Wojtyla_poems

KAROL WOJTYŁA

poezje

•

poems

KsiąŜka wydana w dwudziestą rocznicę
pontyfikatu Ojca Świętego Jana Pawła II

Book published on the twentieth anniversary
of the Pontificate of Pope John Paul II

KAROL WOJTYŁA
poezje

•

poems

PrzełoŜył • Translated by

Jerzy Peterkiewicz

Posłowie • Afterword by
Krzysztof Dybciak

Wydawnictwo Literackie

Translation © Jerzy Peterkiewicz 1995

Projekt obwoluty, tłoczenia oraz stron tytułowych
Zofia Darowska

Na obwolucie fotografia Ojca Świętego autorstwa Adama Bujaka

Redakcja
Barbara Piotrowska

Anita Kasperek

Redakcja techniczna
BoŜena Korbut

Wszystkie ksiąŜki Wydawnictwa Literackiego
oraz bezpłatny katalog
moŜna zamówić pod adresem:

ul. Długa 1

31-147 Kraków
tel/fex: (+48-12) 42246-44
e-mail: handel@wl.interkom.pl
Bezpłatna linia informacyjna 0-800 42 10 40

ISBN 83-08-02908-6

PIEŚŃ O BOGU UKRYTYM

SONG OF THE HIDDEN GOD

I. Shores of Silence

The distant shores of silence begin
at the door. You cannot fly there

like a bird. You must stop, look deeper,
still deeper, until nothing deflects the soul
from the deepmost deep.

No greenery can now satisfy your sight:
the captive eyes will not come home.
And you thought life would hide you from
the other Life that overhangs the depths.

You must know—there is no return
from this flow, this embrace within the mysterious

beauty of Eternity.
Only endure, endure, do not interrupt
the flight of shadows—only endure
dear and simple—more and more.

Meanwhile you always step aside for Someone

from beyond,
who closes the door of your small room.
His coming softens with each step

and with this silence strikes
the target of the depths.

I. WybrzeŜa pełne ciszy

Dalekie wybrzeŜa ciszy zaczynają się tuŜ za progiem
Nie przefruniesz tamtędy jak ptak.
Musisz stanąć i patrzeć coraz głębiej i głębiej,
aŜ nie zdołasz juŜ odchylić duszy od dna.

Tam juŜ spojrzeń Ŝadna zieleń nie nasyci,
nie powrócą oczy uwięzione.
Myślałeś, Ŝe cię Ŝycie ukryje przed tamtym śyciem

w głębiny przechylonym.

Z nurtu tego — to wiedz — Ŝe nie ma powrotu.
Objęty tajemniczym pięknem wieczności!
Trwać i trwać. Nie przerywać odlotów
cieniom, tylko trwać
coraz jaśniej i prościej.

Tymczasem wciąŜ ustępujesz przed Kimś, co stamtąd nadchodzi
zamykając za sobą cicho drzwi izdebki maleńkiej —
a idąc krok łagodzi
— i tą ciszą trafia najgłębiej.

He is your Friend. Your memory always meanders
back to that morning in winter.
For many years you believed, knew for certain
and still you are lost in wonder.

Bent over a lamp, a sheaf of light in a knot
over your head. You look up no more,
not knowing—is he out there, or
here in the depth of closed eyes?

There, he is there. Only a tremor here,
only words retrieved from nothingness.
Oh—and a particle still remains
of that amazement which will become the essence
of eternity.

As long as you receive the sea,
those waving circles of the sea
into your open eyes,
you feel all depth, every frontier
drowning in you.

But your foot touches a wave

and you think: it is the sea
that dwelt in me,
spreading such calm around, such cool.

Oh, to drown! to be drowned, first leaning out,
then slowly slipping—
you can't feel steps in the ebb,
trembling you rush down.

A soul, only a human soul sunk in a tiny drop,

the soul snatched into the current

To Przyjaciel. Ciągle wracasz pamięcią
do tego poranka zimą.
Tyle lat juŜ wierzyłeś, wiedziałeś na pewno,
a jednak nie moŜesz wyjść z podziwu.

Pochylony nad lampą, w snopie światła wysoko związanym,

nie podnosząc swej twarzy, bo po co —

— i juŜ nie wiesz, czy tam, tam daleko widziany,

czy tu w głębi zamkniętych oczu —

Jest tam. A tutaj nie ma nic prócz drŜenia,
oprócz słów odszukanych z nicości —
ach, zostaje ci jeszcze cząstka tego zdziwienia,
które będzie całą treścią wieczności.

Póki morze przyjmujesz w swe otwarte źrenice

pod postacią falujących kół,

zdaje ci się, Ŝe utoną w tobie wszystkie głębie i wszystkie granice —

lecz juŜ stopą dotknąłeś się fali,
a tobie się zdawało:
to Morze we mnie mieszkało
taką ciszę rozlewając wkoło, taki chłód.

Tonąć, tonąć! Przechylić się, potem obsuwać się z wolna,
nie wyczuwać w tym odpływie stopni,
po których zbiega się drŜąc —
tylko dusza, dusza człowieka zanurzona w maleńkiej kropli,
dusza porwana w prąd.

The element of light is not like this.
The sea soon hides you, melts
into the silent deep.
Then the light breaks, a vertical shaft of reflection

torn from each wave as it trails.
Slowly the sea ends: brightness flows in.

And then, visible from everywhere

in mirrors far and near,

you see your own shadow.
In this Light, how can you hide?
You are not transparent enough
while brightness breathes from every side.

Look into yourself: here is your Friend,

a single spark, yet Luminosity itself.
Encompassing this spark within yourself
you see no more,
no longer feel
by what Love you are embraced.

Love explained all for me,
all was resolved by love,
so this love I adore
wherever it may be.

I am open space for a placid tide
where no wave roars, clutching at rainbow branches.
Now a soothing wave uncovers light in the deep
and breathes light onto unsilvered leaves.

In such silence I hide,

a leaf released from the wind,

no longer anxious for the days that fall.

They must all fall, I know.

Nie taki jest Ŝywioł światła.
Kiedy morze cię szybko ukrywa
i roztapia w milczącej głębi
— światło od fal powłóczystych prostopadłe blaski oderwie
i z wolna kończy się morze, a jasność napływa.

A wtedy, zewsząd widoczny, w zwierciadłach dalekich i bliskich
widzisz swój cień.
Jak się ukryjesz w tym Świetle?
Za małoś jest przeźroczysty,
a jasność zewsząd tchnie.

Wtedy — patrz w siebie. To Przyjaciel,
który jest jedną iskierką, a całą Światłością.
Ogarniając sobą tę iskrę,

juŜ nie dostrzegasz nic

i nie czujesz, jaką jesteś objęty Miłością.

Miłość mi wszystko wyjaśniła,
miłość wszystko rozwiązała —
dlatego uwielbiam tę Miłość,
gdziekolwiek by przebywała.

A, Ŝe się stałem równiną dla cichego otwartą przepływu,
w którym nie ma nic z fali huczącej, nie opartej o tęczowe pnie,
ale wiele jest z fali kojącej, która światło w głębinach odkrywa
i tą światłością po liściach nie osrebrzonych tchnie.

Więc w takiej ciszy ukryty ja—liść,
oswobodzony od wiatru,
juŜ się nie troskam o Ŝaden z upadających dni,
gdy wiem, Ŝe wszystkie upadną.

For long
Someone was leaning over me—
on the line of my eyebrows
his shadow had no weight.
Like a light filled with green,
like green with no shade,
an ineffable green that rests
on drops of blood.

That leaning gesture, both cool and hot,
slides into me, yet stays overhead,
it passes close by, yet turns to faith
and fullness.

That gesture, both cool and hot,
a silent reciprocity.

Locked in such an embrace,
a gentle touch against my face:
then amazement falls,

and silence, the silence without a word,
which comprehends nothing, and the balance is nil.
And in this silence I lift
God's leaning gesture
above me still.

The Lord taking root in the heart is a flower
that longs for the warmth of the sun,
so flood in light from the day's inconceivable depths
and lean upon my shore.

Do not burn too close to heaven,

nor burn too far.
You should remember, heart, that gaze
in which all eternity
awaits you, dazed.

Ktoś się długo pochylał nade mną.
Cień nie ciąŜył na krawędziach brwi.

Jakby światło pełne zieleni,
jakby zieleń, lecz bez odcieni,

zieleń niewysłowiona, oparta na kroplach krwi.

To nachylenie dobre, pełne chłodu zarazem i Ŝaru,
które się we mnie osuwa, a pozostaje nade mną,
chociaŜ przemija opodal — lecz wtedy staje się wiarą
i pełnią.

To nachylenie dobre, pełne chłodu zarazem i Ŝaru,
taka milcząca wzajemność.

Zamknięty w takim uścisku — jakby muśnięcie po twarzy,
po którym zapada zdziwienie i cisza, cisza bez słowa,
która nic nie pojmuje, niczego nie równowaŜy —
w tej ciszy unoszę nad sobą nachylenie Boga.

Pan, gdy się w sercu przyjmie, jest jak kwiat,
spragniony ciepła słonecznego.
Więc przypłyń, o światło z głębin niepojętego dnia
i oprzyj się na mym brzegu.

Płoń nie za blisko nieba

i nie za daleko.
Zapamiętaj, serce, to spojrzenie,
w którym wieczność cała ciebie czeka.

My heart, bend down. And bend your coastal towers
you sun, still misty in the depths of eyes,
bend over the unreachable flower,
one rose.

What does it mean that I see that much
in seeing nothing?
When the last bird sinks below the horizon,
and the wave hides it in its glass,

still lower I fall, plunging with the bird
into the tide of cool glass.

The more I strain my sight, the less I see.
Water bends over the sun to bring the reflection nearer,
the farther the shadow divides
the water from the sun,
the farther it divides the sun from my life.

For in the dark there is as much light
as there is life in the open rose,
as there is God descending from the heights
to the shores of the soul.

Slowly I take away from words
their brightness, I round up thoughts
like shadows in herds.
Slowly I infuse all with the nothingness
that waits for the day of creation—

So I can open up space
for your outstretched hands,
so that eternity can come closer
to receive your breath.

Schyl się, serce, schyl się, słońce przybrzeŜne,
zamglone w głębinach ócz,
nad kwiatem niedosięŜnym,
nad jedną z róŜ.

Co to znaczy, Ŝe tyle dostrzegam, gdy nic nie widzę,
kiedy juŜ poza horyzont ostatni osunął się ptak,
kiedy fala w szkle go ukryła — opadłem jeszcze niŜej,
zanurzając się razem z ptakiem w nurcie chłodnego szkła.

Im bardziej wzrok natęŜam, tym widzę mniej,
i woda schylona nad słońcem tym bliŜsze przynosi odbicie,
im dalszy od słońca oddziela ją cień,
im dalszy cień od słońca oddziela moje Ŝycie.

Więc w mroku jest tyle światła,
ile Ŝycia w otwartej róŜy,
ile Boga zstępującego
na brzegi duszy.

Z wolna słowom odbieram blask,
spędzam myśli jak gromadę cieni,
— z wolna wszystko napełniam nicością,
która czeka na dzień stworzenia.

To dlatego, by otworzyć przestrzeń
dla wyciągniętych Twych rąk,
to dlatego, by przybliŜyć wieczność,
w którą byś tchnął.

Not filled with one day of creation
I desire a far greater nothingness
to bring my heart's inclination
dose to the breath of your Love.

10.

For this moment of strange death
swept by vast tides of eternity,
for the touch of the distant heat
that makes the garden hold its breath—

The moment mingles with eternity,
the drop embraces the ocean,
and the sun's stillness in slow motion
falls into this flooded depth.

Is life a wave of wonder higher than death?

Deepest silence, flooded bay, solitary human breast.

Sailing from here into heaven
behold, when you lean out,
under the boat
children's twittering
mingles with wonder.

11.

I adore you, fragrant hay, because in you
no pride ripens as in ears of corn;
I adore you, fragrant hay, because you cuddled
a barefoot baby, manger-born.

I adore you, rough wood, because I find

no complaint in your fallen leaves;

I adore you, rough wood: you covered His shoulders

with blood-drenched twigs.

And you, pale light of wheat bread, I adore.
In you eternity dwells but for a while,

Nie nasycony jednym dniem stworzenia,
coraz większej poŜądam nicości,
aby serce nakłonić do tchnienia
Twojej Miłości.

10.

Za tę chwilę pełną śmierci dziwnej,
która w wieczność niezmierną opływa,
za dotknięcie dalekiego Ŝaru,
w którym ogród głęboki omdlewa.

Zmieszały się chwila i wieczność,
kropla morze objęła —
opada cisza słoneczna
w głębinę tego zalewu.

CzyŜ Ŝycie jest falą podziwu, falą wyŜszą niŜ śmierć?
Dno ciszy, zatoka zalewu — samotna ludzka pierś.
Stamtąd Ŝeglując w niebo,
kiedy wychylisz się z łodzi,
miesza się szczebiot
dziecięcy — i podziw.

11.

Uwielbiam cię, siano wonne, bo nie znajduję w tobie
dumy dojrzałych kłosów.
Uwielbiam cię, siano wonne, któreś tuliło w sobie
Dziecinę bosą.

Uwielbiam cię, drzewo surowe, bo nie znajduję skargi
w twoich opadłych liściach.
Uwielbiam cię, drzewo surowe, boś kryło Jego barki
w krwawych okiściach.

Uwielbiam cię, blade światło pszennego chleba,
w którym wieczność na chwilę zamieszka,

flowing in to our shore
along a secret path.

12.

God has come as far as that,
stopped but a step from nothingness,

so near our eyes.
It seemed to simple hearts,

to open hearts it seemed
that He was lost amidst the ears of corn.

And when the starved disciples husked the grains of wheat,

He waded deeper into the field.
Learn from me, my dear ones, how to hide,
for where I am hidden I abide.

Ears of corn, lofty in your sway,
tell, do you know his hiding place?
Where should we look, tell the way
to find Him in these fertile fields.

13.

God and the universe dwelt at the heart,
but the universe was losing light,
slowly becoming the song of His Reason,
the lowest planet

I bring you good news of great wonder, Hellenic masters:
it is pointless to watch over existence
which slips out of our hands,
for there is a Beauty more real
concealed in the living blood.

A morsel of bread is more real
than the universe,
more full of existence, more full of the Word—

podpływając do naszego brzegu
tajemną ścieŜką.

12.

AŜ dotąd doszedł Bóg i zatrzymał się krok od nicości,
tak blisko naszych oczu.
Zdawało się sercom otwartym, zdawało się sercom prostym,
Ŝ

e zniknął w cieniu kłosów.

A kiedy uczniowie łaknący łuskali ziarna pszenicy,
jeszcze głębiej zanurzył się w łan.
— Uczcie się, proszę, najmilsi, ode mnie tego ukrycia.
Ja, gdzie ukryłem się, trwam.

Powiedzcie, kłosy wyniosłe, czy wy nie wiecie,
gdzie się zataił?
Gdzie Go szukać — kłosy, powiedzcie,
gdzie Go szukać w tym urodzaju?

13.

Bóg spoczywał w sercu i wszechświat,
lecz wszechświat gasł,
z wolna stawał się Rozumu Jego pieśnią,
najniŜszą z gwiazd.

Opowiadam wam zdziwienie wielkie, helleńscy mistrze:
nie warto czuwać nad bytem, który wymyka się z rąk,
jest Piękno rzeczywistsze,
utajone pod Ŝywą krwią.

Cząstka chleba rzeczywistsza niŜ wszechświat,
pełniejsza bytu i Słowa

a song overflowing, the sea,
a mist confusing the sundial—
God in exile.

14.

Son, you will be gone. Before time began

I saw in your depth
everything that was to be.
Father, love must surge with glory.

Son, look at the swelling ears of corn
on the verge of your luminosity;
one day they will take it from you
when I give your light to the earth.

Look, Father, my eyes
are near to my love,
gazing eternally

at this day bursting with green.

They will take your hands

away from my arms—Son, can you see
this annihilation—when the day comes
I will give your bright light
to the corn on the swelling earth.

Father, my hands lost from your arms

I will weld to a tree

stripped of its green,
and with the pale light of wheat

fill this great brightness

that you change into ears of corn.

When you go, my Son—eternal Love,
who will first hold you in his closest current?

Father, I leave your sun-flooded gaze.
I choose human eyes
and meet their gaze
flooded with the light of wheat.

—

pieśń jak morze zalewająca

—

odmęt słońca

—

wygnanie Boga.

14.

Synu, kiedy odejdziesz, wzbierająca głębio odwieczna,
w której wszystko ujrzałem —
Ojcze, Miłość oznacza konieczność
wzbierania chwałą.

Synu, spójrz, niedaleko od Twojej jasności
jest kłosów dojrzałe pęcznienie —
Przyjdzie dzień, gdy odejmą Ci blask,
kiedy jasność Twą wydam ziemi.

Ojcze, spójrz, niedalekie od mojej miłości

jest me spojrzenie,
którym ogarniam odwiecznie
ten dzień wzbierającej zieleni.

Ręce Twoje odejmą z mych ramion —
Synu, widzisz to unicestwienie,
Twój blask, kiedy przyjdzie dzień,
wydam kłosom pęczniejącej ziemi.

Ojcze, ręce odjęte z Twych ramion
spoję z drzewem odartym z zieleni,
bladym światłem pszenicznym nasycę
ten blask, który w kłosy zamienisz.

Synu, kiedy odejdziesz, Miłość odwieczna,
któŜ ogarnie Cię nurtem najbliŜszym?

Ojcze, opuszczam Twoje wejrzenie wzbierające zalewem słonecznym,
obieram oczy ludzkie —

obieram oczy ludzkie zalane światłem pszenicznym.

15.

Standing before You, looking with eyes
in which the routes of stars converge.
Eyes unaware of Him who is in you,
diminishing the immeasurable brightness
in Himself and the stars.

To know even less, to believe even more:
eyelids slowly closing in the trembling light,
then with the strength of sight
push back the stars' tide, the shore
over which the day hangs.

God, you are so near:
transform our closed eyes into eyes open wide,
encircle the soul's frail breeze,
rose petals trembling
in mighty wind from every side.

16.

I often think of that day of vision:

it will be filled with amazement

at the Simplicity
that can hold
the world.
And the world dwells in it, untouched
until now, and beyond.

And then the simple necessity grows
to a still greater yearning
for that one day
embracing all things
with the immeasurable Simplicity
that love's breathing can bring.

15.

Stać tak przed Tobą i patrzeć tymi oczyma,
w których zbiegają się drogi gwiazd —
O oczy, nieświadome Tego, Kto w was przebywa,
odejmując Sobie i gwiazdom niezmierny blask.

Więc wiedzieć jeszcze mniej, a jeszcze więcej wierzyć.
Powieki powoli zamykać przed światłem pełnym drŜeń,
potem wzrokiem odepchnąć przypływ gwieździstych wybrzeŜy,
nad którymi zawisa dzień.

BoŜe bliski, przemień zamknięte oczy
w oczy szeroko otwarte —
i nikły podmuch duszy drgającej w szczelinach róŜ
otocz ogromnym wiatrem.

16.

Często myślę o tym dniu widzenia,

który pełen będzie zdziwienia

nad tą Prostotą,
z której świat jest ujęty,

w której przebywa nietknięty
aŜ dotąd
— i dalej niŜ dotąd.

A wtedy konieczność prosta coraz większą się staje tęsknotą
za owym dniem,
który wszystko obejmie taką niezmierną Prostotą,
miłosnym tchem.

17.

Take me to Ephraim,* Master, let me stay with you there
where the distant shores of silence fall
on the wings of birds,
as the greenness, as the full wave falls
undisturbed by the touch of the oar,
as wide rings spread on the water
not startled by the shadow of fear.

I thank you for giving the soul a place
far removed from the din and clamor,
where your friend is a strange poverty.
You, Immeasurable, take but a little cell,
you love places uninhabited and empty.

You are the Calm, the great Silence,
free me then from the voice.
In the tremor of Your being let me shiver
with the wind,
borne on the ripe ears of corn.

* Ephraim: see John 11:54.

17.

Zabierz mnie, Mistrzu, do Efrem*, i pozwól tam z sobą pozostać,
gdzie ciszy dalekie wybrzeŜa opadają na skrzydłach ptaków,
jak zieleń, jak fala bujna, nie zmącona dotknięciem wiosła,
jak koło szerokie na wodzie, nie spłoszone cieniem przestrachu.

Dzięki, Ŝeś miejsce duszy tak daleko odsunął od zgiełku
i w nim przebywasz przyjaźnie otoczony dziwnym ubóstwem,
Niezmierny, ledwo celkę zajmujesz maleńką,
kochasz miejsca bezludne i puste.

Bo jesteś samą Ciszą, wielkim Milczeniem,
uwolnij mnie juŜ od głosu,
a przejmij tylko dreszczem Twojego Istnienia,
dreszczem wiatru w dojrzałych kłosach.

* Efrem: zob. J 11, 54.

II. Song of the Inexhaustible Sun

Your eyes fixed on the soul,
as the sun that leans on a leaf,
making sap rich for blossom.
The good is transparent,
centered in the ray, a current.
But, Master, what will become
of the leaf and the sun? Look,
evening approaches.

The soul is unlike the leaf.
The leaf cannot follow the sun,
fading when its green burns out.
It is the sun that moves
farther from the leaf,
the circles widen as it runs.

It's not enough for the leaf
that the day dawns every day,
the sun rises every day.
Death is only the sun's ray
too short on the sundial of hours.

II. Pieśń o słońcu niewyczerpanym

Twój wzrok utkwiony w duszy, jakby słońce skłonione na liściu,
bogaci jego kwitnienie przeźroczystą tonią dobroci
i skupia w swoim promieniu

— lecz popatrz, Mistrzu,

cóŜ stanie się z liściem i słońcem? — wieczór nadchodzi.

Dusza nie jest taka jak liść,

który za słońcem nie podąŜy

i zgaśnie, kiedy się zieleń w nim wypali —

— to tylko słońce będzie coraz dalej,
coraz dalszą go drogą okrąŜa.

Nie dość liściu, Ŝe co dzień dnieje,

nie dość, Ŝe słońce wschodzi.

mierć jest tylko zbyt krótkim promieniem

słonecznych godzin.

The soul is unlike the leaf:
she can hold the sun at rest
and go down with sun's
diurnal arc in the west.

There the soul stays with the sun,
low as the sun is low,
and when the sun flows further still,
a long shadow makes them one.

But the soul breaks no horizons,
anxious for distant days:
she simply knocks at the door.
And now she has reached all,
bringing the sun each day
back to its own horizon.

When sorrow and evening mingle,
their colors appear alike,
colors turn to a strange drink
which I lift to my lips in fear.

To leave me less lonely in my fear
You took away the evening's dread,
and to your own eternity
You gave the taste of bread.

When out of the immeasurable
You released time—
leaning on the other shore—
You heard me weep from afar
and since the beginning knew why.

You knew that for such yearning thirst,
once quenched in your eyes,
no sunlit raptures could suffice.
They would bleed like a rose.

Dusza nie jest taka jak liść.
MoŜe słońce zatrzymać nad sobą,
uniŜając się razem z nim
nieodstępnym łukiem od zachodu.

Tam go dosięga i zostaje,
dzieląc słoneczne uniŜenie,
a gdy upłynie jeszcze dalej,
jednoczy się z nim długim cieniem —

Ani horyzontów nie łamie,
niespokojna o dalekie dni

— po prostu puka do drzwi.
I oto wszystkiego dosięgła:
oto słońce co dzień przywraca
do swego widnokręgu.

Kiedy smutek się zmiesza z wieczorem —

— podobne do siebie są z barw —
razem stają się dziwnym napojem,
który z lękiem nachylam do warg.

Więc, aŜeby w tym niepokoju
nie pozostawiać mnie samego,
odjąłeś grozę wieczoru,
dałeś wieczności smak chleba.

Gdy z bezmiaru wyłaniałeś czas
i opierałeś się na przeciwnym brzegu,
usłyszałeś daleki mój płacz,
i od wieków wiedziałeś, dlaczego.

Wiedziałeś, Ŝe takiej tęsknoty,
która raz się napiła z Twych ócz,
nie nasycą słoneczne zachwyty,
lecz rozkrwawią jak brzegi róŜ.

Supposing this cosmos is a branch
bent by its leafy weight,
and sunshine washes over it.
Supposing each gaze is a quiet deep
held in the palm of the hand—

Though leaves tremble, though they fall,
their reflection somewhere near,
the quiet deep will always keep
its gaze on You. The Hidden.

When You created these poor eyes of mine,
drawing them from the deep into your open hand,
You were thinking of that eternal gaze
enraptured by the endless deep,

and You said:
I will lower myself, brother, and never
leave your eyes in solitude.

First I will hide in the cross,
then in the ripe corn as bread.

So I think:
You lower yourself so that my arms,
distanced from the cross,

should not be alone in the cosmos.

Nor my eyes, sunk in yearning.

If, at its greatest, love is simple
and desire most simple in yearning,
then no wonder God desired
acceptance from simple men,

Jeśli ten kosmos jest gałęzią cięŜką od liści,
którą opływa światło słońca,
jeśli spojrzenie jest tonią spokojną,
zaczerpniętą na otwartą dłoń —

Więc chociaŜ liście drŜą i opadają,
w niedalekiej głębi odbite,
toń spokojna się ciągle wpatruje
w Ciebie — Ukryty.

Te biedne moje oczy, gdy stwarzałeś,
czerpiąc z toni w otwartą dłoń,
o tym wiecznym spojrzeniu myślałeś,
zachwyconym w niezmierną toń

i mówiłeś:

uniŜę się, bracie, uniŜę,

nie osamotnię nigdy twoich oczu,
naprzód ukryję się w krzyŜu,
potem chlebem w dojrzałym zboŜu.

Więc myślę:

dlatego tak się uniŜasz,

by nie osamotnić w kosmosie
moich ramion dalekich od krzyŜa
i mych oczu oddanych tęsknocie.

Jeśli miłość największa w prostocie,
a pragnienie najprostsze w tęsknocie,
więc nie dziw, Ŝe pragnął Bóg,
aby najprostsi Go przyjęli,

their souls made of white,
but no words for their love.

Then when He gave us love
wrapped in its simple charms—
in poverty, poverty and hay,
the Mother took the baby
and rocked him in her arms,
and in a jerkin tenderly
she tucked his little feet.

Oh, miracle, wonder of wonders,
that I with my humanity
should shield God while his love shields me
with his martyrdom.

In a child's single look
fixed on the gentle Host
I met the heavenly Father
looking at me with love.

My eyes
like some discovered flower
trembled before this gaze

in which the world was seen,
His glory beyond power.

Our love's yearning, said the Son,
is being fulfilled. Human eyes
take in the light, and do not falter,
in the brilliance of this light unaltered.

Oh, brightness! oh, Creator's gaze,
from which more abundant than ever
new creation is being raised:
new worlds emerge in hiding.

ci, którzy dusze mają z bieli,
a dla miłości swej nie znają słów.

Sam, gdy nas umiłował,
prostotą nas oczarował,
biedą, biedą, i siankiem —
Wtedy Matka Dziecinę brała,
na rękach Go kołysała
i otulała Mu stopy w sukmankę.

O cud, cud, cud!
kiedy Boga osłaniam człowieczeństwem,
osłoniony od Niego miłością,
osłoniony męczeństwem.

W jednym spojrzeniu dziecięcym
skupionym w łagodnej Hostii
spotkałem się z Ojcem Niebieskim,
który patrzał z niezmierną miłością.

Przed głębią tego spojrzenia,
w którym ujrzany był świat,
zadrŜały oczy moje
jak odsłonięty kwiat.

Syn mówił: Oto się spełnia
pragnienie naszej miłości,
Ŝ

e oczy ludzkie patrzą

nie odmienione światłością.

O blask! O Stwórcze spojrzenie,
z którego niezmiernie obficiej
stworzenie się nowe wyłania,
nowe światy powstają w ukryciu.

Oh, to feel this moment of nothingness,
the moment before creation,
and never depart from it:

we never depart from our shadow.

And always go back to that time
when I was nursed by your Thought alone,
and was more innocent than a child,
and deeper translucence was my own.

Today, confused by existence,
I keep forgetting my nothingness.
I wander among the distant rays
cut off from the rays that are simple.

But one look into the depth
revealing eternity, a stream
passing by the door,
and in one gaze so simple
I dwell in your Thought once more.

I am at one with myself

in the brightness that hides;

I become your Thought, and am fed

by the love inside the white heat

of Bread.

10.

He often looks at me from out there,
nailing my face with his gaze.
Do you know, do you know, my brother,
how he loves us? Our Father.

But the depth of his words no one knows,

no one knows how far
the farthest reason goes,
how limitless his suffering was—
solitude on the tree of the cross.

O, czuć tę chwilę nicości,
tę chwilę sprzed stworzenia —
i nie odstępować jej nigdy,
jak nie odstępuje się cienia.

Powracać ciągle w ten czas,
gdy utulony tylko Twoją Myślą,
niewinność większą niŜ dziecko
i głębszą miałem przejrzystość.

Dziś, oszołomiony istnieniem,
zapominam o mojej nicości,
w dalekich się błąkam promieniach,
oderwany od promieni najprostszych.

Lecz jedno spojrzenie w głąb,

które wieczność odsłania z przepływu —

jedno najprostsze spojrzenie,

którym w Myśli znów Twojej przebywam. —

To wtedy — gdy w blasku ukrytym
skupiam siebie całego,
i staję się znów Twoją Myślą,
miłowany białym Ŝarem Chleba.

10.

Często stamtąd długo na mnie patrzy
spojrzeniami przykuwając mi twarz —
Czy ty wiesz, czy ty wiesz, mój bracie,
jak miłuje nas Ojciec nasz?

Ale głębi owych słów nikt nie zna,
ale przyczyn najdalszych nikt nie wie,
jaka męka to była bezbrzeŜna
ta samotność na krzyŜowym drzewie.

No, not the blood on the tree
that blossomed as all labors blossom
in the bread of tomorrow:

only the Father's rejection, that sorrow

of being rejected.

For that cry: Why hast thou
forsaken me. Father, Father—
and for the weeping of my Mother—
I have redeemed on Your lips
two simple words: Our Father.

11.

This depth in me is so transparent,
though my eyes are veiled by drifting mist.
Do I deserve the current's depth
as I rush on, a stream too swift.

There my Lord comes each day and stays:
a streak of blood dipped in the snow,
and recognized he recognizes,
breathing abundance he repays.

If only someone were to sweep
the mist from the lucid depth,
then it would show in what misery,
then it would show in whom he hides.

And everyone would see the light
that floods the darkened depth.
Yes, all would see it in man's heart,
the simplest of the cosmic suns.

12.

There is in me a transparent land
in the shimmering of the lake:
the boat, the mooring on Genezareth,
tied to the quiet waves.

Lecz nie krew, która w drzewie rozkwitła,
jak rozkwita kaŜdy trud w jutrzejszym chlebie —
tylko to odepchnięcie od Ojca,
to odtrącenie...

Za te słowa: Czemuś mnie opuścił,
Ojcze, Ojcze — za mej Matki płacz —
Ja na wargach Twoich odkupiłem
dwa najprostsze słowa: Ojcze nasz.

11.

Jest we mnie toń przeźroczysta,
dla mych oczu zasnuta mgłą —
kiedy, jak potok upływam zbyt bystro,
na tak głębokie nie zasługuję dno.

Tam Pan mój co dzień przychodzi i pozostaje —
smuga krwi gdy zatapia się w śnieg —
— i poznany wzajemnie poznaje
i wzajemną obfitością tchnie.

Gdyby wtedy ktoś toń przeźroczystą
potrafił odsnuć z mgły,
ujrzano by — w jakiej nędzy,
ujrzano by — w kim —

i ujrzano by — jaka światłość
zalewa przyćmioną toń,
ujrzano by — w sercu ludzkim,
najprostszym z słońc.

12.

Jest we mnie kraina przeźroczysta
w blasku jeziora Genezaret —
i łódź... i rybacza przystań,
oparta o ciche fale...

And crowds, crowds of hearts,
each captured by One Heart,
by that one heart simplest
and gentlest of all.

Then, that evening with Nicodemus,

then again, on the sea shore
where I return each day,

bewitched by Your beauty.
All this—Nicodemus,

that land, the fishermen's mooring,
the transparent depth,
and that Figure so close, so near—

all this stems from a White Point,
a point of the purest white,
encompassed in the human heart
by the red flow of blood.

13.

I beg You: find me a hiding place
most inaccessible,
in the calm flow of wonder,
or at the dead of night.

I beg You: shield the side
which sinks to the dark.
I beg You: discover the side
which transfixes my sight.

I know such a hiding place where
I'd waste no spark from those suns
that burn under the eyes' horizon
fixed on the deep.

Then a miracle will be,
a transformation:
You will become me,
and I—eucharistic—You.

i tłumy, tłumy serc,
zagarnięte przez Jedno Serce,
przez Jedno Serce najprostsze,
przez najłagodniejsze —

—

albo znowu — wieczór z Nikodemem,

—

albo znowu — nad brzegiem morskim,

dokąd powracam codziennie,
oczarowany Twą pięknością —

A to wszystko: ten wieczór z Nikodemem,
ta kraina i rybacza przystań,
i toń taka przeźroczysta,
i Postać taka bliska —

a to wszystko przez Punkt jeden Biały
z najczystszej bieli
objęty w sercu człowieczym
krwawym przepływem czerwieni.

13.

Proszę Cię, byś mnie ukrywał
w miejscu niedostępnym,
w nurcie cichego podziwu
lub w nocy posępnej.

Proszę Cię, byś mnie osłaniał
od tej strony, co zapada w mrok —
a proszę Cię, byś mnie odsłaniał
ku tej stronie, co przykuwa wzrok.

— bo wiem o takim ukryciu,
Ŝ

e w nim nic nie rozproszę z tych słońc,

które płoną pod horyzontem
spojrzeń utkwionych w głąb.

A wtedy dokona się cud
przemiany:

oto Ty staniesz się mną —

ja — eucharystyczny.

14.

I beseech you. Lord, leave me
and my fallible thoughts,
put me not to the test of weakness,
the test of incapacity.

For there is no gratitude
that can embrace infinity,
no heart that can encircle You
with the sun's ring of red.

If the heart enclosed the world,
and the world went up in flames,
even if I spent myself,
nothing could I give, I know.

Yet day by day You multiply
my feeble ineffectual lot,
surrendering your infinity
to my fallible thought.

15.

Can I ever repay my gratitude to the sea
whose quiet waves come out to seek me
as I am led astray, day after day?—
and to the sun
for not spurning me, its journey done,
and for keeping evening and dawn
not far apart?

What can I give you for the nearness which

you kindle in this immensity
like fires,
like hearts poised on their equanimity?

What can I give you for that familiarity
which you start in a child's eye
and complete in the glory, untouched
by shadows of sorrow?

14.

Proszę, wyjdź, Panie, ode mnie
i myśli mojej omylnej
nie naraŜaj na taką niemoc,
nie naraŜaj na taką bezsilność.

— bo nie ma takiej wdzięczności,
aby objęła nieskończoność,

eby serce objęło Ciebie

słoneczną smugą czerwoną —

— a choćby objęło świat
i choćby rozpłonął do szału,
i choćbym rozdał siebie —
wiem, Ŝe nic nie oddałem.

A Ty jeszcze co dzień pomnaŜasz
moją bezsilność,
poddając Twą nieskończoność
pod moją myśl omylną.

15.

JakŜe odwdzięczę morzu, Ŝe fale jego ciche
wychodzą, aby szukać moich codziennych zbłąkań?
JakŜe odwdzięczę słońcu, Ŝe zachód mnie nie odpycha,
Ŝ

e wieczór i poranek niedługa dzieli rozłąka?

CóŜ Ci oddam za tę bliskość,
którą w takim rozniecasz bezmiarze,
jak ogniska,
jak serca w równowadze —

CóŜ Ci oddam za tę poufałość,
którą w dziecięcym spojrzeniu
nawiązujesz, a kończysz chwałą
nieosmuconą w odcieniu —

And for defenselessness what reward?
It gives me day in abundance.
Am I so strong that I can last?
A creature such as If my Lord,
you should not trust.

Can I ever repay my gratitude to the sea
whose quiet waves come out to seek me
as I am led astray, day after day?
and to the sun
for not spurning me, its journey done,
and for keeping evening and dawn
not far apart?

16.

Forgive my thought. Lord, for not loving enough.
My love is so mind-manacled, forgive that. Lord;
it subtracts You from thought, leaving it cool as a stream,
where you want an embrace of fire.

But accept, Lord, the wonder that leaps from my heart—
as a brook leaps up from its source—
a sign that heat may yet burn.
So, Lord, do not spurn

even that cool wonderment.
One day You will nourish it with a burning stone:
a flame in my mouth.

Oh, do not spurn this wonder of mine, Lord,

which to You is nothing; You are Entire
in Yourself,

but for me now this is all,

a stream that tears at the shore

in muted motion,
before it can declare its yearning
to the measureless oceans.

1944

CóŜ Ci oddam za tę bezbronność,
która nie skąpi mi dnia —
przecieŜ Ci, Panie, nie wolno
ufać takiemu jak ja.

JakŜe odwdzięczę morzu, Ŝe fale jego ciche
wychodzą, aby szukać moich codziennych zbłąkań?
JakŜe odwdzięczę słońcu, Ŝe zachód mnie nie odpycha,
Ŝ

e wieczór i poranek niedługa dzieli rozłąka?

16.

O Panie, przebacz mej myśli, Ŝe nie dość jeszcze miłuje,
przebacz miłości mej, Panie, Ŝe tak strasznie przykuta do myśli,
Ŝ

e chłodnym myślom, jak nurt, Ciebie odejmuje

i nie ogarnia płonącym ogniskiem.

Ale przyjmij, Panie, ten podziw, który się w sercu zrywa,
jak zrywa się potok w swym źródle —
— znak, Ŝe stamtąd przypłynie Ŝar —
i nie odtrącaj, Panie, nawet tego chłodnego podziwu,
który nasycisz kiedyś kamieniem płonącym u warg —

I nie odtrącaj, Panie, mojego podziwu,
który jest niczym dla Ciebie, bo Cały jesteś w Sobie,
ale dla mnie teraz jest wszystkim, strumieniem, co brzegi rozrywa,
nim oceanom niezmiernym tęsknotę swoją wypowie.

1944

PIEŚŃ O BLASKU WODY

A odpowiadając Jezus rzekł jej: KaŜdy, kto pije tę wodę, znowu
pragnąć będzie; kto jednak napije się wody, którą ja mu dam,
nigdy nie u czuje pragnienia.

(J 4,13)

SONG OF THE BRIGHTNESS
OF WATER

Jesus answered and said to her: Whosoever drinketh of this
water shall thirst again; but he that shall drink of the water that
I will give him shall not thirst for ever.

(John 4:13)

1. Looking into the Well at Sichar

Look now at the silver scales in the water
where the depth trembles
like the retina of an eye recording an image.

With the broad leaves' reflection
touching your face
water washes tiredness around your eyes.

Still far from the spring.

Tired eyes are the sign
that the night's dark waters
flow through words into prayer.

(Consider how arid, how arid our souls.)

The light from the well pulsates with tears:

a gust of dreams,
passersby think, brought them down.

The well sparkles with leaves that leap
to your eyes. Reflected green
glints round your face
in the shimmering depth.

How far to the spring?

Multitudes tremble in you, transfixed
by the light of your words
as eyes by the brightness of water.
You know them in weariness. You know them in light.

1. Nad studnią w Sychem

Popatrz — tam łuską srebrzystą nieustannie się woda odrywa,
oto głębi brzemieniem drŜy

jak źrenica czując dno obrazu.

Woda jednak miejsca zmęczone wokół twych oczu przemywa,
gdy odbiciem szerokich liści dosięga twojej twarzy.
Tak daleko do źródła —

Te oczy znuŜone to znak,
Ŝ

e ciemne wody nocy płynęły w słowach modlitwy

(— nieurodzaj, nieurodzaj dusz —)
a teraz światło studni pulsuje głęboko w tych łzach,
które — pomyślą przechodnie — wycisnął podmuch snu...

A tymczasem —
ta studnia otwiera w twym wzroku tylko migot liści
i łuską odbitej zieleni zasnuwa miękko twą twarz
tam — w głębi.

Czy daleko jeszcze do źródła?
PrzecieŜ w Tobie drŜy tylu ludzi
prześwietlonych blaskiem Twoich słów —
jak źrenice prześwietla blask wody...

Tych ludzi znuŜeniem zarazem i światłem znasz.

2. When You Open Your Eyes Deep in a Wave

Transparent after fresh rain, the stones glisten
as each passing step touches them slightly.
Soon it will be evening. Banging. Doors open.
How many people will enter? How many will

thaw in the light from the windows?

Evening has come. Now and again the face
of a passerby opens the human wall—then
window lights carry it over

to some other place nearby.

The wall now contracts, now widens; still the same.
Eyes can break out of the dark, only just—

the wall is easy.

But, I tell you, your sight alone
scarcely catches people as they flow

on the wave of fluorescent lights.
They are revealed by what is most concealed
within them, that which no flame
will burn out.

When your eyes are half-closed, space
fills again with substance beyond understanding—

the darkness of men is drawn back
cradling that goodness
which feeds you from each in the crowd
as long as you are silent,
which your shouts
turn to dust.

No, no, it is not simply you, each of you,
and were it so,

your presence not only exists, it reveals.

And yet—if eyes could only be opened
not from habit, but differently;
then, then not to forget
their vision filled with delight.

2. Gdy otworzysz oczy w głębi fali...

Kamienie po świeŜym deszczu przejrzyste — lśnią
w stopach przechodniów nieznacznie uniesione.

JuŜ blisko wieczór. IluŜ ludzi przenika w głąb

drzwi otwieranych z łoskotem —
iluŜ topnieje od światła w głębi okien?

JuŜ wieczór. Ściana ludzka co czas jakiś otwiera się twarzą

przechodnia — potem okien przenoszą ją światła
na inne miejsce opodal —

zwęŜana, rozszerzana co chwilę. Jednaka.
Wzrok wyrywa się ledwo z jej mroku. Łatwa.

A ja ci powiadam, Ŝe to tylko twój wzrok
dostrzega ludzi tak słabo, kiedy płyną za falą neonu.
Właściwie odsłania ich to, co najbardziej ukryte w nich
i czego Ŝaden nie wypala płomień.

A kiedy przymkniesz oczy, przestrzeń znowu się staje pełniejsza
wprost niepojętych treści — oto ludzi rozsuwa się mrok,
kołysząc w sobie tę dobroć,
którą — milcząc — sycisz się z nich wszystkich,
którą — krzycząc — rozbijasz w proch.

Nie, nie — to nie jesteście wy tylko — a jeśli nawet wy,
tedy obecność wasza nie tylko trwa, lecz objawia —
Byle oczy otworzyć inaczej,
otworzyć inaczej niŜ zwykle
I nie zapomnieć widzenia, którym wówczas wzrok się napawał.

3. Words Spoken by the Woman at the Well, on Departing

From this moment my ignorance

doses behind me like the door
through which you entered, recognizing
all I do not know.
And through me you led many people in silence,

many roads, and the turmoil of the streets.

4. Later Recollection of the Meeting

To see like this, inwardly, none of us dares.

His recognition was different. He hardly raised his eyes.
He was a great gathering of perception—
like the well blowing the brightness of water
into a face.
He had a mirror—like the well—shining deep.
For him no need to come out of himself or
raise his eyes to guess.
He saw me in himself, possessed me
in himself.

He suffused me with ease,

burst my shame in me and the thoughts
I'd suppressed for so long.
As if he—touching a rhythm in my temples—
all of a sudden
carried that great exhaustion

in me, with such care.

Words were simple. They walked beside me
like charmed sheep.

But within me they take off:

dozing birds from their nests.

He was whole in my sin and my secret.

Tell me, this must have hurt, must have weighed
(thought waves fall heavy, a metal lid)—

3. Słowa Niewiasty u studni,

które wypowiedziała odchodząc

Od tej chwili moja niewiedza zamknęła się za mną jak drzwi,
którymi wszedłeś — poznając to wszystko, czego ja nie wiem —
I milcząc tylu ludzi przeprowadziłeś przeze mnie
i dróg dalekich — i ulic rosnące w ludziach zarzewie.

4. Późniejsze rozpamiętywanie spotkania

Tak widzieć w sobie nie odwaŜy się nikt z nas. —
On poznawał inaczej. Prawie oczu nie podniósł. Był wielkim

zbiorowiskiem poznania

— jak studnia blaskiem wody wiejąca przez twarz.

Miał zwierciadło... jak studnia... świecące głęboko.

Nie potrzebował wychodzić z siebie, ani oczu podnosić, by odgadnąć.

Widział mnie w sobie. Posiadał mnie w sobie.

Przenikał we mnie bez trudu

i wstydem wytryskał we mnie i myślą stłumioną od dawna.
Jakby dotykał rytmu w moich skroniach
i znuŜenie ogromne dźwigał we mnie nagle...

i pieczołowicie...
Słowa były proste. Szły koło mnie jak owce wabione.

A wewnątrz... zrywały we mnie ptaki drzemiące w gniazdach.

Był cały w moim grzechu i w mej tajemnicy.
Powiedz, to musiało boleć — to musiało ciąŜyć
(fala myśli opada tak cięŜko jak wieko z metalu) —

You keep silent, but today I know—open for ever
by your word—that I did not suffer in You
to my full measure.
Tell me—my love today

wants to bring back that pain,
take it from You and wind it around again

like a sharp band.

Too late. Every pain today
Returning from You,
changes to love on its way.

Such a shortcut, such goodness of perception!
And You did not even raise your eyes.
You talked to me only with those eyes
which the well recreated
in its deep brightness.

5. Conversations He Had Within Her:

and the People from the Wall of Evening

This they seem to say,

the people from the wall of evening:

Don't think You walk alone. You have companions

such as I, changed by your meditation
in us, yes, your meditation in us,

as if a word, a frail word was simply grafted,

grafted on to the brightness—

yes, such as I,
raised in the dark of trampled stars.

That woman is among the people from
the wall of evening
And He is now speaking to them
through her:

You don't walk alone, ever.
Not for a moment, never
is my profile separate from you
and in you it becomes truth
it always becomes truth

Milczysz — lecz dzisiaj juŜ wiem, otwarta na zawsze Twym słowem —
Ŝ

e wtedy nie docierpiałam w Tobie właściwych rozmiarów.

Powiedz... dziś miłość chciałaby sobie przywrócić ten ból...
odebrać go Tobie i w siebie jak taśmę ostrą przewinąć...

Za późno, dziś kaŜdy ból, który powraca od Ciebie,
po drodze odmienia się w miłość.

JakiŜ skrót! Jaka dobroć poznania!
A przecieŜ nawet nie podniosłeś oczu —
mówiłeś ze mną tylko tamtymi oczami,
które studni głęboki blask odtworzył.

5. Rozmowy, które prowadził w niej on i ludzie

ze ściany wieczoru

Tak zdają się mówić ludzie ze ściany wieczoru:

— Nie myśl, Ŝe chodzisz sam. Towarzyszy Ci ciągle
takich jak ja — odmienionych twoim zamyśleniem
w nas... tak, twoim zamyśleniem w nas,
jakby słowa prostym przeszczepieniem,
wiotkiego słowa przeszczepieniem w blask —

takich jak ja,
dźwigniętych w mroku tratowanych gwiazd.

Wśród ludzi ze ściany wieczoru znajduje się owa niewiasta.
Teraz On mówi przez nią do nich:

— Nie chodzicie samotni.
Nigdy, ani na chwilę nie odłącza się od was mój profil,
który w was staje się prawdą, ciągle staje się prawdą

and the tearing so deep,
of your living wave.

My face is scorched by the desert,
deep in your souls,
and is always blown away
by the breathing of your tired sleep.

Why don't you take your own cross
out of me, as I took mine from you?
when it was burning in your arms, hanging
in your heavy breath.

They:

When in this sad wall of evening
you find our faces, slippery
from the light of many lamps,
like fishes' flesh—
but blood, we have blood,
we could strike blows with blood!

He:

I have come to outweigh
blood with blood,
I have come to seek
weariness, being like you.

6. The Samaritan Woman

It joined us together, the well;
the well led me into you.

No one between us but light

deep in the well, the pupil of the eye
set in an orbit of stones.

Within your eyes, I,
drawn by the well,
am enclosed.

i waszej Ŝywej fali rozdarciem niezmiernie głębokim.

Moja twarz

spieczona waszych dusz pustynią
ciągle zwiewana oddechem zmęczonego snu — —

Dlaczego ze mnie swojego nie wyjmujecie krzyŜa,
jak ja wyjąłem z was? —
gdy płonął w waszych ramionach i zwisał w cięŜkim tchu —

Oni:

kiedy w smutnej ścianie wieczoru odnajdujesz nasze twarze
oślizgłe jak kadłub ryby od światła tylu lamp —
mamy krew, mamy krew
i krwią moŜemy uderzyć!

On:

Przyszedłem przewaŜyć krwią.
Przyszedłem szukać znuŜenia — podobny wam.

6. Samarytanka

Owa studnia złączyła mnie z Tobą,
owa studnia wprowadziła mnie w Ciebie.
Nie było wśród nas nikogo, tylko jej blask głęboki
drŜący jak czysta źrenica w orbitach kamieni —

ona mnie w oczy twoje przeniosła
i w nich zamknęła.

7. The Samaritan Woman Meditates

I—yes I—conscious then of my awakening
as a man in a stream, aware of his image,
is suddenly raised from the mirror and brought
to himself, holding his breath in amazement,
swaying over his light.

I was raised—how, I don't know. Yet conscious
then of myself, myself before,
now divided—only by waking?

The wall opens. I often passed through this wall

not knowing that it divided
me from myself.

Yes, I am raised. Everything seems as before:
the mules with their burdens
slithering down the hill.
The world goes up, falls down
into houses carried through deep blue air

(in vain, in vain).
Lamps light up again in the midst of awaited stars.

The burden inside that you took from me—I will sense

slowly, and measure with weariness
through seasons of struggle, trying to bring out
a small part of that simple harmony
you possess without strain
beyond measure.

Straining you planted
a particle in me. But this I know:
the inner burden you took away

is not hung in the void.

Scales will never tell its weight

or differentiate.
This undifferentiated state
I weigh and I am light again.

A flame rescued from dry wood

has no weight in its luminous flight

yet lifts the heavy lid of night.

7. RozwaŜania ponowne

Wtedy to ja — to ja, przytomna mojemu ocknieniu,
jak człowiek w przejrzystym nurcie przytomny własnemu odbiciu

— nagle dźwignięty z zwierciadła i przeniesiony w siebie
oddech tamuje zdumiony, nad światłem się własnym kołysząc.
Jak zostałam dźwignięta — nie wiem. Choć byłam przytomna
sobie — przedtem — i potem — sobie...

rozgraniczona — czyŜby tylko przebudzeniem?
i prostym otwarciem Ściany, przez którą chodziłam dotąd,
nie wiedząc, Ŝe mnie dzieli ode mnie samej

— i nie tylko ode mnie.

O, jakŜe zostałam dźwignięta. Choć wszystko jest jak dawniej:
z tamtego wzgórza muły zsuwają się jak co dzień juczne.
Ś

wiat się podnosi i miarowo opada w blask domów

niesionych błękitem powietrza — (na próŜno, na próŜno) —
znów lamp palonych w pośrodku oczekiwanych gwiazd —

Ten cięŜar, który ze mnie wyjąłeś — ja rozpoznam dopiero powoli
miarą własnego znuŜenia wśród tylu, tylu walk,
gdy zechcę wydobyć ze siebie jakąś cząstkę tej prostej harmonii,
którą Ty masz bez trudu — i bez miar.

Popatrz — a we mnie nie bez trudu ją miałeś
— tę cząstkę. PrzecieŜ wiem, Ŝe nie zawisło w próŜni
to brzemię, które ze mnie wyjąłeś —
którego Ŝadna z wag nie odwaŜy — i nie odróŜni.

Więc nie-odróŜnionym waŜę — i nie-odróŜnionym znów jestem lekka.
Tak lekkim staje się płomień uniesiony z zeschłego drzewa
łukiem świetlanym,
który wokół siebie podwaŜa nocy rozległe wieko.

8. Song of the Brightness of Water

From this depth—I came only to draw water
in a jug—so long ago, this brightness
still clings to my eyes—the perception I found,
and so much empty space, my own,
reflected in the well.

Yet it is good. I can never take all of you
into me. Stay then as a mirror in the well.
Leaves and flowers remain, and each astonished gaze
brings them down
to my eyes transfixed more by light
than by sorrow.

[1950]

8. Pieśń o blasku wody

A w samej głębi, z której przyszłam zaczerpnąć

tylko wody dzbanem — — tak juŜ dawno do źrenic

przywiera ten blask... tyle, tyle poznania

znalazłam — ileŜ więcej niŜ dotąd!

Znalazłam w odbiciu tej studni tyle pustej w sobie przestrzeni.

O jak dobrze! Nie zdołam Cię całego przenieść w siebie —
ale pragnę, byś pozostał jak w zwierciadle studni
zostają liście i kwiaty z wysoka zdjęte
spojrzeniem zdumionych oczu
— oczu bardziej prześwietlonych niŜ smutnych.

[1950]

MATKA

MOTHER

1. First Moment of the Glorified Body

My place flows by in memory. The silence
of those distant streets does not pass away,
held up in space like glass which limpid eyes
break into sapphire and light. Nearest
are the child's words on which silence takes wing:
Mamma—mamma—

then silence falls again into the same streets,
an invisible bird.
There I have returned many a time to memories:

from which life overflows, surging from within
with unlikely meaning,
thought and emotion balanced

as if the scales were poised in pulsing blood

leaving silence undisturbed, attuned to breathing
thought and song.

Perhaps this is prayer, my Son, and these are simple days
already beyond their measure, flowing
into the pupils of my eyes, into my weightless blood.

These are simple days, my Son,
carried from those streets where silence stands
unveiling your childish voice.

How different your words now, heard from afar.
Lips once whispered them, now they reach
into my soul as thought alone, speech
simple, immediate.

1. Pierwsza chwila uwielbionego ciała

Miejsce moje upływa w pamięci. Nie przemija
cisza dalekich uliczek zatrzymana w przestrzeni jak szkło,
które w źrenicach czystych rozpadało się w światło i szafir —
NajbliŜej są słowa dziecka, na których ta cisza się wzbija
„mamo — mamo".

I znowu na dno tych samych uliczek niewidzialnym osuwa się ptakiem.

Długo tam powracałam do wspomnień, bo od kaŜdego z nich
nieustannie rozszerza się Ŝycie, wzbiera w głębi niesłychaną treścią.
Tak równo przystaje do myśli i uczuć — jakby waga w tętnicach krwi
nie zakłócała ciszy —
tylko równo wespół z oddechem, wychylała się myślą i pieśnią.

To jest chyba modlitwa, mój Synu, to są dni proste,
które przebrały swą miarę i powoli zaczynają napływać
w źrenice moich oczu — i w krew,
która od nich się swego cięŜaru wyzbywa.

To są dni proste, mój Synu — uniesione z tamtych uliczek,
na których stoi cisza odsłaniając dziecięcy twój głos —

jakŜe inaczej teraz słowa twoje z oddali słyszę,
niegdyś szeptane wargami —
a teraz samą myślą wniesione do mej duszy
i mówione tak bardzo wprost.

2. Words Which Grow into Me

Thought breaks from spoken words

and from the face, shadows falling from high walls.
People are uplifted: only yesterday
they had quiet conversations, summoning
echoes of changes far and near.

The first moment of amazement

which witnessed you. Son of my love,
shut me out
This moment deepens still,

transforming my whole life,
and breaks, a drop of pure wax

before fading eyes.

This moment, a whole life experienced in the word
since it became my body, was nourished by my blood,
was carried in elation—
rising in my heart, as the New Man, quietly,

when thought was held in wonder and the daily toil of hands.
This high moment is fresh again

because it rediscovers you—
only the eyelashes, the drop
where once light from eyes melted in cold air,
is no more.

Overwhelming exhaustion instead
has found its light and its meaning.

3. Her Amazement at Her Only Child

Light piercing, gradually, everyday events;
a woman's eyes, hands
used to them since childhood.

Then brightness flared, too huge for simple days,

and hands clasped when the words lost their space.

2. Słowa, które rozrastają się we mnie

Myśli nagle się odrywają od słów mówionych na głos,
od twarzy, na które cień pada z wysokich ścian.
Dźwiga się poziom ludzi, którzy nie dawniej jak wczoraj
wiedli ciche rozmowy —
w nich brzmiało echo dalekich i tylu bliskich zmian.

Mnie wyłączyła z tych rozmów pierwsza chwila zdumienia,
która świadczyła o Tobie — o Synu mojej miłości!
Ta chwila się dotąd pogłębia,
całe Ŝycie w nią się przemienia —
i pęka w oczach gasnących jak w kropli czystego wosku.

Ta chwila całego Ŝycia raz doświadczona w słowie,
a dokąd mym ciałem się stała, karmiona we mnie krwią
i w uniesieniu noszona —
w moim sercu wzbierała cicho jak Nowy Człowiek,
gdy trwało zdumienie myśli i praca codzienna rąk.

Ta chwila u swego szczytu jest znów tak samo świeŜa,
bo znów znajduje Ciebie — nie ma tylko tej kropli u rzęs,
w której promienie oczu topniały na chłodnym powietrzu
— ale za to znuŜenie ogromne juŜ znalazło swe światło i sens.

3. Zdumienie nad Jednorodzonym

Owo światło przebijało z wolna poprzez zdarzenia codzienne,
do których przywykają od dziecka oczy i dłonie niewieście —

lecz z wolna w tych samych zdarzeniach taki blask się odsłonił niezmierny,
Ŝ

e dłonie się same związały, kiedy słowa zgubiły swą przestrzeń.

In that little town, my son, where they knew us together,
you called me mother; but no one had eyes to see

the astounding events as they took place day by day.

Your life became the life of the poor
in your wish to be with them through the work of your hands.

I knew, the light that lingered in ordinary things,
like a spark sheltered under the skin of our days—
the light was you;
it did not come from me.

And I had more of you in that luminous silence
than I had of you as the fruit of my body, my blood.

4. Mature Attention

There are such moments when the first flash
reveals deep in a mother's eyes the mystery of man,
like a touch of the heart behind a thin wave of sight.
I remember such flashes, they passed without trace,
leaving just enough space in me for simple thought.

My difficult son, my great, my simple son:

in me you learned the way of all men's thought,

now in the shadow of that thought you wait
for the deeper moment of the heart,
which begins differently in every man—

in me the fullness is of motherhood,

and of that fullness it never tires.

Embraced by such a moment you feel
no change, you draw into your simplicity
all that is left in me.
If a mother knows that heart's flash

in her child's eyes, then I, in your Mystery
wholly attentive, endure.

Mój Synu — w tamtej mieścinie, gdzie ludzie znali nas razem,
mówiłeś do mnie „matko" — i nikt nie przejrzał w głąb
mijanych dnia kaŜdego zdumiewających zdarzeń

— a Ŝycie twoje się zlało z Ŝyciem ludzi ubogich,
do których chciałeś naleŜeć przez cięŜką pracę rąk.

Lecz ja wiedziałam, Ŝe światło, które snuje się w owych zdarzeniach

jak włókno iskry głębokie pod korą dni
jest Tobą.

Nie było ono ze mnie —

a ileŜ więcej miałam Ciebie w tym blasku i w tym milczeniu,
niŜ miałam Ciebie z owocu ciała mojego i krwi.

4. Skupienie dojrzałe

Są takie chwile u matek, gdy tajemnicę człowieka
odsłania im w źrenicach pierwszy głęboki błysk

jakby dotknięcie serca za cienką falą wzroku —

pamiętam błyski takie, które minęły bez echa,
a we mnie miejsca starczyło na prostą zaledwie myśl.
Synu mój trudny i wielki, Synu mój prosty,
przywykłeś we mnie na pewno do myśli wszystkich ludzi—

w cieniu tych myśli czekasz głębokiej chwili serca,

która się w kaŜdym człowieku inaczej zaczyna

— a we mnie jest pełna matki —
i pełnią tą nigdy się nie utrudzi.

Ty zaś taką chwilą objęty juŜ nie zaznajesz zmian
i w taką wciągasz prostotę to wszystko, co we mnie zostało,
Ŝ

e jeśli matki w oczach swych dzieci błysk serca rozpoznają,

to ja w Twej Tajemnicy cała skupiona trwam.

1. John Beseeches Her

Don't lower the wave of my heart,

it swells to your eyes. Mother;
don't alter love, but bring the wave to me
in your translucent hands.

He asked for this.

I am John the fisherman. There isn't much
in me to love.

I feel I am still on that lake shore,
gravel crunching under my feet—
and, suddenly—Him.

You will embrace His mystery in me no more,
yet quietly I spread round your thoughts like myrtle.
And calling you Mother—His wish—

I beseech you: may this word
never grow less for you.

True, it's not easy to measure the meaning
of the words He breathed into us both
so that all earlier love in those words
should be concealed.

1. Prośba Jana

Fali serca, gdy cicho wzbiera za spojrzeniem,
nie obniŜaj — o Matko — ani odmieniaj miłości,
ale w dłoniach przejrzystych tę samą falę przenieś
na mnie.

On Ciebie o to prosił.

Ja jestem rybak Jan. Tak mało jest we mnie

do kochania.

Jeszcze czuję: u brzegu jeziora — pod stopami drobniutki Ŝwir —
i nagle — On.

We mnie juŜ tajemnicy Jego nie obejmiesz,
choć w myślach Twych snuł się będę łagodnie jak mirt.

A jednak skoro On chciał, abym mówił do Ciebie „Matko" —
proszę, niechaj w tym słowie nic się dla Ciebie nie zmniejsza.
To prawda, Ŝe niełatwo zmierzyć głębokość słów,
których znaczenie całe On w nas oboje natchnął,
by w nich się utaiła cała miłość dawniejsza.

1. Space Which Remains in You

I often return*
to the space which is Your Son, your first Son.
Then thought takes on His form
but the eyes remain empty—
and to the lips words return, the same words
which he put on
when he wanted to stay with us.

These self-same words enfold his space
better than sight,

better than memory and heart—oh, Mother,
then you are with Him again.

Bow down with me and take—

Your Son is the taste of bread,
and beyond taste, ineffable is substance.

And now—more real than in my lips' whisper,
than in thought, sight and memory—
is the space also more really in bread?

Your arms now remember His space, the little head

snuggling to your shoulder,

for the space has remained in You,

for it was taken from You.

And shining never empty. So very present in You.

When with my trembling hands I broke the bread

to give it to you, Mother,
I stood for a moment amazed as I saw

the whole truth through one single tear

in your eye.

* Spoken by John.

2. Przestrzeń, która w Tobie została...

W przestrzeń Twojego Syna, pierwszego Syna Twojego,
powracam często. Wówczas myśli biorą Jego kształt,
ale oczy zostają puste —
na wargi słowa wracają te same,
którymi On się okrył, gdy z nami pozostać chciał.

Gdy więc te same słowa przestrzeń Jego ogarną
bardziej niŜ wzrok,
niŜ pamięć i serce — o Matko — znowu Go moŜesz mieć —

Pochyl się ze mną — i przyjmij.
Smak chleba ma Twój Syn —
a prócz tego smaku ma ciągle niewysłowioną treść.

I oto — przestrzeń Jego bardziej niŜ w szepcie mych warg,

bardziej niŜ w myślach, we wzroku, w pamięci —

czy takŜe bardziej niŜ w chlebie? —

zapamiętana jest w twoich ramionach, przytulona główką do Twych

bark,

bo przestrzeń ta w Tobie została, bo ona wzięta jest z Ciebie.

I nigdy pustką nie świeci. Tak bardzo zaś w Tobie jest,
Ŝ

e gdy juŜ w drŜących palcach łamałem chleb,

by podać Matce —

stanąłem na chwilę zdumiony,

bo całą tę prawdę ujrzałem przez jedną w Twych oczach łzę.

III

1. The Song Opens

I didn't know myself, that self I found in song.
I walked among people, never parting their cares
from my simple acts, my womanly thoughts
always spoken aloud.

And when the song burst out and bell-like

embraced me, I saw how the words
discover your hiding place
as light melts at the center of thought.

When the song stops, hear my thoughts better.

Many long days will pass among people,
different people—in my blood's even pulsing
I visit You in them, giving You no other song.
When the first song returns, it will rebound,
in deepest echo against all of creation—

to find its focus again in my lips' quiet whisper,
where it lasts longest,
endures at its simplest,

2. Embraced by New Time

My depths are seen into, I am seen through and through.
Open to sight I rise, in that vision gently submerge.
For a long time nobody knew of this;
I told no one the expression of your eyes.

III

1. Otwarcie pieśni

Nie znałam siebie taką, jaką odnalazłam się w pieśni
Chodziłam pośród ludzi nie odłączając ich trosk
od moich uczynków prostych, od myśli moich niewieścich
mówionych zawsze na głos.

A kiedy pieśń wybuchła i mnie objęła jak dzwon,
widziałam wówczas, Ŝe słowa Ciebie wynoszą z ukrycia
jak światło w myśli wtopione głąb —
A kiedy znów pieśń ustanie, będziesz lepiej myśli moje słyszał.

I długie upłyną dni wśród tylu róŜnych ludzi,
w których nawiedzać Cię będzie krwi mojej równy rytm.
A innej pieśni Ci nie dam. Ta zaś nim do mnie powróci,
obije się echem głębokim o cały byt

— aby z powrotem się skupić w cichym szepcie mych warg,
na których zostaje najdłuŜej — i najprościej trwa.

2. Objęta nowym czasem

Widziana jestem do głębi, przejrzana jestem łaskawie —
jakŜe wzbieram od tego widzenia i jak się w nim cicho zanurzam,
chociaŜ przez długi czas nikt o tym nie wiedział,
bowiem o Twoim wzroku nie mówiłam niczego ludziom.

How attentive your stillness: it will always be part of me.
I lift myself toward it, will one day grow so used to it

that I will stand still, transparent as water vanishing

into a dry riverbed—though my body will remain.
Your disciples will come, and hear that my heart beat has stopped.

My life will no longer be weighed deep in my blood,
the road will no longer slip away from my weary feet.
New time now shines in my fading eyes:
it will consume me, and dwell with my heart.
And all shall be full at the last, and left for thought's delight.

I will open out my song and I know its smallest sound,
I will open out my song intent on the whole of your life,
my song possessed by the Event so simple and dear,
which begins in every man, visibly there, yet secret.

In me it was made flesh, was revealed in song with grace,
and came to many, and in them found its own space.

[1950]

PrzecieŜ skupienie Twoje nie ustanie we mnie nigdy —
ja tylko wzbiorę ku niemu i kiedyś tak się z nim zŜyję,
Ŝ

e stanę w nim cicho jak rzeka uniesiona przeźroczystym dnem

— choć ciało moje zostanie.

I przyjdą uczniowie Twoi — i usłyszą, Ŝe serce nie bije.

Moje Ŝycie przestanie zaleŜeć od wagi głęboko we krwi
i od znuŜenia mych stóp juŜ nie będzie odsuwać się droga —
Pochłonie mnie nowy czas, który w oczach gasnących juŜ lśni,
a będzie mieszkał z mym sercem —
i wszystko się wreszcie nasyci i myślom zostanie na powab.

A wówczas otworzę mą pieśń i pojmę z niej kaŜdą głoskę,
otworzę wówczas mą pieśń skupioną nad całym Twym Ŝyciem
do głębi przejętą Zdarzeniem ogromnie jasnym i prostym,
które się w kaŜdym człowieku poczyna jawnie i skrycie
— a we mnie stało się ciałem i okazało się w pieśni
i doszło do wielu ludzi, w których znalazło swą przestrzeń.

[1950]

MYŚL JEST
PRZESTRZENIĄ DZIWNĄ

...i przeprawił się przez bród Jaboku... a oto mąŜ zmagał się
z nim aŜ do zarania... I nazwał Jakub imię onego miejsca Fanuel,
mówiąc: „Widziałem Boga twarzą w twarz..."

(Rdz, 32)

THOUGHT-
STRANGE SPACE

...and passed over the ford of Jaboc... and, behold, a man
wrestled with him till morning.... And Jacob called the name of
the place Phanuel, saying: "I have seen God face to face."

(Genesis: 32)

1. Thought's Resistance to Words

Sometimes it happens in conversation: we stand
facing truth and lack the words,
have no gesture, no sign;
and yet—we feel—no word, no gesture
or sign would convey the whole image
that we must enter alone and face, like Jacob.

This isn't mere wrestling with images

carried in our thoughts;
we fight with the likeness of all things
that inwardly constitute man.

But when we act can our deeds surrender

the ultimate truths we presume to ponder?

2. Sentences Snatched from a Conversation

Long Ago, Now Recollected

Pass over all this in man, but passing over
is not easy when that strange world of depth
exchanges its eyes with his, a tired pulse
trembling at his fingertips. Is not all this
your proof that streets are passing too quickly
under his wornout steps?

And yet in these streets he has found his rhythm
which continually traps him, lures him away

1. Opór stawiany wyrazom przez myśli

Bywa nieraz, Ŝe w ciągu rozmowy stajemy w obliczu prawd,
dla których brakuje nam słów, brakuje gestu i znaku —
bo równocześnie czujemy: Ŝadne słowo, gest ani znak —

nie uniesie całego obrazu,
w który wejść musimy samotni, by się zmagać podobnie jak Jakub.
Lecz nie tylko zmaganie z obrazem, który trzeba dźwigać w swoich

myślach,

z podobieństwem tych wszystkich przedmiotów, z których człowiek

wewnętrznie się składa,

czyny nasze czyŜ zdołają ogarnąć, i to ogarnąć aŜ do dna,
te wszystkie głębokie prawdy, nad którymi myśleć nam wypada?

2. Dawna rozmowa, z której teraz niektóre zdania

zapamiętane wyrywam

Omińmy to wszystko w człowieku —

— Lecz ominąć to nie najłatwiej:

Kiedy oczy zamieni z nim ów dziwny głęboki Świat,
gdy pod palcami drŜy jego zmęczone tętno,
czyŜ wszystko to razem dla ciebie naocznym nie staje się świadkiem,
Ŝ

e w jego kroku znuŜonym ulice mijają zbyt prędko?

A przecieŜ ma on w ulicach swój własny rytm,
który go wciąŜ osacza i z prac najgłębszych wywabia,

from the profoundest tasks, half of him revealed
and half left to the contours of dusk.
Don't liken this to the horizon
always pushing him back from his own grandeur
enclosed in the narrows of days.
For this rhythm is the widest contour,
embracing all in him,
you cannot rob him of this rhythm,

it is so much his own.

Our conversation stumbles on, the hurdles of pain increase.

You say one always suffers for cardinal change.

You say, man will awake in the depths of his hardest tasks.

You are right. How immeasurably right your reason.

But man suffers most, I think, deprived of his vision.

3. Words' Resistance to Thought

If he suffers, deprived of vision,
he must tear through the thicket of signs
to the word's very center,
its weight the ripeness of fruit.

Is this the weight Jacob felt,
pressing him down
when tired stars sank within him,
the eyes of his flock?

który go na pół odsłania, a na pół w mroku zostawia —

— nie mów, Ŝe wciąŜ go odsuwa jak linia horyzontu
od własnej jego wielkości zamkniętej cieśniną dni

Ten rytm w nim wszystko ogarnia jakby najszerszy kontur
i nie zdołasz mu go odebrać. Tak bardzo w nim tkwi.

Rozmowa nasza trwa wśród coraz większych cierpień.
Gdy mówisz, Ŝe cierpi się zawsze dla zasadniczych przemian,
Ŝ

e człowiek wreszcie się zbudzi w głębi najcięŜszych swych prac —

— o jakŜe wiele masz racji, o jakŜe ogromnie wiele!
lecz sądzę, Ŝe człowiek najbardziej cierpi z braku „widzenia".

3. Opór stawiany myślom przez wyrazy

Jeśli cierpi z braku widzenia — to przedzierać się musi przez znaki
do tego, co ciąŜy w głębi, co jak owoc dojrzewa w słowie.
CzyŜ to ma być właśnie ów cięŜar, który poczuł na sobie Jakub,
gdy opadły w nim gwiazdy znuŜone jak oczy jego owiec?

Jacob

Going away slowly, Jacob knew how strong was the water,
how weak the shins of his sheep he had led from afar.
In vain he looked for a place in the stream
where he and his flock could wade across.

He was Jacob the shepherd. Amidst the powers of the earth
he had never felt strange, being so much a part within,
and the silent tower of knowledge needed no inspiration
to grow. Aware of thought, he lacked the words.

Suddenly the full night extinguished eye after eye
of sheep and camels, of children and wives.
With his tower of knowledge Jacob remained alone
but sensed that someone

was enclosing him and would not leave.

That someone—the same one—broke open
his awareness; in the same way, yet different
from the way of children, sheep and chattels.
And He did not crush them or push them down. In one whirl
of embrace they were all in Him, trembling like petals
stirred by anxiety within.

And Jacob, too, trembled in Him. Never did reality split
so suddenly. Jacob bent under
its weight, and thus helped thought to grasp
the simplest balance in the whirl of wonder.

Jakub

Jakub odchodził z wolna, znał bowiem siłę wody
i wątłe golenie swych owiec, które z daleka wiódł.
Na próŜno w strumieniu, nad którym stanęli on i trzody,
szukał jakiegoś miejsca, które by przejść mogli w bród.

A był to Jakub pasterz, który wśród potęg ziemi
nie czuł się nigdy obco. Tak w nich po prostu tkwił,
Ŝ

e masyw milczącej wiedzy wyrastał w nim bez natchnienia

i bywał myślom przytomny, choć brakowało słów.

I nagle, gdy noc juŜ zupełna stopniowo zgasiła oczy
owiec, a potem wielbłądów, a potem dzieci i Ŝon,
Jakub z masywem swej wiedzy pozostał zupełnie samotny,
lecz czuł, Ŝe ktoś go ogarnia i Ŝe nie ruszy się stąd.

I ktoś — ten sam — tak samo otworzył jego świadomość do dna,
tak samo, a jednak inaczej niŜ dziecko, niŜ owca czy sprzęt;
jednakŜe tamtych nie zmiaŜdŜył, nie zepchnął, tylko objął,
tak Ŝe wszystkie z Nim z lekka drŜały, odsłaniając swój wewnętrzny lęk.

I Jakub drŜał w Nim równieŜ, bo nigdy rzeczywistość

nie rozstąpiła się przed nim tak nagle,
więc zgiął się pod jej cięŜarem — i przez to ułatwił myślom,
Ŝ

e mogły uchwycić w tym wszystkim najprostszą równowagę.

III

1. Space Necessary for the Drops of Spring Rain

Rest your eyes for a moment
on the drops of fresh rain:
the greenness of spring leaves in this bright focus,
weighing the drops down, not enough space for leaves—
and though your eyes are full of wonder
you can't, you cannot open your thought any farther.

You try in vain calming it like a child

woken from sleep: Don't move away, dear thought,
from this bright focus of things,
remain in wonder!

Useless words, you feel It is thought
that places you deep in the luminosity of things,
and you have to seek for them the ever-deepening space
in yourself.

2. Error

How to extract the still center of thought?

I can bend the street to one side,

find fault in the eyes of girls, of boys
walking by;
and when the lines of cars converge
only their windscreens perhaps
capture infinity.

III

1. Przestrzeń potrzebna kroplom wiosennego deszczu

Zatrzymaj przez chwilę wzrok na kroplach świeŜego deszczu:
oto w nich skupia swój blask cała zieleń wiosennych liści,
tak Ŝe wszystkie prawie ciąŜą w kroplach, w granicach się własnych nie

mieszczą —

a choć oczy twe pełne zdumienia,
nie moŜesz, naprawdę nie moŜesz do dna otworzyć swej myśli.

Na pewno ją będziesz uciszał jak dziecię zbudzone ze snu:
nie oddzielaj się od blasku przedmiotów, droga moja, pozostań

w zdumieniu!

PróŜne słowa! CzyŜ nie czujesz? To przez nią właśnie jesteś
tak głęboko w światłości rzeczy,
Ŝ

e musisz w sobie szukać coraz głębszej dla nich przestrzeni.

2. Błąd

CzyŜ moŜna odjąć myślom ich równe, ciche dno?

— Mogę pochylać ulicę ku jednej stronie jezdni,
we wzroku idących dziewcząt i chłopców odkrywać błąd,
bo gdy szeregi aut zbiegają,
to chyba tylko w ich szybach zasklepia się jakiś bezmiar.

And people say:
our thought is bound up with the clarity of things,
our thought remains true to the power
of ordinary things.
But if still so few of them are open to us

surely our thought is not complete.

3. Proper Weight

These words will shake everyone.
For the thought's end means
that it has to exhaust itself in things, die out

like the eye whose bright center recharges reality

and transforms,
although it can never free what is real
from the throbbing of human time.

But when reality's weight leans over and collapses
then it fills with thought and subsides

into man's deep pit
which I rarely tread—I wouldn't know how.

But this I know:

I can't fall apart any further.

Both the vision and the Object entire inhabit

the very same pit. I speak of it seldom,

always draw a conclusion instead

about the world's proper weight
and my own innate
depth.

A oni mówią:
— myśl nasza się związała z jasnością przedmiotów,
myśl nasza wierną została potędze zwyczajnych rzeczy,
a jeśli tyle z nich nie otwarło się przed nami dotąd,
to znaczy, Ŝe nasza myśl nie zakończyła się jeszcze.

3. CięŜar właściwy

Te słowa wstrząsną kaŜdym. Bo zakończenie myśli
znaczy, Ŝe ma się ona wyczerpać w przedmiotach i zgasnąć

jak oko,
które jasnym swym rdzeniem nasyca rzeczywistość

i przeobraŜa —
choć nie uwalnia jej nigdy od drgań ludzkiego czasu.

Lecz gdy ona całym swym cięŜarem pochyli się na mnie i runie,

to wówczas napełnia się myślą i obsuwa się na dno człowieka,
po którym rzadko stąpam, którego właściwie nie umiem,

choć wiem,

e juŜ dalej rozpaść się nie mogę,

bo widzenie i Przedmiot zupełny taką właśnie posiadają przepaść.

Rzadko nawet o tym rozmawiam, lecz ciągle z tego wnioskuję
o cięŜarze właściwym Świata i o własnej głębi mojej.

For the Companions of the Road

1.

If you are looking for that place
where Jacob wrestled,

do not wander to the lands of Arabia,
nor look for the brook

on maps—you'll find the tracks much nearer.

In thought's perspective let the light of things appear
more closely bound by thought and ever more simply shaped;

then the image will not scatter but have weight.

Prepare to lift it within yourself
and be wholly transformed to the substance
where silence and solitude are good.

Being alone is possible for man
since death can tear no one away

from the solitude within.

And yet, if ordinary things fill our days
and all the time some inseparable gesture
hides what is within the act,
we are still certain the gesture will drop
one day, and our deeds will retain
only that which most truly exists. Fact.

[1952]

Dla Towarzyszów drogi

1.

Jeśli szukasz owego miejsca, na którym zmagał się Jakub,
nie wędruj do krain Arabii, nie szukaj na mapach potoku,
bowiem znajdziesz o wiele bliŜej ich ślad.
Pozwól tylko: w perspektywie myśli niech zjawiają się światła

przedmiotów,

coraz ściślej związane myślą i w coraz prostszy kształt.
Wówczas obraz się nie rozprasza, lecz ciąŜy. I na to bądź gotów,
Ŝ

e masz w sobie ten obraz udźwignąć, Ŝe się cały zamieniasz w tę treść,

której sprzyja cisza i samotność,
samotność moŜliwa w człowieku,
moŜliwa dlatego, bo od niej nie odrywa nikogo śmierć.

JeŜeli zaś nasze dni wypełniają uczynki zwyczajne,

w których ciągle samo wnętrze czynu nieodstępny przesłania gest,
to jednak Ŝywimy tę pewność, Ŝe kiedyś gest ów odpadnie,
a zostanie w uczynkach naszych tylko to, co naprawdę jest.

[1952]

KAMIENIOŁOM

THE QUARRY

I. Material

Listen: the even knocking of hammers,
so much their own,
I project onto the people

to test the strength of each blow.

Listen now: electric current

cuts through a river of rock.
And a thought grows in me day after day:

the greatness of work is inside man.

Hard and cracked
his hand is differently charged

by the hammer

and thought differently unravels in stone
as human energy splits from the strength of stone
cutting the bloodstream, an artery
in the right place.

Look, how love feeds

on this well-grounded anger
which flows into people's breath
as a river bent by the wind,

and which is never spoken, but just breaks high vocal cords.

Passersby scuttle off into doorways,
someone whispers: "Yet here is a great force."

I. Tworzywo

Słuchaj, kiedy stuk młotów miarowy i tak bardzo swój
przenoszę wewnątrz ludzi, by badać siłę uderzeń —
słuchaj, prąd elektryczny kamienistą rozcina rzekę —
a we mnie narasta myśl, narasta dzień po dniu,
Ŝ

e cała wielkość tej pracy znajduje się wewnątrz człowieka.

Twarda, pęknięta dłoń inaczej młotem wzbiera,
inaczej się rozwiązuje w kamieniu ludzka myśl —
kiedy energie ludzkie oddzielisz od sił kamienia
i przetniesz w właściwym miejscu — tętnicę pełną krwi.

O, popatrz, jak moŜna miłować w takim gruntownym gniewie,
który wpada w oddechy ludzi jak rzeka od wiatru pochyła,
i nie dochodzi do głosu, tylko struny wysokie zerwie —
przechodnie pierzchają do bram —
ktoś głosem ściszonym powiedział: to jednak jest wielka siła.

Fear not Man's daily deeds have a wide span,
a strait riverbed can't imprison them long.
Fear not. For centuries they all stand in Him,
and you look at Him now
through the even knocking of hammers.

Bound are the blocks of stone, the low-voltage wire
cuts deep in their flesh, an invisible whip—
stones know this violence.
When an elusive blast rips their ripe compactness
and tears them from their eternal simplicity,
the stones know this violence.

Yet can the current unbind their full strength?
It is he who carries that strength in his hands:
the worker.

Hands are the heart's landscape. They split sometimes
like ravines into which an undefined force rolls.

The very same hands which man only opens
when his palms have had their fill of toil.
Now he sees: because of him alone others can walk in peace.

Hands are a landscape. When they split, the pain of their sores
surges free as a stream.
But no thought of pain—
no grandeur in pain alone.
For his own grandeur he does not know how to name.

No, not just hands drooping with the hammer's weight,
not the taut torso, muscles shaping their own style,
but thought informing his work,
deep, knotted in wrinkles on his brow,
and over his head, joined in a sharp arc, shoulders and veins vaulted.

Nie lękaj się. Sprawy ludzkie szerokie mają brzegi.
Nie wolno ich w ciasnym łoŜysku więzić nazbyt długo.
Nie lękaj się. Sprawy ludzkie stoją od wieków

w Tym, na którego patrzysz poprzez młotów miarowy stukot.

Związane są bloki kamienia przewodem niskiego prądu,
który wcina się w nie tak głęboko, jak niewidzialny bicz

— kamienie znają ten gwałt,

kiedy dojrzałą spoistość nieuchwytny rozpruwa podmuch,
który odrywa je z nagła od ich wieczystej prostoty

— kamienie znają ten gwałt.
Jednak nie prąd elektryczny rozwiązuje w całości ich moc,

ale ten, co ją nosi w swych dłoniach:
robotnik.

Dłonie są krajobrazem serca. Dłonie pękają nieraz

jak wąwozy, którymi się toczy nieokreślony Ŝywioł.
Te same dłonie, które człowiek wówczas dopiero otwiera,

gdy nasycone są trudem —

i widzi, Ŝe przez niego jednego inni ludzie spokojni juŜ idą.

Dłonie są krajobrazem. Gdy pękną, to wtedy w ranach
wzbiera fizyczny ból, rwący swobodnie jak strumień.
Ale człowiek nie myśli o bólu.

Ból sam jeszcze nie jest wielkością,

a swej właściwej wielkości on po prostu nazwać nie umie.

PrzecieŜ nie tylko ręce opadają cięŜarem młota,
nie tylko wzbiera tors i mięśnie kształtują swój styl —
ale przez pracę jego myśli głębokie wiodą,
by się wiązać zmarszczkami na czole,
by się wiązać wysoko nad głową ostrym łukiem ramion i Ŝył.

So for a moment he is a Gothic building
cut by a vertical thought born in the eyes.
No, not a profile alone,
not a mere figure between God and the stone,
sentenced to grandeur and error.

Gdy więc tak się na chwilę przemieni w przekrój gotyckiej budowli,
który przenika zrodzony z jego myśli i oczu pion —
to nie jest tylko profil!
to nie jest tylko postać między kamieniem a Bogiem
skazana na wielkość i błąd!

II. Inspiration

Work starts within, outside it takes such space
that it soon seizes hands, then the limits of breath.
Look—your will strikes a deep bell in stone,
thought strikes certainty, a peak
both for heart and for hand.

For this certainty of mind, this certainty of eye,
for this vertical line
you pay with a generous hand.
The stone yields you its strength,
and man matures through work

which inspires him to difficult good.

With work then it begins: the growing in the heart and the mind,
great events, a multitude of men are drawn in.
Listen to love that ripens in hammers, in even sounds.
Children will carry them into the future, singing:
"In our fathers' hearts
work knew no bounds."

This inspiration will not end with hands.

Down to stone centers it descends through man's heart

and from the heart's center the history of stones
grows large in the layers of earth.

And in man grows the equilibrium
which love learns through anger.

II. Natchnienie

Praca zaczęła się wewnątrz, a na zewnątrz ma tyle przestrzeni,
Ŝ

e dłonie ogarnia natychmiast i dosięga do granic oddechu.

Oto spójrz: wola trafiła w kamienia głęboki dzwon.
Kiedy myśl uzyskuje swą pewność,
wówczas razem dosięgły szczytu serce i dłoń.

Za ten pion, za tę pewność umysłu, za pewność oka
płaci się ręką szczodrą.
Wydaje ci kamień swą moc, a przez pracę dojrzewa człowiek,
ona bowiem niesie natchnienie trudnego dobra.

I od niej się to zaczyna, co narasta w sercu i myślach,
co tyle waŜnych wydarzeń i ludzi tylu osacza

— jakaŜ miłość dojrzewa w młotach!

Grupki dzieci poniosą ją w przyszłość,
Ś

piewając: „w sercach ojców bezgraniczna spełniała się praca".

To natchnienie w dłoniach nie zostaje. Do kamienistych rdzeni
zstępuje przez serce człowieka, które tworzy osobny rdzeń.
I od niego rozrasta się w ziemi historia kamieni,
a w ludziach ta równowaga, którą miłość osiąga przez gniew.

100

Neither is ever exhausted in man,
ever ceases in the shoulders' tension,
in the heart's hidden gesture.
They partake of each other, fulfilling each other,

raised by a lever which joins movement and thought
in an unbreakable circle.

If from afar you want to enter and stay in man
you must merge these two forces into a language
simple beyond words
(your speech must not break at the lever's tension:
the fulcrum of anger and love).

Then no one will ever tear You

out from the center of man.

101

One obie prowadzą człowieka/ nie wyczerpią się w ludziach nigdy,
nie ustaną w napięciu ramion ani w serca ukrytym geście —
a biorą się z siebie wzajemnie/ dopełniają się taką dźwignią,
która myśli i ruchy zespala w nierozerwalny pierścień.

Więc jeśli chcesz trafić z daleka i wejść, i w ludziach pozostać,
to musisz obie te siły skupić mową nad wyraz prostą

(mowa twoja nie moŜe prysnąć w napięciach owej dźwigni,

którą tworzą miłość i gniew).
Wówczas nikt Cię nie wydrze z człowieka, nie oderwie od niego nigdy.

102

III. Participation

The light of this rough plank,
recently carved from a trunk,
is pouring the vastness
of work indivisible into your palms.
The taut hand rests on this Act
which permeates all things in man.

Man, his eyes tired, his eyebrows sharp,
and stones have edges sharp as knives.
Electric current cuts the walls,
an invisible whip. And the sun,
July sun: white fire in the stone.

My hands—do they belong to the light
that now cuts across the railway track,
the pickaxes, the fence overhead?

They belong to the heart and the heart doesn't swear

(keep heart from lips fouled by cursing).

How splendid these men, no airs, no graces;
I know you, look into your hearts,
no pretence stands between us.

Some hands are for toil, some for the cross.
The fence over your heads, pickaxes scattered on the tracks.

Beware of hollows in stone. Electric current

fells columns, pouring them like dust through a sieve.

The young look for a road. All roads
drive straight at my heart Do stones forgive?

103

III. Uczestnictwo

Oto Światło surowej deski niedawno wyjęte z pnia
upływa w twoją dłoń ogromem wszelkiej pracy.
A całe tej dłoni napięcie o taki opiera się Akt,
Ŝ

e wszystko przenika w człowieku i wszystko gładzi.

Człowiek ma oczy zmęczone i ostre brwi.
Kamienie mają krawędzie ostre jak noŜe.
Prąd elektryczny tnie ściany jak niewidzialny bicz,
Słońce, lipcowe słońce. W kamieniach biały poŜar.

CzyŜ ręce moje naleŜą do światła, co blaskiem przecina
tory kolejki, kilofy i w górze nad nami płot?
Moje ręce naleŜą do serca, a serce nie przeklina —
(oddalaj serce od ust, gdy usta prostacko klną!).

Znam was, wspaniali ludzie, ludzie bez manier i form.
Umiem patrzeć w serce człowieka bez obsłon i bez pozorów.
Czyjeś ręce naleŜą do pracy, czyjeś ręce naleŜą do krzyŜa.
W górze nad wami płot — tam kilofy rozrzucone na torach.

Są puste miejsca w kamieniach — nie trafiaj na takie miejsca!
Filary podcięte prądem zsypują się w dół jak do naczyń.
Młodzi szukają drogi. Wprost w moje serce
uderza droga wszystkich. CzyŜ kamień przebacza?

104

Let the world rest on this balance of hands.
Keep it unchanged in every explosion

of man and stone, over that fence
but a few steps away—

sometimes a child runs carelessly past.

This balance you hold all alone
is both too far and too near.

Now we stoop, now we climb

(the child is careless, might quickly run by).

There is silence again between heart, stone, and tree.
Whoever enters Him keeps his own self.

He who does not

has no full part in the business of this world
despite all appearances.

105

Słuchaj, gdyby świat stanął w tej równowadze rąk,
którą przez kaŜdy wybuch kamienia i człowieka
rozpościerasz niezmiernie nad płotem, o kilka kroków stąd
— tamtędy czasem dziecko nieostroŜnie przebiega.

Lecz równowaga ta, którą samotnie trzymasz,
wydaje się równocześnie za blisko i za daleko.
Trzeba się nagiąć zarazem i zarazem trzeba się wspiąć.
(Dziecko jest nieostroŜne i łatwo tamtędy przebiega.)

I znów zostaje milczenie między sercem, kamieniem i drzewem.
KaŜdy w nie moŜe wejść. Jeśli wszedł, pozostanie sobą.
Jeśli nie wszedł, to mimo pozorów, we wszystkich sprawach ziemi
nie uczestniczy dotąd.

106

IV.

(In Memory of a Fellow Worker)

He wasn't alone. His muscles grew into the flesh of the crowd,
energy their pulse, as long as they held a hammer,
as long as his feet felt the ground.
And a stone smashed his temples
and cut through his heart's chamber.

They took his body, and walked in a silent line.

Toil still lingered about him, a sense of wrong.
They wore gray blouses, boots ankle-deep in mud.
In this they showed the end.

How violently his time halted: the pointers on the low-voltage dials

jerked, then dropped to zero again.
White stone now within him, eating into his being,

taking over enough of him to turn him into stone.

107

IV.

(Pamięci towarzysza pracy

)

Nie był sam. Mięśnie jego wrastały w ogromny tłum,
dopóki dźwigały młot i pulsowały energią —
lecz trwało to wszystko tak długo, dokąd czuł pod stopami grunt,
dokąd kamień nie zmiaŜdŜył mu skroni
i nie przeciął komór serca.

Wzięli ciało, szli milczącym szeregiem.

Trud jeszcze zstępował od niego i jakaś krzywda.
Mieli bluzy szare, buty wyŜej kostek w błocie.
Ujawniali właśnie to wszystko,
co wśród ludzi powinno się skończyć.

Czas jego stanął gwałtownie. W zegarach ruskiego prądu
zerwały się nagle wskazówki i spadły z powrotem do zera.
Przeniknął go biały kamień, w istotę jego się wŜarł
i przejął ją wreszcie na tyle, Ŝe stała się sama kamieniem.

108

Who will lift up that stone, unfurl his thoughts again
under the cracked temples? So plaster cracks on the wall.
They laid him down, his back on a sheet of gravel.

His wife came, worn out with worry; his son returned from school.

Should his anger now flow into the anger of others?
It was maturing in him through its own truth and love.
Should he be used by those who come after,
deprived of substance, unique and deeply his own?

The stones on the move again: a wagon bruising the flowers.
Again the electric current cuts deep into the walls.
But the man has taken with him the world's inner structure,
where the greater the anger, the higher the explosion of love.

1956

109

KtóŜ z niej odwali kamień? Kto myśli na nowo rozpostrze
w skroniach głęboko pękniętych — tak pęka na ścianie tynk
ZłoŜyli go milcząc plecami na płachcie Ŝwiru.
Przyszła znękana Ŝona i wrócił ze szkoły syn.

Czy dotąd? Czy jego gniew ma się tylko na innych przelać?
Czy nie dojrzewał w nim samym własną miłością i prawdą?
CzyŜ mają go jak tworzywo zuŜyć pokolenia
i wyzuć z treści najgłębszej, jedynej i własnej?

I znowu ruszyły kamienie. Wagonik ginie w kwiatach.
I znowu prąd elektryczny ściany głęboko tnie.
Lecz człowiek zabrał z sobą wewnętrzną strukturę świata,
w której miłość tym wyŜej wybuchnie, im większy nasyca ją gniew.

1956

110

111

PROFILE CYRENEJCZYKA

...i przymusili przechodzącego niejakiego Szymona Cyrenejczyka,
idącego z pola, ojca Aleksandra i Rufa, aby niósł krzyŜ jego...

(Mk 15,21)

PROFILES OF A CYRENEAN

And they forced one Simon, a Cyrenean, who passed by coining
out of the country, the father of Alexander and of Rufus, to take
up his cross.

(Mark 15:21)

112

Before I Could Discern Many Profiles

1.

A profile among trees, different among pillars
and different again in the street, melting into its wet surface.
Different is the profile of a man standing at his own door;
different a victor's profile: a Greek demigod.

I know the Cyrenean's profile best,
from every conceivable point of view.
The profile always starts alongside the other Man;
it falls from his shoulders
to break off exactly where

that other Man is most himself,
least defenseless

(he would be defenseless if
what is in him and of him
did not form a vertical line, but gave way).

Life tells me unceasingly
about such a profile, about that other Man.
(Profile becomes cross-section.)

Feet search the grass. The earth.
Insects drill the greenery, swaying the stream of the sun.
Feet wear down cobbles, the cobbled street

wears down feet No pathos. Thoughts in the crowd, unspoken.

113

Część I.
Zanim jeszcze potrafiłem rozróŜnić
wiele profilów

Profil wśród drzew. Inaczej: profil wśród kolumn.
Inaczej: profil wtopiony w taflę mokrego bruku.
Inaczej: profil człowieka we drzwiach własnego domu.
Inaczej jeszcze zwycięzca: w profilu grecki półbóg.

Jest profil Cyrenejczyka, który najlepiej znam,

najwszechstronniej.
Zaczyna się zawsze przy drugim Człowieku,
od bark opada,

by urwać się właśnie tam,

gdzie ów Człowiek najbardziej jest sobą

i najmniej bezbronny —

(bezbronny byłby wówczas, gdyby to, co w nim i z niego,
nie tworzyło Ŝadnego pionu, ale uległo).

O takim więc profilu i o tamtym drugim Człowieku

nieustannie mówi Ŝycie.

(Wówczas profil przechodzi w przekrój.)

Stopy szukają w trawie — jest ziemia.
Owady drąŜą zieleń i słońca kołyszą strumień.

Stopy ścierają bruk, bruk ściera stopy na przemian.
Nie ma patosu. Jest myśl nie domówiona w tym tłumie.

114

Take a thought if you can—plant its root
in the artisans' hands, in the fingers
of women typing eight hours a day:
black letters hang from reddened eyelids.

Take a thought, make man complete,
or allow him to begin himself anew,
or let him just help You perhaps
and You lead him on.

Why is it not so, Magdalene, Simon of Cyrene?
Do you remember that first step which you are still
taking all the time?

Grass waving, a green hammock, a breezy cradle of bees.
Stone slabs stand, split by a vertical ray.

You had better walk with the wave. Walk the wave—don't hurt your feet.

In the wave's embrace you never know you are drowning.

And then He comes. He lays his yoke

on your back. You feel it, you tremble, you are awake.

115

Weź myśl — jeśli potrafisz — weź myśl, pozakorzeniaj
w palcach rękodzielników, albo teŜ w palcach kobiet
piszących na maszynie po osiem godzin codziennie
czarne litery nawisłe u zaczerwienionych powiek.

Weź myśl i dokończ człowieka
lub teŜ mu pozwól rozpocząć siebie samego na nowo

lub teŜ inaczej: niech on Ci tylko pomaga,

a Ty go prowadź.

Dlaczego nie jest tak? Magdaleno, Szymonie z Cyreny?
Czy pamiętasz ów pierwszy krok, którym dotąd idziesz bez przerwy?

Falują trawy jak hamak, kołyska zwiewnych pszczół.
Kamienne płyty stoją — prostopadły rozdziela je promień.

Idź lepiej falą! Idź falą i nie rań stóp —
fala ogarnie cię tak, Ŝe nie poczujesz, jak toniesz.

Wtedy jednak nadejdzie On i swoje własne jarzmo
przeniesie na twoje barki. Poczujesz, ockniesz się, zadrŜysz.

116

II.
Now I Begin to Discern Individual
Profiles

1. Melancholic

I would not carry it. And now this pain—
how much longer is it to last?—
feebly accepted at first, now like the moth
slowly eating its way through the fabric
of imagination, or like rust
wearing out iron.

Oh, to flow out of this cryptic canal
beyond the pain's lock. There is a life
so great and simple, and its depth
does not end in me. For our reality
is more magnificent than painful.
Oh, to balance it all at last
with a gesture, mature and certain!

Not to return again and again,
but to walk on, at the daily pace of hours,
carrying that whole subtle structure
so easily disturbed
within the frontiers of the brain,
itself more affected by fatigue than pain.

And to be more with Him,
more with Him, not merely with oneself.
Push aside the terror of things to be done,
may a simple act be enough.

117

Część II.
Teraz juŜ zaczynam rozróŜniać
poszczególne profile

1. Melancholik

Nie chciałem wziąć. Zbyt długo we mnie waŜy się ból,
zrazu przyjęty dość słabo —
waŜy się w wyobraźni i toczy z wolna jak mól,
jak rdza zuŜywa Ŝelazo.

Ach, wypłynąć z nurtu ukrytego i przejść poza bólu przedsmak!
Jest Ŝycie, proste i wielkie — jego głębia nie kończy się we mnie.
Rzeczywistość bardziej jest wspaniała niźli bolesna.
ZrównowaŜyć to wszystko nareszcie gestem dojrzałym i pewnym!

Nie wracać po tyle razy, lecz iść i dźwigać po prostu
w równym odstępie godzin tę całą subtelną strukturę,
która w granicach mózgu tak łatwo przemienia się w rozstrój,
a sama w sobie zmęczeniem jest bardziej niŜ bólem.

I moŜe bardziej być z Nim niŜ z sobą tylko,
bardziej być z Nim —
odsunąć grozę spraw na tyle,
by wystarczał zwyczajny czyn.

118

2. Schizoid *

There are moments, hollow without hope;
will I ever light up a thought,

ever strike warm sparks from my heart?

Don't push me aside, don't recoil from my anger.
This isn't anger—no, no—it's only an empty shore.

The slightest weight is too much for me,
I walk on and feel I'm not moving at all.

You never stand still, remember; your strength
recharges in silence: it will find its way.
Your strength will explode.

And then without violence, not instantly wholly yourself,
you must give heart-space to your moments, space to the pressure

of will.

There is growth in hollow stagnation;
your fever-shot eyes must not
burn it to ashes.

3. The Blind

Tapping the pavement with a white stick
we create the necessary distance.

Each step costs us dear.
In our blank pupils the world dies
unrecognizable to itself:

the world of cracking noise, not color
(only lines, murmuring outlines).
For us how difficult to become whole,

a part is always left out
and that is the part we have to choose.

* Schizotymik: the Polish title refers to a term in Ernst Kretschmer's typology, denoting

a person immersed in himself and isolated.

119

2. Schizotymik*

Są takie chwile głuche, chwile beznadziejne

— czy wydobędę jeszcze z siebie myśl, czy z serca ciepło wykrzeszę?

Nie zrywaj wówczas ze mną, gniewem moim wtedy się nie przejmuj.
To nie jest gniew, to nic — to tylko puste wybrzeŜe.

Lecz wtedy tak bardzo mi ciąŜy nawet najlŜejszy cięŜar.
Idę, lecz cały stoję, nie czuję Ŝadnego ruchu.
Pamiętaj wówczas — nie stoisz, lecz w ciszy te siły się pręŜą,
które odnajdą swą drogę, te siły, które wybuchną.

I wtedy znów — nie gwałtownie, nie cały sobą naraz
Rozkładaj momenty serca, rozkładaj napór woli.
W gorączkowym blasku źrenic niech się natychmiast nie spala
to, co rośnie w okresach zastoju.

3. Niewidomi

Stukając białymi laskami w bruk
stwarzamy dystans nieodzowny.
Kosztuje kaŜdy krok.
W pustych źrenicach wciąŜ umiera świat
do siebie samego niepodobny:

wiat złoŜony nie z barw, lecz z łoskotów

(kontury, linie szmerów).
Pomyśl, z jakim trudem dojrzewa się do całości,
gdy zawsze tylko część zostaje — i tę część musimy wybierać.

* Schizotymik: termin wywodzący się z klasyfikacji Ernsta Kretschmera, oznacza osobę zagłę-

bioną we własnej jaźni i wyizolowaną z otoczenia.

120

How gladly would we take up the weight
of man who seizes space without a white stick.

How will you teach us there are wrongs

besides our own?
Will you convince us there is happiness

in being blind?

4. Actor

So many grew around me, through me,

from my self, as it were.
I became a channel, unleashing a force
called man.
Did not the others crowding in, distort
the man that I am?
Being each of them, always imperfect,
myself to myself too near,
he who survives in me, can he ever
look at himself without fear?

5. Girl Disappointed in Love

With mercury we measure pain
as we measure the heat of bodies and air;
but this is not how to discover our limits—
you think you are the center of things.
If you could only grasp that you are not:
the center is He,
and He, too, finds no love—
why don't you see?

The human heart—what is it for?
Cosmic temperature. Heart. Mercury.

121

O jakŜe chętnie kaŜdy z nas wziąłby cały cięŜar
człowieka, który bez laski białej obejmuje od razu przestrzeń!
Czy zdołasz nas nauczyć, Ŝe są krzywdy inne prócz naszej?
Czy potrafisz przekonać, Ŝe w ślepocie moŜe być szczęście?

4. Aktor

Tylu ludzi wyrastało koło mnie i przeze mnie, i ze mnie poniekąd.
Stałem się jakby łoŜyskiem, którym przetacza się Ŝywioł

— na imię mu człowiek.
Ale skoro ja takŜe jestem człowiekiem,

czyŜ natłok tych innych ludzi mnie samego jakoś nie wykrzywił?

Jeśli kaŜdym z nich byłem niedoskonale, wciąŜ za bardzo zostając sobą —
czyŜ ten, który ze mnie ocalał, moŜe patrzeć na siebie bez trwogi?

5. Dziewczyna zawiedziona w miłości

Często cierpienie uczuć mierzy się słupkiem rtęci
podobnie jak ciepło powietrza lub ciał —
a przecieŜ trzeba inaczej wykrywać ich wielkość...
(lecz ty zanadto jesteś osią swoich spraw).

Gdybyś zdołała pojąć, Ŝe osią tych spraw nie jesteś,
a Ten, co nią jest,
teŜ nie znajduje miłości —

— gdybyś zdołała to pojąć.

Po cóŜ jest serce ludzkie?

Temperatura wszechświata i serce ludzkie — i rtęć.

122

6. Children

Growing unawares through love, of a sudden

they've grown up, and hand in hand

wander in crowds (their hearts caught like birds,
profiles pale in the dusk).
The pulse of mankind beats in their hearts.

On a bank by the river, holding hands—

a tree stump in moonlight, the earth a half-whisper—
the children's hearts rise over the water.
Will they be changed when they get up and go?

Or look at it this way: a goblet of light tilted
over a plant reveals unknown inwardness.
Will you be able to keep from spoiling what has begun in you?
Will you always separate the right from the wrong?

7. Man's Thoughts

Mention no name,
any ego will do:
whatever opens and closes with the breath of the mouth,
sometime dies in the heart's climate,
walks behind man all day long,
changes light into night, heat into frost—

all this.

People live, generations are born
bearing with them crossbeams, nails, inner conflict.
Earth though not severed, withdraws from You,
and yet grows in thought, in sudden outline.

Unable to grow up
to men, different men—their truth hangs over me,

a limb of a sad tree. And still I try,
try hard sometime.
One profile I do understand,
the one which I now sing.

123

6. Dzieci

Dorastają znienacka przez miłość, i potem tak nagle dorośli
trzymając się za ręce wędrują w wielkim tłumie —
(serca schwytane jak ptaki, profile wrastają w półmrok).
Wiem, Ŝe w ich sercach bije tętno całej ludzkości.

Trzymając się za ręce usiedli cicho nad brzegiem.
Pień drzewa i ziemia w księŜycu: niedoszeptany tli trójkąt.
Mgły nie dźwignęły się jeszcze. Serca dzieci wyrastają nad rzekę.
Czy zawsze tak będzie — pytam — gdy wstaną stąd i pójdą?

Albo teŜ jeszcze inaczej: kielich światła nachylony wśród roślin
odsłania w kaŜdej z nich jakieś przedtem nie znane dno.
Tego, co w was się zaczęto, czy potraficie nie popsuć,
czy będziecie zawsze oddzielać dobro i zło?

7. Myśli człowieka

Nazwiska nie wymieniaj. ZwiąŜ z jakimkolwiek „ja"
to wszystko, co się otwiera i zamyka pod tchnieniem ust,
to wszystko, co czasem umiera w klimacie serca,
co chodzi za człowiekiem po całych dniach,
co światło w noc przemienia i ciepło w mróz —

to wszystko. śyją ludzie i rodzą się pokolenia
niosąc wraz z sobą ramiona, gwoździe i dziwny uraz.

WciąŜ się od Ciebie odsuwa, a nie oddziela się ziemia
— więc rośnie w prostych myślach i niespodzianych konturach.

Tak nie dorastać do ludzi, nie dorastać do róŜnych ludzi,
których prawda zawisa nade mną jak konar smutnego drzewa.
A przecieŜ wciąŜ próbuję i nieraz nawet się trudzę,
i jeden profil rozumiem — ten właśnie, który opiewam.

124

No, I don't bear enough, don't spread the weight enough.
Not enough. But I think over much, how often think thus.

Pass my name over.
Don't allow me to seek my own self, let
the sand blow over all trace

of my steps
in my thoughts.

8. Description of Man

The wefts are deeply entangled. Try to untwist them,
and you will unravel yourself.

Simply look, understand, do not stare too hard
lest the abyss engulfs you
(the abyss not of being, but of thought).

Being does not engulf, it grows into a whisper:
this is thought swollen with existence,
this is you, cosmos, God.
Otherwise everything tangles your legs,

existence shrinks to a speck,
thought in the steppes of drought.

Work, simply work, and trust. Into yourself
enter only to learn about pride, your own pride
(thus humility begins).
And take care of your will
The flood of feeling is rare,
and its violence never comprehends God.

9. The Car Factory Worker

Smart new models from under my fingers:
whirring already in distant streets.
I am not with them at the controls
on sleek motorways; the policeman's in charge.

They stole my voice; ifs the cars that speak.

125

Nie dość jednakŜe niosę i nie dość cięŜary dzielę.
Nie dość, a myślę „zanadto", ileŜ razy myślę tak.
Nazwisko moje zamilcz. Nie pozwól mi szukać siebie.
Niech ślady moich stóp w własnej myśli zawiewa piach.

8. Rysopis człowieka

Są wątki splątane głęboko. Kiedy próbujesz rozplątać,
czujesz, iŜ musiałbyś wyrwać wraz z nimi siebie.
Więc tylko popatrz, zrozumiej — zbyt uporczywie nie wglądaj,

by nie wchłonęła cię przepaść

(nie jest to przepaść bytu, ale tylko przepaść myślenia).

Byt nie wchłania, on rośnie, powoli zamienia się w szept:
to myśl nabrzmiała istnieniem — to ty, to wszechświat, to Bóg.
W przeciwnym kierunku — czujesz — jak wszystko czepia się nóg
i byt się sprowadza do punktu, a myśl wysycha jak step.

Więc pracuj po prostu i ufaj. A w siebie wchodź na tyle,
by wiedzieć o swej pysze (to juŜ pokora).
I raczej pilnuj woli. Uczuć gwałtownych wylew
czasami tylko się zdarza i nie ogarnia Boga.

9. Robotnik z fabryki samochodów

Spod moich palców wytworne modele — juŜ szeleszczą po dalekich

ulicach...

Ja z nimi jednak nie płynę po nawierzchniach nieznanych szos,
nie nakręcam wskazówek ich ruchu — to czyni policjant.
Odtąd juŜ mówią pojazdy, a mnie odebrano głos.

126

My soul is open: I want to know

with whom I am fighting, for whom I live.
Thoughts stronger than words. No answers.

Such questions mustn't be asked out loud.

Just be back every day at six in the morning.
What makes you think that man

can tip the balance on the scales of the world?

10. The Armaments Factory Worker

I cannot influence the fate of the globe.

Do I start wars? How can I know
whether I'm for or against?

No, I don't sin.

It worries me not to have influence,

that it is not I who sin.
I only turn screws, weld together
parts of destruction,
never grasping the whole,

or the human lot

I could do otherwise (would parts be left out?)
contributing then to sanctified toil
which no one would blot out in action
or belie in speech.
Though what I create is not good,
the world's evil is not of my making.

But is that enough?

11. Magdalene

The spirit has shifted, my body remains
in its old place. Pain overtakes me
to last as long as my body is growing.
Now I can give it food from the spirit
where before there was only hunger.

127

Mam duszę otwartą. Pragnę rozumieć:
Z kim walczę, dla kogo Ŝyję? Oto myśli mocniejsze niŜ słowa.
Brak odpowiedzi. Takich pytań nie stawiaj zbyt głośno.
Powróć tylko jak co dzień o szóstej godzinie rano.

Skąd wiesz, Ŝe na wadze świata przewaŜa człowiek?

10. Robotnik z fabryki broni

Nie wpływam na losy globu, nie wszczynam wojen.
Czy idę z Tobą, czy przeciw Tobie — nie wiem.
Nie grzeszę.
Dręczy mnie właśnie to, Ŝe nie ja wpływam i nie ja grzeszę,
Ŝ

e toczę drobne zakrętki i gotuję fragmenty zniszczeń,

a nie ogarniam całości, nie ogarniam doli człowieczej.

Ja tworzyłbym inną całość i inną dolę (lecz jakŜe bez fragmentów?),
w której ja sam zarówno, jak kaŜdy inny człowiek
byłby tą sprawą, rzetelną i świętą,
której nikt nie przekreśli w uczynkach
i nie zakłamie w mowie.

wiat, który tworzę, nie jest dobry —

lecz ja nie tworzę złego świata!
Czy to wystarcza?

11. Magdalena

Duch się przesunął nagle, a ciało jeszcze zostało
na dawnym swoim miejscu. Dlatego ogarnął mnie ból.
I trwać on będzie tak długo, aŜ nie dojrzeje ciało,
w duchu znajdzie pokarm dla siebie, a nie jak dotąd głód.

128

At times love aches: there are weeks, months, years.
Like the roots of a dry tree my tongue is dry
and the roof of my mouth. My tips are unpainted.
It takes long: Truth sounding out error.

But it is He who feels
the drought of the whole world, not I.

12. Man of Emotion

You don't really suffer when love is flooding you:
it's a patch of enthusiasm, pleasant and shallow;
if it dries up—do you think of the void?
Between heart and heart there is always a gap.
You must enter it slowly—
till the eye absorbs color,
the ear tunes to rhythm.

Love and move inward, discover your will,
shed heart's evasions and the mind's harsh control.

13. Man of Intellect

Robbing your life of charm and variety,
the taste of adventure, of space, spontaneity.

How cramped are your notions, formulas, judgments,
always condensing yet hungry for content.

Don't break down my defenses: they're vital to the human lot;
each road must take the direction of thought.

14. Man of Will

Colorless moment of will yet heavy as piston's drive,
or sharp as a whip,
a moment that, on the whole,
encroaches on nobody—

129

To są chwile, gdy miłość boli: tygodnie, miesiące, lata.
Język i podniebienie jak korzeń suchego drzewa,
wargi odarte ze szminki. Prawda długo gruntuje błąd.

Jednak suszę całego świata
nie ja odczuwam, lecz On.

12. Człowiek emocji

Ty się nie męczysz miłością, która cię wciąŜ zalewa.
Oto plama entuzjazmu, plama powabna i płytka.
Gdy wyschnie — czy czujesz pustkę?

Między sercem a sercem jest przerwa,
w którą wchodzi się bardzo powoli
— wówczas wzrok się oswaja z barwą, a ucho z rytmem.

Więc kochaj idąc w głąb i docierając do woli,
by nie czuć ucieczki serca i myśli męczącej kontroli!

13. Człowiek intelektu

To, co odbiera Ŝyciu i róŜnorodność, i powab,
i smak przygody wielkiej, i spontaniczność, i oddech.

Jak ciasno jest w twoich formułach, pojęciach i sądach,
które są treści zgęszczeniem, a treści zarazem tak głodne.

Nie łam tej we mnie bariery, bo bardzo potrzebna wszystkim.
KaŜda droga człowiecza prowadzi w kierunku myśli.

14. Człowiek woli

Moment woli bezbarwny i cięŜki jak uderzenie tłoka
albo znów ostry jak szpicruta,

moment, który się na ogół
tak nie narzuca
nikomu,

130

or only on me.

It doesn't ripen like fruit, out of feeling,
or emerge from thought,

it just shortens the road.
When it comes I must lift it up

and this I do, on the whole.

No place for heart and thought,
only the moment exploding
in me, the cross.

131

tylko mnie —
nie dojrzewa z uczuć jak owoc słodki,
nie wyłania się z myśli,
skraca drogę —
gdy przychodzi, muszę go podźwignąć,
i czynię tak na ogół.

Nie ma miejsca na serce i myśli,

jest tylko ten moment, który wybucha

we mnie jak krzyŜ.

132

III.

Simon of Cyrene

Eye to eye with this Man. The street. Many faces.
Pounding in my temples as in a forge.
Nothing adventurous for me. I don't want to offend;
let me keep myself to myself.
No beggar or convict will ever break into me;

neither will God.

I want to be fair so I bargain with you bullies
over that Man
(though I would rather be back in town).
I bargain for justice—
not my lot, rightly, yet grace for him.

But I want to be fair. This is the threshold.
No, don't go beyond, don't touch my thoughts
or my heart—you'll stir nothing there. This rough handling,
this violence—and he dares, he accepts it a beggar!

Well, a fair man so far—what next?

People will come, women and children, all the same people,
and with him—me.

Who is to say which is which
when the weight knocks us both to the ground—
me and him?
I cannot stand this—justice is not made of steel.

Smash it to pieces, open it up! (Sentences must be compact,
words must speed urgently on, no well-rounded stanzas.)
Smash it and open it up.

133

Część III.
Szymon z Cyreny

Oko w oko z Człowiekiem. Ulica i wiele twarzy —

i uderzenie w skroniach jak kuźni miarowy huk.
Ja nie idę szukać przygód. Nikogo nie chcę obraŜać.
Chcę wystarczyć sobie samemu.
Niech przeto nie wdziera się we mnie Ŝaden nędzarz, skazaniec ni Bóg.

Chcę jednak być sprawiedliwy, więc targuję się z wami, siepacze,

o tego drugiego Człowieka — (a przecieŜ chcę wrócić do miasta).
Targuję się z wami o to, co sprawiedliwość kaŜe,
co mnie słusznie winno ominąć, a co dla niego jest łaską.

Chcę zawsze być sprawiedliwy. Tu próg.
Poza ten próg nie przechodź, nie dotykaj myśli i serca,
niczego stamtąd nie ruszysz — ach, przymus i gwałt!
I on śmie na to się godzić — ten Ŝebrak!

Człowiek sprawiedliwy dotąd — a dalej?
Pójdą ludzie — kobiety i dzieci — ci sami,
a ja z nim —
KtóŜ nas odróŜni, gdy cięŜar złączonych na ziemię powali?

Ja z nim —
ja nie wytrzymam: sprawiedliwość to nie posąg ze stali.

Rozbij i otwórz! (zdania muszą być zwięzłe,
ś

lizgać się muszą i rwać — nie będą to strofy okrągłe)

Rozbij i otwórz!

134

An eye hangs above me, rays pour from the heart;

higher than the cross-beam,
the eye is so high I can't reach it.

My petty world:
justice squeezed out, rules, regulations.
Your world is so big:

the eye, the cross-beam and He.
You could overlook the pettiness in your great world,
smash my world to nothing;
bearing the cross you could bring it all to the brink.
You are accessible, broad: all men are contained in you.

No, I don't want merely to be just.
I stand on a threshold, glimpse a new world.
A crowd passes by: women, children, soldiers;
they mill around near the frontier with God.
Silence. Silence.

Justice calls for rebellion. But rebellion against whom?

1957

135

Zawisła nade mną źrenica — promieniowanie serca,
ź

renica wyŜsza o belkę poprzeczną,

wyŜsza o tyle nade mną, Ŝe nie osiągnę...

Mój mały świat: sprawiedliwość ściśnięta kleszczami norm!
Twój wielki świat, Twój wielki świat: źrenica, belka — i On!

I mógłbyś w tym wielkim świecie mojego małego nie dostrzec,
i mógłbyś rozbić go do cna i unicestwić,

i mógłbyś idąc z krzyŜem postawić wszystko na ostrzu —
Ty, szeroki, dostępny — Ty, w którym kaŜdy człowiek się mieści.

Ja juŜ nie chcę być sprawiedliwy! Ale ledwo stoję na progu,
skąd widać nowy świat! A obok przepływa tłum,
kobiety, dzieci, Ŝołnierze: wszyscy krąŜą na granicy Boga.

Cisza, cisza —
Sprawiedliwość domaga się buntu — lecz przeciw komu bunt?

1957

136

137

NARODZINY WYZNAWCÓW

THE BIRTH OF CONFESSORS

138

(A Bishop's Thoughts on Giving
the Sacrament of Confirmation
in a Mountain Village)

The world is charged with hidden energies
and boldly I call them by name.
No flat words; though ready to leap
they don't hurtle like mountain water on stones
or flash past like trees from sight.

Take a good look at them as you would
watch insects through a windowpane.
And still, and yet—under the words' surface
feel the ground, how firm to your feet.
(This thought is composed of currents,
not of innumerable drops).

I am a giver, I touch forces that expand the mind;
sometimes the memory of a starless night
is all that remains.

Inward-bent, so many they are, they stand in slanting files.
A frail flower, it seems, sprouts from the street
to take root in their hearts.

139

I
(Myśli biskupa udzielającego sakramentu
bierzmowania w pewnej podgórskiej wsi)

wiat jest pełen ukrytych energii, które zuchwale nazywam po imieniu.

Słowa przeto nie będą płaskie, lecz pełne: towarzyszy im odczucie zrywu;
nie przelatują jednak w pośpiechu jak w górach woda po kamieniach,
nie mijają w oczach jak drzewa —
trzeba się im przypatrywać długo, tak jak owadom przez szybę...

I wciąŜ, i wciąŜ pod słów powierzchnią czuć dno, by na nim oprzeć stopę.
(Oto myśl: składa się raczej z wielu prądów niŜ z niezliczonej liczby

kropel.)

Jestem szafarzem. Sił dotykam, od których człowiek winien wezbrać.
Lecz to, co czasem pozostaje, przypomni takŜe noc bezgwiezdną.

Tylu skupionych ludzi. Szeregi zestawione na ukos.
Korzeniami wrasta im w serce jakby wątła roślina wychylona

spomiędzy bruku.

140

In their features I see a field, even and white,
upturned, their temples a slope,
their eyebrows a line below.
The touch of my open hand
senses the trust.

Thought is behind it, a thought—not seeing
but choosing. In the map of their wrinkles
is there the will to fight?
Shadow moves over their faces.
An electric field vibrates.

Electricity here is fact and symbol.
I look through eyelashes into the eyes:
light through a transparent grove.

The surface connects with the hidden plane,
a frontier running untouched by sight;
thoughts rise to the eyes like moths to the pane,
they silently shine in the pupils—deep,
how deep are human deeds.

We never see spirit—eye mirrors thought;
I meet thought halfway and then turn back.
(Sour berry of silence, or sweet burden of boughs.)
The eye competes with the face,
opening it up, wiping its shadows away.

The shape of the face says everything
(where else such expression of being?).
How telling the eyes of a child,

141

Odnajdujesz wśród rysów twarzy pole białe i równe,
z lekka cofnięte ku górze, z lekka nabrzmiałe ku skroniom,
biegną u dołu brwi. Kiedy dotkniesz otwartą dłonią,
odczujesz moŜe ufność.

Poza nią myśl, poza nią myśl, która być nie moŜe widzeniem,
dlatego przechodzi w wybór. Czy wolę walki objawia tu gra
zmarszczek? Coś przez twarz uchwytnym osuwa się cieniem:
drga pole elektryczne...

Elektryczność tutaj jest faktem — i jest symbolem.
Wpatruję się w blaski oczu i w rzęs przejrzysty gaik:

to, co leŜy na wierzchu, sprzęgnięte jest z tym, co się tai

granica przebiega nie tknięta niczyim, niczyim wzrokiem,
bo myśli podchodzą do oczu jakby owady do okien
i świecą cicho w źrenicach — a czyny w nich osiadają.
Chodzi właśnie o głębię czynów.

Ducha nie ujrzysz nigdy — tylko oczy są zwierciadłem myśli,
którą w połowie drogi spotykam i z wolna zawracam...
(cierpka jagoda milczenia czy słodki cięŜar konarów)
pomiędzy okiem a twarzą nieuchwytny przebiega wyścig,
otwiera czoło i twarz... i z cieniów ją ogołaca.

Lecz to, co widzę, kształt twarzy, który mi wszystko zwykł mówić:
(nie spotykana poza tym nigdzie ekspresja istnienia)
ileŜ powiedzą oczy dziecka!

142

constantly crossing a strange equator
(the earth remains a small atom of thought).

Invisible pressures are trapped in the atmosphere,
yet there is light enough
to approach in this dark.

And who is to come?

Everything else enclosed in itself:
grass on the crest of the wind,
an apple tree cradled in space
abundant with fruit.
Man meets Him who walks always ahead,
courage their meeting place,
each man a fortress.

143

Stale coś w nich przechodzi przez nieokreślony równik
i jedną tylko z cząsteczek myśli zostaje ziemia.
Ciśnienie spraw niewidzialnych uwięzione w pękach atmosfer
i wszystko w tym mroku na tyle przejrzyste, Ŝe widzę dostęp.

Kto ma przyjść?

Wszystko inne jest w sobie zamknięte, trawy biegną po krawędziach

wiatru.

Jaką przestrzeń przygarnia jabłoń, w owoców wprowadza natłok?
Człowiek spotyka Tego, który go stale wyprzedza:
miejscem spotkania jest męstwo,
i kaŜdy z nas jest twierdzą.

144

(Thoughts of a Man Receiving the Sacrament
of Confirmation in a Mountain Village)

How am I to be born?
Will I go with the light that flows
like a mountain stream,
saying: dry, dry, dry is the riverbed,
then, suddenly, stumble
like a child on a taut rope,

stumble over a thought, a threshold,

the water beating my heart and taking my peace away.

Must I ask for a spring? Is it enough to walk
with the stream, never stop, never counter a wave—

And to counter—is it to confess?
Thought perhaps must first be formed, toil-born
(like opening a gate against the tide,
mooring the boat to a slender stake).

Must my thought occupy everything, on, on to the end?
May I never think for myself, for my own sake?
Never think of myself as a curious phenomenon,
always recall that I am but a casual existence?

145

II
(Myśli człowieka przyjmującego sakrament
bierzmowania w pewnej podgórskiej wsi)

JakŜe się mam narodzić?

Czy pójdę światłem płynącym jak górski nurt,
a będę mówił: wyschło, wyschło, wyschło łoŜysko potoku
i nagle się potknę, (nagle), jak dziecko o przeciągnięty sznur,
o myśl się potknę, o próg,
uderzy mnie w serce ta woda, nagle odbierze mi spokój.

Więc muszę pytać o źródło — chyba Ŝe starczy pójść
z nurtem, a nigdy nie stanąć, nigdy nie oprzeć się fali

czy oprzeć się znaczy juŜ wyznać?

moŜe naprzód kształtuje się myśl, moŜe naprzód rodzi się znój

(jakbyś drzwi otwierał pod prąd
i pod prąd przywiązujesz łódź — wystarczy niewielki palik)

Czy muszę być myślą we wszystkim i zawsze do końca?
Czy nie wolno mi myśleć dla siebie i tylko na swój uŜytek?
Czy nie wolno mi nigdy pomyśleć, Ŝe jestem „ciekawym zjawiskiem",
a ciągle muszę pamiętać, Ŝe jestem „przygodnym bytem"?

146

If I have truth in me, it will break out one day.
I cannot repel it: my own self I'd repel.

(Thoughts about a footbridge)

I take my first steps on a footbridge.
My heart—is it a footbridge throbbing in each joist?
Is thought a footbridge?
(My thoughts only trace what my heart is tracking.
Feelings, perceptions—but which fill me more?)
This footbridge is all.
And yet I grow differently,
feel the wind differently, differently sway.
Both strong and weak speak to me
and strength is the contrast:
the world leans differently
on strength and on weakness.

Is the bridge just an image of somebody crossing?
Over the deep, groping for the shore, he throbs
at the merging of currents.

In himself man feels no weight of hours:
they hang overhead, and they vanish below.

And yet I stand,
a profile cut from the wave
which withdraws and leaves me behind.
My motion is different:
there a shape is enclosed in transparent brackets,

here the truth is confirmed
in my own life.

147

Jeśli jednak prawda jest we mnie, musi wybuchnąć.
Nie mogę jej odepchnąć, bo bym odepchnął sam siebie.

(Myśli o kładce)

Myślę o kładce rzuconej, na której stawiam stopę.
Czy kładką jest serce drgające od wzruszeń jakby od wiązań?

Czy kładką jest myśl?
(Myślę właściwie wciąŜ o tym, co sercem tropię,

i nie wiem, czy jestem pełniejszy wzruszeń, czy poznań.)

W przyczółkach mej kładki jest wszystko. Inaczej jednakŜe rosnę.
Inaczej takŜe się chwieję, w inny bowiem wczuwam się wiatr.
Przemawia do mnie siła i słabość — tej siły kontrast:
chyba inaczej na sile,
a na słabości inaczej opiera się świat.

CzyŜ kładka jest tylko obrazem tego, kto po niej przechodzi?

Tkwi w nurcie, a brzegów się trzyma. WciąŜ drŜy na zbiegu Ŝywiołów.

Człowiek nie czuje od wewnątrz cięŜaru godzin,

które zostają od góry, ale mijają od dołu.

A jednak stoję. Biorę mą postać w profilu fali,
która odsuwa wciąŜ tylko siebie, a mnie zostawia.
Mój ruch jest inny:
tam tylko postać w przeźroczysty ujęta nawias,
a tutaj prawda, którą mym Ŝyciem muszę utrwalić.

148

Wait. Have patience. I will draw You
from all riverbeds, streams, springs of light,

from the roots of trees and the plains of the sun.

When all this is in me,

when I contain the dual weight of terror and hope
and reach depths translucent as sky,
then no one will say
that I simplify.

1961

149

Czekaj więc, bądź cierpliwy. Zbiorę Ciebie ze wszystkich łoŜysk,
z potoków, źródeł światła, z korzeni drzew i słońca płaszczyzn.
Kiedy juŜ dosyć nasiąknę,
streszczając w sobie dwa cięŜary: cięŜar nadziei i grozy,
a głębia, którą osiągnę,

będzie dosyć przejrzysta — nikt mi nie powie, Ŝe upraszczam.

1961

150

151

KOŚCIÓŁ

(Fragmenty)

THE CHURCH

(Extracts)

152

Shepherds and Springs

(The Basilica of St. Peter, autumn 1962; October 11—December 8)

Wall

A straight wall, a fragment of the wall; I see
the niches. Hat pilasters on either side,
with figures of saints stopped as they glide,
and in a single movement show
some vast movement sweeping through us
from the open books.

And the vaults are no weight to the wall
nor are the living men who inhabit
the single rooms of their tired hearts
far away.

Even the abyss surrounding the earth now
is no burden
while man is born an infant
suckled at his mother's breast.

Abyss

Abyssus abyssum invocat*

You always see it as space
filled with cascades of air
where glass splinters reflect and glitter
like seeds planted in distant stones.

* "Deep calleth on deep", Psalm 41 (42 in King James Version).

153

Pasterze i źródła

(Bazylika Św. Piotra jesienią 1962: 11 X—8 XII)

ciana

Widzę prostą ścianę, a raczej ściany fragment:
biegną płaskie pilastry po obu stronach konch,
w których postaci świętych zatrzymane w swym biegu pragną
przekazać jednym ruchem

jakiś olbrzymi Ruch, który w nas ludzi przenika z otwartych ksiąg.

I nie ciąŜą tej ścianie sklepienia,
nie ciąŜą ludzie Ŝywi, którzy mieszkają daleko w izdebkach zmęczonych

serc,

nie ciąŜy nawet ta przepaść, którą teraz otacza się ziemia
— dopóki człowiek po to się rodzi, by jako niemowlę matczyną ssać

pierś.

Przepaść

Abyssus abyssum invocat*

Zawsze widzisz ją jako przestrzeń wypełnioną kaskadą powietrza,
w które biją odblaski szkiełek zaszczepionych niby ziarnka
w dalekich kamieniach.

* „Głębia przyzywa głębię", Psalm 42.

154

Now observe the abyss that glitters
in the eye's reflection.
We all bear it in us.
When men are gathered together

they shift the abyss like a boat
on their shoulders.

Nothing to bypass in this commotion.

Take a ray from the eye and write
your sign.
Though you see no abyss in the mind

don't imagine that it is not there.
Light may not reach your sight, but the boat
shifts on to your shoulders:
the abyss is clothed in flesh,
become Fact
in all men.

The Negro*

My dear brother, it's you, an immense land I feel
where rivers dry up suddenly—and the sun
burns the body as the foundry burns ore.

I feel your thoughts like mine;
if they diverge the balance is the same:
in the scales truth and error.
There is joy in weighing thoughts on the same scales,
thoughts that differently flicker in your eyes and mine
though their substance is the same.

Marble Floor

Our feet meet the earth in this place;
there are so many walls, so many colonnades,
yet we are not lost. If we find
meaning and oneness,

* Addressed to one of the African bishops attending the Vatican Council.

155

Proszę, byś po raz pierwszy dostrzegł równieŜ tę przepaść,
która bije odblaskami oczu. Człowiek kaŜdy nosi ją w sobie,
a ludzie razem zebrani przesuwają tę przepaść jak łódź na swoich

barkach.

I nie ma w tym wielkim ruchu niczego, co mógłbyś ominąć,
promieniem otwartych oczu jakby piórem pisząc swój znak
Kiedy umysł nie dźwiga przepaści,
nie sądź, Ŝe juŜ się zamknęła.
ChociaŜ odblask oczu twych nie sięga, przecieŜ Łódź na barki się wspina:
wraz z nią Przepaść przyobleka się w ciało, aby przez to w kaŜdym

człowieku stanowić Fakt.

Murzyn *

To właśnie ty, Drogi Mój Bracie, czuję w tobie olbrzymi ląd,
w którym rzeki urywają się nagle... a słońce wypala organizm jak rudę

hutniczy piec

— czuję w tobie podobną myśl:
jeśli myśl nie biegnie podobnie, to przecieŜ tą samą wagą oddziela

prawdę i błąd.

Jest tedy radość waŜenia na jednej wadze tych myśli,
które inaczej błyskają w twoich oczach i w moich, choć tę samą zawierają

treść.

Posadzka

W tym miejscu nasze stopy spotykają się z ziemią, na której powstało
tyle ścian i kolumnad... jeśli w nich się nie gubisz, lecz idziesz odnajdując

jedność i sens —

* Wiersz poświęcony jednemu z afrykańskich biskupów uczestniczących w Soborze Wa-

tykańskim II.

156

it is the floor that guides us. It joins the spaces
of this great edifice, and joins

the spaces within us,

who walk aware of our weakness and defeat.

Peter, you are the floor, that others
may walk over you (not knowing
where they go). You guide their steps
so that spaces can be one in their eyes,
and from them thought is born.
You want to serve their feet that pass
as rock serves the hooves of sheep.
The rock is a gigantic temple floor,
the cross a pasture.

The Crypt

We must go below the marble floor,
with its generations of footsteps,
and drill through the rock to find the man
trampled by hooves of sheep.
They knew not whom they trampled—a passing man?

the Man who never will pass?

The crypt speaks: I am bound to the world and besieged;

the world is an army of exhausted soldiers

who will not pull back.

Synodus

They all start up again and again:
no graveyard for tiredness; even the very old,
hardly able to move on their knees, are prepared for the stadium.
Eyes both fading and young see what is whole:
the world which must come from their bodies and souls,
from the life that they give and the death they desire.

That world will come like a thief and steal all we possess.

Poor and naked, we will be transparent as glass
that both cuts and reflects.
Lashed by conscience, this vast temple its setting,

the split world must grow whole.

157

to dlatego, Ŝe cię Ona prowadzi. Oto łączy nie tylko przestrzenie
renesansowej budowli, ale takŜe przestrzenie W Nas,
którzy idziemy tak bardzo świadomi swoich słabości i klęsk.

To Ty, Piotrze. Chcesz być tutaj Posadzką, by po Tobie przechodzili
(idąc przed siebie, nie wiadomo, dokąd), by szli tam, gdzie prowadzisz

ich stopy,

by łączyły się w jedno przestrzenie poprzez wzrok, który pomaga

urodzić myśl.

Chcesz być Tym, który słuŜy stopom — jak skała raciczkom owiec:
Skała jest takŜe posadzką gigantycznej świątyni. Pastwiskiem jest krzyŜ.

Krypta

Musimy przeto zejść pod posadzkę, na której naniesiono juŜ ślady
tylu stóp. Musimy przedrąŜyć skałę, by odkryć człowieka
zadeptanego raciczkami owiec: nie wiedziały wówczas, kogo depcą —
człowieka, który przeminął, czy Człowieka, który nie przemija?
Krypta ci powie: związana jest z całym światem, który ją wciąŜ oblega,
jak wojsko zmęczonych Ŝołnierzy, którzy od niej odstąpić nie chcą.

Synodus

Wszyscy jednak wciąŜ się zrywają, zmęczenie nie wciąga w grób —
nawet starców — ledwie wloką kolana, a przecieŜ gotowi na stadion,
oczy gasnące tak samo jak młode widzą całość: jest to świat, który

ma przyjść

poprzez ich ciała i dusze — przez Ŝycie, które oddają, i śmierć, której

pragną.

Jest to świat, który ma wejść jak złodziej — okradnie nas z tego,

co mamy.

Zostaniemy biedni i nadzy, a przy tym przejrzyści jak szkło,
które nie tylko odbija, lecz tnie:
i taki rozcięty świat niech się zrasta pod smaganiem sumień,
które olbrzymią świątynię obrały sobie za tło.

158

Gospel

Truth doesn't drip oil into wounds to stop the burning pain,
or sit you on a donkey to be led through the streets;
truth must be hurtful, must hide.
Structures contract in the brain: raised in man

a building leans; we want to straighten
not its pediment but the ground resisting far beneath
as waves resist boats.

Truth supports man. When he can't lift himself,
indeed the building weighs double.
We all find it in us, a mysterious mold;

we range over astounded streets
where the donkey is led.
(Is there less and less truth in the streets—or more?)
We look ahead calmly: we are beyond dread.

Springs and Hands

We have words to lean on, spoken long ago,
still spoken in trembling for fear we should change them in any way.

But is this all?

For there are invisible hands that hold us
so that it takes great effort to carry the boat,
whose story, despite the shallows, follows its course.

Is it enough to dip deep in the spring,
not to seek the invisible hands?

Two Cities (Epilogue)

Each of the two cities is a whole,
which cannot be carried from heart to heart;
each has to live at our heart's expense,
in each—each of us.

159

Ewangelia

Prawda nie sączy oliwy do ran, by nadto nie piekły,
nie wsadza na osła, którego się potem ulicami wodzi —
prawda musi boleć i kryć się.
Napinają się w mózgu konstrukcje, kiedy coś się nachyla jak gmach
wybudowany w ludziach — wszyscy myślą, jak wyprostować
nie fronton, lecz grunt głęboki, bo właśnie ten się opiera jak fala łodzi

Prawda dźwiga człowieka. Kiedy człowiek nie dźwignie siebie,
gmach zbudowany ciśnie podwójnym zaprawdę cięŜarem,
który wszyscy w sobie znajdujemy jak tajemniczy ekstrakt —
obiegając zdumione ulice, po których obwodzi się osła
(coraz mniej w tych ulicach prawdy? czy coraz więcej?),
patrzymy spokojnie przed siebie, nie dosięga nas przestrach.

ródła i ręce

Mamy bowiem oparcie w słowach wypowiedzianych kiedyś,

wypowiadanych nadal z wielkim drŜeniem, by nic w nich nie zmienić...

Czy tylko tyle?
Są z pewnością niewidzialne Ręce, które trzymają nas tak,

e z wysiłkiem dźwigamy łódź, której dzieje nadają bieg

pomimo mielizn.

Czy wystarczy zagłębić się w źródła, nie szukając niewidzialnych Rąk?

Dwa miasta (epilog)

KaŜde z dwu miast jest całością nieprzenośną z serca do serca.
Muszą tak Ŝyć kosztem serca kaŜdego z nas —

160

Unless we are wholly at one with one of the two,
we cannot exist and remain true.
(Long hours we talk of this
above the lights of the Third City,
at its best self in the evening
when the day's tinsel is cast off.)

1962

161

i kaŜdy z nas znów Ŝyć musi kaŜdym z nich,
inaczej juŜ Ŝaden z nas nie potrafi istnieć,

jak tylko stanowiąc całość z jednym z obu tych miast

(rozmawiamy o tym długie godziny nad światłami Trzeciego Miasta,

które wieczór najbardziej jest sobą, gdy odrzuci całodzienny blichtr).

1962

162

163

WĘDRÓWKA

DO MIEJSC ŚWIĘTYCH

JOURNEY TO
THE HOLY PLACES

164

1. Mount of Olives*

A fragment of earth seen through leaves,
through the thicket of time, at last through the brook

that covers the bottom of a slender chalice.

The chalice was formed from a crack in the rocks.

A fragment of earth seen still through You,
or is it through me?
The dwarfed olive trees where You
could not find shelter then, nor—
And today, why do I come?

Don't be surprised. Here for one thousand
nine hundred years each gaze passes

into that one gaze which never alters.

2. The Desert of Judea

It's not easy to say to this land: you are beautiful.
Slopes brown with overhanging rocks
merge with inclining clouds.
Motorcars tear through the wind and the rain,
you look for a trace of green in vain.
People have left—long ago. You cannot live here.

No road leads to such places: it runs away.

And here You came, so that You need not say to this land;
you are beautiful. The place was indifferent.

* The title of the original is "Oliveti".

165

1. Oliveti

Fragment ziemi widziany przez liście/ widziany przez czasów gąszcz,

widziany wreszcie przez potok, który wypełnia dno

szczupłego kielicha. Kielich powstał z pęknięcia skał.
Fragment ziemi widziany wciąŜ jeszcze przez Ciebie, czy juŜ przeze mnie?

Skarłowaciałe oliwki, w których znaleźć nie mogłeś schronienia
ani wówczas, ani... a dziś dlaczego przychodzę?

Nie dziw się! Tutaj kaŜde spojrzenie od tysiąc dziewięciuset lat
przechodzi w to jedno spojrzenie, które się nigdy nie zmienia.

2. Pustynia Judzka

Tej ziemi trudno powiedzieć „jesteś piękna".
Brązowieją głazem nawisłym zbocza, wnikają w pochyłość chmur.
Samochody prują powietrze i deszcz. Darmo szukać choćby śladu zieleni.

Ludzie odeszli daleko. Nie sposób tutaj Ŝyć.
Droga nie prowadzi do tych miejsc, lecz od nich ucieka.
Właśnie tutaj przyszedłeś. By nie mówić ziemi „jesteś piękna"?
Obojętne było miejsce. Wszędzie szukasz ludzi.

166

You seek out people everywhere. But to seek everywhere
You had to stop in some place.
You chose this.
The whole earth comes to this one land,

and the land becomes earth
as everything becomes that which is,
through Him Who Is.

There was no meeting with earth for Him Who Is.

What took place
we call creation,
the owning of things as one's own,
endurance in existence.

Meeting means
not only touching (no thing touches You),
not just being
(what else is there in relation to Him Who Is?)—

Meeting means not just dependence
(oh, how great is our dependence
between coming into being and nothingness,
between coming into being and annihilation).

Thus were you dependent, one land among many lands, at one with the
whole of earth, at one with all that is. Thus were you dependent and are
dependent still.

Land of meeting, the one and only land, through which all earth became

this land, as everything became that which it is through Him Who Is.

No, I cannot say to you, you are beautiful.
Meeting may mean the beginning of parting.
Oh, land, this earth in which we do not part with Him Who Is, in which

we will never part—even though you ceased to be earth, even though you
crumbled in the debris of your existence.

Oh, land, earth unborn in which He Who Is became Father to us. You

exhausted yourself at our birth. No sign of freshness now, no beauty
remains in you.

But even when you were young, you were not graceful—though in you

there were odd corners full of grace.

167

Aby ich szukać wszędzie, trzeba było stanąć na jakimś miejscu.

Wybrałeś to.

Cała ziemia przychodzi do tej jednej Ziemi i przez nią

ziemią się staje, tak jak staje się tym, co jest,
wszystko przez TEGO, KTÓRY JEST.

Nie było spotkania z ziemią Tego, który Jest.

To, co było —
nazywamy stworzeniem,
posiadaniem na własność, tak jak posiada się rzecz,
utrzymywaniem w istnieniu.

Spotkać się — to znaczy
nie tylko dotknąć (Ciebie nie dotyka Ŝadna rzecz),
nie tylko być wobec siebie (czyŜ wobec Tego, który Jest, cokolwiek

jeszcze jest?)

— to znaczy nie tylko zaleŜeć (ach, i jeszcze jak! zaleŜeć
pomiędzy zaistnieniem a nicością, pomiędzy zaistnieniem

a unicestwieniem).

Tak właśnie zaleŜałaś Ty, Ziemio, Ty jedna z wielu ziem — razem z całą

ziemią i ze wszystkim, cokolwiek jest. Tak właśnie zaleŜałaś i tak zaleŜysz.

Ziemio spotkania! Ziemio jedyna! Ziemio, przez którą stała się ziemią

cała ziemia tak, jak stało się tym, co jest, wszystko — przez Tego, który Jest.

Nie mogę powiedzieć do Ciebie „jest piękna".

Spotkanie moŜe oznaczać początek rozstania.
Ziemio, przez którą nie rozstajemy się z Tym, który Jest, przez którą nie
rozstaniemy się juŜ nigdy — choćbyś Ty przestała być ziemią, choćbyś
rozpadła się na szczątki swojego istnienia.

Nie ma rozstania po urodzeniu — „rozstać się", które moŜe być kresem

kaŜdego „spotkać się", nigdy nie jest kresem narodzin. Narodzenie nie zna
juŜ kresu, nie zna rozstania.

Ziemio, ziemio nie-narodzona! na której Ten, który Jest, stał się nam

Ojcem. Do kresu się wyczerpałaś przy narodzeniu naszym. Nie pozostał
w Tobie Ŝaden ślad świeŜości ani piękna.

— Ale nawet, gdy byłaś młoda, nie byłaś wdzięczna — miałaś tylko

pełne wdzięku zakątki.

168

3. Identities

I come across these odd corners (they are no longer what they once

were).  Fig  sellers  spread  their  small  sacks,  boys  run  about,  thrusting
photographs  under  the  eyes  of  passersby,  and  stamps  wrapped  in  shiny
cellophane.  In  the  doorways  of  prosperous  shops,  guttural  voices  lure  you,
smuggling in now an Italian, now an English word, even Polish.

To these odd corners I find my way. A place, the place is important, the

place  is  holy.  Stones  have  shifted  many  times,  and  many  potholes  have
been  filled  in.  Since  those  times  the  sand  has  run  interminably  through  over
and  over  again.  Not  a  grain  is  left.  But  I  am  not  looking  for  that  identity:  the
identity of a place is what fills it

I come across these places which you have filled with yourself once and

for all. I do not come to fill them with my own self, but to be filled. Oh,
place, you have to be carried to many, so many places.

You were transformed so many times before you, His place, became

mine.

When for the first time He filled you, you were not yet an outer place;

you  were  but  His  Mother's  womb.  How  I  long  to  know  that  the  stones  I  am
treading  in  Nazareth  are  the  same  which  her  feet  touched  when  she  was
Your  only  place  on  earth.  Meeting  You  through  the  stone  touched  by  the
feet of Your Mother.

Oh, corner of the earth, place in the holy land—what kind of place are

you  in  me?  My  steps  cannot  tread  on  you;  I  must  kneel.  Thus  I  confirm
today  you  were  indeed  a  place  of  meeting.  Kneeling  down  I  imprint  a  seal
on  you.  You  will  remain  here  with  my  seal—you  will  remain—and  I  will
take  you  and  transform  you  within  me  into  the  place  of  new  testimony.
I walk away as a witness who testifies across the millennia.

The identity of places is not just the identity of the stones which form

the corner of a house, a hearth or a well (oh! the well at Sichar*—from
Jacob's days, the Samaritan woman, to this very day)—the identity of a view
that sight opens up for itself.

I am contained within the same landscape: the act of seeing is also

a place of meeting. I am on a pilgrimage not to the stones but to a view
where the places of this earth continually flow into the same bay. And it is
the bay of sight This bay cuts deep into the land. Man is the land.

I am on a pilgrimage to identity. Not on a pilgrimage to those stones

embedded in the same corner of the house, the same pavement, the same

* See the poem on p. 46.

169

3. ToŜsamości

Do tych zakątków trafiam: (juŜ nie są tym, czym były) — moŜe gdzieś

się  rozłoŜą  sprzedawcy  z  woreczkiem  fig,  biegają  chłopcy,  podsuwając
przechodniom  pod  oczy  fotografie  i  znaczki  owinięte  w  szklistą  celu-
lozę  —  na  progu  zasobnych  sklepów  zapraszają  gardłowym  akcentem,
przemycając czasem jakieś słowo włoskie, angielskie, nawet polskie.

Do tych zakątków trafiam: miejsce, miejsce jest waŜne, miejsce jest święte.

Przesunęły się tylekroć kamienie, zasypano tak wiele wyboi, piasek od tam-
tych czasów przesypał się niezliczoną ilość razy, nie pozostało ani ziarenka.
Nie tej jednak szukam toŜsamości: miejsce jest sobą przez to, co je wypełnia.

Do tych miejsc trafiam, które wypełniłeś sobą raz na zawsze. Nie

przychodzę, bym je sobą wypełnił ja, lecz bym sam napełnił się nim. Ach,
miejsce! musisz być przeniesione w tyle miejsc!

Ach, miejsce! ileŜ razy, ilekrotnie się przeobraŜałoś, nim z Jego miejsca

stałoś się moim!

Kiedy On cię wypełnił po raz pierwszy, nie byłoś jeszcze Ŝadnym

miejscem  zewnętrznym,  byłoś  tylko  łonem  Jego  Matki.  JakŜe  pragnąłbym
wiedzieć,  Ŝe  kamienie,  po  których  stąpam  w  Nazarecie,  to  te  same,  których
dotknęła  Jej  stopa,  gdy  była  jedynym  miejscem  Twoim  na  ziemi.  Spotkanie
z Tobą przez kamień, którego dotknęła stopa Twojej Matki!

Ach, miejsce ziemi, miejsce ziemi świętej — jakimŜe miejscem jesteś we

mnie!  Dlatego  właśnie  nie  mogę  po  tobie  stąpać,  muszę  klęknąć.  Przez  to
dzisiaj  potwierdzam,  Ŝe  byłoś  miejscem  spotkania.  Przyklękam  —  przez  to
wyciskam  na  tobie  pieczęć.  Zostaniesz  tutaj  z  moją  pieczęcią  —  zostaniesz,
zostaniesz  —  a  ja  zabiorę  ciebie  i  przeobraŜę  w  sobie  na  miejsce  nowego
ś

wiadectwa. Odchodzę jako świadek, który świadczy poprzez tysiąclecia.

ToŜsamość miejsc to nie tylko toŜsamość kamieni, które składają się na

węgieł domu, na palenisko lub studnię (ach, studnia w Sychem* — od
czasów Jakuba poprzez Samarytankę do dzisiaj) — toŜsamość widoków,
które otwiera sobie wzrok:

Mieszczę się w krajobrazie tym samym, widzenie takŜe jest miejscem

spotkania. Pielgrzymuję nie do kamieni, lecz do widoków, w których
miejsca ziemi przepływają wciąŜ w jedną zatokę, a jest nią zatoka wzroku.
Zatoka ta głęboko zapuszcza się w ląd. Lądem jest człowiek.

Pielgrzymuję do toŜsamości. Pielgrzymuję nie do kamieni ułoŜonych

w ten sam węgieł domu, w tenŜe sam bruk ulicy, w palenisko to samo. Jest

* Zob. wiersz na s. 47.

170

hearth. This is the identity of finding one's own self in landscape. Here
I come on a pilgrimage. And this place is holy.

Mount Tabor: identity in the view from its summit. Where Galilee rises

in each of its fields tilled with such toil, each kibbutz picked out at night in
the concentration of electric lights. A chill passes and asserts my silhouette
at the setting of day.

The shores of Lake Genezareth. The identity of being in Capernaum,

Bethesda, or Magdala. In the shallow water at the edge of the lake I pick up
a few stones. One day I will put them in the hardworking hand of
a fisherman by the Notec river.*

Identity in moving through space and in being realized by it.
Identity in breathing. The places we have in common are more in us

than in the earth.

4. One Tree

Abraham came across these places in his wanderings, a man of the great

encounter (tres vidit et unum adoravit**). He brought the inner place of
meeting to these outer places where the whole earth became earthbound,
a Dwelling. Abraham, the visible beginning of a new Adam.

You have to go through a desert to these places. Abraham was still

looking  for  meadows;  in  the  desert  of  his  own  self  he  saw  only  one  Tree
(tres  vidit  et  unum  adoravit)—he  walked  toward  it.  Oh,  tree  so  wide
spreading,  grant  your  shade  to  all  men,  animals  and  plants.  A  whole  people
must repeat and repeat again the wanderings of Abraham.

Today Arab airlines shorten this road to two hours. Have we distanced

ourselves from the hardship of wanderings, transferring the barrenness of
old earth to the wide open spaces? We bypass Mount Sinai from a distance;
they had the courage to walk straight ahead toward an encounter with it.

Earth, oh. Earth, answer the demands of eternal Wisdom. Place of

meeting, be a desert no more, become an oasis. Should not man blossom out
there where You are close? Come and bring with you the blossom of man.

Place of the blossoming of man—can we exchange You for so many

blossoming dries of the past and the future? Can we exchange the places of
blossoming for the one place on which the cross was planted? A people
went on pilgrimage to that place, across the desert.

* In western Poland, flowing into the Warta.

** See Genesis 18. The quotation is from St. Augustine, On the Holy Trinity (Book 2, Ch. 4):

"He saw three and worshiped one."

171

toŜsamość odnajdywania się w krajobrazie. Do niej pielgrzymuję. To
miejsce jest święte.

Góra Tabor: toŜsamość widzenia ze szczytu. Gdy Galileja podsuwa się

w górę kaŜdym polem uprawionym w trudzie, kaŜdym kibucem, jaki
rozpoznasz wieczorem po skupieniu lamp elektrycznych. Chłód przechodzi
obok i potwierdza moją sylwetkę przy zachodzącym dniu.

Brzegi jeziora Genezaret. ToŜsamość znajdowania się w Kafarnaum,

Betsaidzie czy Magdali. W płytkiej wodzie przy brzegu wybiorę kilka
kamieni, by je kiedyś połoŜyć na spracowanej dłoni rybaka nad Notecią.

ToŜsamość wnikania w przestrzeń i wynikania z niej.
ToŜsamość oddechu. Miejsca wspólne bardziej są w nas niźli w ziemi.

4. Jedno drzewo

Do tych miejsc wędrował Abraham, człowiek wielkiego spotkania (tres

vidit et unum adoravit)*. Wewnętrzne miejsce spotkania przyniósł w sobie
do tych miejsc zewnętrznych, na których cała ziemia stała się ZIEMIĄ, czyli
MIESZKANIEM. Abraham, widomy początek nowego Adama.

Do tych miejsc trzeba iść przez pustynię. Abraham jeszcze szukał łąk, na

pustyni  własnego  „ja"  widział  tylko  Jedno  Drzewo  (tres  vidit  et  unum
adoravit),  ku  Niemu  szedł.  Drzewo  rozłoŜyste!  uŜycz  cienia  wszystkim
ludziom,  zwierzętom  i  roślinom!  Wędrówkę  Abrahama  musi  powtarzać
cały lud.

Dziś samoloty „Arabic Airlines" skracają tę drogę do dwóch godzin. Czy

oddaliliśmy się od trudu wędrówki, odsuwając w stronę przestworzy
nieurodzaj starej ziemi? Z daleka wypadnie nam minąć górę Synaj: oni
jednak mieli odwagę iść prosto na Jej spotkanie.

Ziemio, ziemio! odpowiedz Ŝądaniom wiecznej Mądrości! Miejsce spot-

kania, przestań być pustynią, stań się oazą! CzyŜ nie powinien rozkwitnąć
człowiek tam, gdzie Ty się przybliŜysz? Przybądź i przynieś z sobą rozkwit
człowieka!

Miejsce rozkwitu człowieka — czyŜ moŜemy Ciebie zamienić na tyle

kwitnących miast w przeszłości i przyszłości? CzyŜ moŜemy zamienić
miejsca rozkwitu na jedno miejsce, na którym stanął krzyŜ? Do tego miejsca
pielgrzymował lud przez pustynię.

* Zob. Księga Rodzaju 18. Cytat pochodzi ze św. Augustyna, O Trójcy Świętej (księga 2,

rozdział 4): „Ujrzał trzech, a wielbił jednego".

172

Above all places of meeting this is the last and the first Earth never parts

from it. In this place earth reasserts itself. The blossoming of man is not con-
fined to cities where man's dwellings long ago outstripped the tops of trees.
Homeless people in their refuge inhabit the Earth anew through the Cross.

The cross is here no more. One cannot even see the rock on which it

stood.  Houses  were  built  at  random  near  the  płace  where  everything  made
sense.  Architecture  here  is  accidental  and  yet  so  full  of  sense.  Everything  that
is  a  part  or  an  aspect  is  explicable  through  the  whole.  Place  of  the  whole,
dwelling of all encounters and of all men. Outside you they are homeless.

Place of fulfilment: there the beginning of a new Adam reached its limit.

This limit is a new beginning, the beginning of us all. Here I, too, began. But
what blossoming follows from it? Man is born to blossom like a flower or an
animal—but they live everywhere while man is homeless.

Man blossoms through cities but brings his homeless blossom to this

place where every architecture is accidental. Accidental is each city, but
from what does it draw its sense—drawing it like water? The cross has
become for us the well of Jacob.

5. The Place Within

My place is in You, your place is in me. Yet it is the place of all men. And

I  am  not  diminished  by  them  in  this  place.  I  am  more  alone—more  than  if
there  were  no  one  else—I  am  alone  with  myself.  At  the  same  time  I  am
multiplied  by  them  in  the  Cross  which  stood  on  this  place.  This  multiplying
with  no  diminishment  remains  a  mystery:  the  Cross  goes  against  the
current In it numbers retreat before Man.

In You—how did the Cross come to be?

Now let us walk down the narrow steps as if down a tunnel through

a wall. Those who once walked down the slope stopped at the place where
now there is a slab. They anointed your body and then laid it in a tomb.

Through your body you had a place on earth, the outward place of the

body you exchanged for a place within, saying: "Take, all of you, and
eat of this."

The radiation of that place within relates to all the outward places on

Earth to which I came on pilgrimage. You chose this place centuries
ago—the place in which You give yourself and accept me.

[1965]

173

Ponad wszystkie miejsca spotkania to jest miejsce ostatnie i pierwsze.

Nie  rozstaje  się  z  nim  nigdy  ziemia.  Ziemia  siebie  na  nim  potwierdza.
Rozkwit  człowieka  nie  sprowadza  się  do  samych  miast,  w  których  miesz-
kania  ludzi  wybiegły  juŜ  dawno  ponad  wierzchołki  drzew.  Ludzie  bezdo-
mni w swych mieszkaniach zamieszkują na nowo Ziemię przez KrzyŜ.

Nie ma go tutaj dziś. Nie widać nawet skały, na której stał Pobudowano

przypadkowe  domy  w  pobliŜu  miejsca,  na  którym  wszystko  posiadło  sens.
Architektura  jest  tu  przypadkowa  i  najbardziej  zarazem  pełna  sensu.  Wszyst-
ko,  co  jest  częścią  i  aspektem,  tłumaczy  się  przez  całość.  Miejsce  całości,
mieszkanie wszystkich spotkań i wszystkich ludzi. Poza tobą są bezdomni.

Miejsce spełnienia: początek nowego Adama osiągnął swój kres. Ten kres

jest znowu początkiem, początkiem nas wszystkich. Tutaj się takŜe począłem.
JakiŜ jednak rozkwit stąd wynika? Człowiek rodzi się dla rozkwitu jak zwierzę
czy kwiat — lecz one mieszkają wszędzie, gdzie człowiek jest bezdomny.

Człowiek rozkwita przez miasta — ale swój rozkwit bezdomny przynosi

na to miejsce, na którym kaŜda architektura jest przypadkowa. Przypad-
kowe jest kaŜde miasto, lecz stąd ono czerpie swój sens — czerpie jak wodę.
KrzyŜ stał się nam studnią Jakuba.

5. Miejsce wewnętrzne

Miejsce moje jest w Tobie. Twoje miejsce jest we mnie. Jest to wszakŜe

miejsce  wszystkich  ludzi.  A  przecieŜ  nie  jestem  na  nim  pomniejszony  przez
wszystkich.  Jestem  bardziej  sam  (niŜ  gdyby  nie  było  nikogo  innego):  jestem
sam  na  sam.  I  zarazem  jestem  przez  wszystkich  pomnoŜony  w  KrzyŜu,  który
na  tym  miejscu  stał.  To  pomnoŜenie  —  a  nie-pomniejszenie  —  pozostaje
tajemnicą: KrzyŜ idzie pod prąd. Cyfry cofają się w nim przed Człowiekiem.

Jak doszło w Tobie do krzyŜa?

Teraz zejdziemy w dół po wąskich schodach, jakby tunelem w ścianie. Ci,

którzy wtedy schodzili po zboczu, przystanęli na miejscu, gdzie dziś znajduje
się płyta. Namaszczono jeszcze Twoje ciało, potem włoŜono do grobu.

Miałeś miejsce na ziemi przez Twoje Ciało. Miejsce zewnętrzne Gała zamie-

niłeś na miejsce wewnętrzne, mówiąc „bierzcie i poŜywajcie z niego wszyscy".

Promieniowanie miejsca wewnętrznego względem wszystkich zewnętrz-

nych miejsc Ziemi, do której przyszedłem w pielgrzymce. To miejsce wybrałeś
od wieków. Miejsce, w którym Siebie udzielasz, a mnie przyjmujesz.

[1965]

174

175

WIGILIA WIELKANOCNA 1966

EASTER VIGIL, 1966

176

I. Invocation

1. A Conversation with Oneself Begins

Does it mean I have struck the subject which by mutual consent
people call important, weighty, proclaim this to one another?
Does it mean, counting the years, I am in agreement
with the chronicler Thietmar of Merseburg,* that I see the past
like Master Vincent,** that I want to be
in harmony with what has passed?
(Perhaps I prefer the chronicler's vision of the paths of history
to that which I see in Vislica's dark excavations.)***

This means I have struck the roots of my own tree,

that I go deeper into its secret growth
of which I am part, its body sharing mine.

I sense that I am in the tree, and the tree is in me.

The tree is a body physical

The history of men, such as I, looks for its own Body.

* Thietmar (975-1018), bishop of Merseburg and chronicler of the Saxon imperial house,
who recorded events in early Polish history.
** Wincenty Kadłubek (c. 1150-1223), bishop of Cracow, who wrote a history of Poland

in Latin.

*** Wiślica, a village near Kielce in south Poland, known for its early medieval monuments.

177

I. Inwokacja

1. Rozpoczyna się rozmowa z sobą

Czy to znaczy, Ŝe trafiam w treść, co do której umówili się ludzie,
by ją nazwać waŜną i wielką — i głosić sobie nawzajem?
Czy to znaczy, Ŝe jestem zgodny w rachubie lat z kronikarzem
Thietmarem z Merseburga * — Ŝe widzę przeszłość podobnie jak mistrz

Wincenty,

e chcę być w harmonii z tym, co minęło?

(a moŜe przedkładam widzenie dróg przeszłości wyczytane z kronik
ponad widzenie w mroku wykopalisk Wiślicy?)

To znaczy, Ŝe trafiam na korzenie własnego drzewa,
Ŝ

e zagłębiam się w jego tajemny wzrost,

który i mnie się udzielił i ze mnie ma swe ciało.

Czuję, Ŝe jestem w nim i ono we mnie.

Drzewo jest ciałem fizycznym.

Historia ludzi takich jak ja szuka swojego Gała.

* Thietmar (975-1018), biskup Merseburga i kronikarz dziejów cesarzy z dynastii saskiej, który

opisał wiele wydarzeń z najdawniejszej historii Polski.

178

2. A Conversation with God Begins

The human body in history dies more often and earlier

than the tree.
Man endures beyond the doors of death in catacombs and crypts.
Man who departs endures in those who follow.

Man who follows endures in those departed.
Man endures beyond all coming and going
in himself
and in you.

The history of men, such as I, always looks for the body

you will give them.
Each man in history loses his body and goes toward you.
In the moment of departure
each is greater than history
although but a part
(a fragment of a century or two,
merged into one life).

3. A Conversation with Man Begins:

The Meaning of Things

On this point we cannot agree.
He says: man is condemned only to loss
of his body. Man's history seeks nothing

but the body of things: these remain
while man dies
and generations live on them.

Things do not die a personal death,

man is left with the immortality of things.

This I say: much of man dies in things,
more than remains. Have you tried to embrace
what does not die and find for it
profile and space?

Don't speak of unknowns.
Man is not an unknown.

179

2. Rozpoczyna się rozmowa z Bogiem

Ciało ludzkie w historii umiera częściej niŜ drzewo, umiera wcześniej.
Trwa człowiek poza progiem śmierci w katakumbach i kryptach.
Trwa człowiek, który odszedł, w tych, co po nim przychodzą.
Trwa człowiek, który nadchodzi, w tych, co odeszli.
Trwa człowiek poza wszelkim odejściem i przyjściem
w sobie
i w Tobie.

Historia ludzi takich jak ja szuka Ciała, które Ty im dasz.
KaŜdy w historii traci swe ciało i kaŜdy odchodzi ku Tobie.
W chwili odejścia kaŜdy jest większy niŜ dzieje, których
cząstkę stanowi (: fragment jakiegoś stulecia
lub dwóch stuleci fragmenty scalone w jedno Ŝycie).

3. Rozpoczyna się rozmowa z Człowiekiem,

spór o znaczenie rzeczy

W tym punkcie nie moŜemy się zgodzić.
On mówi, Ŝe człowiek jest tylko skazany na to, by
stracić swe ciało. Historia ludzi nie szuka niczego innego
prócz ciała rzeczy: te zostają, gdy człowiek umiera,
Ŝ

yją nimi potem pokolenia. Rzeczy nie są śmiercią osób,

człowiekowi pozostaje nieśmiertelność rzeczy.

Mówię: ogromnie wiele z człowieka umiera w rzeczach,
więcej niŜ pozostaje. Czy próbowałeś ogarnąć to,
co nie umiera? Czy próbowałeś znaleźć dla tego
przestrzeń i profil? —

— Nie mów o niewiadomych! Niewiadomą nie jest
człowiek!

180

Man is always full of what is human.

Never separate man from things, the body

of his history.—Never separate people from Man who became
the body of their history. Things cannot save
what is utterly human—only Man.

We stand in front of our past

which closes and opens at the same time.

Do not close the oneness of comings and goings

with willful abstraction:
life throbbed and blood dripped from them.

Return to each place where a man died; return to the place

where he was born. The past is the time of birth, not of death.

4. Invocation to Man who Became

the Body of History

I call you and I seek you, oh, Man, in whom
man's history finds its body.
I go toward you and do not say "come"
but simply "be."

Be where there is no record, yet where man was,
was with his soul, his heart, desire, suffering and will,
consumed by feeling, burnt by most holy shame.
Be an eternal seismograph of the invisible but real.

Oh, Man, in whom our lowest depths meet our heights,
for whom what is within is not a dark burden but the heart.
Man in whom each man can find his deep design,
and the roots of his deeds: the mirror of life and death
eyeing the human flux.

Through the shallows of history I always reach you
walking toward each heart, walking toward each thought
(history—the overcrowding of thoughts, death of hearts).
I seek your body for all history,
I seek your depth.

181

—

Człowiek napełniony jest zawsze tym, co człowiecze.

—

Nie odłączaj człowieka od rzeczy, które ciałem są jego historii!

—

Nie odłączaj ludzi od Człowieka, który stał się Ciałem ich historii:

tego, co na wskroś człowiecze, nie ocalą rzeczy — tylko Człowiek!

Stoimy przed frontonem przeszłości, która się dla nas zamyka
i równocześnie otwiera. Jedności odejść i przyjść nie zamykaj
ś

wiadomością jakąś oderwaną, tętniły bowiem Ŝyciem i ociekały krwią.

— Powracaj na kaŜde miejsce, na którym umierał człowiek,

a jeszcze bardziej na miejsce, na którym się rodził. Przeszłość jest
czasem narodzin, nie śmierci.

4. Właściwa inwokacja, czyli wołanie

do Człowieka, który stał się Ciałem historii

Do Ciebie wołam, Człowieku, Ciebie szukam — w którym
historia ludzi moŜe znaleźć swe Ciało.
Ku Tobie idę, i nie mówię „przybądź",
ale po prostu „bądź",

bądź tam, gdzie w rzeczach Ŝaden nie widnieje zapis, a człowiek był,
był duszą, sercem, pragnieniem, cierpieniem i wolą,

gdzie go trawiły uczucia i palił najświętszy wstyd —

bądź jak wieczysty Sejsmograf tego, co niewidzialne a Rzeczywiste.

Człowieku, w którym ludzkie dno się spotyka i ludzki szczyt,

w którym wnętrze nie jest cięŜarem i mrokiem, lecz właśnie sercem.

Człowieku, w którym kaŜdy człowiek odnaleźć moŜe zamysł najgłębszy
i korzeń własnych uczynków: zwierciadło Ŝycia i śmierci wpatrzone

w ludzki nurt,

do Ciebie — Człowieku — stale docieram przez płytką rzekę historii,
idąc w stronę serca kaŜdego, idąc w stronę kaŜdej myśli
(historia — myśli stłoczeniem i śmiercią serc).
Szukam dla całej historii Twojego Ciała,
szukam Twej głębi.

182

II. A Tale of a Wounded Tree

There was an orchard all round, trees being grafted.
Mieszko* was walking in the shade, looking around.
He did not see the gardener, or the trees,
he did not see the scions.**
And he thought: I shall not taste of this fruit when it grows.
My son will, my grandchildren will and their children.
Will the orchard yield a large crop? which fruit will people
call good?

Unafraid, the gardener makes incisions in the bark.
He trusts the tree: the wounds will strengthen its life,
it will surge anew.

I have to look at myself as the trunk of a tree:
the wounded tree expands, growing through me.

Why should the wounded tree expand, growing through me?
Why must I look at myself as its fruit?

The root I grow from is me—I come into blossom, my own blossom,
it is my own beauty, my ugliness welded
into one creature;

* Mieszko, the first historical ruler of Poland, who introduced Christianity in 966. "Easter

Vigii" was inspired by Poland's thousand years as a Christian state.

** The original uses the technical term for the grafted shoot.

183

II. Opowieść o drzewie zranionym

Był wokół sad, szczepiono drzewa.
Mieszko przechadzał się w cieniu i patrzył.
Nie widział ogrodnika, nie widział drzew, nie widział szczepów.
Myślał: nie skosztuję juŜ tych owoców, gdy wzejdą.
Skosztuje syn, skosztują wnuki, prawnuki.
Czy sad obrodzi? jaki owoc uznają ludzie
za dobry?

Nie lęka się ogrodnik nacinać kory. Wierzy drzewu:
Ŝ

ycie będzie silniejsze od nacięć, na nowo wzbierze...

Na siebie patrzeć muszę jako na pień —
rozrasta się przeze mnie teŜ ZRANIONE DRZEWO.

Dlaczego przeze mnie rozrastać się ma ZRANIONE DRZEWO?
Dlaczego patrzeć mam na siebie jako na jego owoc?
Korzeń, z którego wyrastam, jest mną — do rozkwitu dochodzę: jest to

rozkwit własny,

jest to własne piękno i brzydota scalone w jeden twór,

184

my own good and evil filling my consciousness,

and depending on it
When the fruit falls from the tree of history, it falls
of its own weight, ripe in existence,

leaving its mark.

And its mark heals me.

The tree will not draw me into its arteries:

into the narrows of life.
I accept neither its bark nor the shade that it casts.

And yet I have accepted the wounded tree though I counter it still,
accepted its growing through me,

through my grandchildren and their children,
bearing us as fruit—
fruit of incisions through the bark.

I have understood: the tree must be wounded

so that the scion should find its own place,
understood: the tree must be wounded
to let life seep through;
understood: I must open myself
(my life's frontiers shift so that
what is not mine becomes mine.

And should they not shift

so that mine becomes not mine?).

The Tree said:
don't be afraid when I die—don't be afraid to die with me,
don't be afraid of death—look, I revive:
death only grazed my bark.
Don't be afraid to die with me and revive. The scar will heal.

Everything in it will ripen anew—
and the fruit will not fall of its own weight.

185

własne dobro i zło wypełnia moją świadomość i od niej zaleŜy.
Gdy owoc spada z drzewa historii — własnym opada cięŜarem
i dojrzałością istnienia, po którym zostaje znak.
I znak mnie zasklepia.

Drzewo nie wciągnie mnie w swe arterie: w cieśniny Ŝycia.
Nie przyjmuję jego kory ni cienia, który roztacza...

A jednak przyjąłem DRZEWO ZRANIONE, choć mu się wciąŜ

sprzeciwiam.

Przyjąłem, by rosło przeze mnie, przez moich wnuków, prawnuków,
by rodziło nas jako owoce —
owoce nacięć, w których przyjmuje się szczep.

Zrozumiałem: musi być zranione, by szczep miał gdzie utkwić.
Zrozumiałem: musi być zranione, aby mogło przesączyć się Ŝycie.
Zrozumiałem: muszę się otworzyć...
(granice mego Ŝycia przesuwają się tak, Ŝe to, co nie-moje, staje się moje —
czyŜ nie muszą się przesunąć tak, Ŝe co moje, stanie się nie-moje?)

DRZEWO mówiło tak:
nie lękaj się, gdy umieram — nie lękaj się ze mną umrzeć,
nie lękaj się śmierci — bo patrz, odŜywam: śmierć tylko dotknęła kory.
Nie lękaj się ze mną umrzeć i odŜyć. Zasklepi się znak.
Dojrzeje w nim wszystko na nowo —
i owoc nie opadnie cięŜarem własnym.

186

The tree will give its fruit back to Him who grafted it—
you will eat of the fruit grown upon me, the wounded tree.

Upon me, said the Tree.

I did not feel its strangeness,

the contradictions between us vanished
(fleetingly at first?).

I was walking away; the Tree stood, embracing past and future.

Good, I said, outgrow me, if you have the strength,
outgrow all men, or absorb them all.
(People cannot be absorbed, they can be outgrown,
then space opens up where everyone finds room—
everyone remains himself, yet begins to live anew.)

187

DRZEWO odda owoce Temu, kto je szczepił —

będziecie poŜywać owoce wyrosłe na Mnie, Zranionym Drzewie.
DRZEWO mówiło „na Mnie" — nie czułem jego obcości,
znikło poczucie przeciwieństw pomiędzy Nim a mną

(moŜe zrazu na chwilę?).

Odchodziłem, a DRZEWO stało, obejmując przeszłość i przyszłość.

Mówiłem: dobrze przerośnij mnie, gdy masz moc taką,
przerośnij wszystkich ludzi albo ich wchłoń

(nie wchłania się ludzi, moŜna ich przerosnąć:

wtedy powstaje przestrzeń, w której mieści się kaŜdy —
kaŜdy zostaje sobą, choć zaczyna na nowo Ŝyć).

188

III. Seams

We walk on seams. Earth once appeared even, smooth.

For generations they thought her flat disc was surrounded
by water below and the sun above.

And Copernicus came: earth lost its hinges,
it now became hinged on motion.
We walk on the seams not as before
(Copernicus stopped the sun and gave the earth a push*),
we place our feet on seams, we place our thoughts on seams.
The question is their range (you are saying: I accept
the seams I can see—I want to see them all;
if I can't see them, can't touch them, I cannot accept them).

Mieszko walked on such seams: he often felt afraid.
He offered sacrifices not only from fear,
not only to outweigh fate.
When he sought his gods in the seams of the world,
in the unknowns of rate,

when he reached his gods, and fearfully uttered their names

(the oldest words in the ancestral tongue),
then it was clear: God does not live
in the seams of the world, in human entanglements of fate,

but speaks in his own tongue, his speech of simple sincerity.

* This line invokes a popular couplet about Copernicus the Pole.

189

III. Spojenia

Chodzimy po spojeniach. Ziemia zdawała się gładka, zdawała się równa.
Długi czas myślano, Ŝe płaski jej krąg oblany jest wodą od dołu, od góry

słońcem.

Potem przyszedł Kopernik: ziemia straciła zawiasy, zawiasem ziemi stał

się ruch.

Chodzimy po spojeniach inaczej niŜ przedtem. (Kopernik zatrzymał

słońce, a ziemię pchnął.)

Na spojeniach stawiamy stopy, na spojeniach kładziemy myśl:
chodzi o zasięg spojeń (mówisz tak: przyjmuję te które widzę —

chcę widzieć wszystkie — jeśli nie ujrzę, nie dotknę — nie przyjmę
spojeń.)

Mieszko stąpał po spojeniach, często odczuwał lęk:
nie tylko z lęku składał ofiary, nie tylko — Ŝeby przewaŜyć los.
Gdy szukał bóstw w spojeniach świata i niewiadomych losu,
gdy do wielu docierając bóstw, wypowiadał z lękiem imiona (najstarsze

w języku praojców),

stało się jawne, Ŝe Bóg nie mieszka w spojeniach świata, w zawiłościach

ludzkiego losu,

lecz przemawia własnym językiem, mową najprostszej szczerości.

190

God's sincerity suffused the seams of the world;

(this is a speech not of investigation or searching,

but a speech of finding).
Someone stood up and spoke. Words were human, Slavonic.
The world in them was important and unimportant.

Death was severe and full of promise.

191

Przeniknęła szczerość Boga poprzez spojenia świata: (oto mowa nie

złoŜona z dociekań, nie mowa poszukiwań, lecz odnalezień).

Ktoś stanął i mówił. Słowa były ludzkie, słowiańskie.
ś

wiat był w nich waŜny i niewaŜny. Śmierć surowa i obiecująca.

192

Seams (Continued)

Bind thought to the seams of the world—
but free the heart and open the soul!
The body will die and rise again:
life confirmed beyond life.
(When you endeavor to understand this
in the deadly struggles of the Slavs,
let me look through the seams of the soul, my own soul,
back to the souls of the Vistulans and Polans.*)

The seam of souls is word, is speech,

mutual speech. Let us name this—baptism

(when God emerged from the seams of the world,
from the entanglements of human fate)
when he spoke to Mieszko so that Mieszko could reply.

Oh, this linking of persons, invisible, intangible—
surely, it must have its sign.
Oh, this drawing into Parenthood more inward
than any visible world—this drawing in by the Word:

by silence rather than speech,

this drawing in by Love which both moves and halts motion,
this drawing in—mysterium tremendum et fascinosum**—
it must have a sign.

We have walked in this sign for centuries. Thought does not cling
to seams: it becomes a seam itself, a hinge of all motion suffusing man.

We have walked in this sign for centuries. This sign has replaced
the seam of the world and entanglements of human fate.

* Vistulans and Polans, tribes dominant in the formation of the Polish state.

** "The shattering and enchanting mystery."

193

Spojenia (ciąg dalszy)

Do spojeń świata przywiąŜ myśl! lecz zwolnij serce i duszę otwórz!
Ciało umrze i zmartwychwstanie. śycie potwierdzi się poza Ŝyciem.
(Gdy będziesz starał się zrozumieć to wszystko z śmiertelnych zmagań

Słowian,

pozwól, Ŝe spojrzę przez spojenia duszy — mej własnej,
wracając duszą do dusz moich Wiślan i Polan:)

Spojeniem dusz jest słowo, jest mowa — mowa wzajemna.
Chrztem nazwijmy ten moment —
(gdy Bóg wyszedł ze spojeń świata, z zawiłości ludzkiego losu)
gdy przemówił do Mieszka tak, Ŝe Mieszko mógł odpowiedzieć.

Ach, to spojenie osób — niewidzialne, niedotykalne — przecieŜ musi

mieć swój znak!

Ach, to wciągnięcie w Ojcostwo, które jest bardziej wewnętrzne niŜ

jakikolwiek widzialny świat —

to wciągnięcie przez Słowo: przez milczenie bardziej niŜ przez mowę —
to wciągnięcie przez Miłość, która porusza i zarazem unieruchamia —
to wciągnięcie — mysterium tremendum et fascinosum * — musi mieć

swój znak!

W znaku chodzimy od wieków. Myśl nie przylega do spojeń — sama się

staje spojeniem, zawiasem wszelkiego ruchu, jaki przenika człowieka.

W znaku chodzimy od wieków. Znak zastąpił spojenia świata i zawiłość

ludzkiego losu.

* „Tajemnica straszliwa i urzekająca".

194

IV. Development of Language

I don't know those ancient words. When I turn to the written record

I am still far from the living words, which
a man in history filled with his breath and sound.
(Death shifted this sound behind a wall of centuries.
Record remains, the only trace for an ardent descendant
where the path breaks off—and you know it leads farther...)
and you know it must lead to the first inspirations of language,
those discoveries in man, to which the object responds.
Inspiration and meaning in unison.
When did they start throbbing in the same stream of sound
that flows in us today?
How did they carve out their simple shapes
that the spirit embodies?
Clans, tribes, a nation outlined.
Long lasted the wave of births
passing through mothers' wombs, centered on the identity

of words, and handed down with life—

How did the word God sound on this wave, what its first meaning,
before it arrived at the meaning it has

in the eternal Word?
Man arrived here—

did he know he was arriving?—
is the meaning bestowed by the mind and the heart?

195

IV. Rozwój języka

Nie znam tych słów najstarszych. Gdy wracam do zapisów, jeszcze

jestem daleko od Ŝywych słów

napełnionych tchnieniem i dźwiękiem historycznego człowieka.
(Śmierć odsunęła ten dźwięk poza tyle stuleci. Został zapis, jedyny
ś

lad dla Ŝarliwego potomka — na nim urywa się ścieŜka —

a wiadomo przecieŜ Ŝe dalej prowadzi...).
...a wiadomo przecieŜ, Ŝe musi prowadzić do pierwszych natchnień

języka,

do tych w człowieku odkryć, którym odpowiada przedmiot.

Jedność natchnień i znaczeń.

KiedyŜ zaczęły brzmieć tym nurtem dźwięków, którym płyną

do dzisiaj w nas?

Jak rzeźbiły sobie łoŜysko kształtów najprostszych, którymi wciela
się duch?
wyróŜniają się rody, plemiona, naród?

Długo trwała fala narodzin

skupionych w łonach matek, skupionych w słów toŜsamości,
przekazywanych wraz z Ŝyciem —

Jak zaczęło w tej fali brzmieć słowo „Bóg" i jak zaczęło znaczyć,
nim doszło do znaczenia, jakie ma w odwiecznym Słowie?

Człowiek doszedł —
moŜe nie wiedział, Ŝe dochodzi —

czy znaczenie nadaje się umysłem, czy takŜe sercem?

196

(When I tum to this moment, I am I, not he—
ripened the meaning of words—how does the heart
express itself?)

You who walk behind the heart,

you who uncover the roots of our growth,

you alone have brought union
to the multiplicity of words.

197

(Kiedy wracam do tego momentu, jestem juŜ „ja", nie „on"
— znaczenie słów dojrzało, jak wypowiada się serce?)

Ty jeden, który chodzisz za sercem, który osłaniasz korzenie

naszego wzrostu —

wielości słów przyniosłeś jedność.

198

V. Echo of the Firstborn Cry

Did you bring the union of all our desires?
How can this union be embraced in the multiplicity of moments—
in each our will may split into good and evil
(will, our will: the firstborn cry on the lowest deck of history).

You are tender, you are feeling—each division

has its place in You, and its mark.

You have remained in us for ever in the sign of our divisions.
In the sign of our divisions Your unity is manifest,
the unity of Man and Word: in this union You go

into the divisions scattered far and wide among us,
like good seed scattered to be made fertile,
growing into richness and likewise growing
against the unity of man in the Word.

Years later, a thousand years on, we will bring You
the riches of all our desires, riches of our defeats
(will, our will: the firstborn cry echoes through the lowest deck

of history).

Your sign, sign of our divisions became
the sign of our riches, in this sign You defend freedom:
freedom gives birth to our riches.
With our freedom You filled your sign.
Is freedom against You?

On and on, for generations, we all walk,
every one toward a meeting with the freedom which,

199

V. Echo pierworodnego płaczu

Czy przyniosłeś nam jedność chceń?

Jak ogarnąć tę jedność przez taką wielość chwil —

w kaŜdej wola moŜe się rozszczepić na dobro i zło

(wola, wola — pierworodny płacz zalega dno historii).
Jesteś czuły, jesteś wraŜliwy — kaŜde rozszczepienie ma w Tobie

swoje miejsce i swój ślad.

Zostałeś dla nas na zawsze w znaku naszych rozszczepień.
W znaku naszych rozszczepień objawia się Twoja jedność,
jedność Człowieka i Słowa: tą jednością idziesz w rozszczepienia

rozsiane szeroko wśród nas

— w rozszczepienia rozsiane jak ziarno, by było płodne —
by rosło w bogactwo, by rosło teŜ przeciw jedności człowieka w Słowie.
Po latach, po tysiącu lat, przyniesiemy Ci bogactwo chceń,

przyniesiemy Ci bogactwo klęsk

(wola, wola; płacz pierworodny zalega dno historii).

Twój znak — znak naszych rozszczepień, stał się znakiem

naszego bogactwa —

w tym znaku bronisz wolności: wolność rodzi nasze bogactwo.
Wypełniłeś naszą wolnością Twój znak. Czy wolność jest przeciw Tobie?

Przez tyle pokoleń idziemy — kaŜdy z nas idzie — na spotkanie

wolności,

200

filled with love, does not counter love.
On and on. For generations, we all walk,
every one toward his own freedom.
Is freedom a vacuum...

(A great vacuum in man, a vacuum in history: grafted on this
vacuum are riches and poverty, victory and defeat. In this
vacuum vertical lines were breaking, horizons narrowing—
frontiers of freedom. Freedom confirmed itself again and again,
freedom outgrew men: men departed, not realizing that they
were abusing it. When they realized, they departed with a sense
of guilt—heads sometimes fell—freedom still remained a great vacuum

to be filled.)

With our freedom You filled Your sign.

Let me look with my own eyes, through my own ego.

There is an ineffable closeness to my native land—
a motion that permeates centuries,
allowing generations to evolve not only what is contained
but the person in its own right.
I measure his life with my own,
and suddenly find reciprocity.
Someone else has become my measure.

201

która się nie sprzeciwi miłości, ale miłością wypełni.
Przez tyle pokoleń idziemy — kaŜdy z nas idzie — w stronę swej własnej

wolności.

Czy wolność jest próŜnią...

(Wielką próŜnią człowieka i próŜnią historii — na tej próŜni
zaszczepiono bogactwo i ubóstwo, zwycięstwo i klęskę — na tej
próŜni łamano piony i ścieśniano horyzonty — granice wolności
—

wolność potwierdzała się wciąŜ — wolność przewyŜszyła ludzi

—

odchodzili ludzie, nie wiedząc, Ŝe jej naduŜyli — gdy wiedzieli,

odchodzili z poczuciem winy — czasem spadały głowy —
wolność pozostawała wielką próŜnią do wypełnienia.)
Wypełniłeś naszą wolnością TWÓJ ZNAK.

Pozwól mi patrzeć własnymi oczyma i poprzez własne „ja":
ojczyzna posiada bliskość niewysłowioną — ruch, który przenika stulecia,
który pozwala wyłonić z pokoleń nie treść, lecz właśnie osobę,

jej Ŝycie mierzyć swym Ŝyciem — i nagle znajdować wzajemność —

to Ktoś inny moją stał się miarą.

202

VI. Ritual

Our earth has become a ritual,
a sign of finding in which Man was found.
But can the reconciliation with earth replace
the necessity, the compulsion of being
which is earth, each patch of earth,
above all, the one your heart chooses.

There you take root for life and for death,
and it crushes you into dust

With effort you see through the necessity of earth,
and with effort you are yourself seen through.
It is a constant effort to raise so many people
from the compulsion of earth—
this effort is called history.

History is not resurrection,

but the constant acceptance of death:

seeing through the human sequence of dying.
History does not reach the ritual that earth has become,

this earth of ours.
Hence our love of this earth. Love does not flow from death,
it runs beyond.

And because of the love that runs beyond death

earth has become a ritual.

Because of the love that runs beyond death,

our earth has become
a ritual.

203

VI. Obrzęd

Ziemia nasza stała się obrzędem, znakiem odnalezienia, w którym

odnalazł się CZŁOWIEK.

Czy pojednanie z ziemią moŜe zastąpić konieczność,
czy moŜe zastąpić przymus istnienia, jakim jest ziemia —
kaŜda ziemia, nawet ta, którą sercem wybierasz ze wszystkich ziem?
Gdy w niej się zakorzeniasz na Ŝycie i śmierć — wtedy ona ściera ciebie

na proch,

Z trudem przezierasz i z trudem jesteś przejrzany poprzez konieczność

ziemi.

Jest trud dźwigania stale tylu ludzi z przymusu ziemi — ten trud nazywa

się historią.

Historia nie jest zmartwychwstaniem, jest stałą zgodą na śmierć —
daje tylko przejrzystość ciągowi ludzkich umierań.
Nie dosięga ona obrzędu, jakim stała się ziemia, nasza ziemia.
Stąd nasza miłość do niej. Miłość nie płynie ze śmierci, lecz wybiega

poza nią.

Z miłości, która wybiega poza śmierć, obrzędem stała się ziemia.
Z miłości, która wybiega poza śmierć, nasza ziemia stała się obrzędem.

204

There is a ritual of many waters, spouting from the earth
in the likeness of plants,
rivers are the plants of this earth
as water is the earth of plants.
Rivers freeze in winter, lakes and ponds freeze.
Springs spout: the water's life will burst the ice.
Our earth will be nearer the sun,
near enough for life.
Water and trees will come to life, the earth
will come to life, will be a ritual—
leading you beyond the circle of dying which it contains.

Each spring the earth and water say: is the necessity

of life not deeper than that of dying?
Thus say the earth and water, murmuring to each other.
Can you translate their murmuring into your own speech?
How can you graft onto thought
the death and life of the earth?

The ritual of waters speaks with a spring voice
as it restores the earth to life, and differently
in summer when man is parched with thirst like a riverbed,
when his body begs for cool and cleanliness—
then he absorbs the ritual of waters-
Here he finds an equilibrium. Man passes
into the inner equilibrium of water—
a course of destiny in each wave merges
with the peace of water.
This peace is not stagnation.

Water speaks more of endurance than of passing.

Endure in the course of your destinies, water!
Man comprehended by water, I say to you,
you are the destiny of the earth.
Our earth has become
the ritual of the plants and of the trees;
they burst like thought ripened in wisdom.

This wisdom is the country we chose with our heart,
with the consent of the earth.

205

Jest to obrzęd wielu wód tryskających z ziemi na podobieństwo roślin
— rośliny tej ziemi to rzeki, jak woda ziemią jest roślin —
rzeki marzną na zimę, marzną jeziora i stawy, tryskają źródła:
Ŝ

ycie wody rozsadzi lód.

Ziemia nasza będzie bliŜej słońca, bliskości wystarczy dla Ŝycia.
OŜyje woda, oŜyją drzewa, OśYJE ZIEMIA, stanie się obrzędem —
wprowadzi cię poza krąg umierania, jaki w niej samej tkwi.

CzyŜ konieczność śYCIA — tak mówi ziemia i woda kaŜdej wiosny — nie

jest głębsza niŜ konieczność śmierci?

— tak mówią ziemia i woda, szemrząc do siebie wzajemnie.

Jak przetłumaczysz ich szemranie wzajemne na twoją własną mowę?
Ś

mierć oraz Ŝycie ziemi jak zaszczepisz w myśli?

Obrzęd wód przemawia inaczej wiosną, gdy Ŝycie przywraca ziemi,
inaczej latem, gdy człowiek wysycha z pragnienia, jakby łoŜysko rzeki,
gdy ciało błaga o czystość i chłód...
Wówczas człowiek chłonie obrzęd wód — jest w nim równowaga.

Człowiek przechodzi w równowagę wewnętrzną wody,
w której łączy się bieg przeznaczeń właściwy kaŜdej fali
i pokój całości — ten pokój nie jest zastojem.

Woda mówi bardziej o trwaniu niŜeli o przemijaniu —
trwaj w biegu swoich przeznaczeń, wodo!
Mówię tobie, człowiecze ogarniony wodą — Ŝe ty jesteś przeznaczeniem

ziemi.

Ziemia nasza stała się obrzędem roślin i drzew, które pękają jak myśl

dojrzała mądrością —

ta Mądrość jest naszą ojczyzną, którą wybraliśmy sercem za

przyzwoleniem ziemi.

206

Man grasps the light with both hands
like someone rowing a boat:
his very substance goes through the light,
his words and his deeds.
Does he want to stay in the light?
to hold it in or give it birth?
He feels the dark, the shadow; at times he holds
a frail slice of the light in his hands
like a newborn child.
He sings it lullabies like those which nurses sing—
when silence falls, the songs shine on
till the shadow of existence enfolds the child.

Earth, you give us birth, but not enough light,
only a slice, thin and frail, sufficient
for plants and animals.
How different the light a child needs:
the nurse's embrace cannot contain his substance.

How different the light a child needs.

Faithful to you, earth, I speak of the light
you cannot give me. I speak of the light
without which no man is fulfilled/
without which you, too, earth, cannot be
fulfilled in man.

In the ritual of water and light you are present,
and silent

Man walks with his life over the ritual,
walks over with his death.
Do you think he will stamp it down?
Man passes, people pass—they run shouting
the battle cry of life.

Out of the battle a new earth is shaped
or is it only a new death?
(while beyond man's battle earth keeps its own peace?)
Will they stamp it down?

207

Człowiek ima się światła oburącz jak wioślarz, który prowadzi łódź,
przechodzi przez nie całą swą substancją, brzemieniem czynów i słów.
Czy chce się w nim zatrzymać? czy chce zatrzymać je w sobie?
czy z siebie urodzić?
Odczuwa mrok, odczuwa cień, kruchą warstewkę światła
nosi czasami w dłoniach

jak narodzone dziecię, jak niemowlę,

piewa światłu piosenki podobne piosenkom piastunek —

potem milknie, piosenki świecą, dopokąd nie ogarnie dziecięcia
cień istnienia.

Ziemio, która nas rodzisz, nie rodzisz wraz z nami światła —
rodzisz warstewkę cienką i kruchą, która starczy dla roślin i zwierząt.
JakŜe innego światła trzeba dziecku, którego substancji nie ogarniesz

uściskiem piastunki.

Jak innego światła trzeba dziecku...

Z wierności dla ciebie, ziemio, mówię o świetle, którego ty dać nie

moŜesz,

mówię o ŚWIETLE: bez niego nie spełni się CZŁOWIEK,
bez niego i ty się nie spełnisz — ziemio — w człowieku.

W obrzędzie wody i światła jesteś obecna i milczysz.

Człowiek przejdzie po obrzędzie Ŝyciem, przejdzie śmiercią,
pomyślisz, Ŝe zdepce...
Przejdzie człowiek, przejdą ludzie — przebiegną, wołając „Ŝycie jest

walką" —

z walki wyłonią kształt ziemi nowej czy tylko nowej śmierci
(gdy ziemia zostanie poza walką ludzi, pełna własnego spokoju)?
pomyślisz, Ŝe zdepcą?...

208

VII. Easter Vigil, 1966

This is a Night above all nights, when
keeping watch at Your grave
we are the Church.
This is the night of strife
when hope and despair do battle within us.
This strife overlays all our past struggles,
filling them all to their depths.

(Do they lose their sense then, or gain it?)

This is the Night, when the earth's ritual attains its beginning.

A thousand years is like one night:
the night keeping watch

at Your grave,

[1966]

209

VII. Wigilia Wielkanocna 1966

Jest taka Noc, gdy czuwając przy Twoim grobie, najbardziej jesteśmy

Kościołem —

jest to noc walki, jaką toczy w nas rozpacz z nadzieją:
ta walka wciąŜ się nakłada na wszystkie walki dziejów,
napełnia je wszystkie w głąb
(wszystkie one — czy tracą swój sens? czy go wtedy właśnie zyskują?).

Tej Nocy obrzęd ziemi dosięga swego początku.
Tysiąc lat jest jak jedna Noc: Noc czuwania przy Twoim grobie.

[1966]

210

211

MYŚLĄC OJCZYZNA...

THINKING MY COUNTRY...

212

When I think my Country—
I express what I am, anchoring my roots.

And this is what the heart tells,
as if a hidden frontier ran from me to others,
embracing us all within a past
older than each of us;
and from this past I emerge
when I think my Country,

I take her into me as a treasure,

constantly wondering how to increase it,
how to give a wider measure to that space
it fills withal.

All Around They Speak with Tongues...

1. All around they speak with tongues, telling how successive generations
have grown, adding things old and new to the treasure of their land.

The land became a riverbed of light kindled deep in the people; the

same rivers flowed on in the same way, and around the land still flowed the
stream of speech charged with history. The river waters ran downhill, the
stream of speech ran up aspiring to the summit.

Every man that grew from this land was the summit, he is still—

—simultaneously the summit rises above each and all, ever more steeply it
rises and ever more deeply falls into conscience.

2. All around they speak with tongues; one rings clear above the rest: our
own. It goes deep into the thought of generations, flows around our land

213

Ojczyzna — kiedy myślę — wówczas wyraŜam siebie i zakorzeniam,
mówi mi o tym serce, jakby ukryta granica, która ze mnie przebiega

ku innym,

aby wszystkich ogarniać w przeszłość dawniejszą niŜ kaŜdy z nas:
z niej się wyłaniam... gdy myślę Ojczyzna — by zamknąć ją w sobie

jak skarb.

Pytam wciąŜ, jak go pomnoŜyć, jak poszerzyć tę przestrzeń, którą

wypełnia.

Gdy dokoła mówią językami...

1. Gdy dokoła mówią językami, jak narastały pokolenia, wnosząc do
skarbca swej ziemi rzeczy stare i nowe —

Ziemia stała się łoŜyskiem świateł zapalanych głęboko w ludziach,

płynęły wciąŜ jednakowo te same rzeki i wciąŜ na nowo opływał ziemię
strumień mowy wzbierający historią.

Wody rzek zbiegały ku dołowi, strumień mowy dąŜył w stronę szczytu.
Szczytem był kaŜdy człowiek wyrastający z tej ziemi i kaŜdy nim jest —
równocześnie szczyt wznosi się ponad kaŜdym i ponad wszystkimi,

wznosi się coraz stromiej i coraz głębiej zapada w sumienia.

2. Gdy dokoła mówią językami, dźwięczy pośród nich jeden: nasz własny.
Zagłębia się w myśli pokoleń i ziemię naszą opływa i staje się dachem

214

and  becomes  the  roof  of  the  house  in  which  we  are  gathered  together.  It  is
seldom  heard  outside  that  house—(Communities  of  men  speak  around  us,
like  islands  surrounded  by  the  ocean  of  a  universal  human  speech:  there
I do not discover my own wave).

My land's assets have not spread. Even when our speech flowed out, it

flowed to vanish slowly in dried-up riverbeds.

The tongues of nations did not take up the speech of my fathers, saying

it was too difficult, superfluous.

At the great assembly of peoples we cannot speak with our tongue. Our

tongue closes us in on ourselves: shutting in, not opening out.

3. Thus enclosed under one speech among ourselves, we exist deeply down
to our roots, waiting for the fruit of ripeness and of crises.

Embraced day after day by the beauty of our own speech, we do not feel

bitter that they don't buy our thoughts on the world markets because of the
high price of words.

Do we not cherish the desire for a still closer exchange?

A people living in the heart of its speech remains for generations, the

mystery of thought unfathomed to the end.

I Still Hear...

When I think—my Country—I still hear
the swishing scythe, it strikes the wall of wheat,
merging into one profile with the arched sky; the light stoops.

Then harvesters come and cast the monotony of sound
against that wall
in the violent loops of their gestures. And they cut—
they cut

I Reach the Heart of the Drama...

1.  Beyond  speech  an  abyss  opens.  Is  the  unknown  to  be  found  in  the  weakness
which  we  experienced  through  our  fathers  and  have  ourselves  inherited?
Freedom  has  continually  to  be  won,  it  cannot  merely  be  possessed.  It
comes  as  a  gift  but  can  only  be  kept  with  a  struggle.  Gift  and  struggle  are
written into pages, hidden yet open.

215

domu, w którym jesteśmy razem —

poza nim dźwięczy rzadko —
(w grupach ludzi, którzy mówią wokoło, jakby wyspy opłynięte ocea-

nem powszechnej ludzkiej mowy, nie znajduję własnej fali) —

nie rozszerzyły się zasoby mej ziemi; jeśli nawet odpłynęła mowa, to

eby zanikać powoli w wysychających łoŜyskach —

nie podjęły mowy moich ojców języki narodów, tłumacząc „za trudna"

lub „zbędna" —

na wielkim zgromadzeniu ludów mówimy nie swoim językiem. Język

własny zamyka nas w sobie: zawiera, a nie otwiera.

3. Tak zwarci wśród siebie jedną mową, istniejemy w głąb własnych
korzeni, czekając na owoc dojrzewań i przesileń.

Ogarnięci na co dzień pięknem własnej mowy, nie czujemy goryczy,

chociaŜ na rynkach świata nie kupują naszej myśli z powodu droŜyzny
słów.

CzyŜ nie Ŝywimy pragnienia głębszej jeszcze wymiany?
Lud Ŝyjący w sercu własnej mowy pozostaje poprzez pokolenia tajem-

nicą myśli nie przejrzanej do końca.

Słyszę jeszcze dźwięk kosy...

Ojczyzna — kiedy myślę — słyszę jeszcze dźwięk kosy, gdy uderza o ścianę

pszenicy,

łącząc się w jeden profil z jasnością nieboskłonu.
Lecz oto nadciągają kosiarki, zapuszczając do wnętrza tej ściany i dźwięków
monotonię i ruchów gwałtowne pętle, i tną...

Docieram do serca dramatu...

1. Poza mową otwiera się przepaść. Czy jest to niewiadoma słabości, jakiej
doświadczyliśmy w ojcach naszych i dziedziczymy w sobie?

Wolność stale trzeba zdobywać, nie moŜna jej tylko posiadać. Przy-

chodzi jako dar, utrzymuje się poprzez zmaganie. Dar i zmaganie wpisują
się w karty ukryte, a przecieŜ jawne.

216

You pay for freedom with all your being, therefore call this your

freedom, that paying for it continually you possess yourself anew.

Through this payment we enter history and touch her epochs. Which

way  runs  the  division  of  generations,  the  division  between  those  who  did
not  pay  enough  and  those  who  had  to  pay  too  much?  On  which  side  are
we?  And  exceeding  in  so  many  self-determinations,  did  we  not  outgrow  our
strength  in  the  past?  Are  we  upholding  the  burden  of  history  like  a  pillar
with a crack still gaping?

2. Our country: the challenge thrown down by this land to us and to our
ancestors, inspiring us to determine our common good and sing her history
in our own speech, as much our own as our flag.

The song of history is fulfilled in deeds built on the rock of will. In the

maturity of self-determination we judge our youth, the age of division* and
the golden age.

The loss of independence is the judgment on our golden freedom.
For centuries heroes carried this verdict in themselves: taking up the

challenge of their land they entered a dark night, crying: "Freedom is
dearer than life!"

We judged our freedom with more justice than others (history raised its

mysterious voice). The sacrifice of many generations burnt on the altar of
self-determination: the piercing cry of freedom stronger than death.

3. Can we deny this call surging in us as a tide surges against shores too
high and too steep?

Can we measure our freedom against the freedom of others—the

struggle and the gift?

You who have bound your freedom with ours, forgive us.
And see how continually we rediscover freedom, ours and yours,** as

a gift given and a struggle still unfulfilled.

* The division of medieval Poland into principalities after the death of Boleslas the
Wrymouth in 1138.
** "For our Freedom and yours", a motto carried on Polish banners during the struggles for
independence.

217

Całym sobą płacisz za wolność — więc to wolnością nazywaj, Ŝe moŜesz

płacąc ciągle na nowo siebie posiadać.

Tą zapłatą wchodzimy w historię i dotykamy jej epok:

Którędy przebiega dział pokoleń między tymi, co nie dopłacili, a tymi,

co musieli nadpłacać? Po której jesteśmy stronie?

Nadmiar tylu samostanowień czyŜ nie przerósł sił naszych w przeszło-

ci? CzyŜ cięŜarów historii nie dźwigamy jak filar, którego pęknięcie nie

zabliźniło się dotąd?

2. Ojczyzna: wyzwanie tej ziemi rzucone przodkom i nam, by stanowić
o wspólnym dobru i mową własną jak sztandar wyśpiewać dzieje.

piew dziejów spełniają czyny zbudowane na opokach woli. Dojrzałością

samostanowienia osądzamy młodość naszą, czasy rozbicia* i złoty wiek —

Osądziła złotą wolność niewola.

Nosili w sobie ów wyrok bohaterowie stuleci: w wyzwanie ziemi

wchodzili jak w ciemną noc, wołając „wolność jest droŜsza niŜ Ŝycie!".

Osądziliśmy wolność naszą sprawiedliwiej niŜ inni (podnosiła swój głos

tajemnica dziejów): na ołtarzu samostanowienia płonęły ofiary pokoleń —
przejmujące wołanie wolności silniejszej niŜ śmierć.

3. CzyŜ moŜemy odrzucić wołanie, które rośnie w nas jakby nurt w za
wysokich i zbyt stromych brzegach?

CzyŜ moŜemy mierzyć naszą wolność wolnością innych?
— zmaganie i dar —

Wy, co wolność waszą związaliście z naszą, przebaczcie!
I patrzcie! — Ŝe wolność naszą i waszą odkrywamy ciągle na nowo jako
dar, który przychodzi, i zmaganie, którego wciąŜ nie dosyć.

* Rozbicie dzielnicowe po Śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 r.

218

Refrain

When I think, my Country, I look for a road running upward, like
a high-voltage current cutting through slopes. This road is in each of us,
steep and upward, not allowing us to stop.

The road follows the same slopes, returns to the same places, becomes

a great silence visiting the tired lungs of my land evening after evening.

Thinking My Country I Return to the Tree...

1. The tree of the knowledge of good and evil grew on the riverbanks of
our land. Together with us it grew over the centuries; it grew into the
Church through the roots of our conscience.

We carried the fruits, heavy but enriching. We felt the tree spreading,

but its growing roots remained deep in one patch of earth. History lays
down events over the struggles of conscience. Victories throb inside this
layer, and defeats. History does not cover them: it makes them stand out.

Can history ever flow against the current of conscience?

2. In which direction did the tree branch out? Which direction does
conscience follow? In which direction grows our land's history? The tree of
knowledge knows no frontiers.

The only frontier is the Coming which will join into one Body the

struggles of conscience and the mysteries of history: it will change the tree
of knowledge into the Spring of Life, ever surging.

But every day so far has brought the same division in each thought and

act, and in this division the Church of conscience grows at history's roots.

3. May we never lose that clarity before our eyes, in which events appear,
lost in the immeasurable tower where man yet knows whither he is going.
Love alone balances fate.

Let us not increase the shadow's measure.

A ray of light—let it fall into the hearts and shine through the darkness
of generations. Let a stream of light penetrate our weakness.
We must not consent to weakness.

4. Weak is a people that accepts defeat, forgetting that it was sent to keep
watch till the coming of its hour. And the hours keep returning on the great
dockface of history.

219

Refren

Kiedy myślę: Ojczyzna, szukam drogi, która zbocza przecina jakby prąd

wysokiego napięcia, biegnąc górą — tak ona biegnie stromo w kaŜdym
z nas i nie pozwala ustać.

Droga biegnie po tych samych zboczach, powraca na miejsca te same,

staje się wielkim milczeniem, które nawiedza co wieczór zmęczone płuca
mej ziemi.

Myśląc ojczyzna, powracam w stronę drzewa...

1. Drzewo wiadomości dobrego i złego wyrastało nad brzegami rzek naszej
ziemi, wyrastało wraz z nami przez wieki, wrastało w Kościół korzeniami
sumień.

Nieśliśmy owoce, które ciąŜą i które wzbogacają. Czuliśmy, jak głęboko

rozszczepia się pień, choć korzenie wrastają w jeden grunt...

Historia warstwą wydarzeń powleka zmagania sumień. W warstwie tej

drgają zwycięstwa i upadki. Historia ich nie pokrywa, lecz uwydatnia...

CzyŜ moŜe historia popłynąć przeciw prądowi sumień?

2. W którą stronę rozgałęził się pień? W którą stronę podąŜają sumienia? W któ-
rą stronę narasta historia naszej ziemi? Drzewo wiadomości nie zna granic.

Granicą jest tylko Przyjście, które zmagania sumień i tajemnice dziejów

połączy w jednym Ciele — i drzewo wiadomości zamieni w Źródło śycia
wciąŜ wzbierające.

Lecz dotąd dzień kaŜdy przynosi to samo rozszczepienie w kaŜdej myśli

i czynie, z którego Kościół sumień rośnie w korzeniach historii

3. Obyśmy nie stracili sprzed oczu tej przejrzystości, z jaką przychodzą ku
nam wydarzenia zabłąkane w niewymiernej wieŜy, w której człowiek
jednakŜe wie, dokąd idzie. Miłość sama równowaŜy los.

Obyśmy nie rozszerzali wymiarów cienia.

Promień światła niechaj pada w serca i prześwietla mroki pokoleń.
Strumień mocy niech przenika słabości.
Nie moŜemy godzić się na słabość.

4. Słaby jest lud, jeśli godzi się ze swoją klęską, gdy zapomina, Ŝe został
posłany, by czuwać, aŜ przyjdzie jego godzina. Godziny wciąŜ powracają
na wielkiej tarczy historii.

220

This, the liturgy of history. Vigil is the word of the Lord and the word of

the People, which we continually receive anew. The hours pass into the
psalm of ceaseless conversion: we move toward participation in the
Eucharist of the worlds.

5, To you, earth, we are descending to increase your measure in all men,
earth of our defeats and of our victories; in all hearts you rise as the paschal
mystery.

Earth, you will always be part of our time. Across this time, learning new

hope, we move toward a new earth.

And we raise you, earth of old, as the fruit of the love of generations that

outgrew hate.

Cracow, 1974

221

Oto liturgia dziejów. Czuwanie jest słowem Pana i słowem Ludu, które

będziemy przyjmować ciągle na nowo. Godziny przechodzą w psalm
nieustających nawróceń: Idziemy uczestniczyć w Eucharystii światów.

5. Więc schodzimy ku tobie, ziemio, by poszerzyć cię we wszystkich
ludziach — ziemio naszych upadków i zwycięstw, która wznosisz się we
wszystkich sercach tajemnicą paschalną. —

Ziemio, która nie przestajesz być cząstką naszego czasu.
Ucząc się nowej nadziei, idziemy poprzez ten czas ku ziemi nowej.

I wznosimy ciebie, ziemio dawna, jak owoc miłości pokoleń, która przerosła
nienawiść.

Kraków 1974 r

222

223

ROZWAśANIE O ŚMIERCI

MEDITATION ON DEATH

Cykl poematów, który ukazał się pod pseudonimem Gruda.
This cycle of poems appeared under the pen name Gruda, which means "a clod of earth".

224

I. Thoughts on Maturing

Maturity: a descent to a hidden core,
layers fall from the imagination
like leaves once locked in the trunk of their tree;
the cells grow calm—though their sensitivity still stirs;
the body in its own fullness
reaches the shores of autumn.
Maturity: the surface meets the depth;
maturity: penetrating the depth,
the soul more reconciled with the body,
but more opposed to death,
uneasy about the resurrection.
Maturing toward difficult encounters.

Maturity is also fear;
the end of cultivation is already its beginning,
the beginning of wisdom is fear,
based on a different layer of the same soil

where there is no need to escape,
only space

with which we measure grandeur.

We enter this space,
we depart from that beginning,
and so we slowly return:
for maturity is within love,
transforming fear.

225

I. Myśli o dojrzewaniu

1.

Dojrzałość, zstępowanie do ukrytego rdzenia,

opadają warstwy wyobraźni jakby liście zawarte w pniu,
wyciszają się takie komórki, którymi wraŜliwość jeszcze się rozbudza,
a ciało własną swoją pełnią dosięga brzegów jesieni —
dojrzałość, przybliŜenie powierzchni do dna,
dojrzałość, przenikanie głębi,
dusza bardziej pojednana z ciałem,

bardziej śmierci przeciwna,
niespokojna o zmartwychwstanie.
Dojrzałość do trudnych spotkań.

Dojrzałość jest takŜe bojaźnią.
Kres uprawy zawiera się juŜ w jej początku —
początkiem mądrości jest bojaźń —
lecz spoczywa juŜ na innych warstwach tej samej gleby,
nie jest juŜ potrzebą ucieczki,

jest przestrzenią, którą mierzy się wielkość.

Przenikamy do tej przestrzeni,

odchodzimy od tego początku

i tak wracamy powoli:
dojrzałość jest bowiem w miłości,

która przemienia bojaźń.

226

When we find ourselves at the shores of autumn,
fear and love explode their contrary desires:
fear desiring the return to what was already existence,
and still is—
love desiring the departure to the One
in whom existence finds all its future.

As we look toward the autumn shores,

the struggle in us runs along
the same divide
which every man carries in him,

when his body is the past of his own future—
every man
if he cannot link his future
with his body.

227

Gdy znajdziemy się u brzegów jesieni,
bojaźń i miłość wybuchną przeciwnym sobie pragnieniem,
bojaźń pragnieniem powrotu do tego, co juŜ było istnieniem
i wciąŜ jeszcze nim jest —
miłość pragnieniem odejścia ku Temu, w Kim istnienie znajduje całą swą

przyszłość.

W nas, patrzących ku brzegom jesieni,
zmaganie przebiega wzdłuŜ tego podziału,
jaki kaŜdy człowiek w sobie nosi,
gdy ciało wciąŜ w nim stanowi przeszłość jego własnej przyszłości,
— kaŜdy, gdy swej własnej przyszłości nie potrafi łączyć ze swym ciałem...

228

II. Mysterium Paschale

You cannot stop the passing currents. They are many.
They mill around, form a field where
you yourself pass, reconciled

because after all something does surge;
the world grows round you.
Also in me
something of inheritance remains, something of promise;
the passing current is the current that surges,
and you can bear neither current to the end—

both will flow on—you will fall lower,
this you know for certain;
you turn to dust,
this you know for certain. You exist
always deathbound, bound always to the future
which always steps into your current.
But will it free you from the fields that pass?
will it seize all past from existence,
and all future too?

Mysterium paschale,
the mystery of Passage

in which the order of passing is reversed,
since we pass from life to death—
such is the experience, and the obviousness therein.

229

II. Mysterium Paschale

Nurtów mijania nie zatrzymasz. Jest ich wiele,

biegną wokół, tworzą pole, w którym przemijasz sam,

pogodzony, bo jednak coś wzbiera,

bo rośnie wokoło świat.

I we mnie
coś zostaje z dziedzictwa i coś z zapowiedzi:
nurt mijania jest teŜ nurtem wzbierania.

Tych nurtów nie wytrzymasz do końca,
pójdą dalej — sam opadniesz poniŜej, to wiesz
na pewno
i w proch się obrócisz, to wiesz
na pewno —
istniejesz stale ku śmierci, istniejąc wciąŜ ku przyszłości,
ona stale wstępuje w twój nurt.
Czy wyzwoli cię z pól przemijania?
czy odbierze istnieniu całą przeszłość i przyszłość zarazem?

Mysterium paschale —
tajemnica Przejścia,
w której

jest odwrócony porządek mijania,

gdyŜ przemija się od Ŝycia ku śmierci —
takie jest doświadczenie i oczywistość taka.

230

For passing through death toward life is mystery.
Mystery—a deep record
as yet unread to the very end,
apprehended, not contrary to being

(is death not more contrary?).

If that One unveils the record,
reads it tests it on himself, and
Passes Over,
only then we touch the traces
and take the sacrament in which
He who went remains—
and so, still passing toward death,
we stay in that space called mystery.

You cannot stop the passing currents. They are many. The
world grows on, reaching toward each human death,
entering the orbit of thought, of unrepeatable atoms: (man
records his heart beats in creation's passing flux, man
dies—higher than the surging world—falls below "the
world" he carried in himself and around himself; in his exit
he is smaller, buried in the web of creation by the dust of
unrepeatable atoms, still passing on—
no longer He,
but the World
which grows on human cinders).

One of us, one of many
crossed all passing currents,
changed the direction of field where everyone passes,

solitary grandeur in all creation
unrepeatable.
This Passage is called Pascha—
mysterium:

231

Przechodzenie poprzez śmierć ku Ŝyciu

jest tajemnicą.
Tajemnica — to zapis głęboki

dotychczas nie odczytany do końca,
poczuwany, niesprzeczny z istnieniem
(czyŜ nie bardziej sprzeczna jest śmierć?).

Jeśli Ktoś odsłoni ten zapis
i odczyta, i sprawdzi na sobie,

i PRZEJDZIE —
wówczas dotykamy śladów
i przyjmujemy sakrament, w którym pozostał
Ten, co odszedł...
i przemijając nadal ku śmierci,
trwamy w przestrzeni tajemnicy.

Nurtów mijania nie zatrzymasz. Jest ich wiele.
WciąŜ rośnie świat, pod kaŜdą ludzką śmierć podchodząc wyŜej wezbrany
kaŜdym wejściem w orbitę myśli niepowtarzalnych atomów:

(gdy tętnem swego serca zapamiętywa się w nurtach mijającego
stworzenia, umiera człowiek — wyŜszy niŜ świat wzbierający —
upada poniŜej wszystkiego, co dźwigał na sobie i wokół siebie jako „świat",
staje się mniejszy odejściem, zasypany w osnowie stworzenia znowu

prochem niepowtarzalnych atomów, w których przemija nadal —

juŜ nie ON,

ale Świat,
który rośnie na zgliszczach człowieka).

JEDEN z nas wielu
przeszedł w poprzek wszystkich nurtów mijania

i zmienił kierunek pola, w którym przemija kaŜdy,
samotna wielkość w osnowie całego stworzenia

i niepowtarzalna.
To Przejście nazywa się PASCHA —
mysterium:

232

First they ran to a grotto with animals as in a stable—

and from afar they followed the star;
then they ran to the grave—empty,

filled with luminosity,
then they climbed from the valley, steeply from Cedron's stream
under the city's overhanging cliffs
where they had put Him to death.

And all those links in His death

(the valley, the stream, the cliffs, the city)
he has divided—
and rolls back not only the tombstone

but the whole earth,

transforming the fields of passage,
though the stream of Cedron falls as before,

and as before, the stream of blood in man's body
steers toward death.
In each he planted a place of birth,

in each he unveiled a place of life
which grows beyond the passing current,

grows, beyond death.

This place in the midst of a surging world

resists death: it also receives the resurrection

as simplest ignorance, the fullness of faith
as ferment
which gives the lie to the surging world.

233

biegli naprzód do groty, w której trzymano zwierzęta

jak w szopie — i podąŜali z daleka za gwiazdą,

biegli później do grobu, który okazał się pusty
i napełniony światłością,
a potem szli stromo w górę od potoku Cedron w dolinie,
pod urwiskami miasta, na których zadali Mu śmierć.

— I oto wszystkie ogniwa śmierci własnej

(dolina, potok, zbocze, urwisko i wreszcie to miasto)
rozdzielił —
i nie tylko kamień grobowy, lecz całą tę ziemię
odsuwa,
przemieniając pola mijania,
choć nadal spadają tak samo nurty potoku Cedron
i nurt krwi w ciele człowieka nadal steruje
w kierunku śmierci.

Zapoczątkował w nich miejsce urodzin
i miejsce Ŝycia odsłonił w kaŜdym człowieku,
które przerasta nurt mijania,
które przerasta śmierć.
To miejsce, światem wzbierającym otoczone,

opiera się śmierci: ono teŜ przyjmuje zmartwychwstanie

jako najprostszą niewiedzę i pełnię wiary,
jako zaczyn,
który wzbieraniu świata zadaje kłam.

234

III. Fear Which Is at the Beginning

Oh, how you are bound, place of my passage,
with the place of my birth.
God's design rests on the faces of passersby,
its depth following the course of ordinary days.

Sliding into death I unveil the awaiting, my eyes
fixed on one place, one resurrection.

Yet I close the lid of my body, and the certainty
of its decay I entrust to the earth.
You rise above it slowly, and level Your design
with the surface of each day,
and with the shadows of passersby in afternoon streets,
in the streets of our town at dusk.
You God, you alone
can retrieve our bodies from the earth.

This is the last word of faith going

to meet the necessity of passing,
the word that answers the record
not contradictory to being (death is contradiction),
the word most held in suspicion, uttered
despite everyday deaths,

despite this planer's history, which became
our place of passage, the place of death,
generation after generation.

235

III. Bojaźń, która leŜy u początku

O jakŜe jesteś związane miejsce mojego mijania z miejscem narodzin...
Zamysł Boga spoczywa w twarzach przechodniów,
a głębia jego podąŜa za tokiem powszednich dni —

Obsuwając się w śmierć, odsłaniam oczekiwanie
i oczy utkwione w jedno miejsce
i w jedno zmartwychwstanie,

jednakŜe wieko ciała zamykam i pewnik jego rozpadu

powierzam ziemi.

Ty wschodzisz nad nią powoli i zamysł Twój
nadal zrównywasz z powierzchnią kaŜdego dnia
oraz z cieniem przechodniów w ulicach
popołudniową porą... w ulicach naszego miasta
pod zmierzch...
Ty, BoŜe!
Ty Jeden moŜesz ciała nasze odebrać ziemi z powrotem!

Ostatnie słowo wiary, która wychodzi naprzeciw

konieczności mijania —

słowo, które odpowiada na zapis niesprzeczny z istnieniem
(sprzeczna jest właśnie śmierć) —

słowo najbardziej podejrzewane,
wypowiadane wbrew śmierciom codziennym,
wbrew dziejom planety, która stała się miejscem naszego przemijania,
miejscem śmierci pokoleń.

236

Allow the mystery to work in me,

teach me to act within my body

suffused with weakness like a herald prophesying death,
like a cock crowing—
Allow the mystery to work in me, teach me to act in my soul

which intercepts the body's fear
and fears for that body—
the soul still has its fear for maturity, for acts—
shadows the human spirit carries forever—
and of the depth in which it was submerged;
finally of the divine, that fear
which is not against hope.

237

Pozwól działać we mnie tajemnicy, naucz działania

w ciele, które słabość przenika
jak herold wieszczący upadek
lub jak piejący kur —

pozwól działać we mnie tajemnicy, naucz działania
w duszy, która z ciała przejmuje swój lęk

i za nie się trwoŜy —

a przy tym ma swój lęk własny o dojrzewanie, o czyny,
których ślad na zawsze poniesie ludzki duch,
o głębię, w którą była zanurzona,
o boskość wreszcie samą...
ma swój lęk własny, który nie jest przeciwny nadziei.

238

IV. Hope Reaching Beyond the Limit

Hope rises in time

from all places subject to death—
hope is its counterweight.

The dying world unveils its life again

in hope.

Young men in short jackets, hair falling on their necks,
pass in the streets, their sharp steps
cut into the space of that great mystery which
in every one of them stretches
between his own death and his own hope;
space leaping upward like the splash of the sun:
the stone rolled back from the door of death.

In that space—the world's fullest dimension
You are
and therefore both I

and my slow fall to the grave
have meaning:
my passage unto death;
the decay turning me to dust of unrepeatable atoms

is a particle of Your Pasch.

239

IV. Nadzieja, która sięga poza kres

1.

Nadzieja dźwiga się w porę ze wszystkich miejsc,

jakie poddane są śmierci —

nadzieja jest jej przeciwwagą,
w niej świat, który umiera, na nowo odsłania swe Ŝycie.
Ulicami przechodnie w krótkich bluzach, z włosami, które spadają

na kark,

przecinają ostrzem swoich kroków
przestrzeń wielkiej tajemnicy,
jaka rozciąga się w kaŜdym z nich między śmiercią własną i nadzieją:
przestrzeń biegnącą w górę jak głaz słonecznej plamy
odwalony od drzwi grobowych.

W przestrzeni tej, w najpełniejszym świata wymiarze,
JESTEŚ
i wtedy ja mam sens i moje w grób opadanie
i przechodzenie w śmierć —
a rozpad, który mnie czyni prochem niepowtarzalnych atomów,
jest cząstką Twojej Paschy.

240

I wander on the narrow pavement of this earth,
traffic hurtles by,
rockets shoot to space—
in all this
there is a centrifugal flow
(man, a fragment of the world differently set in motion),
this movement does not touch the core of eternity,
it frees no one from death
(man, a fragment of the world differently set in motion),
so I wander on the narrow pavement of this earth,
not turning aside from Your Countenance
unrevealed to me by the world.

But death is the experience of the limit,
it has something of annihilation,
I use hope to detach my own self,
I must tear myself away
to stand above annihilation.

And then from all sides they call and will call out:
"You are mad, Paul, you are mad."*

I wrestle with myself,
with so many others I wrestle
for my hope.

No layer in my memory alone
confirms my hope,

no mirror of passage recreates my hope,
only Your paschal Passage,
welded to the deepest record of my being.

* "Festus said with a loud voice, 'Paul, you are mad; your great learning is turning you mad'"

(Acts 26:24).

241

Wędruję więc po wąskim tej ziemi trotuarze,

rodkiem biegną pojazdy, odrywają się kosmiczne rakiety...

w tym wszystkim jest ruch odśrodkowy

(człowiek... fragment świata uruchomiony inaczej...)

ruch ten nie dociera do jądra nieśmiertelności,
nie wyzwala od śmierci —

(człowiek... fragment świata inaczej uruchomiony...)

wędruję więc po wąskim tej ziemi trotuarze,
nie odwracając uwagi od Twego Oblicza,
którego nie odsłania mi świat.

mierć jest jednak doświadczeniem kresu

i ma w sobie coś z unicestwienia —
nadzieją odrywam moje „ja", muszę oderwać,
aby stanąć nad unicestwieniem...

a wtedy zewsząd wołają i nadal wołać będą:

„szalejesz, Pawle, szalejesz!" *
— oto zmagam się z sobą samym
i zmagam się z tylu ludźmi o mą nadzieję —
mej nadziei nie potwierdza we mnie
Ŝ

adne złoŜe własnej tylko pamięci,

nadziei w zwierciadle mijania nie odtwarza nic,
tylko Twoje Przejście paschalne
zespolone z zapisem najgłębszym mego bytu.

* „Tracisz rozum, Pawle — zawołał głośno Festus, gdy on tak się bronił — wielka nauka

doprowadza cię do utraty rozsądku". (Dz 26, 24).

242

And so I am inscribed in You

by hope,

outside You I cannot exist—
if I place my own self above death
and tear it from the ground of destruction,
it is because the self is inscribed in You
as in the Body which fulfils its power

over each human body
so my own self can be built again;
taken from the ground of my death it has a different contour yet so

very true,

in which my soul's body and my body's soul are again together,
and my earthbound being rests finally on the Word,
forgetting all pain as does the heart struck by the sudden Wind—
which no man can bear.
And the forests' crowns are rent, and their roots below.
That wind stirred by Your hand now becomes Silence.

The atoms of primordial man bind the ancient soil of the world
which I touch with my death
to transplant it, ultimately, into myself,
so mat each atom can become your Pasch, or—the Passage.

[1975]

243

I tak jestem wpisany w Ciebie nadzieją,
poza Tobą istnieć nie mogę —

jeśli własne me „ja" stawiam ponad śmiercią

i wydzieram z gruntu zniszczenia,
to dlatego,
Ŝ

e wpisane jest w Ciebie

jak w Ciało,

które swoją wypełnia moc nad kaŜdym ludzkim ciałem,

by zbudować na nowo me „ja" podjęte na gruncie mej śmierci
konturem tak bardzo odmiennym a przecieŜ najwierniejszym,
w którym ciało mej duszy i dusza ciała zespala się na nowo,
by swój byt — dotąd oparty o ziemię — ostatecznie oprzeć o Słowo
i zapomnieć wszelkiego bólu jak serce uderzone nagłym Wichrem,
którego nie udźwignie Ŝaden na ziemi człowiek
— a lasy pękają w koronach lub nisko u korzeni.
Ten Wicher pchnięty Twą dłonią staje się oto Milczeniem.

Atomy dawnego człowieka wiąŜą prastarą glebę

wiata, którego dotykam moją śmiercią,

i ostatecznie przeszczepiam w siebie,

by stały się wszystkie Twą Paschą — czyli PRZEJŚCIEM.

[1975]

244

245

ODKUPIENIE SZUKA TWEGO
KSZTAŁTU, BY WEJŚĆ W NIEPOKÓJ
WSZYSTKICH LUDZI

REDEMPTION SEEKING
YOUR FORM TO ENTER
MAN'S ANXIETY

246

I. Veronica

The stuff of ordinary days in me

is continually transformed,
seeking an outlet, like a river
weighed to the bottom by its own weight.

Thus the earth flows by, ordinary days remain.
Between me and the earth there is a continuity,
and a hiatus—a most curious crack in the universe,
which perhaps need not grope for fulfilment,
but I, a human creature, must—
like a river seeking its outlet.

The stuff of ordinary days is transformed
in this seeking.
And the outlet—is it thought?

(Lighter than earth's elements this element,

in which the others have their likeness
yet unlike them,
stands behind us like a mirror,
staring into mystery,

a hidden link of fulfilment.

Through thought I enter myself into myself,
and continually depart from myself.

247

I. Weronika

WciąŜ we mnie się przeobraŜa zawartość powszednich dni,
wciąŜ szuka ujścia jak rzeka,
własnym swoim cięŜarem przyciśnięta do dna

tędy wciąŜ upływa ziemia, powszednie dni zostają:
pomiędzy mną a ziemią jest ciągłość zarazem i „hiatus",
najciekawsze pęknięcie wszechświata,
który moŜe nie szuka spełnienia,
lecz ja, człowiek, muszę go szukać,
jak rzeka ujścia.

W tym szukaniu przeobraŜa się wciąŜ zawartość powszednich dni
— ujściem jest myśl?

(śywioł lŜejszy od Ŝywiołów ziemi

i niepodobny do nich,
w którym one mają swoje podobieństwo,

pozostaje poza nimi jak zwierciadło

zapatrzone w wszystkie tajemnice,

ukryte ogniwo spełnień:

przez myśl stale wchodzę sam w siebie
i stale od siebie odchodzę,

248

I am also at the center of all

just as thought is at the center of me.)

The world escapes not through thought
into the land of meaning alone.
Animals do not escape, or men, or flowers in vases,
or flowers growing in the meadows
of human loneliness,
or drops of blood on the forehead
of a tortured man—

the land of meaning stretches across
unfathomed love
and leads to it: a step and
an introduction.

I wait here for hands with their fill
of daily tasks,
I wait here for hands bearing
ordinary linen.
Raise your hands, Veronica,
to the land of deepest meaning—
raise your hands then,
and touch the face of man.

(You did not for a moment wish your act
to be seen as out of the ordinary;
had you so wished, the act
would not have been the same.)

249

jestem takŜe w pośrodku wszystkiego,
tak jak ona jest w pośrodku mnie.)

Przez myśl świat nie uchodzi w krainę samych znaczeń,
nie uchodzą zwierzęta ni ludzie, kwiaty w wazonach
czy teŜ kwiaty na łąkach ludzkiego osamotnienia
ani kropie krwi na czole umęczonego człowieka —

kraina znaczeń rozpościera się w poprzek
niedocieczonej miłości,
stanowi stopień do niej
i wstęp.

Tutaj czekam na twoje dłonie

pełne codziennych poczynań,

tutaj czekam na twoje dłonie

trzymające zwyczajne płótno.

W krainę najgłębszych znaczeń

wnieś twe ręce, Weroniko —

wnieś twe ręce
i dotknij twarzy człowieka.

(Nie pragniesz ani przez chwilę,

by twój uczynek nazwano nie-codziennym;

gdybyś zapragnęła, juŜ nie byłby to

uczynek ten sam.)

250

II. Sister

We grow together.
Growing upward: propped by the heart, green space
moves toward the burdens of wind suddenly cast
onto leaves.
Growing inward: not growing but learning
how deep your roots thrust,
how much deeper—

We move about in the darkness of roots
thrust into our common soil.
From here I compare the lights above:
the reflex of water on banks of green.

No ready footpaths for man.
We are born a thicket
which may burst into flames, into the bush of Moses,

or may wither away.

We are always having to clear the paths,
they will be overgrown again;
they have to be cleared until they are simple
with the mature simplicity of every moment:
for each moment opens the wholeness of time,

as if it stood whole above itself.
You find in it the seed of eternity.

251

II. Siostra

Rośniemy razem.
Rosnąć w górę: przestrzeń zieleni podparta sercem
idzie naprzeciw brzemionom wiatru
zarzucanym znienacka w listowie,

rosnąć w głąb: nie rosnąć, odkrywać,
jak głęboko zapuściłaś korzenie,
Ŝ

e jeszcze głębiej...

Poruszamy się w mroku korzeni
zapuszczonych we wspólnej glebie.
Porównuję stąd światła w górze:
refleks wody na brzegach zieleni.

aden człowiek nie ma ścieŜek gotowych.

Rodzimy się jak gąszcz,
który moŜe zapłonąć podobnie jak krzak MojŜesza
lub moŜe uschnąć.

cieŜki trzeba przecierać wciąŜ, bo mogą zarosnąć na nowo,

przecierać je trzeba tak długo, aŜ staną się proste
prostotą i dojrzałością wszystkich chwil:
oto kaŜda chwila się otwiera całym czasem,
staje jakby cała ponad sobą,
znajdujesz w niej ziarno wieczności.

252

When I call you sister

I think that each meeting

contains not only the communion of moments,
but the seed of the same eternity.

253

Kiedy ciebie nazywam siostrą,
wówczas myślę, Ŝe kaŜde spotkanie
nie tylko nosi w sobie wspólnotę chwili,
lecz ziarno tej samej wieczności.

254

III. Name

1.

Your name rose among the people who first noticed your path:

cutting your way you ran.
Did you first learn to cut your way
as the crowds pushed toward the place of Execution—
or did you always know how?
Since when, how long—tell me, Veronica.
The name rose at the moment when your heart
became an image: an image of truth.
Your name rose from your eyes lost in gazing.

Sister, you long so much to see,
long so much to feel, your eyes are already there;

you want that image in your heart
to make you wholly feeling.
Vision is love's space.

And you say:
close, I want to be so close
that no void can reveal itself apart from You,
so close that your absence cannot return to me

as the denial of myself—
so I run, my heart cuts through the dark
created by the closeness.

255

III. Imię

Imię twoje powstało wśród ludzi, którzy naprzód dostrzegli ścieŜkę, jaką

biegałaś, jaką się przedzierałaś.

Idąc z wszystkimi, którzy szli w kierunku miejsca Skazania — czy

zaczęłaś się nagle przedzierać, czy teŜ przedzierałaś się od początku?

Od jak dawna? — powiedz, Weroniko.
Imię powstało w tej chwili, gdy twe serce stało się obrazem: obrazem

prawdy.

Imię twoje powstało z zapatrzenia.

Tak bardzo pragniesz widzieć, siostro,
tak bardzo pragniesz czuć, Ŝe wzrok twój dotarł,
tak bardzo pragniesz obrazu w sercu,

by czuć.

Widzenie jest przestrzenią miłości —

Więc mówisz:
chcę być blisko, tak bardzo blisko,

by Ŝadna pustka nie objawiła mi siebie

w oderwaniu od Ciebie,

by nieobecność Twoja nie wracała do mnie

jak zaprzeczenie mnie samej

— dlatego biegnę: przedziera się serce
przez mrok, jaki wytwarza bliskość.

256

Nobody stopped you, Veronica.
You are near. This kerchief is now the cry of many hearts,
of all reluctant hearts, no longer cutting their way
because they see your path parallel

to the way of the condemned man.

257

Nikt ci nie przeszkodził, Weroniko.
Jesteś blisko. Ta chusta stała się wołaniem serc,
wszystkich onieśmielonych serc, które przestają się przedzierać,

widząc, Ŝe ścieŜka twa jest równoległa
do drogi Skazańca.

258

IV. Redemption

1.

Now, they have all gone. You are alone.
On this linen a sign of closeness, where you hide
from your own form,

from the form of life which you cannot accept,
from the crack where a distance is made
for what is innermost.

The closeness giving you back your form.
He is gone. When man departs, the closeness flies away
like a bird.
A gap in the heart's flow—and yearning breaks in.

Yearning—hunger for closeness.

The image does not satisfy: it is a sign of distance.
Redemption is the constant closeness of Him Who Has Departed.

Distance:

it remains with the anxiety of form
which no eye reaches from within,
no face.

259

IV. Odkupienie

Teraz juŜ wszyscy przeszli, zostajesz sama.
W tym płótnie jest znak bliskości, w którym się chronisz przed swoim

własnym kształtem.

Przed takim kształtem Ŝycia, z którym nie moŜesz się zgodzić.
Przed takim pęknięciem, w którym oddala się to, co najbardziej jest

wewnątrz.

Bliskość, która przywraca ci kształt.
On odszedł. Kiedy odchodzi człowiek, bliskość ulatuje jak ptak, w nur-

cie serca zostaje wyrwa, w którą się wdziera tęsknota.

Tęsknota — głód bliskości.

Obraz nie zaspokaja, jest znakiem oddalenia.
ODKUPIENIE jest nieustanną bliskością TEGO, KTÓRY ODSZEDŁ.

Oddalenie:
pozostawać z niepokojem kształtu,
którego Ŝaden wzrok nie dosięga od wewnątrz,
Ŝ

adne Oblicze.

260

Closeness:
you have departed, but through me you walk on.
The distant countenance imprinted on the linen

draws out that peace for which
my restless form searches continually.

Peace: the oneness of existence.

The outline of your form, Veronica, stays
traced against the receding day:
it seeks calm in life-giving depth.
This we call redemption.

The darkening linen in your hands draws in the world's anxiety.
Creatures will search for the life-giving source that springs
from your person.
Veronica, sister—
Redemption looked for your form to enter

the anxiety of all men.

261

Bliskość:
odszedłeś, a idziesz przeze mnie wciąŜ, wydobywasz dalekim spoj-

rzeniem odbitego na płótnie Oblicza taki pokój, którego wciąŜ szuka mój
niespokojny kształt.

Pokój: jedność istnienia.

Kształt twój, Weroniko, rysuje się nadal w perspektywie gasnącego dnia.
Szuka on uciszenia w Ŝyciodajnej głębi.
Nazwiemy to odkupieniem.

Ciemniejące płótno w twoich rękach przyciąga niepokój świata.

Stworzenia pytać będą o Ŝyciodajne źródło, które bije z twojej postaci,
Weroniko, siostro —

Odkupienie szukało twego kształtu, by wejść w niepokój wszystkich

ludzi.

262

263

STANISŁAW

Stanisław  (ok.  1030-79),  biskup  krakowski,  patron  Polski.  W  spo-
rze  z  królem  Bolesławem  śmiałym  bronił  praw  Kościoła,  podob-
nie  jak  sto  lat  później  Tomasz  Becket  w  Anglii.  Został  zamor-
dowany  przez  króla  podczas  odprawiania  mszy.  Kanonizowano
go w 1253 roku.
Kulminacyjnym  punktem  pielgrzymia  PapieŜa  Jana  Pawła  II  do
kraju  ojczystego  w  czerwcu  1979  roku  były  obchody  dziewięć-
setlecia męczeńskiej śmierci biskupa.

STANISLAS

Stanislas  (c.  1030-79),  bishop  of  Cracow,  the  patron  saint  of
Poland.  In  his  conflict  with  King  Boleslas  the  Bold  he  upheld  the
rights  of  the  Church,  as  did  Thomas  Becket  a  century  later.
While  celebrating  Mass,  Stanislas  was  murdered  by  the  king.
He was canonized in 1253.

The pilgrimage of Pope John Paul II to his native country in
June 1979 culminated in the celebration of the nine-hun-
dredth anniversary of the saint's martyrdom.

264

I want to describe the Church, my Church,

born with me, not dying with me—
nor do I die with it,
which always grows beyond me—

the Church: the lowest depth of my existence
and its peak,
the Church—the root which I thrust

into the past and the future alike,

the sacrament of my being in God
who is the Father.

I want to describe the Church,
my Church which bound itself to my land
(this was said: "Whatever you bind on earth
will be bound in heaven"),
thus to my land my Church is bound.

The land lies in the Vistula basin, the tributaries swell in spring
when the snows thaw in the Carpathians.
The Church bound itself to my land so that all it binds here
should be bound in heaven.

There was a man; through him my land saw

it was bound to heaven.
There was such a man, there were such people, such always are—
Through them the earth sees itself in the sacrament

265

Pragnę opisać Kościół —
mój Kościół, który rodzi się wraz ze mną,
lecz ze mną nie umiera — ja teŜ nie umieram z nim,
który mnie stale przerasta —
Kościół: dno bytu mojego i szczyt.
Kościół — korzeń, który zapuszczam w przeszłość i przyszłość zarazem,
Sakrament mojego istnienia w Bogu, który jest Ojcem.

Pragnę opisać Kościół —
mój Kościół, który związał się z moją ziemią
(powiedziano mu „cokolwiek zwiąŜesz na ziemi, będzie związane

w niebie") —

więc związał się z moją ziemią mój Kościół.
Ziemia leŜy w dorzeczu Wisły, dopływy wzbierają wiosną, gdy śniegi

topnieją w Karpatach.

Kościół związał się z moją ziemią, aby wszystko, co na niej zwiąŜe, było

związane w niebie.

Był człowiek, w którym moja ziemia ujrzała, Ŝe jest związana z niebem.
Był taki człowiek, byli ludzie... i ciągle tacy są...
Poprzez nich ziemia widzi siebie w sakramencie

266

of a new existence. It is a fatherland,

for here the Father's house is begotten and here is born.

I want to describe my Church in the man whose name was Stanislas.
And King Boleslas wrote this name with his sword
in the ancient chronicles,
wrote this name with his sword on the cathedral's marble floor
as the streams of blood were flowing
over the marble floor.

I want to describe the Church in the name
which baptized the nation again

with the baptism of blood,

that it might later pass through the baptism of other trials,
through the baptism of desires where the hidden is revealed—
the breath of the Spirit;
and in the Name which was grafted

on the soil of human freedom earlier than the name
Stanislas.

At that moment, the Body and the Blood being born
on the soil of human freedom were slashed by the king's sword
to the marrow of the priest's word,
slashed at the base of the skull, the living trunk slashed.
The Body and the Blood as yet hardly born,

when the sword struck the metal chalice, and the wheaten bread.

The King may have thought: the Church shall not yet be born from you,
the nation shall not be born of the word that castigates
the body and the blood;

it will be born of the sword, my sword which severs
your words in mid-flow,
born from the spilled blood—this the King may have thought.

267

nowego istnienia.

Jest ojczyzną: bowiem w niej dom Ojca się poczyna, z niej się rodzi.
Pragnę opisać mój Kościół w człowieku, któremu dano imię Stanisław.
I imię to król Bolesław mieczem wpisał w najstarsze kroniki.
Imię to mieczem wypisał na posadzce katedry, gdy spłynęły po niej

strugi krwi.

Pragnę opisać Kościół w imieniu, którym naród ponownie został

ochrzczony

chrztem krwi: aby nieraz potem przechodzić przez chrzest innej próby —
przez chrzest pragnień, w których odsłania się ukryte tchnienie Ducha —
W Imieniu zaszczepionym na glebie ludzkiej wolności wcześniej niŜ imię

Stanisław

Na glebie ludzkiej wolności juŜ rodziło się Ciało i Krew,
przecięte mieczem królewskim w samym rdzeniu kapłańskiego słowa,
przecięte u podstaw czaszki, przecięte w Ŝywym pniu...
Ciało i Krew nie zdąŜyły jeszcze się narodzić — miecz ugodził o kielich

z metalu i pszenny chleb

Myślał król moŜe: nie narodzi się z ciebie Kościół jeszcze dziś —
nie narodzi się naród ze słowa, co karci ciało i krew,
narodzi się z miecza, z mego miecza, który przetnie w połowie Twe

słowa

narodzi się z krwi rozlanej...: myślał moŜe król.

268

The hidden breath of the Spirit will unify all—

the severed words and the sword, the smashed skull

and the hands dripping with blood—and it says:
go into the future together, nothing shall separate you.

I want to describe my Church in which, for centuries,
the word and the blood go side by side,
united by the hidden breath
of the Spirit.

Stanislas may have thought: my word will hurt you
and convert,
you will come as a penitent to the cathedral gate,
emaciated by fasting, enlightened by a voice within,

to join the Lord's table like a prodigal son.
If the word did not convert you, the blood will.

The bishop had perhaps no time to think:
let this cup pass from me.

A sword falls on the soil of our freedom.
Blood falls on the soil of our freedom,
And which weighs more?

The first age is at a close,

the second begins.

We take in our hands the outline of the inevitable time.

269

Ukryte tchnienie Ducha w jedno wszelako zespoli
słowo przecięte i miecz, złamano stos mózgowy i ręce pełne krwi...
i mówi: pójdziecie w przyszłości razem, nie rozdzieli was nic!
Pragnę opisać mój Kościół, w którym przez wieki
idą ze sobą razem słowo i krew
zespolone ukrytym tchnieniem Ducha.

Myślał moŜe Stanisław: słowo moje zaboli ciebie i nawróci,
przyjdziesz do bram katedry jak pokutnik,
przyjdziesz postem wycieńczony, prześwietlony wewnętrznym głosem...
i dołączysz się do Stołu Pańskiego jak marnotrawny syn.
Słowo nie nawróciło, nawróci krew —
nie zdąŜył moŜe pomyśleć biskup:
odwróć ode mnie ten kielich.

Na glebę naszej wolności upada miecz.
Na glebę naszej wolności upada krew.
Który cięŜar przewaŜy?

Kończy się pierwszy wiek.
Zaczyna się drugi wiek.
Bierzemy w swoje ręce ZARYS nieuchronnego czasu.

270

In the windows this land rushes by, the trees, the fields run.

The snow glitters on branches, slides off in the sun.

It is green again: young green at first, then ripe, then
green extinguished like candles.
Poland: the land rushes by, in green, in autumn, in snow.

A traveler on foot takes it in—it's a long way
to walk from end to end.
A bird can scarcely cross the land, only a plane

absorbs this space in an hour, squaring the native land

with its wings.

The land of hard-won unity, of people seeking their own roads;
this land so long divided between the princes of one clan,
this land subjected to the freedom of each mindful of all.
This land finally torn apart for six generations,
torn on the maps of the world, torn in the fate of her sons.
And through this tearing united in the hearts of the Poles
as no other land.

Whence rose this name which he received for his people?
for parents, for the clan, for the bishop's seat in Cracow,
for King Boleslas called the Brave and the Bountiful?
for the twentieth century?

This one name.

271

Ziemia przebiega w oknach, przebiegają drzewa i pola.
I mieni się śnieg na gałęziach, a potem w słońcu opada.
I znowu zieleń: młoda naprzód, potem dojrzała, wreszcie gasnąca jak

wiece.

Ziemia polska przebiega w zieleniach, jesieniach i śniegach.
Chłonie ją pieszy wędrowiec — z krańca do krańca trudno przejść.
I ptak nie przeleci tak łatwo, lecz samolot
w godzinę pochłonie tę przestrzeń — Ojczyznę zamknie w swój

kwadrat.

Ziemia trudnej jedności. Ziemia ludzi szukających własnych dróg.
Ziemia długiego podziału pośród ksiąŜąt jednego rodu.
Ziemia poddana wolności kaŜdego względem wszystkich.
Ziemia na koniec rozdarta przez ciąg prawie sześciu pokoleń,
rozdarta na mapach świata! a jakŜeŜ w losach swych synów!
Ziemia poprzez rozdarcie zjednoczona w sercach Polaków
jak Ŝadna.

Skąd wyrosło to imię, jakie otrzymał dla ludzi?
dla rodziców, dla rodu, dla stolicy biskupiej w Krakowie,
dla króla Bolesława zwanego Śmiałym i Szczodrym?
dla dwudziestego stulecia?

To imię.

272

273

MAGNIFICAT

(HYMN)

MAGNIFICAT

(HYMN)

274

My soul, magnify the glory of the Lord,
Father of great Poetry—and so good.

With wondrous rhythm he fortified my youth,
on an oak anvil he hammered out my song.

Resound, my soul, with the glory of the Lord
who made knowledge of angels, most kindly Maker.

Now at your heavenly banquet, I drain
a chalice with wine overflowing—your servant in prayer:
in gratitude for the angelic glow You lit for my youth
whittling its rough shape from the wood of a linden tree.

You omnipotent, the wondrous woodcarver of saints,
there are many oaks on my road, many birches.
I am a village field, a sunclad flower bed,
a young face jutting from the Tatra rocks.*

I bless your sowing with sunrise and sunset;
Sower, I am your soil—widely scatter your grain—
may a field of rye and a castle of spruce
grow from my youth cradled in yearning and pain.

Let happiness magnify You—a great mystery:
with primordial song you have stretched my lungs,

* A high mountain range in southern Poland.

275

Uwielbiaj, duszo moja, chwałę Pana twego,
Ojca wielkiej Poezji — tak bardzo dobrego.

On młodość moją rytmem cudnym obwarował,
On pieśń mą na dębowym kowadle ukował.

Rozebrzmij, duszo moja, chwałą Pana twego,
Sprawcy Wiedzy anielskiej — Sprawcy łaskawego.

Oto spełniam po brzegi winogradu kielich
przy uczcie Twej niebiańskiej — rozmodlony sługa —
wdzięcznością, Ŝeś mi młodość dziwnie rozanielił,
Ŝ

eś z lipowego pniaka kształt jędrny wystrugał.

Tyś jest najcudowniejszy, wszechmogący Świątkarz —
— pełno jest brzóz, na drodze mojej, pełno dębów —
Otom jest niwa wieśnia, podsłoneczna grządka,
otom jest młodociana grań tatrzańskich zrębów.

Błogosławię Twój posiew Wschodem i Zachodem —
Obsiewaj, Gospodarzu, niwę Twą sowicie,
Łanem niech będzie Ŝytnim, smreczynowym grodem
młodość rozkolebana tęsknotą i Ŝyciem.

Niech Cię uwielbi szczęście — wielka tajemnica,
Ŝ

eś mi tak pierś rozszerzył pierworodnym śpiewem,

276

made my face sink into the blue of the sky,
a shower of music falling on my strings—

and in this melody You came as Christ, a vision.

Look ahead, young Slav, look, the solstice fires!*

The sacred oak is still in leaf, your king has not withered,
but become for the people a lord and a priest.

Magnify the Lord, oh my soul, for your calm foreboding,
for Gothic yearning in spring's incantation,
for youth aflame—wine chalice of elation,
for autumn born in the likeness of heather and stubble.

Magnify Him for poetry, for joy and for pain:
the joy in mastering earth, gold, blue skies,
the passion of generations in words incarnate;
You will harvest this ripeness when it falls and dies.

The pain is evening sorrow of things half-uttered,
when beauty overwhelms us, and ecstasy is ours,
God bending to the harp—but on a rocky track
a sunbeam breaks, and words lose their power.

Words fail, and I am like a fallen angel,
a statue on marble pedestal—stone on stone—
but You breathed yearning into the marble arms,
the statue longs to take off—angel again.

And I magnify You also for the haven there is in You,
the reward for each song—day of holy quest,
for the joy that sings the hymn of motherhood,
the quiet word of fulfilment—Eli manifest!**

Father, be blessed for the angel's sorrow,
for the song that crushes falsehood, for the soul's inspired fight.
Break all love of words in us, and destroy
the puffed-up form parading like a fool.

* In the original Sobótka, a pagan festival corresponding to St. John's Eve, when water and

fire were celebrated.

** Eli, as in Christ's cry on the cross: Bit, Eli, lema sabachthani.

277

eś pozwolił w błękicie utonąć mym licom,

eś na struny me zesłał melodii ulewę,

eś w melodii tej zjawił się wizją — Chrystusem.

— Popatrz w przód, Słowianinie! — Sobótczane światła!
Nie opadł z liści święty dąb, król twój nie usechł,

ale się stał jak ludu władyka i kapłan.

Uwielbiaj Pana, duszo, za ciche przeczucie,
za wiosnę rozśpiewaną gotycką tęsknotą,
za młodość gorejącą — puchar winnych uciech,
za jesień smutnym ścierniom podobną i wrzosom.

Za poezję Go uwielb — za radość i boleść!

— Radość władania ziemią, błękitem i złotem,
Ŝ

e się we słowa wciela rozkosz, Ŝar pokoleń,

e zbierasz tę dojrzałość leŜącą pokotem.

Ból — to smutek wieczorny tych niewypowiedzeń,
gdy ogarnia nas Piękno falistą ekstazą,
Bóg się ku harfie skłania — lecz na skalnej miedzy
promień się łamie — mocy nie staje wyrazom,

słów nie staje, I jestem jak strącony anioł —

— posąg na kamienisku, marmurze cokołu;

aleś tęsknot tchnął w posąg i w strzelistość ramion,
Ŝ

e się zrywa, Ŝe pragnie. — Z tych jestem aniołów.

I jeszcze Cię uwielbię, bo w Tobie jest przystań,
nagroda za pieśń kaŜdą — dzień świętej idei —
i radość, rozśpiewana hymnem macierzyństwa,
słowem spełnienia cichym — Najpełniejszy Eli! *

Bądź błogosławion, Ojcze, za smutek anioła,
za walkę pieśni z kłamstwem, bój natchniony duszy —
— i miłość słowa wszelką zniwecz w nas i połam
i kształt, co jako człowiek głupi się napuszył.

* Eli, jak w okrzyku Chtystusa na krzyŜu: Eli, Eli, lema sabachthani.

278

A Slav troubadour, I walk Your roads and play

to maidens at the solstice, to shepherds with their flock,
but, wide as this vale, my song of prayer
I throw for You only, before your throne of oak.

Blessed are you, oh song among songs,
blessed the soul's sowing and the seeds of light.
Let my soul magnify Him who threw over my shoulders
princely satin, velvet's soft delight.

Blessed be the Carver-of-saints and prophet and Slav.
Have mercy on me, a publican inspired.
Magnify the Lord, oh my soul, in humble love
singing the hymn: Holy, Holy, Holy!

Now the song is one. Poetry, descend!

The seed like the soul yearns, insatiable.
May my road keep to the shade of oaks and birches,
and may my youthful harvest be pleasing to God.

Slav Book of yearning, on the last day resound
like brass, choirs of the resurrection
in virginal holy song, in poetry that bows
with the hymn of humanity—God's Magnificat.

Cracow, spring—summer, 1939

279

Chodzę po Twych gościńcach — słowiański trubadur —
przy sobótkach gram dziewom, pasterzom wśród owiec,

— ale pieśń rozmodloną, pieśń wielką jak padół
rzucam przed tron dębowy Jedynemu Tobie.

Błogosławionaś, pieśni pomiędzy pieśniami!
Błogosławione siejby mej duszy i światła!
Uwielbiaj, duszo moja, Tego, co aksamit
na moje rzucił barki i władczy atłas.

Błogosławiony Świątkarz, Słowianin i prorok —
Bądź mi miłościw — śpiewam, jak natchniony celnik —
Uwielbiaj, duszo moja, pieśnią i pokorą
Pana Twojego, hymnem: Święty, Święty, Święty!

Oto się pieśń jednoczy: Poezji — Poezji!

—

ziarno tęskni, jak dusza cierpiąca niedosyt —

—

by były me gościńce w cieniu dębów brzezin,

i były bogumiłe młodzieńcze pokosy.

— — — — — — — — — — — — — — — — — —

Słowiańska Księgo tęsknot! U kresu się rozdzwoń,
jak chórów zmartwychwstalnych mosięŜna muzyka,
pieśnią świętą, dziewiczą, poezją pokłonną
i hymnem człowieczeństwa — BoŜym Magnificat.

Kraków, 1939, wiosna-lato

280

Afterword

Many readers all over the world will probably read these poems without

knowing  anything  about  the  literary  works  of  Karol  Wojtyła,  but  well  aware
of  the  other  activities  of  this  famous  author.  They  will  often  read  the  poems
not  for  the  aesthetic  experience,  but  in  order  to  get  closer  to  the  outstanding
personality  and  to  approach  the  spiritual  reality  of  an  individual  whose
influence  on  recent  history  has  been  very  real  both  before,  during  and  since
the  break-up  of  the  communist  system  in  1989-1991.  The  readers  of
Wojtyła's  poetry  whose  motives  are  'non-artistic'  need  not  be  ashamed  of
this,  for  the  concept  of  literature  as  a  means  of  expression  for  great
individuals  has  a  long  and  respected  tradition.  It  would  not  be  an  over-
statement  to  say  that  such  an  approach  to  poetry  is  particularly  important
now,  when  in  postmodernist  literature  at  the  close  of  the  century  all
differences  are  blurred  and  the  writers'  personalities  are  watered  down.  It  is
increasingly  believed  that  art  develops  in  an  automatic  way,  and  that  literary
texts  are  produced  by  depersonalised  processes  which  transform  artistic
trends of the past, transform old styles, themes, plots and structural devices.

Therefore these poems are inseparable from their author, whose biograp-

hy  is  full  of  paradoxes;  this  essay  will  emphasise  two  of  the  most  important
ones.  First,  there  is  a  shocking  disparity  between  his  early  life  and  his  mature
life.  According  to  pragmatic,  secular  categories,  his  is  the  most  glorious  career
in  the  whole  of  Polish  history:  a  boy  from  a  poor  family  and  from  a  poor
country  has  become  the  most  popular  figure  of  the  late  twentieth  century.  It
all  started  in  an  unhappy  way,  in  the  shadow  of  the  death  of  his  loved  ones.
He  lost  his  mother  when  he  was  nine,  and  his  elder  brother  when  he  was
thirteen.  Then  came  World  War  II  and  the  collapse  of  the  Polish  State  when
he was nineteen, and the death of his father in early 1941.

The other paradox concerns the late discovery of his main vocation in

life. He has gained historical importance and fame within a religious

281

Posłowie

Wielu czytelników w świecie sięgnie po te utwory, nie wiedząc nic

o  literackiej  twórczości  Karola  Wojtyły,  za  to  znając  inne  dziedziny
aktywności  sławnego  Autora.  Często  motywacją  lektury  nie  będzie  prag-
nienie  estetycznego  przeŜycia,  ale  chęć  poznania  niezwykłej  osobowości,
wejścia  w  duchową  rzeczywistość  postaci  wpływającej  na  bieg  najnowszych
dziejów  —  uwaga  o  wpływie  na  historię  nie  jest  tylko  efektowną  figurą
retoryczną  po  rozpadzie  systemu  komunistycznego  w  latach  1989-1991.
Czytelnicy  Wojtyłowej  poezji  motywowani  „nieartystycznie"  nie  muszą  się
wstydzić,  gdyŜ  rozumienie  literatury  jako  ekspresji  wielkich  indywidualno-
ś

ci ma długą i czcigodną tradycję. Nie przesadzimy, twierdząc, Ŝe takie

podejście  do  poezji  jest  potrzebne  szczególnie  obecnie,  kiedy  w  postmoder-
nizmie  końca  stulecia  zacierają  się  wszelkie  róŜnice,  rozcieńczają  autorskie
osobowości.  Szerzy  się  przekonanie,  jakoby  sztuka  pomnaŜała  się  auto-
matycznie,  a  teksty  literackie  powstawały  dzięki  zdepersonalizowanym
procesom  przekształceń  artystycznych  nurtów  przeszłości,  transformacji  jej
stylów, tematów, fabuł, chwytów konstrukcyjnych.

Czytając te wiersze, nie oderwiemy się więc od ich twórcy, którego

biografia  pełna  jest  paradoksów:  zwrócimy  w  tym  szkicu  uwagę  na  dwa  dla
nas  teraz  najwaŜniejsze.  Najpierw  szokująca  niewspółmierność  początku
i  dojrzałych  faz  Ŝycia.  Oto  —  mówiąc  w  kategoriach  świeckich,  pragmatycz-
nych  —  najwspanialsza  kariera  w  dziejach  Polski.  Wyszedłszy  z  ubogiej
rodziny  i  ubogiego  kraju,  staje  się  najpopularniejszą  postacią  końca
XX  wieku.  A  zaczynało  się  pod  znakiem  nieszczęść,  w  cieniu  śmierci
najbliŜszych.  Utrata  matki,  gdy  kończył  dziewiąty  rok  Ŝycia,  starszego
brata  w  trzynastym  roku  Ŝycia  Karola,  wojna  i  upadek  polskiego  państwa,
kiedy miał dziewiętnaście lat, oraz śmierć ojca na początku 1941 roku.

Drugi paradoks polega na późnym odkryciu podstawowego powołania

yciowego. Historyczne znaczenie i sławę zyskał bowiem w ramach

282

community,  owing  to  his  religious  and  social  activity.  Yet  in  terms  of
chronology,  Karol  Wojtyła's  first  vocation  was  art.  Already  as  a  child,  when
he  lived  in  Wadowice,  a  small  town  at  the  foot  of  the  West  Carpathians,  he
wrote  literary  texts  and  participated  in  theatrical  events.  He  took  part  in
performances  presented  on  the  stage  of  the  Catholic  House  and  in  the
school  theatre,  where  he  was  both  an  actor  and  the  director's  assistant.  He
performed  in  the  classical  Polish  plays  and  in  stagings  of  St.  John's
Apocalypse and Dante's Divine Comedy.

Wojtyła's first published text appeared in 1933 in Dzwoneczek, a sup-

plement  to  the  Cracow  weekly  Dzwon  Niedzielny.  He  already  wrote  poetry
when  he  was  at  secondary  school,  but  it  was  not  published.  Probably  his
first  poetry  volume  was  The  Beskidy  Ballads;  the  poems  are  mentioned  in  his
correspondence  and  in  the  recollections  of  his  school  and  university  friends.
Those  who  attended  Karol  Wojtyła's  poetry  readings  remember  the  poems
as  ballads  with  dramatic  plots  and  themes  taken  from  the  folklore  of  the
Beskidy  Mountains.  A  female  friend  described  them  thus:  'ballads  in  the
Skamander  Group  manner,  with  folk  and  legendary  motifs',  written  in
traditional form, with Marian motifs.

The poet himself remembered his early writings after many years, when

he  was  already  the  Pope,  in  the  light  of  his  later  career:  'At  that  stage  in  my
life,  my  religious  vocation  was  still  ahead,  although  many  people  around  me
thought  that  I  could  enter  a  theological  seminary...  What  seemed  to  matter
most  then  was  my  fascination  with  literature,  and  particularly  with  drama  and
theatre'.

He gained a wider knowledge and intensified his literary work when, in

the  autumn  1938,  he  began  to  study  Polish  literature  at  the  Jagiellonian
University.  Here,  the  young  man  from  Wadowice  had  the  opportunity  to
meet  the  eminent  Cracow  scholars:  Kołaczkowski,  Nitsch,  Pigoń,  Wyka,  and
among  his  fellow-students  were  many  whose  futures  lay  in  writing,
journalism  and  the  theatre.  He  had  his  first  public  poetry  readings  and  took
part in theatre performances in 1939 when he joined Studio 39, a kind of

More information on the life of Karol Wojtyła is available in the following books:

A. Boniecki, Kalendarium Ŝycia Karola Wojtyły, Kraków 1983; Młodzieńcze lata Karola Wojtyły.
Wspomnienia, ed. by J. Kydryński, Kraków 1990; J, Szczypka, Jan Paweł II, Rodowód, War-
szawa 1991.

Jan Paweł II, Dar i tajemnica. W pięćdziesiątą rocznicę moich święceń kapłańskich, Kraków

1996, p. 9.

283

religijnej  wspólnoty,  dzięki  swej  działalności  o  charakterze  sakralnym
i  społecznym.  Natomiast  chronologicznie  pierwszym  powołaniem  Karola
Wojtyły  było  powołanie  artystyczne.  JuŜ  w  dzieciństwie,  spędzonym
w  Wadowicach,  miasteczku  na  pogórzu  zachodnich  Karpat,  bohater  niniej-
szego  tekstu  pisał  utwory  literackie  i  uczestniczył  w  Ŝyciu  teatralnym.  Brał
udział  w  przedstawieniach  organizowanych  na  scenie  Domu  Katolickiego
i  szkolnego  teatru,  gdzie  występował  jako  aktor,  a  nawet  pomocnik
reŜysera.  Grał  w  sztukach  klasyków  polskiej  literatury  oraz  w  przed-
stawieniach Apokalipsy św. Jana, w Boskiej Komedii Dantego.

Debiut pisarski Wojtyły miał miejsce w 1933 roku na łamach „Dzwo-

neczka", dodatku do krakowskiego tygodnika „Dzwon Niedzielny". Pisał
wiersze juŜ w okresie nauki w szkołach średnich, lecz wtedy nie były
drukowane.

Prawdopodobnie

pierwszym

zbiorem

poetyckich

utworów

były  Ballady  beskidzkie,  wiadomości  o  nich  znajdujemy  w  korespondencji
autora  oraz  we  wspomnieniach  kolegów  szkolnych  i  uniwersyteckich.
Uczestnicy  pierwszych  wieczorów  autorskich  Karola  Wojtyły  wspominają
po  latach  te  utwory  jako  ballady  o  tematyce  zaczerpniętej  z  folkloru
Beskidów,  z  dramatyczną  akcją,  a  jedna  z  koleŜanek  określiła  je  na-
stępująco:  „ballady  typu  skamandrycznego,  o  motywach  ludowo-legendar-
nych", tradycyjne w formie, z motywami maryjnymi

Sam pisarz wspominał po latach — juŜ jako papieŜ — swe początki

w  optyce  wyboru  drogi  Ŝyciowej:  „Na  tamtym  etapie  Ŝycia  moje  powołanie
kapłańskie  jeszcze  nie  dojrzało,  chociaŜ  wielu  z  mojego  otoczenia  przypusz-
czało,  Ŝe  mógłbym  pójść  do  seminarium  duchownego.  [...]  W  tamtym
okresie  decydujące  wydawało  mi  się  nade  wszystko  zamiłowanie  do  literatu-
ry, a w szczególności do literatury dramatycznej i do teatru"

Pogłębieniu wiedzy oraz intensyfikacji twórczości literackiej sprzyjało

rozpoczęcie  polonistycznych  studiów  na  Uniwersytecie  Jagiellońskim  od
jesieni  1938  roku.  Młodzieniec  z  Wadowic  mógł  kontaktować  się  wtedy
z  wybitnymi  uczonymi  krakowskimi:  Kołaczkowskim,  Nitschem,  Pigoniem,
Wyką,  wśród  jego  kolegów-studentów  byli  przyszli  pisarze,  dziennikarze,
ludzie  teatru.  Wówczas  odbywały  się  pierwsze  spotkania  autorskie  Karola
Wojtyły,  a  takŜe  występy  w  spektaklach  teatralnych,  poniewaŜ  w  roku
wybuchu II wojny światowej uczestniczył w pracach „Studia 39", rodzaju

Więcej informacji o Ŝyciu Karola Wojtyły moŜna znaleźć w następujących ksiąŜkach:

A. Boniecki, Kalendarium Ŝycia Karola Wojtyły, Kraków 1983; Młodzieńcze lata Karola Woj-
tyły. Wspomnienia, oprać. J. Kydryński, Kraków 1990; J. Szczypka, Jan Paweł II. Rodowód,
Warszawa 1991.

Jan Paweł II, Dar i tajemnica. W pięćdziesiątą rocznicę moich święceń kapłańskich, Kraków

1996, s. 9.

284

drama school organised at the Cracow Theatre Confraternity. From 1940
he worked with the famous actor and director Juliusz Osterwa, and with
Mieczysław Kotlarczyk, the founder of the Rhapsodic Theatre.

In his autobiography, written over half a century later, John Paul II

remembered  his  youth:  'As  for  my  studies,  I  wish  to  emphasise  that  my
choice  of  Polish  literature  was  motivated  by  my  clear  intention  to  study
literature.  However,  already  in  the  first  year  of  my  studies  I  became
interested  in  language.  ...  It  introduced  me  into  a  completely  new  dimen-
sion,  not  to  say,  into  the  mystery  of  language....  Later  I  understood  that  the
study  of  Polish  literature  had  prepared  me  for  another  line  of  study  and
interest, I mean, philosophy and theology'.

In spring 1939 the young poet completed a volume of poetry entitled

A Slav Book, also known as The Renaissance Psalter, which contained the
earliest of his known literary texts. Seventeen sonnets, four longer poems
and notes to The Psalter: A Slav Book were published in 1995 and 1996.

Building the structure of A Slav Book, young Karol Wojtyła must have

remembered  the  proverb  'John  has  already  baptised  all  the  waters,  so  you
will  not  suffer  any  loss'.  A  freshman  in  Polish  literature,  he  decided  to
combine  various  trends  in  the  national  tradition:  the  values  of  Western
Christianity,  native  Slav  heritage  and  classical  elements.  This  pointed  early
on  to  one  of  the  major  characteristics  in  the  writing  and  activity  of  Wojtyła
(and  later  of  John  Paul  II),  namely  his  attempt  to  synthesise  different
cultural  patterns,  his  preference  for  dialogue  based  on  the  firm  ground  of
his  own  beliefs,  his  ability  to  employ  various  styles  and  to  assume  various
social roles.

In Wojtyła's youthful poems we encounter Slav images and themes:

black  furrows  of  'honey-wheaten'  soil,  green  trees  and  the  'wheaten'
country,  and  particularly  old  customs  going  back  to  pre-Christian  rituals,
which  were  performed  during  the  night  of  the  summer  solstice  in  order  to
ensure  a  good  harvest,  good  health  and  prosperity  to  participants.  The
Catholic  Church  tried  to  christianise  those  rituals  by  associating  them  with
the  feast  of  St  John  the  Baptist,  on  24  June,  when  people  sing  and  dance,
leap  over  bonfires,  cast  medicinal  herbs  into  fire,  and  float  wreaths  of
flowers  on  water  in  order  to  prevent  floods  from  destroying  their  fields  and
houses.  In  Karol  Wojtyła's  early  sonnets  there  are  scenes  of  rites  which
dearly have a pagan origin:

Op. cit., pp. 10-11.

285

szkoły dramatycznej zorganizowanej przy Krakowskiej Konfraterni Teatral-
nej. Od 1940 roku współpracował z Juliuszem Osterwą i Mieczysławem
Kotłarczykiem, twórcą Teatru Rapsodycznego.

Oddajmy znów głos Janowi Pawłowi II, wspominającemu lata młodości

w  autobiografii  spisanej  ponad  pół  wieku  później;  „W  związku  ze  studiami
pragnę  podkreślić,  Ŝe  mój  wybór  polonistyki  był  umotywowany  wyraźnym
nastawieniem  na  studiowanie  literatury.  JednakŜe  juŜ  pierwszy  rok  studiów
skierował  moją  uwagę  w  stronę  języka.  [...]  To  wprowadziło  mnie  w  zupeł-
nie  nowe  wymiary,  Ŝeby  nie  powiedzieć  w  misterium  języka.  [...]  Później
zrozumiałem,  Ŝe  te  studia  polonistyczne  przygotowywały  we  mnie  grunt
pod  inny  kierunek  zainteresowań  i  studiów:  mam  na  myśli  filozofię
i teologię"

Wiosną 1939 roku młody poeta ukończył pracę nad zbiorem utworów

poetyckich  Księga  Słowiańska  (inny  tytuł  Psałterz  renesansowy),  z  którego
pochodzą  pierwsze  znane  nam  teksty  literackie.  Siedemnaście  sonetów,
cztery  dłuŜsze  utwory  i  Przypisy  do  „Psałterza  —  Księgi  Słowiańskiej"  opubli-
kowano w 1995 i 1996 roku.

Młody Karol Wojtyła, tworząc architektonikę Księgi Słowiańskiej, zapew-

ne  pamiętał  przysłowie  „JuŜ  Jan  ochrzcił  wszystkie  wody,  odtąd  wam  nie
będzie  szkody".  Poeta-student  pierwszego  roku  polonistyki  postanowił
połączyć  rozmaite  nurty  narodowej  tradycji  —  wartości  zachodniego
chrześcijaństwa,  rodzimą  słowiańskość,  pierwiastki  antyczne.  JuŜ  wtedy
pojawiła  się  jedna  z  głównych  tendencji  pisarstwa  i  działalności  Wojtyły
(a  później  takŜe  Jana  Pawła  II),  jaką  jest  dąŜenie  do  syntezy  odmiennych
wzorów  kultury,  zamiłowanie  do  dialogu  oparte  na  mocnym  fundamencie
własnych  przekonań,  umiejętność  mówienia  róŜnymi  stylami  oraz  wciela-
nia się w rozmaite role społeczne.

W młodzieńczych wierszach Wojtyły widzimy obrazy zbudowane z ele-

mentów  słowiańskości:  czarne  bruzdy  „miodopszennej"  roli,  zielone  drze-
wa  i  „pszeniczny"  kraj,  a  przede  wszystkim  sobótkowe  zwyczaje,  będące
pozostałością  przedchrześcijańskich  obrzędów,  spełnianych  w  noc  letniego
przesilenia,  mające  zapewnić  dobre  plony,  zdrowie  i  powodzenie  zawodo-
we  uczestnikom.  Kościół  katolicki  starał  się  przez  wieki  schrystianizować  te
rytuały,  lokalizując  je  w  święto  Jana  Chrzciciela,  24  czerwca,  kiedy  od-
bywają  się  tańce  i  śpiewy,  uczestnicy  skaczą  przez  ogniska  i  rzucają  w  ogień
lecznicze  zioła,  puszczają  na  wodę  wianki,  by  powodzie  nie  szkodziły
ludzkim  domostwom  i  polom.  We  wczesnych  sonetach  Karola  Wojtyły
pojawiają się sceny misteriów o rodowodzie pogańskim:

Op. cit, s. 10-11.

286

Solstice nights are approaching. They approach with joy and spring.
From underneath linden trees you can take a full view of human happiness.
Red solstice love...The mountains will doze off in flames,
like statues of legendary princes, like ghosts of a better sunrise.

But the next stanza evokes Christ, also referred to as 'the White Guest of

Yearning', who is invited to stop among the participants of the merry rites:

On such nights — on such solstice nights — Renaissance nights —

we invite You from flower-bedecked shrines, from statues and from temples,

into the huge congregation of yearning souls, under the star-studded firmament,

to the great feast of awaiting bee-keepers, woodcarvers and potters.

(Sonnet XII)

Many  poems  express  belief  in  the  value  and  power  of  the  Slav  elements  of
the  Polish  ethos.  The  lyric  subject,  referred  to  as  'a  Slav  troubadour',
repeatedly  extols  the  Slav  soul,  clearly  much  idealised.  What  follows  is  the
merger of Polishness with Christianity:

My Slav soul — you mean gazing at Beauty,
and desire for Paradise — from eternal anxiety —
(Sonnet VIII)

by longing and the will for Beauty you gain heavenly splendour.

My Slav soul! The eternal dreamer!
You solstice fire — woody — suppliant — riverside.
(Sonnet IX)

Raise, O, Slav soul, the Ark of Divine Revelations,

and with the light of roadside crosses visit the thirsty epoch.
(Sonnet XV)

However, it would be wrong to interpret these texts as a neo-pagan

manifesto of the type not infrequent in Poland in the 1920s and 1930s. The
Slav primitive values are permeated with Christian axiology:

O, soul, born of freedom, carve out Messianic might
and breathe it into the psalms of Love — into the Renaissance Psalter!

And rise in a new incarnation, O, eternal Beatrice,
and light up our road to Love with a Slav rush-light!
(Sonnet XI)

Karol Wojtyła's early poems quoted after: K. Wojtyła, Psałterz — Księga Słowiańska, ed. by

S. Dziedzic, Kraków 1996.

287

Wieczory idą kupalne. Weselem idą i wiosną.
Spod lip się moŜna szczęściu ludzkiemu napatrzeć do syta.
Czerwień miłosna — kupalna... Góry w płomieniach posną,
jak posągi lechickich władyków, jak widma lepszych świtań

Ale juŜ w sąsiedniej strofie przywoływany jest Chrystus, nazywany teŜ

„Białym Gościem Upragnień", zapraszany do zatrzymania się wśród uczest-
ników radosnych obrzędów:

W takie noce — w takie noce kupalne — renesansowe noce
zapraszamy Cię z kwietnych kapliczek, z wowrowych świątków i z tumów
w wielki zbór dusz tęskniących, pod stropy gwiezdnych złoceń,
na święto oczekiwania bartników, świątkarzy i zdunów.
(sonet XII)

W wielu utworach przebija wiara w wartość i moc słowiańskich

pierwiastków polskiego etosu. Podmiot liryczny, nazwany „słowiańskim
trubadurem", wielokrotnie powtarza pochwałę słowiańskiej duszy, wyraź-
nie idealizowanej. Następuje ścisłe połączenie polskości z chrześcijaństwem:

Słowiańska duszo moja — tyś jest wpatrzeniem w Piękno
i jesteś Ŝądzą Raju — z wieczystych nieukojeń — —
(sonet VIII)

tęsknotą i wolą Piękna niebiański ściągasz przepych.

Słowiańska duszo moja! Marzycielko odwieczna!
Ty sobótko — podleśna — omodlna — przyrzeczna.
(sonet IX)

Podźwignij — o duszo słowiańska tę Arkę BoŜych Objawień,
jasnością przydroŜnych krzyŜów spragnioną erę nawiedź.
(sonet XV)

Myliłby się jednak ten, kto widziałby w tych tekstach manifest neopo-

gański, jeden z tych, jakie zresztą pojawiały się i w Polsce w międzywojen-
nym dwudziestoleciu. Słowiańską pierwotność przesyca autor chrześcijań-
ską aksjologią:

Duszo z wolności wyrosła, moc mesyjańską wyrzeźb
i zaklnij w psalmy Miłości — w renesansowy psałterz!

I powstań wcieleniem nowym — odwieczna Beatrycze —
drogę nam ku Miłości słowiańskim oświeć zniczem!
(sonet XI)

Cytaty młodzieńczych utworów Karola Wojtyły za: K. Wojtyła, Psałterz — Księga

Słowiańska, oprac. S. Dziedzic, Kraków 1996.

288

Human sincere prayer will soar up on the wings of longing —
it is time for awaiting the Spirit for man, every day,
for the hearts of the solstice fires, and for people, bound together by longing in the Word.
(Sonnet XIV)

The author of The Renaissance Psalter not only combines paganism with

Christianity and the present with the remote past, but introduces also
ancient Greek elements:

From Wawel Hill to the Acropolis! I bind souls with unity — ...
After centuries, diamond crosses above the Acropolis,
Christ's incarnation into Doric and Ionic forms
(Sonnet XI)

What follows is a bold and then novel juxtaposition of the Franciscan

and  Dionysian  motifs;  thus  St.  Francis  of  Assisi  becomes  'a  magnate  in
a  habit',  while  Dionysos  is  not  so  much  'a  lecherous  god'  but  someone  who
'has  set  ajar  to  us  the  gates  of  the  mysteries'  ('Feast').  Both  figures  signify
artists  who  are  close  to  the  sacrum  sphere.  Yet  it  is  not  only  religion  that  has
been  brought  closer  to  art,  for  the  opposite  dynamism  has  also  been
introduced,  and  artistic  categories  have  entered  the  area  of  religious  ideas.
In  the  longer  poems  of  the  hymn  type  in  the  first  poetry  volume  by  Wojtyła
we  know  today,  God  is  sometimes  represented  as  an  artist:  'the  Almighty
Sculptor',  'the  Father  of  great  Poetry',  'the  Omnipotent  Carver  of  holy
figures'.

The dominant aesthetic is characteristic not only of the ideology of the

young  poet,  it  also  defines  the  language  of  his  poetry.  This  is  evident  in  his
choice  of  poetic  genres  —  the  sonnet,  hymn  and  song  —  while  in  the
post-war  period  he  wrote  treatises  and  longer  poems.  Still  another  feature
distinguishes  the  philosophy  of  the  young  author  from  his  later  and  better
known  writings.  This  is  his  spontaneous  affirmation  of  life,  and  praise  of  the
natural  order  and  man's  harmonious  co-existence  with  nature.  Late-twen-
tieth  century  readers  know  the  writer  as  an  old  man,  afflicted  by  illness  and
worried  about  the  fate  of  humankind,  which  is  touched  with  madness,
plagued  with  misfortunes,  and  often  refuses  to  recognise  God's  laws.
Therefore  it  is  surprising  to  read  now  his  youthful  expressions  of  joy  and
the  poetry  which  is  sometimes  close  to  vitalism  displayed  in  the  first  poetry
volume by Kazimierz Wierzyński, Spring and Wine. For instance:

Now at your heavenly banquet, I drain

a chalice with wine overflowing — your servant in prayer:
in gratitude for the angelic glow You lit for my youth

289

Tęsknotą wystrzeli ludzkości modlitwa coraz szczersza —
Na Ducha oczekiwaniem jest era i co dzień i człowiek,
serca sobótek i ludzie, zbratani tęsknotą w Słowie,
(sonet XIV)

Twórca Psałterza renesansowego łączy nie tylko pogańskość z chrystianiz-

mem i współczesność z dawnymi epokami, ale wprowadza teŜ elementy
staro greckie:

Z Wawelu po Akropole! Jednością duchy bratam — [...]
Po wiekach dyjamentowe nad Akropolem krzyŜe,
wcielenie Chrystusowe w doryckie, jońskie kształty — [...]
(sonet XI)

Następuje śmiałe i szczególnie wówczas oryginalne zestawienie moty-

wów  franciszkańskich  z  dioruzyjskimi,  św.  Franciszek  z  AsyŜu  staje  się  tu
„karmazynem  w  habicie".  Natomiast  Dionizos  jest  nie  tyle  „rozpustnym
boŜkiem",  ile  kimś,  kto  „misteriów  wrota  nam  uchylił"  (Biesiada...).  Obie
przywołane  postaci  są  wzorami  artystów  bliskich  sferze  sacrum.  Ale  nie
tylko  religia  została  zbliŜona  do  sztuki,  istnieje  równieŜ  dynamika  przeciw-
nie  ukierunkowana.  Kategorie  artystyczne  wkraczają  na  teren  wyobraŜeń
religijnych.  W  dłuŜszych  utworach  hymnicznych  pierwszego  ze  znanych
nam  tomów  poetyckich  Wojtyły  Bóg  przedstawiany  bywa  jako  artysta:
„Rzeźbiarz  Wszechmocny",  „Ojciec  wielkiej  Poezji",  „najcudowniejszy,
wszechmogący Świątkarz".

Estetyczna dominanta stanowi cechę charakterystyczną nie tylko wars-

twy  ideowej  wczesnej  twórczości  naszego  Autora,  określa  równieŜ  język
poetycki.  Świadczy  o  tym  juŜ  wybór  uprawianych  wówczas  gatunków  —
sonetu,  hymnu,  pieśni,  gdy  po  wojnie  pisze  traktaty  i  poematy.  Jeszcze
jedna  jakość  filozofii  młodziutkiego  pisarza  zwraca  uwagę  na  tle  później-
szej,  lepiej  znanej  twórczości.  Wspomnijmy  o  Ŝywiołowej  afirmacji  bytu,
pochwale  ładu  panującego  w  naturze  i  harmonijnego  współistnienia  czło-
wieka  z  przyrodą.  Czytelnicy  z  końca  XX  stulecia  znają  tego  pisarza  jako
starca  nękanego  chorobami,  zatroskanego  o  los  ludzkości:  nieco  szalonej,
trapionej  nieszczęściami,  w  części  zbuntowanej  przeciw  prawom  BoŜym.
Dlatego  trochę  zaskakują  czytane  teraz  młodzieńcze  wybuchy  radości,
liryka  miejscami  bliska  witalizmowi  Wierzyńskiego  z  debiutanckiego  tomu
Wiosna i wino:

Oto spełniam po brzegi winogradu kielich
przy uczcie Twej niebiańskiej — rozmodlony sługa —

wdzięcznością, Ŝeś mi młodość dziwnie rozanielił,

290

whittling its rough shape from the wood of a linden tree. ...
my youth cradled in yearning and pain ...
Let my soul magnify Him who threw over my shoulders

princely satin, velvet's soft delight. ...
Now the song is one. Poetry, descend!

('Magnificat', Hymn; transl. by Jerzy Peterkiewicz)

The poem 'Mousike' is a manifesto of the joy of human life and artistic

creativity.  Hence  the  concept  of  art  as  the  multiplier  of  beauty  and  the  giver
of  happiness,  hence  the  images  of  spiritual  and  musical  nature,  as  for
instance  in  the  metaphor:  'the  tabernacle  of  earth'.  Here  are  examples  of
some  characteristic  poetic  formulations:  'God  listens  to  joy',  'they  will  play
with  you  glorifying  the  Lord,  the  beetles,  the  nightingales,  and  the
bumble-bees',  'singer  ...  pour  joy  onto  strings  as  a  gift,  and  squander  the
happiness of melody'.

In his pre-war poetry Karol Wojtyła chose as his most fundamental

values: love, freedom, and beauty. In his later writings he will come closer
to the classical triad: truth-good-beauty, and still later, particularly as Pope,
he will be most interested in good and truth:

I, a Slav magnate,
who has put my truth in Love, Freedom and Beauty.
('Feast')

this most strange truth about the Word,
which is both Love and liberation.
(The Word-Logos' XXVIII)

One remarkable concept, inspired by the idea of the earlier poet Norwid,

is  particularly  worth  mentioning.  In  his  notes  to  The  Renaissance  Psalter:
A  Slav  Book,  Wojtyła  states  that  'the  Gothic  and  the  Renaissance,  taken
separately,  are  exclusive;  taken  together,  they  are  harmony'.  The  Gothic  is
soaring,  its  dynamic  is  vertical,  while  the  Renaissance  dynamic  is  horizontal;
but  from  the  crossing  of  the  horizontal  and  vertical  lines  the  figure  of  the
cross  emerges  —  'the  most  magnificent  shape.  I  say  it,  both  as  a  Christian
and a Pole'.

The first outline of Karol Wojtyła's artistic programme can be found in

his  letter  to  Mieczysław  Kotlarczyk,  written  in  mid-November  1939.  Having
read  his  student  poetry,  we  are  not  surprised  to  find  his  views  expressed  in
a  letter  to  a  friend:  'Latin  Polishness  based  on  Christianity  is  a  mighty  force,
the  realm  of  the  spirit,  the  idea  worthy  of  most  passionate  love....  our  art  is
of our Nation and for our Nation'. His correspondence with Kotlarczyk

291

eś z lipowego pniaka kształt jędrny wystrugał. [...]

młodość rozkolebana tęsknotą i Ŝyciem. [...]
Uwielbiaj, duszo moja. Tego, co aksamit
na moje rzucił barki i władyczy atłas. [...]
— hymn jeden niechaj będzie: Poezji! Poezji!
(Magnificat [Hymn])

Z kolei Mousike to istny manifest radości ludzkiego Ŝycia i twórczości

artystycznej. Stąd koncepcja sztuki jako pomnoŜycielki piękna i dawczyni
szczęścia i stąd obrazy przyrody uduchowionej i umuzycznionej, np.
metafora

„tabernaculum

ziemi".

Wybierzmy

charakterystyczne

formuły

poetyckie tego nurtu: „Radości Pan Bóg słucha", „grać z wami będą na
chwałę Panu // i chrząszcze, słowiki i trzmiele", „śpiewaku [...] radość
strunom lej w podarunku // i szafuj szczęściem tonów".

W przedwojennej fazie twórczości wybiera Karol Wojtyła następu-

jące  podstawowe  wartości:  miłość,  wolność  i  piękno.  W  późniejszych
dziełach  bliŜszy  będzie  Autor  klasycznej  triadzie  prawda-dobro-piękno,
a  z  czasem  —  zwłaszcza  jako  papieŜ  —  zainteresuje  się  głównie  prawdą
i dobrem:

słowiański karmazyn,
com Miłości, Wolności i Pięknu zaufał.
(Biesiada...)

tę przedziwną prawdę o Słowie,
co jest Miłością i Wyzwoleniem.
(Słowo-Logos XXVIII)

Zwróćmy jeszcze uwagę na piękny koncept, na pewno będący kon-

tynuacją  Norwidowego  pomysłu.  W  Przypisach  do  Psałterza-Księgi  Słowiań-
skiej  zauwaŜa  Autor,  iŜ  „gotyk  i  renesans  z  osobna  wyłącznością  są:  wespół
tworzą  harmonię".  Gotyk  jest  strzelisty,  jego  siłą  kierunkową  jest  pion,  za  to
renesans  ma  dynamikę  poziomą,  a  z  przecięcia  linii  horyzontalnej  i  wer-
tykalnej  powstaje  figura  krzyŜa  —  „Najwspanialszy  z  tego  kształt.  Mówię
to — Ŝem Chrześcijanin i, Ŝem Polak".

Pierwszy

zarys

dyskursywnie

wyłoŜonego

programu

artystycznego

Karola  Wojtyły  znajdujemy  w  liście  do  Mieczysława  Kotlarczyka  z  połowy
listopada  1939  roku.  Po  zapoznaniu  się  z  poezją  okresu  studenckiego  nie
dziwią  nas  wyraŜone  w  liście  do  przyjaciela  poglądy:  „Polskość  łacińska
w  oparciu  o  chrystianizm  jest  siłą  ogromną,  królestwem  ducha,  ideą
ukochania  godną  najwyŜszego.  [...]  sztuka  nasza  z  naszego  jest  Narodu  i  dla
naszego Narodu". W korespondencji z Kotlarczykiem znajdujemy informa-

292

contains  information  concerning  the  literary  tradition  which  the  young  poet
most  identified  with:  the  works  of  the  great  Polish  Romantic  poets,  the
philosophy  of  Cyprian  Kamil  Norwid,  the  poetry  of  Jan  Kasprowicz,  the
theatre  of  Stanisław  Wyspiański.  Wojtyła  also  formulated  a  concept  of  art
which  had  a  religious  dimension,  and  which  added  the  metaphysical  to  the
realistic  and  ludic  conventions,  art  which  was  'a  guide  on  the  way  to  God'.
Mentioning  the  project  for  the  theatre  designed  by  Kotlarczyk,  he  defined
the  aesthetic  principles  which  were  to  be  always  present  in  his  pronoun-
cements  on  the  subject  of  art:  'I  would  like  to  co-create  [the  theatre]  very
much,  for  it  would  be  different  from  other  ones,  and  it  would  not  break
a  man,  but  raise  and  inspire  him,  it  would  not  corrupt  him,  but  transform
him into an angelic being'.

In many pronouncements by Wojtyła — as Bishop, Cardinal and Pope —

the  problems  of  the  relationship  of  art  and  religion  are  considered.  In  his
opinion,  artistic  communication  —  like  all  other  communication  —  should
express  the  ideas  of  free  individuals  and  societies;  therefore  it  should  not  be
controlled  by  any  political  or  financial  power.  Those  who  create  culture
'must  take  into  account  the  culture  of  a  nation  and  its  history'  (speech  at  the
UNESCO  Centre,  Paris,  2  June  1980).  John  Paul  II  appreciates  modern  art  and
recognises  it  as  a  partner  for  the  Catholic  Church  in  the  activities  which  liberate
human  beings,  and  which  aim  at  the  integrity  and  productive  autonomy  of
individuals  and  communities.  The  Pope  acknowledges  the  contribution  of
artists  in  establishing  a  space  for  freedom,  which  he  understands  as  liberation
from  hedonistic  compulsion  to  consume,  from  relentless  pursuit  of  success,  and
from reducing a person to the function he or she performs.

However, John Paul II also sees the negative side of modern art — he

speaks  and  writes  about  it  openly,  for  dialogue  with  artists  must  be  sincere.
Ascertaining  the  presence  of  a  large  number  of  works  of  art  which  express
fascination  with  evil  and  are  biased  towards  overwhelming  criticism,  he
appeals  to  artists  to  balance  cruelty  and  pessimism  in  presenting  the  human
condition  by  focusing  on  other  values.  Both  with  words  and  the  testimony
of  his  own  life,  he  proves  the  reality  of  grace,  good,  redemption,  and  the
truth  of  God's  love  and  salvation.  The  ideas  he  presented  to  a  group  of
artists  and  journalists  in  Munich  on  19  November  1980  are  particularly
memorable:  'Beauty  seems  to  be  a  category  that  is  increasingly  forced  out
from art, to be replaced by the presentation of man in his negative aspects,

Karol Wojtyła's letter to M. Kotlarczyk, 14 November 1939, quoted after: Z. Kotlar-

czykowa, 'Wiosna przyniosła mi te myśli', in: K. Wojtyła, Sonety. Magnificat, ed. by S. Dziedzic,
Kraków 1995.

293

cje  o  najbliŜszej  młodemu  pisarzowi  tradycji  literackiej:  dziełach  wielkich
romantyków,  filozofii  Norwida,  poezji  Kasprowicza,  teatrze  Wyspiańskiego.
Sformułował  teŜ  koncepcję  sztuki  o  wymiarze  sakralnym,  konwencje
realistyczne  i  zabawowe  uzupełniającą  o  wymiar  metafizyczny,  sztuki
„przewodniczki  na  drodze  ku  Bogu".  Wspominając  o  projekcie  teatru
Kotlarczyka,  zapisał  załoŜenia  estetyczne  stale  odtąd  obecne  w  wypowie-
dziach  na  tematy  artystyczne:  „chciałbym  go  [teatr]  koniecznie  współ-
tworzyć,  bo  on  byłby  róŜny  od  wszystkich  [...]  i  nie  łamałby  człowieka,  ale
podnosił i zapalał, i nie psuł, ale przeanielał"

W wielu wypowiedziach biskupa, kardynała, papieŜa Wojtyły roz-

waŜane  są  problemy  związków  sztuki  i  religii.  Wedle  niego  komunikacja
artystyczna  —  jak  wszelka  inna  —  powinna  być  ekspresją  wolnych  osób
i  społeczeństw:  dlatego  nie  moŜe  podlegać  ośrodkom  władzy  politycznej
czy  finansowej.  Twórcy  kultury  „muszą  liczyć  się  z  kulturą  narodu  i  jego
historią"  (przemówienie  w  UNESCO,  ParyŜ  2  VI  1980).  Jan  Paweł  II  docenia
współczesną  sztukę  i  akceptuje  jej  partnerstwo  z  Kościołem  katolickim
w  działaniach  wyzwalających  człowieka,  prowadzących  do  integralności
oraz  owocnej  niezaleŜności  jednostek  i  wspólnot.  PapieŜ  widzi  zasługi
artystów  w  budowaniu  przestrzeni  wolności,  rozumiejąc  przez  to  wy-
swobodzenie  od  przymusu  hedonistycznego  konsumowania,  dąŜenia  do
sukcesu  za  wszelką  cenę,  redukowania  osoby  do  pełnionej  przez  nią
funkcji.

JednakŜe Jan Paweł II dostrzega równieŜ złe strony nowoczesnej sztu-

ki  —  mówi  i  pisze  o  nich  otwarcie,  gdyŜ  dialog  z  twórcami  musi  być
szczery.  Konstatując  istnienie  rozległego  nurtu  dzieł  zafascynowanych
złem,  jednostronnie  krytycznych,  wzywa  do  równowaŜenia  okrucieństwa
i  pesymizmu  w  przedstawianiu  ludzkiego  losu  innymi  jakościami.  Potwier-
dza  słowem  i  świadectwem  własnego  Ŝycia  realność  łaski,  dobra,  od-
kupienia,  prawdy  o  BoŜej  miłości  i  zbawieniu.  Warte  przypomnienia  są
zwłaszcza  jego  myśli  przekazane  artystom  i  dziennikarzom  w  Monachium
19  listopada  1980  roku:  „Piękno  wydaje  się  być  kategorią  wypieraną  ze
sztuki  na  rzecz  ukazywania  człowieka  w  jego  negatywności,  w  jego
sprzecznościach, w jego zbłąkaniu bez wyjścia, w braku jakiegokolwiek

List K. Wojtyły do M. Kotlarczyka z 14 listopada 1939 roku. Cyt za: Z. Kotlarczykowa,

Wiosna przyniosła mi te myśli, w: K. Wojtyła, Sonety. Magnificat, do druku podał i posłowiem
opatrzył S. Dziedzic, Kraków 1995.

294

in his contradictions, in his hopeless blundering, in his meaningless
situation. This seems to be the current version of ecce homo. The so called
"sound world" has become the subject of derision and cynicism.'

It must be added that the achievement of modern art has been similarly

viewed,  dispassionately  and  reservedly,  by  other  leading  Polish  artists.
Zbigniew  Herbert  has  chosen  the  sense  of  balance,  modesty,  and  fidelity  to
the  moral  principles  of  the  old  masters,  while  he  has  rejected  pride,  derisive
distrust,  and  cowardice  disguised  with  empty  phrases  about  progress  and
freedom.  He  has  expressed  this  message  in  many  poems  and  interviews,
and  reiterated  it  while  commenting  on  seventeenth-century  painting:  'A
major  part  of  contemporary  art  declares  itself  on  the  side  of  chaos,
gesticulates  in  a  void,  or  tells  the  story  of  its  own  barren  soul.  The  old
masters...  affirmed  visible  reality  with  an  inspired  scrupulousness  and
childish  seriousness,  as  if  the  order  of  the  world  and  the  revolution  of  the
stars, the permanence of the firmament, depended on if'.

Karol Wojtyła's theoretical views, quoted above, largely define his

mature  poetry  which  was  written  and  published  after  World  War  II.  His
first  published  literary  work  was  Song  of  the  Hidden  God  which  appeared  in
1946.  Other  longer  poems  were  published  in  Tygodnik  Powszechny  and  Znak,
Cracow-based  Catholic  journals,  which  managed  to  remain  independent
from  communist  control.  His  post-war  lyrical  poems  present  a  fairly
homogenous  artistic  world  —  their  poetics  is  largely  the  same,  while  new
themes, motifs and ideas appear.

The genres of this poetry are defined by the author himself who

specified  them  by  placing  in  the  titles  of  two  poems  the  word  'contem-
plation',  in  other  titles  the  word  'thoughts',  in  the  subtitle  of  a  poetic  drama
the  word  'meditation',  and  in  the  subtitles  of  The  Birth  of  Confessors  the  word
'thought'.  Thus  the  signals  from  the  poet  place  these  works  in  the  category
of  meditative  literature,  important  in  European  tradition.  There  are  three
distinctive  types  within  this  category.  Meditations  can  be  religious  contem-
plations  on  the  Passion  and  the  death  of  Christ.  The  terms  can  also  be
applied  to  certain  philosophical  works,  such  as  Meditationes  de  prima
philosophia  by  Descartes,  and  to  a  certain  kind  of  reflective  poetry.  Wojtyła
chose the intellectual variant of meditative literature.

He wrote mainly longer poems (several or a dozen-plus pages), dense

with philosophical and theological terms, on clearly presented and intersub-
jectively important problems, which, however, does not mean that they can

Quoted after Jan Paweł II, O środkach komunikacji społecznej, Warszawa 1989, p. 34.

Z. Herbert, Still Life with a Bridle, trans. John and Bogdana Carpenter, Vintage, 1994, p. 40.

295

sensu. Wydaje się, Ŝe to właśnie jest owo aktualne ecce homo. Tak zwany
»zdrowy świat« staje się przedmiotem pośmiewiska i cynizmu"

Trzeba dodać, iŜ podobnie trzeźwo i z dystansem oceniają dorobek

sztuki  naszego  czasu  inni  czołowi  twórcy  polskiej  kultury.  Zbigniew
Herbert  wybiera  zmysł  równowagi,  skromność,  wierność  moralnym  zasa-
dom  dawnych  mistrzów,  odrzucając  pychę,  szyderczą  podejrzliwość,  tchó-
rzostwo  maskowane  frazesami  o  postępie  i  wolności.  Znamy  to  przesłanie
z  wielu  wierszy  i  wywiadów,  wypowiada  je  jeszcze  raz  na  marginesie
refleksji  o  malarstwie  XVII  wieku:  „Znakomita  część  sztuki  współczesnej
opowiada  się  po  stronie  chaosu,  gestykuluje  w  pustce  albo  mówi  o  historii
własnej,  jałowej  duszy.  Dawni  mistrzowie  [...]  afirmowali  widzialną  rzeczy-
wistość  z  natchnioną  skrupulatnością  i  dziecięcą  powagą,  jakby  od  tego
miały  zaleŜeć  —  porządek  świata  i  obroty  gwiazd,  trwałość  niebieskiego
sklepienia"

Przytoczone wyŜej teoretyczne poglądy Karola Wojtyły określają w du-

ej mierze jego dojrzałą poezję powstałą i drukowaną po II wojnie

wiatowej. Pierwszym opublikowanym utworem literackim była Pieśń

o  Bogu  ukrytym,  wydana  w  1946  roku.  Potem  ukazywały  się  kolejne,  dłuŜsze
teksty  poetyckie,  ogłaszane  na  łamach  „Tygodnika  Powszechnego"  i  „Zna-
ku",  krakowskich  pism  katolickich  w  duŜej  mierze  niezaleŜnych  od  władzy
komunistycznej.  Liryka  powojenna  Wojtyły  stanowi  dość  jednolity  świat
artystyczny  —  poetyka  niewiele  się  zmienia,  pojawiają  się  nowe  tematy,
motywy, idee.

Przy określeniu cech gatunkowych z pomocą przychodzi sam Autor,

wielokrotnie  dokładnie  podając  współrzędne  genologiczne  utworów:  w  dwu
tytułach  znajdujemy  słowo  „rozwaŜanie",  w  innych  mamy  „myśli",  w  pod-
tytule  dramatu  poetyckiego  jest  słowo  „medytacja",  w  podtytułach  Narodzin
wyznawców  znów  „myśl".  Tak  więc  autorskie  powiadomienia  umieszczają
omawiane  tu  dzieła  w  waŜnym  dla  europejskiego  piśmiennictwa  zbiorze
dzieł  medytacyjnych,  w  którym  moŜna  wyróŜnić  trzy  kręgi.  Medytacje  to
religijne  rozwaŜania  o  męce  i  śmierci  Chrystusa.  Nazwy  tej  uŜywa  się
równieŜ  przy  określaniu  pewnego  typu  dzieł  filozoficznych,  np.  Medytacje
o  pierwszej  filozofii  Kartezjusza.  Wreszcie,  nazywa  się  tak  niektóre  liryki
refleksyjne. Wojtyła wybrał intelektualistyczny wariant literatury medytacyjnej.

Jego utwory to przewaŜnie duŜe wypowiedzi (kilka lub kilkanaście

stron), nasycone terminami filozoficznymi i teologicznymi, podejmujące
waŜną intersubiektywnie problematykę, dokładnie wyłoŜoną, co nie ozna-

Cyt. za: Jan Paweł II, O środkach komunikacji społecznej, Warszawa 1989, s. 34.

Z. Herbert, Martwa natura z wędzidłem, Wrocław 1993, s. 45.

296

be  easily  understood,  as  the  subject  of  meditation  is  mysterious  and  barely
expressible.  Such  poetic  messages  resemble  poetic  treatises  —  this  literary
form  was  revived  in  the  late  1940s  and  in  the  1950s  by  Czesław  Miłosz,  who
wrote  The  Moral  Treatise  and  The  Poetic  Treatise.  Karol  Wojtyła  must  have
also  been  influenced  by  St.  John  of  the  Cross  for  he  wrote  his  doctoral
dissertation on the writings of this Spanish mystic.

The writings of Wojtyła show the persistent endeavour to synthesise the

multiple  types  of  interhuman  communication.  His  poetry  has  the  form  of  an
objective  account  with  a  subliminal  lyrical  strain  —  the  speaking  subject
does  not  directly  present  his  emotional  responses  but  transforms  them  into
images  and  reflections.  The  monologue  of  the  lyrical  subject  thus  displays
little  lyrical  flavour  and  is  not  much  subjective  in  character.  The  speaking
subject  uses  gentle  confession,  contemplation,  and  images  as  equivalents  of
emotion.  The  term  'equivalent'  brings  to  mind  Eliot's  'objective  correlative'
and  the  techniques  used  by  some  avant-garde  groups.  Yet  in  this  case,  his
ideas  were  his  own,  closely  connected  with  his  philosophical  position,  that
is,  active  personalism  based  on  Thomism.  According  to  the  anthropology  he
presented  in  his  book  The  Acting  Person  and  in  his  lectures  at  the  Catholic
University  in  Lublin,  a  human  individual  should  increasingly  gain  freedom
by  controlling  his  or  her  mental  and  emotional  life  and  by  initiating  all  his
or her actions.

Critics have pointed out the links between Wojtyła's writings and the

Polish  Romantic  tradition.  Associations  with  the  works  of  Mickiewicz,
Słowacki,  Krasiński,  Norwid  and  neo-Romantic  poets  can  be  seen  in  the
styles  employed  and  in  the  systematic  reflections  on  religious,  historio-
logical  and  ethical  issues.  Also,  structural  analogies  with  modern  literature
can  be  detected.  Similarly  constructed  poems  were  written  by  many  other
eminent  Polish  poets  in  the  last  fifty  years.  It  was  precisely  this  form  —  the
medium-length  poem,  polyphonic  and  with  a  lyrical  dominant  (although  at
this  point  Wojtyła's  poems  are  different),  which  discussed  current  problems
of  general  importance  and  was  oriented  'towards  eschatological  matters'.
The  critic  who  explored  this  particular  sub-genre  has  commented  on
thirteen  such  forms,  among  them  those  written  by  Gajcy,  Broniewski,
WaŜyk, Miłosz, Wat and Grochowiak.

In the Romantic period and in the early twentieth century, medium-

-length poems were innovatory (like 'The Zone' by Apollinaire or The Waste
Land by Eliot), but the situation changed in the second half of the century.

297

cza  pełnej  zrozumiałości  i  łatwego  odbioru,  gdyŜ  materia  rozwaŜań  jest
tajemnicza  i  na  granicy  wyraŜalności.  Tak  zbudowane  przekazy  przypomi-
nają  traktaty  poetyckie  —  tę  formę  literacką  odnowił  w  końcu  lat  czterdzie-
stych  i  w  latach  pięćdziesiątych  Czesław  Miłosz,  pisząc  Traktat  moralny
i  Traktat  poetycki.  Sporo  teŜ  pewnie  zawdzięczał  Karol  Wojtyła  św.  Janowi
od  KrzyŜa,  doktoryzował  się  bowiem  rozprawą  o  pisarstwie  hiszpańskiego
mistyka.

W twórczości Wojtyły odnajdujemy stały wysiłek syntetyzowania wielo-

rakich  sposobów  międzyludzkiej  komunikacji.  Jego  poezja  ma  charakter
obiektywnej  relacji  z  niejako  podskórną  lirycznością  —  podmiot  wypowie-
dzi  nie  ukazuje  bezpośrednio  uczuciowych  reakcji,  lecz  przetwarza  je  na
obrazy  i  refleksje.  Monolog  podmiotu  lirycznego  stał  się  tu...  mało  liryczny,
mało  zsubiektywizowany.  Podmiot  posługuje  się  spokojnym  wyznaniem,
ciągiem  rozwaŜań,  obrazowymi  równowaŜnikami  emocji.  Skoro  padło
słowo  „równowaŜnik",  nasuwa  się  skojarzenie  z  „korelatem  obiektywnym"
Eliota  oraz  technikami  niektórych  grup  awangardowych.  Ale  były  to
samorodne  pomysły  naszego  Autora,  zsynchronizowane  z  jego  stanowis-
kiem  filozoficznym  —  aktywnym  personalizmem  zbudowanym  na  fun-
damencie  tomistycznym.  Zgodnie  z  zasadami  antropologii  zawartymi  m.in,
w  ksiąŜce  Osoba  i  czyn  oraz  wykładach  uniwersyteckich  prowadzonych
w  Katolickim  Uniwersytecie  Lubelskim,  jednostka  ludzka  powinna  stawać
się  coraz  bardziej  wolna,  panując  nad  swym  Ŝyciem  psychicznym  i  będąc
sprawcą swych działań.

Badacze twórczości literackiej Wojtyły wskazywali przede wszystkim na

związki  z  tradycją  polskiego  piśmiennictwa  romantycznego.  O  licznych
nawiązaniach  do  arcydzieł  Mickiewicza,  Słowackiego,  Krasińskiego,  Nor-
wida  i  neoromantyków  świadczą  zarówno  stylizacje,  jak  teŜ  systematyczne
rozwaŜanie  zagadnień  religijnych,  historiozoficznych,  etycznych.  Nie  po-
winno  nas  to  zwalniać  z  obowiązku  szukania  analogii  strukturalnych
z  literaturą  naszej  doby.  Podobnie  skonstruowane  poematy  pisywali  inni
wybitni  poeci  polscy  ostatniego  półwiecza.  Spore  znaczenie  artystyczne
zdobył  właśnie  poemat  średnich  rozmiarów,  wielogłosowy,  z  dominantą
liryczną  (tu  spostrzegamy  rozbieŜność  z  utworami  Wojtyły),  podejmujący
ponadjednostkowo  waŜne  problemy  aktualne  i  zorientowany  „ku  rzeczom
ostatecznym".

Monografista

tego

podgatunku

skomentował

trzynaście

realizacji tej formy, autorstwa m.in. Gajcego, Broniewskiego, WaŜyka,
Miłosza, Wata, Grochowiaka.

W romantyzmie i na początku XX wieku poematy średnich rozmiarów

miały charakter nowatorski (Strefa Apollinaire'a czy Ziemia jałowa Eliota),
inaczej dzieje się w drugiej połowie naszego stulecia. Tak o tym zjawisku

298

Jacek  Łukasiewicz  thus  describes  this  phenomenon:  'Since  World  War  II,
this  type  of  poem  has  not  been  regarded  in  Poland  as  a  revolutionary  poetic
form....  Longer  poems  have  gained  the  character  of  a  deliberately  syncretic
ritual  which  openly  referred  to  old  or  more  recent  rituals,  which,  in  turn,
were treated more or less seriously by the poet and/or the reader'.

In Karol Wojtyła's poetry, symbolic images which conveyed his philoso-

phy  can  be  regarded  as  'themes',  in  the  meaning  used  by  the  French  and
Swiss  critics:  Bachelard,  Poulet,  Richard,  Starobinski.  They  have  in  mind  the
recurring  elements  in  representation  which  serve  to  epitomise  the  world.  In
Wojtyła's  poetry,  the  themes  which  structure  the  experience  of  the  depth  of
being  in  the  language  are,  for  instance,  the  brightness  of  water,  luminous
objects,  the  bottom  of  the  soul,  the  mirror  which  both  reflects  and  absorbs,
personal  union  in  supernatural  space,  the  translucent  and  illuminating
eye.  This  glossary  of  images  and  symbols  provides  the  author  with  the
material  for  his  sentences/poems,  arranged  in  the  way  suggesting  a  man
who  searches  for  and  apprehends  God,  and  becomes  united  with  Him.
Thus  Wojtyła's  literary  writings  can  be  regarded  as  poetic  phenom-
enology  which  gives  an  account  of  the  process  and  essence  of  religious
experience.

Since 1956 the range of problems presented in his poetry has become

wider.  The  centre  of  interest  now  is  the  individual  who  lives  in  society;
reflection  on  the  essence  and  types  of  interpersonal  relations,  and  sacral
time  accompanied  by  historical  time.  ElŜbieta  Feliksiak,  who  has  dated
this  change  in  Wojtyła's  poetry  to  the  early  1960s,  has  aptly  defined  its
major  features:  'the  tension  between  the  screening  sign  which  appears  in
a  symbol,  and  the  eyewitness  testimony  of  direct  experience  moves
increasingly  into  the  area  of  history.  It  is  interesting  that  symbolic  represen-
tations  change  as  well.  It  may  be  asserted  that  the  universal  symbolism  of
light  and  water  is  replaced  with  the  tree,  desert  and  road.  Light  and  water
have become a rite, to signify reconciliation with earth'.

In The Quarry, the process of work is considered very broadly — it is

defined  by  contact  with  nature  which  results  in  producing  material  goods,
and  to  an  even  greater  extent,  by  the  way  it  influences  personality  and
creates  authentic  interpersonal  relations.  Even  hard  manual  labour,  apart
from  its  technological  aspect,  has  an  impact  on  shaping  personality  and
promoting community feelings. The longer poem The Church can be read as

J. Łukasiewicz, Oko poematu, Wrocław 1991, p. 327.

E. Feliksiak, 'Karola Wojtyły poetyckie powroty do źródeł', in: E. Feliksiak et al., O poezji

Karola Wojtyły, Białystok 1991, p. 74.

299

pisze  Jacek  Łukasiewicz:  „Po  drugiej  wojnie  w  Polsce  typ  poematu,  jakim
się  zajmujemy,  nie  był  i  nie  jest  odbierany  jako  forma  poetycko  rewolucyj-
na.  [...]  Poematy  stawały  się  rytuałem  świadomie  synkretycznym,  od-
wołującym  się  jawnie  do  rytuałów  dawnych  i  nowszych,  mniej  lub  bardziej
serio przez autora poematu i/lub czytelnika traktowanych"

Powróćmy do utworów Karola Wojtyły, zwłaszcza do symbolicznych

obrazów,  stanowiących  nośniki  jego  światopoglądu.  MoŜna  je  nazwać
„tematami"  w  znaczeniu,  jakie  przypisuje  temu  pojęciu  francusko-szwajcar-
ska  krytyka  tematyczna:  Bachelard,  Poulet,  Richard,  Starobinski.  Chodzi  im
o  powtarzalne  elementy  obrazowania,  będące  środkami  ujmowania  świata.
W  poezji  Wojtyły  takimi  tematami  organizującymi  doświadczenie  głębi
bytu  w  materii  języka  są  na  przykład:  blask  wody,  świetliste  przedmioty,
dno  duszy,  odbijające  i  wciągające  zwierciadło,  zjednoczenie  osobowe
w  nadnaturalnej  przestrzeni,  oko  prześwietlone  i  oświecające.  Z  tego
obrazowo-symbolicznego

słownika

tworzy

Autor

zdania-poematy,

upo-

rządkowane  w  sposób  przypominający  postępowanie  człowieka  poszukują-
cego,  poznającego  i  jednoczącego  się  z  Bogiem.  MoŜna  więc  traktować
literacką  działalność  autora  Brata  naszego  Boga  jako  fenomenologię  poetycką,
zdającą sprawę z przebiegu oraz istoty religijnego doświadczenia.

Po roku 1956 poszerza się problemowy zakres omawianej tu twórczości.

Ośrodkiem  zainteresowania  staje  się  jednostka  Ŝyjąca  w  społeczeństwie,
pojawia  się  namysł  nad  istotą  i  typami  międzyosobowych  więzi,  obok
sakralnego  czasu  występuje  czas  historyczny.  Przesuwając  na  początek  lat
sześćdziesiątych  przemianę  poezji  Wojtyły,  tramie  ujmuje  jej  zasadnicze
parametry  ElŜbieta  Feliksiak:  „napięcie  między  przesłaniającym  znakiem,
zjawionym  w  obrazie  symbolu,  a  źródłowo  prezentującą  naocznością
bezpośredniego  doświadczenia  coraz  częściej  przenosi  się  na  obszary
historii.  Ciekawe,  Ŝe  zmienia  się  równieŜ  postać  symbolicznych  przed-
stawień.  MoŜna  w  przybliŜeniu  stwierdzić,  Ŝe  uniwersalnie  naturalna
symbolika  wody  i  światła  ustępuje  miejsca  drzewu,  pustyni  i  drodze.  Woda
i światło stają się obrzędem — na znak pojednania z ziemią"

W Kamieniołomie rozpatrywany jest proces pracy w całym bogac-

twie  —  określa  go  kontakt  z  przyrodą  wytwarzający  materialne  wartości,
a  w  jeszcze  większej  mierze  wpływ  na  osobowość  i  tworzenie  autentycz-
nych  więzi  międzyludzkich.  Nawet  praca  fizyczna  —  obok  technologicz-
nego — ma wymiar osobotwórczy i wspólnotowy. Poemat Kościół moŜna

J. Łukasiewicz, Oko poematu, Wrocław 1991, s. 327.

E. Feliksiak, Karola Wojtyły poetyckie powroty do źródeł, w: O poezji Karola Wojtyły,

E. Feliksiak i in., Białystok 1991, s. 74.

300

a  literary  commentary  on  the  Second  Vatican  Council  which  the  author
attended.  He  considers  in  this  poem  the  universal  aspect  of  Christianity  and
the  multinational  and  multicultural  character  of  Catholicism.  His  other
poems  present  the  antinomous  position  of  modern  man,  torn  between  his
desire  to  unite  with  other  people  and  his  wish  to  exist  independently  in  full
freedom.  This  rift  is  particularly  painful  when  regarded  from  the  secular
perspective  which  excludes  Divine  arbitration;  yet  the  author,  a  Catholic
prelate,  intimates  this  experience  with  surprising  accuracy.  I  quote  from  his
drama  The

Jeweller's Shop to prove that poetry is present not only in Karol

Wojtyła's poems:

This is man! He is not transparent,
not monumental,
not simple;
in fact he is poor.
This is one man — and what about two people,
four, a hundred, a million?
Multiply all this
(multiply the greatness by the weakness),
and you will have the product of humanity ...
This rift, this tangle, this ultimate depth —
this clinging, when it is so hard
to unstick heart and thought
And in all this — freedom,
a freedom and sometimes frenzy,
the frenzy of freedom trapped in this tangle.
(transl. by Bolesław Taborski)

Many passages in Wojtyła's poems have a deep structure based on

paradox,  and  the  theme  of  death  and  resurrection  is  among  the  most
central  Words  are  often  combined  into  units  which  are  semantically
opposed,  but  combined  on  the  plane  of  the  logic  of  faith:  maturity  and
regression, word and silence, death and hope.

Other writings by Karol Wojtyła, and particularly his preaching, are also

characterised by poetic values, or broadly speaking, by aesthetic values. Several
of his sermons have gained a permanent place in Polish literature, and perhaps
in Polish history. His homilies, listened to by millions of Catholics on all

All quotations from the literary works by Karol Wojtyła if not indicated otherwise from:

K.  Wojtyła,  Poezje  i  dramaty,  Kraków  1980,  selected  and  arranged  as  authorised  by  the  Author,
by  M.  Skwarnicki  and  J.  Turowicz,  ed.  by  J.  Okoń,  introduction  by  M.  Skwarnicki,  p.  193.
[English  translations  after:  Karol  Wojtyła,  Collected  Poems,  transl.  by  Jerzy  Peterkiewicz,  London
1982, and Karol Wojtyła, The Collected Plays and Writings on Theater, transl. by Bolesław Taborski,
Berkeley 1987.]

301

odczytywać  jako  literacki  komentarz  do  soborowych  obrad,  w  których
Autor  uczestniczył.  RozwaŜa  w  nim  uniwersalność  chrześcijaństwa,  wielo-
narodowość  i  wielokulturowość  katolicyzmu.  W  innych  utworach  odnaj-
dujemy  prezentację  antynomicznej  sytuacji  współczesnego  człowieka,  roz-
dartego  między  pragnieniem  zjednoczenia  się  z  bliźnimi  a  chęcią  nie-
zaleŜnego  istnienia  w  pełnej  wolności.  Rozdarcie  to  jest  szczególnie  do-
tkliwe  w  perspektywie  laickiej,  wykluczającej  boskie  zapośredniczenie;
zaskakująco  wiernie  przekazuje  to  doświadczenie  nasz  Autor...  katolicki
hierarcha.  Zacytuję  specjalnie  fragment  dramatu  Przed  sklepem  jubilera,  aby
wykazać,  iŜ  poezja  obecna  jest  nie  tylko  w  poetyckich  dziełach  Karola
Wojtyły:

Oto człowiek! Nie jest przejrzysty
i nie jest monumentalny,
i nie jest prosty,
raczej biedny.

To jeden człowiek — a dwoje,

a czworo, a sto, a milion. —
PomnóŜ to wszystko przez siebie
(pomnóŜ ową wielkość przez słabość),
a otrzymasz iloczyn ludzkości, [...]
Te pęknięcia, ten gąszcz i to dno —
te przylgnięcia, kiedy tak trudno
odkleić serce i myśl.

A wśród tego wszystkiego wolność

— jakaś wolność, a czasem aŜ szał,
szał wolności uwikłanej w ten gąszcz

Wiele fragmentów poematów Wojtyły ma głęboką strukturę znaczenio-

wą  opartą  na  paradoksie,  temat  umierania—zmartwychwstania  naleŜy  do
centralnych.  Słowa  często  łączone  są  w  układy  przeciwstawne  semantycz-
nie  na  pierwszym  planie,  lecz  połączone  w  płaszczyźnie  logiki  wiary:
dojrzewanie—cofanie się, słowo—milczenie, śmierć—nadzieja...

Wiele wartości poetyckich — a szerzej rzecz ujmując: estetycznych —

zawierają  dzieła  z  innych  dziedzin  pisarstwa  Karola  Wojtyły,  zwłaszcza  jego
kaznodziejstwo.  Kilka  kazań  weszło  na  stałe  do  polskiej  literatury,  a  moŜe
nawet  do  historii  Polski.  Homilie  Ojca  Świętego  słuchane  przez  miliony
wyznawców katolicyzmu na wszystkich kontynentach wpływały na ich

Cytaty z literackich utworów Karola Wojtyły, jeśli nie zaznaczono inaczej, według

wydania: K. Wojtyła, Poezje i dramaty, Kraków 1980, „wybór i układ z upowaŜnienia Autora"
M. Skwarnicki i J. Turowicz, red. filologiczna J. Okoń, wstęp M. Skwarnicki, s. 193.

302

continents, have influenced their artistic sensibility and culture. John Paul II's
conversations with André Frossard and Vittorio Messori also have great merit
as literature, as does his autobiography, Gift and Mystery.

In Poland and in the countries with Catholic communities, Wojtyła's

literary  works  have  inspired  Christian  culture  and  reinforced  religious
elements  in  art  in  general.  This  is  testified  by  numerous  works  of  art:  by
films  by  Krzysztof  Zanussi  and  Michael  Anderson,  music  by  Henryk
Mikołaj  Górecki  and  Wojciech  Kilar,  essays  or  diary  sections  by  Gustaw
Herling-Grudziński,  Jarosław  Iwaszkiewicz  and  Czesław  Miłosz,  and  by
many  poems.  Karol  Wojtyła's  poetry  has  been  translated  into  dozens  of
languages,  and  in  some  cases  it  was  the  first  Polish  poetry  translated  into
those  languages.  It  is  important  to  remind  readers  outside  Poland  that  his
poems  have  been  translated  with  great  care  and  skill  into  major  world
languages,  either  by  bilingual  poets  of  Polish  descent,  or  by  translator  teams
which  included  eminent  poets  in  the  target  languages,  such  as  Pierre
Emanuel or Margherita Guidacci.

Krzysztof Dybciak

translated by Jadwiga Piątkowska

303

wraŜliwość i kulturę artystyczną. Cenne literacko są równieŜ tomy rozmów
Jana Pawła II z André Frossardem i Vittorio Messorim oraz autobiograficzna
proza Dar i tajemnica...

W Polsce i krajach, gdzie istnieją wspólnoty katolickie, twórczość

literacka  Wojtyły  inspirowała  chrześcijańską  kulturę  i  utrwalała  religijne
pierwiastki  w  całej  sztuce.  Świadczą  o  tym  wpływie  liczne  dzieła  w  róŜnych
dyscyplinach  artystycznych:  filmy  Krzysztofa  Zanussiego  i  Michaela  Ander-
sona,  kompozycje  muzyczne  Henryka  Mikołaja  Góreckiego  i  Wojciecha
Kilara,  eseje  lub  fragmenty  dzienników  Gustawa  Herlinga-Grudzińskiego,
Jarosława  Iwaszkiewicza,  Czesława  Miłosza  oraz  bardzo  wiele  wierszy.
Utwory  poetyckie  Karola  Wojtyły  zostały  przetłumaczone  na  kilkadziesiąt
języków  (w  niektórych  egzotycznych  były  to  pierwsze  przełoŜone  wiersze
polskie);  trzeba  teŜ  przypomnieć  czytelnikom  poza  Polską,  Ŝe  istnieją
w  głównych  językach  światowych  znakomite  przekłady  dokonane  przez
dwujęzycznych  poetów  polskiego  pochodzenia  albo  przez  zespoły  tłuma-
czy,  pośród  których  znajdują  się  świetni  poeci  innych  narodowości,  np.
Pierre Emanuel czy Margherita Guidacci.

Krzysztof Dybciak

304

Podstawowe prace o poezji Karola Wojtyły /
Major works on the poetry of Karol Wojtyła

J. Błoński, 'Poezja nawrócenia'. Znak 1987, No 6.

K. Dybciak, Karol Wojtyła a literatura, Tarnów 1991; 'The Poetic Phenomenology of

a Religious Man. About the Literaty Creativity of Karol Wojtyła', World

Literature Today 1980, No 2.

Z. Kubiak, 'Kamień i bezmiar', Tygodnik Powszechny 1979, No 5.
J. Maciejewski, 'Karol Wojtyła i Jan Paweł II wobec literatury', W drodze 1983,

No 7-8.

T. Nowak, 'Wstęp. Wiersze moralnego ładu', w: K. Wojtyła, Poezje wybrane.

Warszawa 1983.

W.P. Szymański, Z mroku korzeni (o poezji Karola Wojtyły), Kalwaria Zebrzydowska

1989.

B. Taborski, 'Karol Wojtyła — poeta dramaturg', Tygodnik Powszechny 1981, No 1.

305

Nota wydawnicza / Editor's Note

Niniejsze wydanie oparto na: / This edition is based on:

Karol Wojtyła, Poezje i dramaty, wybór i układ z upowaŜnienia Autora Marek
Skwarnicki, Jerzy Turowicz, red. filologiczna Jan Okoń, Społeczny Instytut Wydaw-
niczy Znak, Kraków 1980.

Karol Wojtyła, Sonety. Magnificat, do druku podał i posłowiem opatrzył Stanisław
Dziedzic, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1995.

Karol Wojtyła, Psałterz — Księga Słowiańska, do druku podał i posłowiem opatrzył
Stanisław Dziedzic, Oficyna Cracovia, Kraków 1996.

The Place Within. The Poetry of Pope John Paul II, translated by Jerzy Peterkiewicz. This
edition first published in 1995 by Hutchinson, London.

306

List of contents

SONG OF THE HIDDEN GOD

I. Shores of Silence ....................................................................................

II. Song of the Inexhaustible Sun ................................................................

SONG OF THE BRIGHTNESS OF WATER

Looking into the Well at Sichar ..............................................................

When You Open Your Eyes Deep in a Wave

......................................

Words Spoken by the Woman at the Well, on Departing........................

Later Recollection of the Meeting ...........................................................

Conversations He Had Within Her: and the People from the Wall of

Evening .....................................................................................................

The Samaritan Woman............................................................................

The Samaritan Woman Meditates ...........................................................

Song of the Brightness of Water .............................................................

MOTHER

First Moment of the Glorified Body ..................................................

Words Which Grow into Me .............................................................

Her Amazement at Her Only Child ...................................................

Mature Attention................................................................................

II.

John Beseeches Her ...........................................................................

Space Which Remains in You............................................................

III.

The Song Opens.................................................................................

Embraced by New Time ....................................................................

307

Spis treści

PIEŚŃ O BOGU UKRYTYM

I. WybrzeŜa pełne ciszy. .............................................................................

II. Pieśń o słońcu niewyczerpanym..............................................................

PIEŚŃ O BLASKU WODY

Nad studnią w Sychem.............................................................................

Gdy otworzysz oczy w głębi fali..............................................................

Słowa Niewiasty u studni, które wypowiedziała odchodząc....................

Późniejsze rozpamiętywanie spotkania ....................................................

Rozmowy, które prowadził w niej on i ludzie ze ściany wie-
czoru.........................................................................................................

Samarytanka.............................................................................................

RozwaŜania ponowne ..............................................................................

Pieśń o blasku wody.................................................................................

MATKA

Pierwsza chwila uwielbionego ciała...................................................

Słowa, które rozrastają się we mnie ...................................................

Zdumienie nad Jednorodzonym .........................................................

Skupienie dojrzałe ..............................................................................

II.

Prośba Jana.........................................................................................

Przestrzeń, która w Tobie została.......................................................

III.

Otwarcie pieśni...................................................................................

Objęta nowym czasem .......................................................................

308

THOUGHT — STRANGE SPACE

Thought's Resistance to Words .........................................................

Sentences Snatched from a Conversation Long Ago, Now Re-
collected ............................................................................................

3. Words' Resistance to Thought ...........................................................

II.

Jacob ......................................................................................................

III.

Space Necessary for the Drops of Spring Rain .................................

Error ..................................................................................................

Proper Weight....................................................................................

IV.

For the Companions of the Road ...........................................................

THE QUARRY

L Material ..................................................................................................

II. Inspiration ..............................................................................................

III. Participation ...........................................................................................

102

IV. (In Memory of a Fellow Worker) ..........................................................

106

PROFILES OF A CYRENEAN

I. Before I Could Discern Many Profiles ....................................................

112

II. Now I Begin to Discern Individual Profiles ............................................

116

Melancholic .......................................................................................

116

Schizoid .............................................................................................

118

The Blind ...........................................................................................

118

Actor..................................................................................................

120

Girl Disappointed in Love .................................................................

120

Children .............................................................................................

122

Man's Thoughts .................................................................................

122

Description of Man............................................................................

124

9. The Car Factory Worker ....................................................................

124

10.

The Armaments Factory Worker .......................................................

126

11.

Magdalene .........................................................................................

126

12.

Man of Emotion.................................................................................

128

13.

Man of Intellect .................................................................................

128

14.

Man of Will .......................................................................................

128

III. Simon of Cyrene .....................................................................................

132

309

MYŚL JEST PRZESTRZENIĄ DZIWNĄ

Opór stawiany wyrazom przez myśli .................................................

Dawna rozmowa, z której teraz niektóre zdania zapamiętane wyry-
wam....................................................................................................

Opór stawiany myślom przez wyrazy ................................................

II.

Jakub ......................................................................................................

III.

Przestrzeń potrzebna kroplom wiosennego deszczu ..........................

Błąd....................................................................................................

CięŜar właściwy ................................................................... .............

IV.

Dla Towarzyszów drogi .........................................................................

KAMIENIOŁOM

I. Tworzywo ..............................................................................................

II. Natchnienie.............................................................................................

III.

Uczestnictwo ..........................................................................................

103

IV.

(Pamięci towarzysza pracy)....................................................................

107

PROFILE CYRENEJCZYKA

I, Zanim jeszcze potrafiłem rozróŜnić wiele profilów ...............................

113

II. Teraz juŜ zaczynam rozróŜniać poszczególne profile.............................

117

Melancholik .....................................................................................

117

Schizotymik ......................................................................................

119

Niewidomi ........................................................................................

119

Aktor.................................................................................................

121

Dziewczyna zawiedziona w miłości .................................................

121

Dzieci................................................................................................

123

Myśli człowieka................................................................................

123

Rysopis człowieka ............................................................................

125

Robotnik z fabryki samochodów ......................................................

125

10.

Robotnik z fabryki broni...................................................................

127

11.

Magdalena ........................................................................................

127

12.

Człowiek emocji ...............................................................................

129

13.

Człowiek intelektu ............................................................................

129

14.

Człowiek woli ...................................................................................

129

III. Szymon z Cyreny ...................................................................................

133

310

THE BIRTH OF CONFESSORS

I. (A Bishop's Thoughts on Giving the Sacrament of Confirmation in

a Mountain Village)................................................................................

138

II. (Thoughts of a Man Receiving the Sacrament of Confirmation in

a Mountain Village)................................................................................

144

THE CHURCH

Shepherds and Springs
Wall .............................................................................................................

152

Abyss ...........................................................................................................

152

The Negro....................................................................................................

154

Marble Floor................................................................................................

154

The Crypt.....................................................................................................

156

Synodus .......................................................................................................

156

Gospel..........................................................................................................

158

Springs and Hands.......................................................................................

158

Two Cities (Epilogue) .................................................................................

158

JOURNEY TO THE HOLY PLACES

1. Mount of Olives ......................................................................................

164

2. The Desert of Judea .................................................................................

164

Identities..................................................................................................

168

One Tree..................................................................................................

170

The Place Within.....................................................................................

172

EASTER VIGIL, 1966

I. Invocation .............................................................................................

176

II. A Tale of a Wounded Tree ...................................................................

182

III. Seams....................................................................................................

188

IV. Development of Language ...................................................................

194

V. Echo of the Firstborn Cry .....................................................................

198

VI. Ritual ....................................................................................................

202

VII. Easter Vigil, 1966.................................................................................

208

THINKING MY COUNTRY...

All Around They Speak with Tongues.........................................................

212

I Still Hear....................................................................................................

214

I Reach the Heart of the Drama....................................................................

214

311

NARODZINY WYZNAWCÓW

I. (Myśli biskupa udzielającego sakramentu bierzmowania w pewnej pod-

górskiej wsi)............................................................................................

139

II. (Myśli człowieka przyjmującego sakrament bierzmowania w pewnej

podgórskiej wsi)......................................................................................

145

KOŚCIÓŁ

Pasterze i źródła
Ś

ciana...........................................................................................................

153

Przepaść .......................................................................................................

153

Murzyn.........................................................................................................

155

Posadzka ......................................................................................................

155

Krypta ..........................................................................................................

157

Synodus........................................................................................................

157

Ewangelia ....................................................................................................

159

ródła i ręce .................................................................................................

159

Dwa miasta (epilog) .....................................................................................

159

WĘDRÓWKA DO MIEJSC ŚWIĘTYCH

Oliveti ......................................................................................................

165

Pustynia Judzka........................................................................................

165

ToŜsamości ..............................................................................................

169

Jedno drzewo ...........................................................................................

171

Miejsce wewnętrzne.................................................................................

173

WIGILIA WIELKANOCNA 1966

I. Inwokacja ..............................................................................................

177

II. Opowieść o drzewie zranionym ............................................................

183

III. Spojenia.................................................................................................

189

IV. Rozwój języka.......................................................................................

195

V. Echo pierworodnego płaczu ..................................................................

199

VI. Obrzęd...................................................................................................

203

VII. Wigilia Wielkanocna 1966 ...................................................................

209

MYŚLĄC OJCZYZNA...

Gdy dokoła mówią językami .......................................................................

213

Słyszę jeszcze dźwięk kosy..........................................................................

215

Docieram do serca dramatu..........................................................................

215

312

Refrain..........................................................................................................

218

Thinking My Country I Return to the Tree ..................................................

218

MEDITATION ON DEATH

I. Thoughts on Maturing ............................................................................

224

II. Mysterium Paschale ...............................................................................

228

III. Fear Which Is at the Beginning..............................................................

234

IV. Hope Reaching Beyond the Limit..........................................................

238

REDEMPTION SEEKING YOUR FORM TO ENTER
MAN'S ANXIETY

I. Veronica .................................................................................................

246

II. Sister ......................................................................................................

250

III.

Name .....................................................................................................

254

IV.

Redemption............................................................................................

258

STANISLAS..................................................................................

263

MAGNIFICAT ..............................................................................

273

Afterword — Krzysztof Dybciak ......................................................................

280

Major works on the poetry of Karol Wojtyła ....................................................

304

Editor's Note .....................................................................................................

305

313

Refren...........................................................................................................

219

Myśląc ojczyzna, powracam w stronę drzewa .............................................

219

ROZWAśANIE O ŚMIERCI

I. Myśli o dojrzewaniu ...............................................................................

225

II. Mysterium Paschale................................................................................

229

III.

Bojaźń, która leŜy u początku ................................................................

235

IV.

Nadzieja, która sięga poza kres ..............................................................

239

ODKUPIENIE SZUKA TWEGO KSZTAŁTU,

BY WEJŚĆ W NIEPOKÓJ WSZYSTKICH LUDZI

I. Weronika ................................................................................................

247

II. Siostra.....................................................................................................

251

III. Imię ........................................................................................................

255

IV. Odkupienie.............................................................................................

259

STANISŁAW ................................................................................

263

MAGNIFICAT ..............................................................................

273

Posłowie — Krzysztof Dybciak ........................................................................

281

Podstawowe prace o poezji Karola Wojtyły .....................................................

304

Nota wydawnicza ..............................................................................................

305

Wydanie pierwsze

Printed in Poland

Wydawnictwo Literackie 2000

31-147 Kraków, ul. Długa 1

http://www.wl.net.pl

Skład i łamanie: „Edycja"

Kraków, pl. Matejki 8

Druk i oprawa:

Drukarnia Narodowa S.A.

Kraków, ul. Marszałka J. Piłsudskiego 19