, wiciokrzew Telemanna, aktinidia pstra i ostrolistna.

Rośliną kwiatową introdrukowaną w polskich ogrodach krajobrazowych na początku

XX wieku jest róża wielokwiatowa.

W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku popularnym elementem kompozycji

ogrodowej były kobierce kwiatowe. Ornament jego tworzyły nasadzenia roślin kontrastowych
pod  względem  koloru  oraz  faktury.  Kobierce  zawdzięczały  ciekawy  wygląd  roślinom,  które
kwitły  długo  i  efektywnie  lub  roślinom  o  kolorowych  i  ozdobnych  liściach.  Zakładane  były
na planie  koła  lub  owalu  i  wynoszone  w  części  środkowej  na  wysokość  od  40  cm  –  dla
małych  kwietników,  do  1,50  m  –  dla  dużych.  W  ogrodach  krajobrazowych  nie  stosowano

żywopłotów bukszpanowych ani tła z barwionych kruszyw, charakterystycznych dla ogrodów
barokowych.  Najczęściej  stosowanymi  roślinami  na  kobiercach  kwiatowych  były:  alternaria
powabna, ukwap dwupienny,  irezyna  Herbsta, złocień maruna, pachnotka barwna, eszeweria
błękitna,  rozchodnik  wąskolistny,  rojnik  murowy,  begonia  stale  kwitnąca,  żeniszek
meksykański, bratki ogrodowe wielkokwiatowe, pelargonia rabatowa.

Obsadzanie kwietnika kobiercowego tak projektowano, aby zasadnicza część ornamentu

przetrwała  cały  sezon  wegetacyjny.  Wymianie  z  oczywistych  względów  podlegały  partie
wykonane  z  kwiatów  sezonowych.  Środek  kobierca  często  akcentowano  przez  ustawienie
w nim  palmy,  juki,  draceny,  wystawianych  w  donicach  lub  wykonując  nasadzenia
z paciorecznika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz podstawowe wartości zabytków sztuki ogrodowej?
2.  Jakie są podstawowe cele rewaloryzacji ogrodów zabytkowych?
3.  Pod wpływem jakich czynników ulegają degradacji zabytki sztuki ogrodowej?
4.  Jakie zadania wypływają z „Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami”?
5.  Co określa plan zarządzania rozpoczynający proces rewaloryzacji?
6.  Kto  uzyskuje  zalecenia  konserwatorskie  oraz opracowuje  plan  zarządzania  dla ogrodów

zabytkowych?

7.  Jakie rodzaje badań wykonuje się dla ogrodów zabytkowych?
8.  Jakie elementy ogrodu podlegają inwentaryzacji?
9.  Które elementy ogrodu obejmuje koncepcja rewaloryzacji?

10.  Na czym polegają działania rewaloryzacyjne ogrodów średniowiecznych?
11.  Czego dotyczą prace rekonstrukcyjne w ogrodach renesansowych?
12.  Które ogrody barokowe w Polsce poddane zostały zabiegom rewaloryzacyjnym?
13.  Na czym polega rewaloryzacja ogrodów barokowych?
14.  Jakie czynności składają się na proces odtworzenia parteru w terenie?
15.  Z jakich etapów składa się proces odtwarzania boskietów?
16.  W  jakiej  kolejności  powinny  przebiegać  prace  rewaloryzacyjne  w  ogrodzie

krajobrazowym?

17. W jaki sposób tworzone były kobierce kwiatowe w ogrodach krajobrazowych?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie1

Z rozdziału w podręczniku: „Rewaloryzacja i konserwacja zabytkowych założeń

ogrodowych” zapisz w notatniku:
a)  elementy dokumentacji dotyczące prac rewaloryzacyjnych,
b)  czynniki wpływające na degradację zabytków sztuki ogrodowej,
c)  podstawowe wartości zabytków sztuki ogrodowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść rozdziału podręcznika: „Rewaloryzacja i konserwacja zabytkowych

założeń ogrodowych”,

2)  wypisać w notatniku elementy dokumentacji dotyczące prac rewaloryzacyjnych,
3)  wypisać w notatniku czynniki wpływające na degradację zabytków sztuki ogrodowej,
4)  wypisać w notatniku podstawowe wartości zabytków sztuki ogrodowej,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Na paskach papieru napisane są czynności składające się na proces odtworzenia parteru

ogrodu barokowego. Ułóż paski papieru w odpowiedniej kolejności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować napisane na paskach papieru czynności składające się na proces

odtworzenia parteru ogrodu barokowego,

2) ułożyć w chronologicznej kolejności napisane na paskach papieru czynności składające

się na proces odtworzenia parteru ogrodu barokowego,

3) przyczepić ułożone paski do planszy,
4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

paski papieru, na których napisane są czynności składające się na proces odtworzenia
parteru ogrodu barokowego,

–

papierowa plansza.

Ćwiczenie 3

W ogrodzie Branickich w Białymstoku założono etapowanie prac podczas procesu

odtwarzania  boskietów.  Na  papierowych  paskach  przygotowano  opisy  czynności
składających  się  na  odtworzenie  boskietów  ogrodu  barokowego.  Na  planszy  zaznaczono
kolejne  etapy  odtworzenia  boskietów.  Dopasuj  poszczególne  czynności  do  odpowiednich
etapów odtworzenia boskietów w barokowym ogrodzie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść polecenia podaną w ćwiczeniu,
2) przeanalizować napisane na paskach papieru czynności składające się na proces

odtworzenia boskietów w ogrodzie barokowym,

3) ułożyć w chronologicznej kolejności napisane na paskach papieru czynności składające

się na proces odtworzenia boskietów w ogrodzie barokowym,

4) przyczepić paski do planszy w odpowiednich miejscach,
5) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

paski papieru, na których napisane są czynności składające się na proces odtworzenia
boskietów w ogrodzie barokowym,

–

papierowa plansza.

Ćwiczenie 4

Z rozdziału w podręczniku: „Rewaloryzacja i konserwacja zabytkowych założeń

ogrodowych” zapisz w notatniku następujące informacje dotyczące ogrodów krajobrazowych:

−

jakie rośliny kwiatowe introdrukowane były sadzone w pierwszej i drugiej połowie
XIX wieku?

−

jakie drzewa i krzewy introdrukowane były sadzone w polskich ogrodach
krajobrazowych na początku XX wieku?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść rozdziału z podręcznika: „Rewaloryzacja i konserwacja

zabytkowych założeń ogrodowych”,

2) zapisać w notatniku nazwy roślin kwiatowych introdrukowanych sadzonych w pierwszej

i drugiej połowie XIX wieku,

3) zapisać w notatniku nazwy drzew i krzewów introdrukowanych sadzonych w pierwszej

i drugiej połowie XIX wieku,

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  literatura z rozdziału 6 dotycząca ćwiczenia,
–  notatnik,
–  przybory do pisania.

4.10.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić podstawowe wartości zabytków sztuki ogrodowej?

2) wymienić podstawowe cele rewaloryzacji ogrodów zabytkowych?

3) wymienić czynniki, pod wpływem których ulegają degradacji zabytki

sztuki ogrodowej?

4) wyliczyć zadania wypływające z „Ustawy o ochronie zabytków i opiece

nad zabytkami”?

5) wyjaśnić, co określa plan zarządzania rozpoczynający proces

rewaloryzacji?

6) omówić, kto uzyskuje zalecenia konserwatorskie oraz opracowuje plan

zarządzania dla ogrodów zabytkowych?

7) wymienić rodzaje badań wykonywanych dla ogrodów zabytkowych?

8) określić elementy ogrodu, które podlegają inwentaryzacji?

9) określić elementy ogrodu, które obejmuje koncepcja rewaloryzacji?

10) omówić, na czym polegają działania rewaloryzacyjne ogrodów

średniowiecznych?

11) wyjaśnić, czego dotyczą prace rekonstrukcyjne w ogrodach

renesansowych?

12) wymienić, które ogrody barokowe w Polsce poddane zostały

zabiegom rewaloryzacyjnym?

13) wyjaśnić, na czym polega rewaloryzacja ogrodów barokowych?

14) wymienić czynności, które składają się na proces odtworzenia parteru

w terenie?

15) wymienić kolejne etapy, które składają się na proces odtwarzania

boskietów?

16) określić kolejność prac rewaloryzacyjnych w ogrodzie krajobrazowym? ¨

17) opisać sposób tworzenia kobierców kwiatowych w ogrodach?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11. Zasady ochrony i rekultywacji krajobrazu

4.11.1. Materiał nauczania

Ochrona krajobrazu, jest to działalność zapewniająca ochronę, utrzymanie lub restytucję

naturalnych  i  kulturowych  walorów  określonego  środowiska  geograficznego.  Ochrona
krajobrazu wiąże  się zarówno z ochroną przyrody, jak  i z ochroną zabytków kultury,  sztuki,
archeologii  i  folkloru.  Wkracza  w  dziedzinę  planowania  przestrzennego.  Idea  ochrony
krajobrazu  znalazła  odbicie  w  filozofii  estetycznej.  W  pracach  uczonych  problematyka
ochrony  krajobrazu  była  oparta  głównie  na  przesłankach  nauk  przyrodniczych  i społeczno-
krajoznawczych,  co  przyczyniło  się  do  powstania  wielu  parków  narodowych.  W ostatnich
dziesięcioleciach, pod wpływem procesów urbanizacyjnych, idee ochrony krajobrazu przeszły
ewolucję  w  kierunku  planowego  kształtowania  krajobrazu,  a  także  restytucji  wartości
zdegradowanych  rabunkową  gospodarką.  W  celu  ochrony  krajobrazu  są organizowane
regionalne

parki

krajobrazowe,

rezerwaty

przyrody,

rezerwaty

archeologiczne

oraz wyznaczane obszary krajobrazu chronionego, a także pomniki przyrody. Metody
planowania krajobrazu wiążą się ściśle z potrzebami gospodarczymi i społecznymi
oraz warunkami

środowiska przyrodniczego przez analizę celowości lokalizacji

i kształtowania elementów zagospodarowania, co znajduje wyraz także w licznych
ustaleniach prawnych.

Ludzie chcąc zapewnić sobie dobre warunki życia zmieniają krajobraz, dostosowując go

do  swoich  potrzeb.  Człowiek  wykorzystuje  bez  umiaru:  glebę,  wodę,  zwierzęta,  rośliny,
powietrze.  Wyjaławia  glebę,  zanieczyszcza  wodę,  powietrze,  zabija  zwierzęta.  Często
doprowadza  do  dewastacji  i  zanieczyszczenia  tych  naturalnych  zasobów.  Aby  uniknąć  tych
wszystkich  rzeczy  wprowadzono  ochronę  przyrody.  Oznacza  ona  rozważne  wykorzystanie
tych bogactw i ich obronę.

Ochrona krajobrazu stanowi problem międzynarodowy. Zajmuje się tym ekologia.

Głównym winowajcą  niszczenia przyrody jest człowiek. Obecnie działania  na rzecz ochrony
środowiska  przybierają  najróżniejsze  formy.  Dzieci  zbierają  w  szkołach  makulaturę
lub sprzątają  swoją  najbliższą  okolicę.  Montowane  są  filtry  w fabrykach,  budowane  są
oczyszczalnie  ścieków.  Producenci  samochodów  starają  się  zmniejszyć  ilość  spalin
wydobywających  się  z  silnika.  Organizowane  są  kampanie,  w  wyniku  których  zmniejszono
emisję  zanieczyszczeń  w  zakładach  przemysłowych.  Ekolodzy,  żeby  zjednać  sobie  ludzi
rozwieszają  plakaty,  transparenty,  zbierają  podpisy  pod  petycjami,  piszą  listy  do  polityków,
a nawet  stosują  strajki  okupacyjne  i  barykady.  Aby  zachować  niektóre  cenne  okazy  roślin
i zwierząt  tworzy  się  parki  narodowe  i  rezerwaty.  Na  tych  terenach  nie  wolno  budować
żadnych budynków i do niektórych z nich turyści nie mają wstępu. Sukces działań obrońców
przyrody  zależy  przede  wszystkim  od  tego,  czy  uda  im  się  przekonać  opinię  publiczną
do swoich  poglądów.  W  celu  ochrony  środowiska  powstało  wiele  organizacji.  Największe
z nich  to:  Międzynarodowa  Unia  Ochrony  Przyrody  i  jej  Zasobów  IUCN-  zajmująca  się
ochroną  środowiska,  a  także  prawnymi  i  administracyjnymi  zagadnieniami  ochrony
środowiska oraz edukacją środowiskową, Światowa Organizacja Zdrowia WHO – zajmująca
się  między  innymi  zagadnieniami  zdrowotności  mieszkańców  Ziemi  na  tle  warunków
środowiska.  Organizacja  do  Spraw  Wyżywienia  i  Rolnictwa  FAO,  Światowy  Fundusz  na
rzecz Dzikich Zwierząt WWF.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W wyniku gospodarczej działalności ludzi środowisko zostało tak zmienione, że straciło

w niektórych przypadkach zdolność odnowienia się, a część jego zasobów jest
na wyczerpaniu.

My też możemy przyczynić się do obrony środowiska. Aby to uczynić powinniśmy:

oszczędzać wodę, produkować mniej śmieci oraz segregować je, używać dezodorantów
bez aerozolu, szanować zieleń.

Rekultywacja jest to zespół zabiegów technicznych i biologicznych mających na celu

przywrócenie terenom zdegradowanym zdolności produkcyjnych lub użytkowych
umożliwiających późniejsze ich zagospodarowanie. Odnosi się do terenów, które utraciły
swoją wartość biologiczną i użytkową.

Rekultywacja środowiska polega na właściwym ukształtowaniu rzeźby terenu,

uregulowaniu  stosunków  wodno-geologicznych,  zachowaniu  biologicznie  wartościowych
warstw  gruntu,  odtworzeniu  i  użyźnieniu  gleb,  ich  neutralizacji,  wprowadzeniu  roślinności
(zwykle  przez  nasadzenia  i  pielęgnację  gatunków  bylin,  z  nadzieją  lub  wiarą,  że  fauna
powróci w dalszej kolejności)  oraz budowie niezbędnej sieci dróg dojazdowych.

Rekultywacja ma na celu poprawę kształtu istniejącego, rozczłonkowanego systemu,

przez zwiększenie obszaru siedlisk i połączeń między nimi. Stworzenie stref buforowych
wokół istniejących cząstek fragmentów ekosystemu w celu ich ochrony przed zewnętrznymi
wpływami. Jej zadaniem jest przywrócenie wartości użytkowej przez wykonanie określonych
zabiegów technicznych, agrotechnicznych i biologicznych.

Celem rekultywacji jest stworzenie krajobrazu z elementami pozostałości naturalnych

ekosystemów  przeplatających  się  z  odtworzonymi  ekosystemami,  spełniającymi  określone
cele  ochronne,  oraz  systemami  produkcyjnymi,  które  są  zrównoważone  i  nie  zagrażają
długoterminowej  trwałości  obszarów  chronionych.  Rekultywacja  krajobrazu  musi  brać  pod
uwagę  wszystkie  te  różnorodne  cechy  krajobrazów  naturalnych,  które  mogą  mieć  znaczenie
dla konserwacji.

Ekologia odnowieniowa jest jedną z najnowszych i najbardziej pełnych wyzwań

dyscyplin ekologii, choć pewne działania w zakresie rekonstrukcji ekologicznej
są prowadzone od dziesięcioleci.

Rekonstrukcja ekosystemów, czyli rekultywacja była przeważnie praktykowana

w skrajnie zdegradowanych lokalizacjach, takich jak tereny kopalniane, hałdy i wysypiska
komunalne. Podejmowanych jest coraz więcej działań w celu odtworzenia społeczności
zwierzęcych i glebowych jako części procesu rekultywacji.

Ważną rolę w rekultywacji różnego rodzaju terenów odgrywa roślinność, która może

pełnić różnorodne funkcje, np.:
–

stabilizować utwory gruntowe i zabezpieczać je przed erozją wodną i wietrzną,

–

chronić tereny przed zanieczyszczeniami przemysłowymi, takimi jak pyły i gazy;
specjalnie projektowane pasy roślinności, tworzącej rodzaj filtrów z gatunków
o zróżnicowanej wysokości,

–

inicjować i stymulować procesy glebotwórcze; roślinność mająca zdolność wiązania
azotu w glebie i wytwarzania dużej ilości próchnicy,

–

nadawać terenom rekultywowanym cech estetycznych i widokowych w krajobrazie.

W przeprowadzaniu rekultywacji można wyodrębnić kilka podstawowych działań:

1. Etap przygotowań – rozpoznanie problemu i opracowanie dokumentacji planowanych

prac,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Etap rekultywacji technicznej – obejmuje prace związane z ukształtowaniem terenu,

uformowaniem i ustabilizowaniem powierzchni zwałów, ukształtowaniem warunków
wodnych, odtworzeniem lub ewentualną modyfikacją warunków glebowych, budową
infrastruktury technicznej niezbędnej na danym terenie (np. budowa dróg dojazdowych),

3. Etap rekultywacji biologicznej – dotyczy wstępnego wprowadzenia roślinności w celu:

zabezpieczenia stateczności zboczy, przeciwdziałania erozji, zagospodarowania
biologicznego projektowanych na danym obszarze zbiorników wodnych,

4. Etap zagospodarowania biologicznego – dotyczy: zagospodarowania wstępnego,

polegającego  na  obsadzeniu  terenu  roślinnością  szybko  rosnącą  i  zagospodarowania
docelowego,  polegającego  na  wprowadzeniu  obsadzeń  roślinnych  ostatecznie
przewidzianych w projekcie rekultywacji danego terenu.

Do  roślin  przydatnych  w  rekultywacji  terenów  zdegradowanych  należą:  bez  czarny

i koralowy, bez lilak, dąb czerwony, jarząb pospolity, klon jawor i zwyczajny, leszczyna
pospolita, olsza czarna, dzika róża i róża pomarszczona, topole, wierzby i wiśnia ptasia.

Umiejętnie zaplanowana i przeprowadzona rekultywacja daje dużo lepsze efekty

uzyskiwane w krótszym czasie niż naturalne samoistne zasiedlania tych terenów przez rośliny
terenów  zdegradowanych.  Może  również  przynieść  korzyści  społeczne  w  postaci  dobrze
funkcjonującego  terenu  rekreacji.  Warunkiem  jest  to,  aby  teren  nie  stwarzał  zagrożeń
dla zdrowia człowieka. Przykładem takiego zagospodarowania terenu  jest park Szczęśliwicki
w Warszawie, który powstał na gruzach pozostałych po II wojnie światowej.

Zagadnieniem bardzo istotnym w rekultywacji jest problem biogazów, które wydzielają

się na terenach składowisk odpadów. Okazuje się, że mogą być one wykorzystywane
np. do oświetlenia zrekultywowanego terenu.

4.11.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Na czym polega ochrona krajobrazu?
2.  Z jakimi dziedzinami nauki wiąże się ochrona krajobrazu?
3.  W jaki sposób zmieniają się idee ochrony krajobrazu w ostatnim czasie?
4.  Jaką formę przybierają obecnie działania związane z ochrona środowiska?
5.  Które organizacje zajmują się ochroną środowiska?
6.  Na czym polega rekultywacja terenów zdegradowanych?
7.  Jakie cele zostały wytyczone dla procesu rekultywacji terenów zdegradowanych?
8.  Jakie funkcje pełni roślinność w rekultywacji terenów zdegradowanych?
9.  Jakie  działania  można  wyodrębnić  w  przeprowadzaniu  rekultywacji  na  terenach

zdegradowanych?

10. Które rośliny są przydatne w rekultywacji terenów zdegradowanych?

4.11.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zapisz w notatniku działania na rzecz ochrony środowiska podejmowane przez Twoich

rówieśników i Twoją rodzinę. Jakie działania podejmowane są na rzecz ochrony środowiska
w Twoim województwie i kraju.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować treść polecenia podaną w ćwiczeniu,
2)  przeanalizować treść polecenia,
3)  zapisać  w  notatniku działania  na rzecz ochrony środowiska podejmowane przez Twoich

rówieśników i Twoją rodzinę,

4) zapisać w notatniku działania podejmowane są na rzecz ochrony środowiska w Twoim

województwie i kraju,

5) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Napisz referat dotyczący rekultywacji terenu w Twojej okolicy. W oparciu o literaturę

opisującą rekultywację terenów w Polsce lub na świecie, porównaj sposoby rekultywacji
pomiędzy wybranymi obszarami.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zebrać materiały dotyczące rekultywacji terenu w Twojej okolicy,
2)  napisać referat dotyczący rekultywacji terenu w Twojej okolicy,
3)  przeanalizować literaturę opisującą rekultywację terenów w Polsce lub na świecie,
4)  porównać sposoby rekultywacji pomiędzy wybranymi obszarami,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

literatura opisująca rekultywację terenów w Polsce lub na świecie,

–

kartka papieru,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 3

Na kartkach zapisane zostały nazwy organizacji działających w Polsce i na świecie.

Wybierz z nich te, które zajmują się ochroną środowiska i przyklej je do planszy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować nazwy organizacji zapisanych na kartkach,
2)  wybrać te, które zajmują się ochrona środowiska,
3)  przykleić wybrane kartki z nazwami do planszy,
4)  zaprezentować wykonane doświadczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

samoprzylepne kartki z nazwami organizacji działających w Polsce i na świecie,

–

plansza papierowa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Na kartkach zapisane zostały nazwy roślin. Wybierz z nich te, które przydatne są

w rekultywacji terenów zdegradowanych i przyklej je do planszy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować nazwy roślin zapisane na kartkach,
2) wybrać te kartki, na których znajdują się rośliny przydatne w rekultywacji terenów

zdegradowanych,

3) przykleić wybrane kartki z nazwami do planszy,
4) zaprezentować wykonane doświadczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

samoprzylepne kartki z nazwami roślin,

–

plansza papierowa.

4.11.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, na czym polega ochrona krajobrazu?

2) wymienić dziedziny nauki, z którymi wiąże się ochrona krajobrazu?

3) opisać, w jaki sposób zmieniają się idee ochrony krajobrazu w ostatnim

czasie?

4) wyjaśnić, jaką formę przybierają obecnie działania związane z ochroną

środowiska?

5) wymienić organizacje, które zajmują się ochroną środowiska?

6) wyjaśnić, na czym polega rekultywacja terenów zdegradowanych?

7) określić cele, jakie wytyczane są dla procesu rekultywacji terenów

zdegradowanych?

8) wymienić, jakie funkcje pełni roślinność w rekultywacji terenów

zdegradowanych?

9) wymienić działania, które można wyodrębnić w przeprowadzaniu

rekultywacji na terenach zdegradowanych?

10) wymienić rośliny przydatne w rekultywacji terenów zdegradowanych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.12. Parki narodowe, parki krajobrazowe i inne obszary prawnie

chronione

4.12.1. Materiał nauczania

Podstawowymi formami ochrony środowiska przyrodniczego w Polsce są:

–

parki narodowe,

–

parki krajobrazowe,

–

rezerwaty przyrody,

–

obszary chronionego krajobrazu,

–

gatunkowa ochrona roślin i zwierząt,

–

pomniki przyrody,

–

stanowiska dokumentacyjne,

–

użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo – krajobrazowe.

Parki narodowe
Są to obszary o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha, które zostały utworzone na

podstawie rozporządzenia Rady Ministrów. Wyróżniają się one wartościami przyrodniczymi,
naukowymi,  kulturowymi,  wychowawczymi  i społecznymi.  Na  ich terenie  ochronie  podlega
nie  tylko  całość  przyrody,  ale  także  swoiste  cechy  krajobrazu.  W  Polsce  parki  narodowe
zajmują  powierzchnię  około  1%  terenu  kraju.  Parki  narodowe  tworzone  są  dla poznania
i zachowania całości systemów przyrodniczych, dla odtwarzania elementów zniekształconych
lub zanikłych. Dla każdego parku tworzony jest plan ochrony, zatwierdzony przez ministra do
spraw  środowiska,  który  powołuje  dyrektora  parku  i  prowadzi  rejestr  parków  narodowych.
W naszym  kraju  można  wymienić  następujące  parki  narodowe:  Babiogórski,  Białowieski,
Bieszczadzki,  Biebrzański,  Borów  Tucholskich,  Drawieński,  Gór Stołowych,  Gorczański,
Kampinoski, Karkonoski, Magurski, Narwiański, Ojcowski, Pieniński, Poleski, Roztoczański,
Słowiński, Świętokrzyski, Tatrzański, Wielkopolski, Wigierski, Woliński.

Parki krajobrazowe
Są to obszary chronione powołane na podstawie rozporządzenia wojewody ze względu na

ich  wartości  przyrodnicze,  historyczne,  kulturowe,  w  celu  zachowania,  popularyzacji  oraz
upowszechnienia  w  warunkach  zrównoważonego  rozwoju.  Wojewoda  powołuje  dyrektora
parku,  zatwierdza  jego  plan  ochrony  oraz  prowadzi  rejestr  znajdujących  się  na  jego  terenie
parków krajobrazowych.  Wokół parku krajobrazowego może  być utworzona strefa ochronna
zabezpieczająca park przed szkodliwym działaniem czynników zewnętrznych.

Rezerwaty przyrody
Są to obszary chronione powołane na podstawie rozporządzenia wojewody. Wojewoda

zatwierdza także plan ochrony dla danego rezerwatu i prowadzi rejestr rezerwatów przyrody
na  swoim  terenie.  Na  ich  terenach  zachowane  są  ekosystemy  w  stanie  naturalnym  lub  mało
zmienionym,  siedliska  przyrodnicze,  określone  gatunki  roślin  i  zwierząt,  elementy  przyrody
nieożywionej  mające  znaczenie  ze  względu  na  swoją  wartość  naukową,  kulturową,
przyrodniczą, krajobrazową.

Obszary chronionego krajobrazu
Chronione są na podstawie rozporządzenia wojewody lub rad gmin. Tworzone są w celu

powiązania mniejszych jednostek w cały system obszarów chronionych ze względu na
zróżnicowane ekosystemy znajdujące się w ich obrębie. Mogą być one wykorzystane na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

potrzeby masowej turystyki i wypoczynku lub na będące w ich obrębie korytarze ekologiczne,
czyli obszary umożliwiające migracje roślin i zwierząt.

Obszary Natura 2000
Obejmują obszary w celu specjalnej trwałej i skutecznej ochrony gatunków lub siedlisk

zagrożonych  wyginięciem,  albo  w  celu  odtworzenia  właściwego  stanu  tej  ochrony.
Przykładem  takiej  formy  ochrony  jest  Europejska  Sieć  Ekologiczna  Natura  2000,  będąca
siecią  obszarów  chronionych,  tworzona  przez  państwa  członkowskie  Unii  Europejskiej  –
każdy kraj wytycza na swoim terytorium obszary do objęcia tą ochroną.

Ochrona gatunkowa roślin i zwierząt
Ma na celu ochronę rzadkich gatunków roślin i zwierząt, siedlisk ich występowania,

które są objęte ochroną w myśl prawa międzynarodowego o zachowaniu różnorodności
gatunkowej i genetycznej. Ochrona ta zakazuje:

– pozyskiwania, niszczenia, przetwarzania, zbywania, nabywania i wywożenia gatunków

chronionych roślin,

– zabijania, chwytania, przetrzymywania bez obowiązującej w tym celu zgody wojewody,

posiadania, płoszenia, niszczenia siedlisk gatunków zwierząt objętych ochroną,

– przewożenia przez granicę państwa zarówno roślin, jak i zwierząt gatunków chronionych

oraz ich części bez zezwoleń koniecznych do tego celu; wykazy gatunków podlegających
ochronie ścisłej i częściowej są ustalane na podstawie Rozporządzenia Ministra
Środowiska i podlegają zmianom i aktualizacji.

Na podstawie rozporządzenia z 2001 (Dz. U. 106/2001, poz. 1167 i Dz. U. 130/2001,
poz. 1456) roku podlegają:
a) ścisłej ochronie gatunkowej 217 gatunków roślin nasiennych, między innymi:

– drzewa, np. brzoza ojcowska, jarząb brekinia, jarząb szwedzki, sosna limba;
– krzewy i krzewinki: barwinek pospolity, bluszcz pospolity, brzoza karłowata,

kosodrzewina, rokitnik zwyczajny, wawrzynek wilczełyko, wiciokrzew pomorski;

– rośliny kwiatowe: dziewięćsił bezłodygowy, goździki, grążele, grzybienie, lilia

złotogłów, miłek wiosenny, parzydło leśne, rojniki, storczyki, szarotka alpejska;

–  paprotniki, np.: długosz królewski, języcznik, pióropusznik strusi, widłaki;
–  liczne mszaki i porosty;
–  23 gatunki grzybów wielkoowocnikowych;

b) częściowej ochronie gatunki roślin, między innymi:

– drzewa, krzewy i krzewinki, np. bagno zwyczajne, cis pospolity, kalina koralowa,

kruszyna pospolita, porzeczka czarna;

– rośliny zielne, np. aster gawędka, kocanka piaskowa, konwalia majowa, kopytnik

pospolity, naparstnica zwyczajna, pierwiosnek wyniosły, przylaszczka pospolita;

–  mszaki;
–  porosty, np. płucnica islandzka;
–  grzyby wielkoowocnikowe nie objęte ochroną ścisłą;

c) ochronie gatunkowej zwierzęta, między innymi:

– bezkręgowce, np. pijawka lekarska, niektóre gatunki pająków, trzmiele, kilkadziesiąt

gatunków mięczaków, np. ślimak winniczek, pomrów nakrapiany;

–  ssaki małe, np. ryjówki, nietoperze, jeże, wiewiórka;
–  ssaki drapieżne: foki, niedźwiedź brunatny, wydra, wilk, ryś, żbik;
–  ssaki parzystokopytne, żubr, kozica, świstak.
Rozporządzenie  wprowadza  także  ochronę  strefową  miejsc  rozrodu  i  regularnego

przebywania zwierząt, np. ptaków i gadów, w postaci pasów stref ochrony ścisłej o szerokości

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

200 metrów – przez cały rok i pasów stref ochrony częściowej o szerokości 500 m – przez
wyznaczoną część roku. Zwierzęta łowne objęte są odrębnymi przepisami z zakresu prawa
łowieckiego.

Pomniki przyrody
Są to twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości

naukowej, kulturowej, historycznej, pamiątkowej i krajobrazowej. Pomniki przyrody objęte są
ochroną  na  podstawie  decyzji  wojewody  lub  rady  gminy.  Należą  do  nich  stare  drzewa,
krzewy,  źródła,  wodospady,  skałki,  jary,  głazy  narzutowe,  jaskinie.  Czy dany  obiekt  uznany
zostanie za pomnik przyrody decyduje  między  innymi:  jego wiek, wielkość obiektu, wartość
historyczna,  wartość  pamiątkowa,  nietypowa  budowa,  rzadkość  występowania,  względy
widokowe  i  krajobrazowe.  Najczęściej  stosowanym  i  jednocześnie  najbardziej  wymiernym
kryterium  jest  wiek  obiektu,  który  wyraża  się  określoną  wielkością  obwodu  pnia  drzewa
mierzonego  na  wysokości  130  cm  nad  poziomem  gruntu.  Nadzór  nad pomnikami  przyrody
sprawują  konserwatorzy  przyrody.  Według  stanu  z  1996  roku  liczba  pomników  przyrody
w Polsce wynosiła ogółem 30205. Jako pomniki przyrody wyodrębniono:
–

pojedyncze drzewa 23 010,

–

grupy drzew 4 537,

–

aleje 742,

–

głazy narzutowe 1 109,

–

skały, groty i jaskinie 807.

Stanowisko dokumentacyjne
Są to obszary chronione, na których znajdują się ważne pod względem naukowym

i dydaktycznym miejsca występowania skamieniałości, tworów mineralnych, formacji
geologicznych, itd.

Użytek geologiczny
Są to obszary chronione, które są wyznaczane przez wojewodę lub radę gminy. W ich

obrębie znajdują się pozostałości ekosystemów, które mają  istotne znaczenie dla zachowania
zasobów  genowych  i  typów  środowisk  takich,  jak;  naturalne  zbiorniki  wodne,  śródpolne
i śródleśne  oczka  wodne,  kępy  drzew  i  krzewów,  bagna,  torfowiska,  starorzecza,  wydmy,
stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków roślin i zwierząt.

Zespół przyrodniczo – krajobrazowy
Obszary wyznaczone przez wojewodę lub radę gminy, które są cennymi fragmentami

krajobrazu naturalnego i kulturowego chronionymi w celu zachowania jego wartości
estetycznych.

4.12.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz podstawowe formy ochrony środowiska przyrodniczego w Polsce?
2.  Jaką powierzchnię kraju zajmują parki narodowe?
3.  Czy potrafisz wymienić parki narodowe w naszym kraju?
4.  Na podstawie czyjego rozporządzenia powstają parki krajobrazowe?
5.  W jakim celu tworzy się parki krajobrazowe?
6.  Kto prowadzi rejestr rezerwatów przyrody na danym terenie?
7.  Co to są i kto tworzy obszary chronionego krajobrazu?
8.  W jakim celu tworzy się obszary Natura 2000?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9.  Czego zakazuje ochrona gatunkowa roślin i zwierząt?
10.  Ile gatunków roślin podlega ścisłej ochronie gatunkowej?
11.  Jakie zwierzęta podlegają ochronie gatunkowej?
12.  Jakie gatunki roślin podlegają częściowej ochronie?
13.  Które obiekty zaliczamy do pomników przyrody?
14.  Jakie chronione elementy środowiska znajdują się na stanowiskach dokumentacyjnych?
15.  Co znajduje się w obrębie użytków geologicznych?

4.12.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie mapy Polski zapisz w notatniku parki narodowe w Polsce.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przypomnieć sobie informacje dotyczące parków narodowych w Polsce,
2)  otworzyć atlas na stronie z aktualną mapą Polski,
3)  wyszukać tereny parków narodowych,
4)  wpisać nazwy parków narodowych do notatnika,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

mapa Polski,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Do opisów różnych obszarów prawnie chronionych znajdujących się w Polsce dobierz

odpowiednie ich nazwy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować  zaprezentowane nazwy obszarów prawnie chronionych w Polsce,
2)  przeanalizować przedstawione opisy obszarów prawnie chronionych w Polsce,
3)  dopasować do siebie odpowiednie nazwy,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartki z nazwami obszarów prawnie chronionych w Polsce,

–

kartki z opisami obszarów prawnie chronionych w Polsce.

Ćwiczenie 3

Po obejrzeniu filmu dydaktycznego dotyczącego parków narodowych, parków

krajobrazowych i innych obszarów prawnie chronionych, odpowiedz pisemnie na następujące
pytania:

−

jakie parki narodowe występują na terenie Polski i w jakim celu zostały założone?

−

co to są rezerwaty przyrody i w jakim celu powstają?

−

co to są pomniki przyrody? Podaj przykłady pomników przyrody?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować treść filmu: „Parki narodowe, parki krajobrazowe i inne obszary prawnie

chronione”,

2) odpowiedzieć w notatniku na pytania zawarte w ćwiczeniu,
3) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

– film dydaktyczny: „Parki narodowe, parki krajobrazowe i inne obszary prawnie

chronione”,

– notatnik,
– przybory do pisania.

4.12.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić podstawowe formy ochrony środowiska przyrodniczego

w Polsce?

2) określić, jaką powierzchnię kraju zajmują parki narodowe?

3) wymienić parki narodowe w naszym kraju?

4) określić, kto wydaje rozporządzenia na podstawie którego powstają

w Polsce parki krajobrazowe?

5) wyjaśnić, w jakim celu tworzy się parki krajobrazowe?

6) wyjaśnić, kto prowadzi rejestr rezerwatów przyrody na danym terenie?

7) opisać, co to są i kto tworzy obszary chronionego krajobrazu?

8) wyjaśnić, w jakim celu tworzy się obszary Natura 2000?

9) wymienić, czego zakazuje ochrona gatunkowa roślin i zwierząt?

10) wyliczyć, ile gatunków roślin podlega ścisłej ochronie gatunkowej?

11) wymienić zwierzęta, które podlegają ochronie gatunkowej?

12) wymienić, które gatunki roślin podlegają częściowej ochronie?

13) określić, jakie obiekty zaliczmy do pomników przyrody?

14) opisać jakie obiekty przyrody chronimy na stanowiskach

dokumentacyjnych?

15) opisać, co to są użytki geologiczne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.13. Instytucje, których działalność związana jest z architekturą

krajobrazu

4.13.1. Materiał nauczania

Instytucje zajmujące się działalnością związaną z architekturą krajobrazu to:

–

Ministerstwo Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa – wydaje akty
prawne dotyczące środowiska,

–

Instytut Badawczy Leśnictwa – placówka naukowa Ministerstwa Ochrony Środowiska,
zasobów Naturalnych i Leśnictwa, zajmująca się hodowlą i ochroną lasów, rolą lasów
w środowisku i ich degradacją,

–

Instytut  Geodezji  i  Kartografii  –  placówka  naukowa  Ministerstwa  Gospodarki
Przestrzennej  i  Budownictwa,  która  wykonuje  również  prace  na  rzecz  ochrony
środowiska,  między  innymi  w  zakresie  rejestracji, oceny,  zasięgu  oraz  metodyki  badań
dotyczących  skażeń  atmosfery,  wód,  degradacji  powierzchni  terenu  oraz  niszczenia
roślinności pod wpływem czynników antropogenicznych,

–

Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej – placówka naukowa Ministerstwa
Gospodarki

Przestrzennej

Budownictwa,

która

zajmuje

się

planowaniem

i zagospodarowaniem przestrzennym, gospodarką wodną i ściekową (np. oczyszczaniem
ścieków, oczyszczaniem miast i utylizacją odpadów komunalnych),

–

Instytut Materiałów Ogniotrwałych – placówka naukowa Ministerstwa Przemysłu, która
w swej działalności badawczej uwzględnia prace z zakresu ochrony środowiska,
zwłaszcza utylizacji odpadów przemysłowych oraz wykorzystania niektórych surowców,
np. do poprawy jakości skażonych gleb,

–

Instytut Meteorologii  i Gospodarki  Wodnej – placówka naukowa Ministerstwo Ochrony
Środowiska,  zasobów  Naturalnych  i  Leśnictwa,  której  prace  z  zakresu  ochrony
środowiska  dotyczą  głównie  racjonalnej  gospodarki  wodnej,  oceny  skażeń  wód
powierzchniowych i podziemnych, określenia rodzaju i sposobu migracji zanieczyszczeń
atmosferycznych i ich wpływu na warunki klimatyczne,

–

Instytut  Mineralnych  Materiałów  Budowlanych  –  placówka  naukowa  Ministerstwa
Przemysłu,  w  której  zakresie  badań  są też prace dotyczące  ochrony  środowiska,  między
innymi  racjonalnego  wykorzystania  kopalin,  zwłaszcza  surowców  przemysłu
cementowego  i  wapiennego,  utylizacji  odpadów,  przetwórstwa  kopalin  przemysłu
materiałów wiążących,

–

Instytut  Ochrony  Przyrody  i  Zasobów  Naturalnych  –  jedna  z  najstarszych  i  najbardziej
zasłużonych  w  dziedzinie  ochrony  przyrody  i  środowiska  przyrodniczego  placówek
naukowych  PAN;  prace  jej  koncentrują  się  głównie  wokół  zagadnień  zagrożenia
środowiska  i  sposobów  jego  ochrony,  ochrony  przyrody  nieożywionej  i  krajobrazu,
ochrony  rezerwatowej,  w  parkach  narodowych,  ochrony  gatunkowej  roślin  i  zwierząt,
wskazywania obiektów i gatunków, które wymagają ochrony,

–

Instytut  Ochrony  Środowiska  –  placówka  naukowa  Ministerstwa  Ochrony  Środowiska,
Zasobów  Naturalnych  i  Leśnictwa,  która  prowadzi  badania  w  zakresie  szeroko
rozumianej  ochrony  środowiska,  szczególnie  ochrony  wód,  atmosfery  i  krajobrazu,
a także  utylizacji  odpadów  przemysłowych  i  komunalnych,  rekultywacji  obszarów
zdegradowanych, monitoringu środowiska,

–

Instytut  Podstaw  Inżynierii  Środowiska  –  placówka  naukowa  Polskiej  Akademii  Nauk
(PAN)  zajmująca  się  głównie  zagadnieniami  ochrony  środowiska  rejonów  górniczych
oraz  obszarów  przemysłowych,  a  przede  wszystkim  problemami  metodyki  badań
zanieczyszczeń  powietrza  atmosferycznego,  wód,  ścieków,  sposobami  ich  oczyszczania
i rekultywacji, szczególnie biologicznej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

Instytut  Uprawy,  Nawożenia  i  Gleboznawstwa  –  jednostka  naukowo  –  badawcza
zajmująca  się  między  innymi  ochroną  środowiska  w  zakresie  kartografii  gleb,  oceny
stopnia  ich  erozji,  rekultywacji  terenów  bezglebowych,  melioracji  przeciwerozyjnych,
utylizacji odpadów,

–

Państwowa Inspekcja Ochrony Środowiska – instytucja pełniąca funkcje kontrolne wobec
korzystających ze środowiska,

–

Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków – zajmuje się badaniem zasobów
wartości kulturowych, a także metodami ich waloryzacji,

–

Regionalne Ośrodki Badań i Dokumentacji Zabytków – jak wyżej, ale badania obejmują
mniejszy teren,

–

Wojewódzki Konserwator Zabytków – zarządza, wpisuje do rejestru zabytki architektury
krajobrazu danego województwa, wydaje decyzje dotyczące rewaloryzacji, rekultywacji
terenów w danym województwie, itp.,

–

Wojewódzki  Konserwator  Przyrody  –  urzędnik  administracji  państwowej  stopnia
wojewódzkiego odpowiedzialny za sprawy ochrony przyrody. Do zakresu jego czynności
należy:  piecza  nad  przestrzeganiem  przepisów  dotyczących  ochrony  przyrody
oraz śledzenie  skuteczności  ich  działania,  wydawanie  orzeczeń  o  uznaniu  obiektu
za pomnik  przyrody,  a  także  o  konieczności  wykonywania  prac  i  urządzeń  ochronnych
dotyczących  rezerwatów  przyrody,  przeprowadzanie  kontroli  stanu  przedmiotów
podlegających  ochronie,  prowadzenie  ich  inwentaryzacji  i  rejestru  wojewódzkiego,
współdziałanie  z   właściwymi  organami  administracji  państwowej  w  sprawach
związanych z ochroną przyrody i krajobrazu,

–

Miejski Architekt Krajobrazu – zajmuje się świadomym, racjonalnym i estetycznym
pod względem przestrzennym i gospodarczym kształtowaniem krajobrazu polegającym
na właściwym

powiązaniu

elementów

architektonicznych

środowiskiem

przyrodniczym.

O ochronie krajobrazu kulturowego stanowią akty prawa międzynarodowego, a także

postulaty konwencji międzynarodowych we współpracy z Centrum Światowego Dziedzictwa
UNESCO, organy  Międzynarodowej  Rady Ochrony Zabytków ICOMOS,  a także  Narodowe
Komitety  Naukowe  ICOMOS,  uczestniczące  w  przygotowywaniu  dokumentów  o  wpisie
najwartościowszych  pomników  historii,  kultury  i  przyrody  na  listę  światowego  dziedzictwa
kulturalnego i naturalnego.

4.13.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie instytucje zajmują się działalnością związaną z architekturą krajobrazu?
2.  Jakie dokumenty stanowią o ochronie krajobrazu kulturowego?
3.  Jaki jest zakres kompetencji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków?
4.  Jaki jest zakres kompetencji Miejskiego Architekta Krajobrazu?
5.  Która  z  instytucji  zajmuje  się  planowaniem  i  zagospodarowaniem  przestrzennym

krajobrazów?

6. Czym zajmuje się Instytut Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych?

4.13.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Porównaj

zakres

kompetencji

Wojewódzkiego

Konserwatora

Zabytków

i Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody oraz Miejskiego Architekta Krajobrazu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wybrać

przedstawionej

dokumentacji

zakres

kompetencji

Wojewódzkiego

Konserwatora Zabytków,

2) wybrać

przedstawionej

dokumentacji

zakres

kompetencji

Wojewódzkiego

Konserwatora Przyrody,

3) wybrać z przedstawionej dokumentacji zakres kompetencji Miejskiego Architekta

Krajobrazu,

4) porównać

zakres

kompetencji

Wojewódzkiego

Konserwatora

Zabytków

i Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody oraz Miejskiego Architekta Krajobrazu,

5) zapisać w notatniku wnioski z ćwiczenia,
6) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

dokumentacja zawierająca zakres kompetencji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków,

–

dokumentacja zawierająca zakres kompetencji Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody,

–

dokumentacja zawierająca zakres kompetencji Miejskiego Architekta Krajobrazu,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Po zapoznaniu się z rozdziałem podręcznika dotyczącego planów zagospodarowania

przestrzennego, określ rolę tego planu w projektowaniu terenów zieleni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować wiadomości dotyczące planów zagospodarowania przestrzennego,
2)  przeanalizować wytyczne dotyczące projektowania terenów zieleni,
3)  zapisać  w  notatniku,  jaką  rolę  spełniają  plany  zagospodarowania  przestrzennego

w projektowaniu terenów zieleni,

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

plan zagospodarowania przestrzennego,

–

wytyczne dotyczące projektowania terenów zieleni,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 3

Z planu zagospodarowania przestrzennego danej miejscowości odczytaj te jego elementy,

które są niezbędne podczas projektowania terenów zieleni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować plan zagospodarowania przestrzennego danej miejscowości,
2) przeanalizować wytyczne dotyczące projektowania terenów zieleni,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) odczytać i zapisać w notatniku, jakie elementy planu zagospodarowania przestrzennego

można wykorzystać w projektowaniu terenów zieleni,

4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

plan zagospodarowania przestrzennego danej miejscowości,

–

wytyczne dotyczące projektowania terenów zieleni,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

4.13.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić instytucje zajmujące się działalnością związaną z architekturą

krajobrazu?

2) wyliczyć dokumenty, które stanowią o ochronie krajobrazu kulturowego? ¨

3) określić zakres kompetencji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków?

4) określić zakres kompetencji Miejskiego Architekta Krajobrazu?

5) określić instytucję zajmującą się planowaniem i zagospodarowaniem

przestrzennym krajobrazów?

6) wyjaśnić, czym zajmuje się Instytut Ochrony Przyrody i Zasobów

Naturalnych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.14. Podstawy prawne ochrony i kształtowania architektury

krajobrazu

4.14.1. Materiał nauczania

Podstawowe akty prawne dotyczące ochrony krajobrazu to:

1. Ustawa o ochronie dóbr kultury z 1962 roku (Dz. U. 98/1999, poz. 1150).
2. Ustawa o Inspekcji Ochrony Środowiska z 1991 roku (Dz. U. 77/1991, poz. 335

z późniejszymi zmianami).

3. Ustawa o ochronie przyrody z 1991 roku (Dz. U. 99/2001, poz. 1079 z późniejszymi

zmianami):

– Rozporządzenie Ministra Środowiska z 2001 roku w sprawie określania siedlisk

przyrodniczych podlegających ochronie (Dz. U. 92/2001, poz. 1029),

– Rozporządzenie Ministra Środowiska z 2001 roku w sprawie określania listy

gatunków roślin rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą
i częściową oraz zakazów właściwych dla tych gatunków i odstępstw od tych zakazów
(Dz. U. 106/2001, poz. 1167),

– Rozporządzenie Ministra Środowiska z 2001 roku w sprawie określania listy

gatunków zwierząt rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową
ścisłą i częściową oraz zakazów właściwych dla danych gatunków odstępstw od tych
zakazów (Dz. U. 130/2001, poz. 1456).

4. Ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym z 1994 roku (Dz. U. 15/1999, poz. 139

z późniejszymi zmianami).

5. Ustawa – Prawo budowlane z 1994 roku (Dz. U. 106/2000, poz. 1126 z późniejszymi

zmianami).

6. Ustawa o ochronie gatunków rolnych i leśnych z 1995 roku (Dz. U. 16/1995, poz. 78

z późniejszymi zmianami).

7. Ustawa – Prawo ochrony środowiska z 2001 roku (Dz. U. 62/2001, poz. 627

i Dz. U. 100/2001, poz. 1085).

8. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 roku (Dz. U. 162/2003 poz.

1568).

9. Ustawa o ochronie przyrody z 2004 roku (Dz. U. 92/2004, poz. 880).

4.14.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaki rodzaj dokumentów dotyczy ochrony krajobrazu?
2.  Jakich elementów krajobrazu dotyczą ustawy o jego ochronie?
3.  Gdzie można znaleźć teksty ustaw dotyczące ochrony krajobrazu?

4.14.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Z ustawy: Prawo ochrony środowiska z 2001 roku, zapisz w notatniku, jakich elementów

środowiska dotyczy przede wszystkim ta ustawa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować treść ustawy: Prawo ochrony środowiska z 2001 roku,
2)  sporządzić notatkę zgodnie z poleceniem ćwiczenia,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

ustawa: Prawo ochrony środowiska z 2001 roku,

–

notatnik,

–

przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Na kartkach zapisano tytuły ustaw dotyczących różnych dziedzin. Wybierz te kartki,

na których zapisane są tytuły ustaw dotyczące ochrony krajobrazu i przypnij je do planszy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować tytuły ustaw zapisane na kartkach,
2)  wybrać tytuły tych ustaw, które dotyczą ochrony krajobrazu,
3)  przypiąć do planszy wybrane kartki,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartki z zapisanymi tytułami ustaw,

–

plansza.

4.14.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić rodzaj dokumentów, które dotyczą ochrony krajobrazu?

2) scharakteryzować, jakich elementów krajobrazu dotyczą ustawy o jego

ochronie?

3) określić, gdzie można znaleźć teksty ustaw dotyczące ochrony krajobrazu? ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  22  zadania  o  różnym  stopniu  trudności.  Są  to  zadania  wielokrotnego

wyboru.

5. Za każdą poprawną odpowiedź możesz uzyskać 1 punkt.
6. Są cztery możliwe odpowiedzi: a, b, c, d. Tylko jedna odpowiedź jest poprawna: zaznacz

ją znakiem X.

7. Staraj się wyraźnie zaznaczyć odpowiedzi. Jeżeli się pomylisz i błędnie zaznaczysz

odpowiedź, otocz ją kółkiem i zaznacz ponownie odpowiedź, którą uważasz
za poprawną.

8. Test składa się z dwóch części. Część I zawiera zadania z poziomu podstawowego,

natomiast w części II są zadania z poziomu ponadpodstawowego i te mogą przysporzyć
Ci trudności, gdyż są one na poziomie wyższym niż pozostałe (dotyczy to zadań
o numerach od 18 do 22).

9. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
10. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny.

11. Po rozwiązaniu testu sprawdź, czy zaznaczyłeś wszystkie odpowiedzi na KARCIE

ODPOWIEDZI.

12. Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Ze względu na ukształtowanie powierzchni terenu wyróżniamy krajobraz:

a)  pofalowany, nizinny, morski, górski.
b)  nizinny, pustynny, rolniczy, przemysłowy.
c)  nizinny, pofalowany, pagórkowaty, górski.
d)  naturalny, nizinny, rolniczy, przemysłowy.

2. Krajobraz pierwotny jest wynikiem

a)  działalności człowieka.
b)  przekształceń historycznych.
c)  działalności czynników atmosferycznych.
d)  działalności czynników wyłącznie przyrodniczych.

3. Do drzew iglastych najbardziej odpornych na zanieczyszczenia należy

a)  jodła.
b)  sosna.
c)  Świerk.
d)  modrzew.

4. Na terenie Polski stwierdzono występowanie około

a)  1 tysiąca gatunków grzybów.
b)  3 tysięcy gatunków grzybów.
c)  5 tysięcy gatunków grzybów.
d)  7 tysięcy gatunków grzybów.

5. Tereny zieleni otwartej w formie parków centralnych mają na ogół powierzchnię

a)  5  –  8 ha.
b)  8  –  10 ha.
c)  10  –  15 ha.
d)  15  –  20 ha.

6. Siedliskiem borowym nazywamy gleby

a)  świeże i żyzne.
b)  wilgotne, ale bardzo żyzne.
c)  suche do świeżych i ubogie.
d)  mokre i średnio żyzne do ubogich.

7. Gimnazjon w starożytnej Grecji był

a)  prostokątnym dziedzińcem.
b)  elementem małej architektury ogrodowej.
c)  miejscem poświęconym praktykom religijnym.
d)  miejscem służącym wychowaniu i rozwijaniu kultury fizycznej.

8. Dziedziniec lub ogród otoczony dookoła portykiem kolumnowym to

a)  atrium.
b)  perystyl.
c)  krużganek.
d)  kolumnada.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9. Rewaloryzacja krajobrazu nie polega na jego

a)  adaptacji.
b)  restauracji.
c)  dewastacji.
d)  konserwacji.

10. Działanie mające na celu utrzymanie zabytkowego ogrodu w należytym stanie, a także

zahamowanie  jego destrukcji to
a)  adaptacja.
b)  konserwacja.
c)  rekonstrukcja.
d)  modernizacja.

11. Atrium jest to

a)  zamaskowana w terenie granica ogrodu.
b)  ścianka, balustrada wieńcząca elewacje budowli.
c)  nieduży prostokątny dziedziniec z centralnie umieszczonym basenem.
d)  specjalnie urządzony punkt widokowy przed dziedzińcem honorowym.

12. Eksedra jest to

a)  nieduży prostokątny dziedziniec z centralnie umieszczonym basenem.
b)  specjalnie urządzony punkt widokowy przed dziedzińcem honorowym.
c)  położona  na  uboczu  budowla  ogrodowa  w  formie  małego  domku,  przeznaczona

do rozmyślań.

d) przestrzeń ograniczona kolumnadą rozmieszczoną na planie półkola, nie przykryta,

z miejscami do siedzenia.

13. Elementy małej architektury takie jak loggie, eksedry, schody, otwarte galerie, mury

oporowe i balustrady, były elementami ogrodów
a)  starożytnych.
b)  renesansowych.
c)  krajobrazowych.
d)  średniowiecznych.

14. Doprowadzenie zabytkowego ogrodu do postaci ukazującej jego walory artystyczne

i zarazem historyczne nazywa się
a)  restauracją.
b)  konserwacją.
c)  rekonstrukcją.
d)  modernizacją.

15. Działaniom rewaloryzacyjnym najrzadziej podlegają ogrody

a)  barokowe.
b)  renesansowe.
c)  krajobrazowe.
d)  średniowieczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. Ważną rolę w rekultywacji terenów odgrywa roślinność, która nie pełni funkcji

a)  inicjującej i stymulującej procesy glebotwórcze.
b)  ochronnej, dla terenów, przed zanieczyszczeniami takimi jak pyły i gazy.
c)  estetycznej i widokowej dla terenów poddanych zabiegom rekultywacyjnym.
d)  stabilizacyjnej  dla  utworów  gruntowych  i  zabezpieczającej  je  przed  erozją  wodną

i wietrzną.

17. Parki narodowe są to obszary prawnie chronione o powierzchni nie mniejszej niż

a)  100 ha.
b)  200 ha.
c)  500 ha.
d)  1000 ha.

18. Ogród Wilanowski, Ogród Branickich w Białymstoku oraz Ogród w Nieborowie należą

do ogrodów
a)  barokowych.
b)  renesansowych.
c)  krajobrazowych.
d)  średniowiecznych.

19. Wysokość stopni schodów ogrodowych nie powinna być większa niż

a)    8  –  10 cm.
b)  10  –  12 cm.
c)  12  –  15 cm.
d)  15  –  20 cm.

20. Przedstawiony na rysunku element kompozycji, jest to rytm

a)  poziomy.
b)  pojedynczy.
c)  postępujący.
d)  powtarzalny.

21. Na terenach przyszkolnych zieleń powinna zajmować nie mniej niż 50% powierzchni.

Jeżeli teren przyszkolny zajmuje 5000 m

, to zieleń zajmuje na nim ninimum

a) 500 m

b) 1000 m

c) 2000 m

d) 2500 m

22. Teren zieleni przy przedszkolu powinien mieć taką wielkość, aby na jedno dziecko

przypadało 30 – 40 m

. Jaką powierzchnię powinien mieć teren wokół tej placówki,

jeżeli do przedszkola będzie uczęszczało 80 dzieci?
a)    0,24  –  0.32 ha.
b)    0,30  –  0.40 ha.
c)    2,40  –  3,20 ha.
d)    24,0  –  32,0 ha.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ....................................................................................

Kształtowanie architektury krajobrazu

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: