I

Średniowieczna teoria literatury jako system.

SEPTEM ARTES LIBERARES

•

Sztuka   według   tradycji   starożytnej   to   umiejętność   wykonywania   określonych   dzieł. 

Przyczynił   się   do   tego   zunifikowany   system   edukacyjny   zakładający   konieczność 

nabywania wiedzy teoretycznej oraz praktycznych umiejętność w zakresie siedmiu sztuk 

wyzwolonych, stanowiących podstawę wszelkiego wykształcenia. Seneka opisał o istocie 

ich wolności, bo są „godne człowieka wolnego”. Podział na siedem dyscyplin rysuje się już 

na   przełomie   II   /   I   w.   p.n.e.   U   Marcjanusa   Kapelli   Panna   Młoda   o   imieniu   filologia 

zaślubiając boga Merkurego otrzymała od Apollina siedem służebnic uosobionych siedem 

sztuk „wyzwolonych”. Były nimi: gramatyka, dialektyka, retoryka, geometria, arytmetyka, 

astronomia, harmonia (muzyka).

•

Około 9 wieku nastąpiło rozwarstwienie owych sztuk na trzy wstępne (trivium) i cztery 

wyższe   (quadrivium).   Jedna   z   klasyfikacji   dotyczy   przeciwstawiania  artes   liberares 

sztukom   praktycznym   nazywanym  artes   mechanicae.   Druga   klasyfikacja   zakładała 

wyodrębnienie z spośród sztuk wyzwolonych dwóch dyscyplin zajmującymi się tekstami 

słownymi.   Dyscyplina   skupiające   się   na   „sztuce   słowa”   były   w   średniowiecznych 

klasyfikacjach   sytuowane   w   obrębie   trivium   pod   nazwami  ars   grammatica  oraz  ars 

rhetorica. 

„ŚREDNIOWIECZNA TEORIA LITERATURY” PRÓBA USPRAWIEDLIWIENIA 

NAZWY

•

Należy przede wszystkim skupić się na wymienionych wyżej dwóch sztukach wyzwolonych 

nazywanych przez Cycerona „sztukami słowa”.

•

Ars  (sztuka)   obejmowała   podmiotową   wiedzę   teoretyczną   twórcy,   równoznaczną   z 

znajomością reguł, jak też umiejętność ich stosowania, czyli praktyczną biegłość, wprawę 

nabytą w toku wielokrotnie ponawianych ćwiczeń. Termin literatura odnosi się do dzieł 

będących   przedmiotem   analitycznego   opisu   i   zarazem   normatywnych   zaleceń 

promulgowanych w traktatach   z zakresu  ars grammatica  i  ars rhetorica.   Słowo littera 

oznaczało głoskę, jak i też zapis głoski, a więc wizualny znak.  Ta dwoistość semantyczna 

terminu   sięgała   korzeniami   myśli   greckiej,   między   innymi   Platona   i   Arystotelesa. 

Litteratura w sensie dosłownym znaczyło wszelki tekst pisany, ale mogło także odnosić się 

do gramatyki. 

•

Za   ogólnym   nazwą  ars   grammatica  kryły   się   (zgodnie   z   założeniami   zwłaszcza 

Kwintyliana) dwa nurty teorii:

1. Gramatyczny, który w średniowieczu obejmował, zarówno gramatykę normatywną jak i 

spekulatywną. 

2. Sztuka objaśnienia dzieł literackich zwana jako poetarum enarratio. Była to zatem sztuka 

wyprzedzająca dzisiejsze literaturoznawstwo.

•

Skomplikowany okazuje się obraz średniowiecznej retoryki. Rozwijała się tradycyjna  ars 

rhetorica  przejęta   od   autora   rzymskich,   a   obok   niej   pojawiły   się   nowe   kierunki   myśli 

retorycznej.   Powstawały   i   rozkwitły   dwie   dyscypliny   retoryczne:   sztuka   wymowy 

kaznodziejskiej   (ars   praedicanti)   oraz   sztuka   układania   tekstów   pisanych   (listów   oraz 

dokumentów), czyli ars dictaminis. 

•

W Polsce od X wieku zaczęły powstawać pierwsze szkoły katedralne nauczające według 

programu septem artes. 

 

II

Edukacja literacka w Polsce średniowiecznej

TRIVIUM PODSTAWĄ NAUCZANIA NA POZIOMIE ŚREDNIM 

•

Najwcześniej   w   Polsce   powstawały   szkoły   zakładane   przy   katedrach   przy   stolicach 

biskupich. Sieć szkół katedralnych rozrastała się nadal od XIII do XV wieku. Uczyły one 

na dwóch poziomach na elementarnym i średnim. Edukacja elementarna była przeznaczona 

do chłopców od lat 7 i trwała od 2 do 3 lat. Jej efektem było zaznajomienie się z alfabetem 

łacińskim,   nabyciu   umiejętności   czytania,   śpiewu   kościelnego,   pisania   a   później 

zaznajomienie się z wstępnymi założeniami gramatycznymi, po lekturę prostych tekstów 

łacińskich.

•

Edukacja   średnia   była   prowadzona   według  septem   artes  przy  czym   wyraźną   przewagę 

osiągało trivium, a w jego obrębie gramatyka i retoryka 

METODY NAUCZANIA RETORYKI I GRAMAYKI W SZKOŁACH 

KATEDRALNYCH

•

Od   XIII   wieku   mistrzowie   stosowali   zabiegi   dydaktyczne   zwane  lectio,   excertitia  oraz 

disputatio.

•

Lectio (wykład) składała się z głośnego odczytania dzieła poprzedzonego wprowadzeniem 

oraz objaśnienia  (rozbioru gramatycznego, wskazania  dosłownego znaczenia  tekstu oraz 

odtworzenia treści moralnych) objaśnienia przytoczonego tekstu. 

•

Excertitia  polegało   na   recytowaniu   przez   uczniów   opanowanego   wcześniej   tekstu 

wyuczonego   w   toku   wielokrotnej   głośnej   lektury.   Nauczano   także   układania   tekstów 

własnych. 

•

Disputationes stanowiło dysputy z zakresu przedmiotów objętych programem trivium.

TRIVIUM W PROGRAMIE UNIWERSYTECKIM

•

Na   Uniwersytecie   Krakowskim   oprócz   fakultetu   medycyny,   prawa   i   teologii   powstał 

wydział Sztuk Wyzwolonych. W ciągu XV wieku program nauczania gramatyki i retoryki 

ulegał stopniowo niewielkim zmianom.   W 1476 r. z programu usunięto lekturę autorów 

średniowiecznych (Boecjusza i Alanusa), poszerzając listę pisarzy starożytnych o Plauta. 

CZĘŚĆ PIERWSZA

KIERUNKI SZTUKI SŁOWA

NURT GRAMATYCZNY 

NAUKA O JĘZYKU CZYLI RECTE LOQUENDI SCIENTIA 

1.GRAMTYKA „NORMATYWNA” (ARS GRAMMATICA)

1.1. Terminologia i starożytne korzenie sztuki gramatycznej

•

Słowo gramatyka wywodzi się z języka greckiego i oznacza literę – pisany znak głoski, ale 

i też samą głoskę.  Gramaticos to człowiek umiejący czytać i pisać. Za inicjatorów sztuki 

gramatycznej w Grecji  uważa się Protagorasa z Abdery oraz jego ucznia Prodikosa z Keos. 

Rozkwit teorii nastąpił w ciągu III do I wieku n.e. Arystrach z  Samotrake zajmował   się 

problemami   gramatycznymi   oraz   filologiczną   krytyką   tekstów   między  innymi   Homera, 

Hezjoda i Pindara. Grecką myśl gramatyczną kontynuowano w Rzymie (Marek Terencjusz 

Warron). Marek Fabiusz Kwintylian dopuszczał oboczne używanie nazw grammatica oraz 

litteratura. Poszerzenie zakresu gramatyki sprawiło ona, że objęła ona zarówno wiedzę o 

języku jak też elementy wiedzy o poezji i prozie artystycznej. U schyłku starożytności 

powstawały liczne gramatyki, które miały następnie spełnić istotną funkcję w formowaniu 

świadomości teoretycznej łacińskiego średniowiecza.(Donatus, Diomedes, Kasjodor).

1.2. Gramatyka średniowieczna w europie łacińskiego. W kręgu kultury umysłowej 

•

Wysp   Brytyjskich   uformowała   się   teoria   kontynuująca   zasadniczo   treści   starożytnej 

doktryny gramatycznej oraz metryki, ale zachęcająca do zerwania z lekturą wzorcowych 

autorów klasycznych, których dzieła powinna zastąpić Biblia. Dzieła wybranych klasyków 

poezji i prozy rzymskich obok autorów najwybitniejszych polecanych przez szkoły pisarzy 

chrześcijańskich,   stanowiło   źródło   wzorcowych   przykładów   literackich   w   dziełach 

gramatyków dojrzałego średniowiecza (Aleksander de Villa Dei, Ebberhard z Hiszpanii, Jan 

z Garlandii). Treścią średniowiecznej teorii gramatycznej były podstawowe struktury języka 

łacińskiego   (litera,   sylaba)   oraz  constructio  (składnia).   Uwzględniano   też   metrykę   oraz 

schemata czyli tropy i figury. W polu uwagi gramtyków mieściła się też etymologia, nauka o 

synonimach, nauka o barbaryzmach.

•

Opis   tych   zagadnień   językowych   wsparty   przykładami,   miał   charakter   normatywny, 

wynikały z niego reguły poprawnościowe zalecane do przestrzegania. Ta część gramatyki, 

wyprzedzające   w   procesie   dydaktycznym   lekturę   autorów,   stanowiła   podstawę   wiedzy 

językowej, nabywanej na poziomie trivium. Jej rola zaczęła maleć w ciągu XII i XIII wieku 

w związku z  rozwojem nowej teorii języka, tzw. gramatyki spekulatywnej.

1.3. Gramatyka w Polsce średniowiecznej

•

Gramatyka   normatywna   była   wykładana   według   powszechnie   używanych   w   Europie 

podręczników. Twórczość teoretyczna związana problemami gramatycznymi obejmowała w 

Polsce przede wszystkim dwie dziedziny: metrykę oraz ortografię.

•

Zasady ortografii polskiej stały się przedmiotem uwagi i naukowego opisu w I połowie XV 

wieku.   Wówczas   powstał   napisany   łac.   Prozą   traktat   o   prawidłach   pisania   językiem 

narodowym   Jakuba   Parkosza   z   Żurawicy.   Jego   system   nie   przyjął   się   w   praktyce.   Na 

początku   XVI   wieku   ukazało   się   drukiem   łacińskie   dzieło   Stanisława   Zaborowskiego 

będące   prawdopodobnie   inspiracją   drukarza   Franciszka   Unglera   i   stanowiące   próbę 

uporządkowania   systemu   ortograficznego   wydawanych   w   tej   oficynie   książek. 

Powstających   w   Polsce   opracowaniach   trudno   doszukać   się   elementów   mających 

bezpośredni związek z problematyką artystycznego formułowania tekstu poetyckiego lub 

prozatorskiego. 

2. GRAMATYKA „SPEKULATYWNA” (MODI SIGNIFICANDI)

2.1. Granice czasowe. Twórcy

•

Próba odejścia od gramatyki normatywnej zarysowały się w Europie w XI i XII wieku. Za 

prekursora gramatyki spekulatywnej uważa się urodzonego w Chartres Wilhelma z Conches, 

autora komentarza do traktatu Prysciana. Jego kontynuatorem był Piotr Helias. Traktaty 

modystyczne ukazywały się w ciągu XIV i XV wieku. Za główne ośrodki w Europie uważa 

się Paryż, Oxford oraz Erfurd.

2.2. Treści doktrynalne

•

Założeniem było przekonanie o istnieniu jednego uniwersalnego języka, które reguły mają 

zasięg   powszechny.   Język   ten   utożsamiono   z   łaciną.   Powszechność   owych   reguł   jest 

uzasadniona   ich   zależnością   od   rzeczywistości   pozajęzykowej:   bytu,   który   jest   jeden, 

podobnie   jak   jeden   jest   też   sposób   jego   percepcji   przez   umysł   ludzki.   Czynny   sposób 

oznaczania  modis significandi  to właściwość wyrazu przyznana mu przez intelekt. Bierny 

zaś to właściwość rzeczy odpowiednio oznaczona przez wyraz.  Modi significandi dotyczą 

sposobu bytu, czyli trwałości tkwiącej w rzeczy lub sposobu bycia czyli stawania się zmian 

zachodzących w rzeczach.

3. MODI SIGNIFICANDI W POLSCE

•

W   pierwszej   połowy   XV   wieku   następuje   dominacja   nominalizmu   –   pojęcia   ogólne 

(uniwersalia) są tylko konstruktami ludzkiego umysłu i nie mają podstawy w istniejących 

realnie   jednostkowych   bytach   –   która   utrudniał   przyjęcie   teorii   wspartej   na   realizmie, 

zakładającej istnienie rzeczywiste istnienie ogółów przed jednostkowym bytem ( ante rem) 

lub   w   jednostkowym   bycie   (in   re)   oraz   ścisłe   powiązane   porządków   ontologicznego, 

teoriopoznawczego i semantycznego. Około połowy XV wieku można zauważyć zmiany. 

Szczyt teorii przypadł w Polsce na początkowe dziesięciolecia XVI (traktat Jana ze Stobnicy 

i   Jana   z   Głogowa).   W   końcu   XV   wieku   teoria   gramatyczna   w   Polsce   zdominowana 

wpływami humanizmu zaczęła wracać do starożytnych korzeni. Tak dochodziły ponownie 

do głosu jej podstawowe nurty nazwane przez Kwintyliana:  recte loquendi scientia  oraz 

poetarum enarrutio.

NAUKA O POEZJI – JAKO SZTUKA OBJAŚNIANIA DZIEŁ (POETARUM ENNARATIO)

1. LEKTURY OBOWIĄZKOWE (AUCTORES)

1.1. Auctores w procesie edukacyjnym

•

Skojarzenia słowa  auctor  z autorytatywnością a więc z doskonałością pozwalającą uznać 

dzieło twórcy za wzór godny lektury i naśladowania, utrwaliło się w średniowieczu głównie 

za sprawą słowników oraz encyklopedii wiedzy. Podstawową rolę – na każdym poziomie 

edukacji – odgrywał dobór czytanych autorów, wprowadzenia do lektury (accessus), a nade 

wszystko objaśnienie dzieł (enarratio). 

1.2. Średniowieczne listy auctorum

•

Wykazy   zalecanych   w   toku   edukacji   szkolnej   autorów   powstawały   w   średniowiecznej 

Europie co najmniej od IX wieku.  Na liście znajduje się między innymi Cyceron.

•

Już samo zestawienie autorów i dzieł wzorcowych pozwala zorientować się w kierunku 

kształcenia   literackiego   w   średniowiecznych   szkołach:   przeważali   w   owych   kanonach 

pisarze  chrześcijańscy,  podczas  gdy  „starożytność  pogańska”  była  słabo  reprezentowana 

ilościowo, a jednocześnie podlegała procedurom interpretacyjnym, służącym eksponowaniu 

kryjących   się   dziełach   treści   moralnych   –   w   duchu   zgodnym   z   założeniami   wiary 

katolickiej. 

1.3. Auctores w Polsce średniowiecznej

•

Pierwszym dziełem na początku edukacji szkolnej był psałterz. Lektury obejmowały dzieła 

poetyckie wybranych autorów starożytnych oraz twórców chrześcijańskich. Był to między 

innymi Owidiusz, Terencjusz i Horacy. Dopiero kurs retoryki sprzyjał lekturze  prozaików 

między  innymi   Cycerona.   Na  poziomie  średnim  w toku   nauczania  gramatyki   czytano   i 

objaśnienia w zasadzie autorów objętych w szkolnictwie europejskim, uwzględnianych w 

podręcznikach gramatyki i poetyki. Powrót do lektury można zauważyć w ciągu XV wieku. 

SZKOLNA INTERPRETACJA DZIEŁ

(ACCESUS AD AUCTORES)

1. EUROPEJSKIE ACCESUS AD AUCTORES: WYBRANE POJĘCIA TEORETYCZNE

•

Kompendia dydaktyczne, służące pomocą w enarratio auctorem: objaśnianiu dzieł pisarzy 

figurującym w programach gramatyki układane i stosowane na obszarach Europy łacińskiej 

miały genezę w starożytności. Średniowieczne wprowadzenie zachowały się szczątkowo. 

Dostrzec można usilne dążenie autorów accessus do jasnego zdefiniowania i wprowadzania 

do   procesu   dydaktycznego   zbioru   podstawowych   terminów   oraz   pojęć   teoretycznych: 

swoistego instrumentarium myślowego, niezbędnego w toku lektury i objaśnienia czytanych 

w szkołach dzieł literackich.  

1.1. Objaśnienie utworów

•

Zebrane w accessus wzorcowe wprowadzenia do lektury dotyczą autorów dzieł antycznych 

oraz  chrześcijańskich  w kolejności  nie  uwzględniających   chronologii.  W  nawiązaniu  do 

formułowanych   w   retoryce   antycznej   listy   tzw.   okoliczności   obejmujących   pytania 

respektowania siedem lub też cztery kwestie wymagających rozwinięcia (żywot pisarza, 

tytuł dzieła, gatunek, zamiar piszącego, liczba ksiąg, kompozycja, układ, objaśnienie lub 

treść, przedmiot dzieła, zamiar, intencja twórcy, dziedzina filozofii do jakiej należy dzieło, 

pożytek moralny płynący z działa).

1.2. Komentarze do dzieł literackich

•

W   pełni   naukowe   na   wielokierunkowej   wiedzy   objaśniania   znaczeń   literalnych     oraz 

kryjących   się   za   nimi   znaczeń   wtórnych   dawały   komentarze   do   dzieł   literackich.   Te 

piśmiennictwa   miały   genezę   starożytną.   U   schyłku   starożytności   powstawały   obszerne 

komentarze do autorów rzymskich.  Zarówno te jaki i komentarze do autorów wczesnego 

chrześcijaństwa były dziełami naukowej filologii, hermeneutyki oraz krytyki tekstu. 

NAUKA O POEZJI – JAKO SZTUKA UKŁADANIA DZIEŁ POETYCKICH

1. ŚREDNIOWIECZNE „POETRIE”

1.1. Terminologie

•

Szkolna   lektura   poetów   wymagała   przejrzystej   i   zrozumiałej   terminologii   teoretycznej. 

W szkolnych  accessus  ad auctores  XI-XII w. obok  terminu  ars  poetica  ważne  miejsce 

zajmuje  poetria  rozumiana jako: sztuka stosowana przez poetę w pracy twórczej, dzieło 

traktujące o poezji, jej regułach i zasadach sztuki poetyckiej oraz poetka. Termin  poetria 

może   być   używany   jako   ogólna   nazwa   traktatów   o   poezji   układanych   między   XI-XIII 

wiekiem.

1.2. Europejskie traktaty o poezji

A) Teoretycy i ich dzieła

•

Zasadniczy   trzon   powstających   w   średniowiecznej   Europie   łacińskiej   poetyk   tworzyły 

traktaty autorów różnych narodowości. Nasza wiedza o nich jest jednak niepewna. Z Wysp 

Brytyjskich wywodził się autor znanych i używanych powszechnie dzieł Godfryd z Vinsauf, 

Gerwazy   z   Melkley   i   Jan   z   Garlandii.   Wśród   dzieł   można   zauważyć   dwie   odmiany 

obejmujące   traktaty  omawiające   wyłącznie   utwory  wierszowane   oraz   traktaty  o  zasięgu 

uniwersalnym, uwzględniające zarówno utwory wierszowane jak i prozatorskie. W drugiej 

odmianie   traktatów   omawiano   równorzędnie   wiersze   metryczne   i   rytmiczne   oraz 

odpowiadające im sztuki  ars metrica  i  ars rythmica, a nadto prozę, obudowującą teorię 

wyprowadzoną ogólnie z retoryki.

B) Przedmiot opisu: poesis metrica – poesis rithmica – prosa

•

Ingeniosa Poesis jest przede wszystkim sztuką tradycyjnego wierszowania metrycznego, a 

rodzaj   stosowanego   przez   poetę   metrum   pozostaje   w   ścisłym   związku   z   gatunkiem 

poetyckim.  Poesis   metrica  nawiązywała   do   miar   klasycznych   poprzez   naśladowanie 

wzorów podtrzymywanych przez szkoły pielęgnujące tradycję rzymską. Sztuki tej nauczano 

w obrębie gramatyki, narzucając w procesie dydaktycznym formy wierszowe coraz mniej 

zrozumiałe  dla  uczących  się,  w związku  z  stopniowym  zanikaniem iloczasu.  Od poezji 

metrycznej   odróżniano   poezję   rytmiczną.   Poezja   rytmiczna   ukształtowała   się   w 

średniowieczu w związku z zanikiem iloczasu. Zgodnie ze współczesną nomenklaturą była 

to poezja sylabiczna. Za konstanty metryczne tej poezji uważa się: równą liczbę zgłosek w 

wersach   (izosylabizm),   unormowaną   klauzurę   akcentową   oraz   rymy.   Izosylabizm 

występujący przed VII w. Wyłącznie w poezji chrześcijańskiej miał najprawdopodobniej 

korzenie   semickie,   ukształtował   się   na   podłożu   hebrajskich   psalmów.   Rymy   również 

wywodzące się z prozy artystycznej, występowały w łac. Poezji chrześcijańskiej u schyłku 

starożytności początkowo jako powtarzająca się samogłoska w zakończeniach wersów. W 

VI-VIII wieku rithmus zyskiwał popularność na południu Europy.

•

Termin   prosa   miał   w   średniowieczu   dwa   znaczenia.   Odnosił   się   do   jednego   z 

najważniejszych gatunków liryki kościelnej oraz określano tak sposób organizacji tekstu 

literackiego,   odmienny   od   wierszowania,   stosowany   w   wielu   gatunkach   piśmiennictwa. 

Szczegółowe zalecenia dotyczące prozy formułowała sztuka dyktamenu. Na końcu zdań lub 

(i) członów zdaniowych mogły pojawiać się rymy.

C) Źródła i układ traktatów

•

Podstawowymi źródłami obu odmian średniowiecznej teorii poezji były gramatyka, poetyka 

i retoryka okresu starożytności rzymskiej, schyłku antyku oraz średniowiecza, a także ars 

dictaminis. Tradycja poetyki, retoryki oraz gramatyki greckiej pozostawała zasadniczo poza 

zasięgiem wiedzy teoretyków średniowiecza łacińskiego, a jej ewentualne reminiscencje 

wypada   uznać   za   pośrednie   refleksy   dawnych,   przeważnie   zniekształconych   wątków 

myślowych bądź pojęć i terminów.

1.3. Treści doktrynalne poetrii

A) Poeta – poema (opus) – poesis

•

Narodziny   dzieła   (opus)   rozgrywają   się   we   wnętrzu   umysłu,   gdzie   rodzi   się   idealny 

pierwowzór   będący   przedmiotem   przyszłego   dzieła.   Idea   dzieła   nie   jest   dana   poecie   z 

zewnątrz, ale jest kreowana przez niego samego. Poeta jest twórcą, a źródłem archetypu, 

idealnego pierwowzoru dzieła jest jego umysł. Ani retoryczna  inventio, ani horacjańskie 

inagenium   nie   wydaje   się   odpowiadać   ściśle   kreatywnej   mocy   poety.   Poeta   tworzy   w 

umyśle idealny wzór dzieła mocą swej wyobraźni (fantasia). Ta pierwsza z trzech – obok 

inteleku (ratio) oraz pamięci (memoria) wyodrębnianych w myśli średniowiecznej „władz 

duszy”, nazywana też imaginatio. Poeta jest twórcą materii dzieła. Triada  poeta – poema 

(opus) – poesis wyraźnie rysująca się w średniowiecznych traktatach stanowiła kontynuację 

odległej   tradycji   pojęciowej,   mające   korzenie   starożytne.  Autorzy   traktatów   przeważnie 

pomijali problem fikcyjności/prawdziwości materii dzieła.

B) Reguły formowania utworów

•

Kompozycja: ordo artificialis – ordo naturalis

•

Poeta ma dwie możliwości: „wąską ścieżkę sztuki” albo „szeroki gościniec natury”. 

Materia   dzieła   może   być   ujęta   obszernie   i   w   sposób   zawoalowany,   pośrednio 

przekazujący   właściwe   treści   lub   krótki   i   prosty   zgodny   z   retoryczną   zasadą 

skracania.

•

Postać literacka (persona) 

•

Według   Cycerona   charakterystyka   postaci   działającej,   stanowiącej   podmiot 

prezentowanych   w   narracji   zdarzeń,   winna   zawierać   odpowiedź   na   11   punktów: 

imię,   przyrodzone   właściwości,   tryb   życia,   stan,   usposobienie,   skłonności 

emocjonalne, zawód, zamiar, uczynki, okoliczność i sposób mówienia. 

•

Zalecenia stylistyczne (elocutio)

•

Przedmiotem   uwagi   były   problemy   stylu   wypowiedzi   stanowiące   jeden   z 

najważniejszych pomostów między dyscyplinami trywialnymi: gramatyką i retoryką 

a emancypującą się poetrio. 

•

Zasadniczy wykład sztuki stylu artystycznego sprowadzał się do enumeracji tropów 

oraz figur, dzielonych tradycyjnie na figury słów oraz figury myśli. Naczelną zasadą 

estetyczną była ozdobność a w jej obrębie trudność wypowiedzenia. 

•

„Sztuka poetycka” w Polsce średniowiecznej 

•

Dwa   znane   w   szkołach   katedralnych   (od   XIV   wieku)   traktaty   to:  Poetria   nova 

Godfryda i Laborintus Eberharda. U Godfryda znajdują się wstępne rozważania na 

temat   idealnego   archetypu   dzieła,   rodzącego   się  w   umyśle   poety,   odpowiadające 

ogólnie koncepcji wyobraźni. 

•

Pojęcia   i   terminy   odnoszące   się   do   sztuki   poetyckiej   mogłoby   być   znane   z 

europejskich   traktatów   gramatycznych,   retorycznych   oraz   sztuk   diktamenu.  

NURT RETORYCZNY 

I ŚREDNIOWIECZNA  TEORIA WYMOWY (ARS RHETORICA)

•

Antyczna   sztuka   wymowy   była   znana   średniowiecznym   uczonym   fragmentarycznie. 

Najsilniej oddziaływała w ciągu średniowiecza tradycja rzymska. Główny nurt cycerońskiej 

myśli teoretycznej był zdominowany przez dzieło: De Inventione (  O wynalezieniu).

•

W dwóch księgach  De Inventione  znajdowano – prócz definicji retoryki rozumianej jako 

sztuka przemawiania w sprawach politycznych – elementarne pojęcia i podziały materii 

retorycznej: wyodrębnienie rodzajów wymowy (sądowego – genus iudicale ; doradczego – 

genus deliberativum , popisowego – genus demonstrativum); charakterystykę pięciu części 

(partes)   sztuki   retorycznej:  inventio  (wynalezienie),  dispositio  (układ),  elocutio  (styl 

wypowiedzi),  memoria  (pamięć,   zapamiętywanie),  pronuntiatio  (wygłoszenie);   wykaz 

części   mowy   (oratio):  exordium  (wstęp),  narratio  (opowiadanie),  partitio  (podział), 

confirmatio  (wzmocnienie,   poręczenie)  reprehensio  (sformułowanie   zarzutów),  refutatio 

(odparcie   zarzutów),  conclusio  (zamknięcie,   podsumowanie);   a   także   typologię 

opowiadania,  w którym z uwagi  na stosunek do prawdy (jako rzeczywistego  przebiegu 

zdarzeń) wyodrębniono odmiany nazwane: historia (opowiadanie prawdziwe), argumentum 

(opowiadania   prawdopodobne)   oraz   fabula   (opowiadania   zmyślone:   pozbawione 

prawdziwości oraz prawdopodobieństwa). Tradycja cycerońska legła u podstaw systemu 

retoryki chrześcijańskiej świętego Augustyna. 

•

Biegłość   mównicza   opiera   się   na   naturze   (natura),   zależącej   od   wrodzonych   zdolności 

(ingenium) , oraz na wiedzy (doctrina), zależącej od pozyskanej nauki (scientia) oraz od 

praktyki (usus), nabywanej  w toku ciągłego powtarzania (adsiduitas)

•

Trzy rodzaje mów:

•

doradcza

•

popisowa,

•

sądowa.

•

Wśród   wątków   teoretycznych   rozwijanych   w   traktatach   uniwersyteckich   zwraca   uwagę 

porównawcze zestawienie retora i oratora. Retorem jest człowiek znający i formułujący 

reguły sztuki wymowy, oratorem zaś mówca potrafiący wcielać w życie.

II ARS DICTAMINIS – TEORIA UTWORU PISANEGO 

•

Słowo dicamen w klasycznej łacinie nie było używane istniał natomiast czasownik  dicto. 

Traktatom   prezentującym   reguły   układania   dyktamenu   nadawano   najczęściej   tytuły 

zawierające określenie  ars dictaminis. Za podłoże uważa się retorykę antyczną. Twórcą 

teorii średniowiecznej z XI wieku był Alberyk z Monte Casino. Włoską i francuską tradycję 

kontynuowali teoretycy Niemcy. 

•

Pierwsza wzmianka w Polsce o średniowiecznej sztuce dyktowania pochodzi z początku XII 

wieku (Gall Anonim). Przedmiotem nauczania w ramach trivium stała się ars dictaminis od 

XIV wieku.

Treści doktrynalne:

•

Miejsce  ars dictaminis  w systemie wiedzy retorycznej zostało dość precyzyjnie określone 

już przez jej średniowiecznych twórców. Dictamen można uznać za tekst pisany o często 

praktycznym, doraźnym przeznaczeniom. Początkowo definiowano go ogólnie jako utwór 

artystyczny pisany prozą lub wierszem. Na uwagę zasługują trzy silne akcentowane wątki 

teoretyczne:

•

koncepcja idealnego archetypu dzieła (w tym dyktamenu)

•

teoria ozdobności 

•

zasada rytmizacji prozy

•

Do   najważniejszych   składników   doktrynalnych   nauki   o   dyktamenie   należała   teoria 

kunsztownej rytmizacji zdania (cursus). 

•

Formowane   w   Polsce   w   XV  wieku   definicje   dyktamanu   pozostawały  pod     widocznym 

wpływem   dawniejszych   obiegowych   ujęć,   powtarzanych   przez   teoretyków   włoskich, 

francuskich, niemieckich oraz czeskich. 

•

W   Krakowskiej    Ars   dictaminis,   po   wstępnej   definicji   dyktamenu   (dzielącego   się,   jak 

pamiętamy, na  epistula  oraz  privilegium), następowały rozważania na temat układu treści 

listu. 

•

Artes   dictaminis  miały  zasadniczo   służyć   pomocą   w  drażaniu   sztuki   układania   listów   i 

dokumentów a więc w nabywaniu umiejętności potrzebnej w praktyce kancelaryjnej.

•

Określane   między   innym   terminem  libri   formularum  zbiory   wzorcowych   dokumentów 

kancelaryjnych   oraz   listów   były   używane   w   dydaktyce   szkolnej   oraz   uniwersyteckiej, 

przede   wszystkim   jednak   w   praktyce   kancelaryjnej;   korzystano   z   nich   kancelariach 

kościelnych i klasztornych jaki i świeckich. Formularze dokumentów były znane już w 

starożytności rzymskiej od co najmniej VI wieku. Najstarszy polski formularze pochodzi z 

XIII wieku. 

III ARS MEMORITIVA – SZTUKA ZAPAMIĘTYWANIA 

•

Niektórzy badacze sądzą, że sztuka ta była zakorzeniona w kulturze greckiej i egipskiej. 

Część   memoria   (jednej   z   pięciu   części   retoryki)   obejmowała   teorię   przedmiotów 

zapamiętywania dzielonych na rzeczy i słowa ( res i verba) oraz teorię pamięci. Odróżniono 

pamięć naturalną (wrodzoną) od sztucznej ukształtowanej w wyniku ćwiczeń.

•

Cyceron zajmował się pamięcią dla której znalazł miejsce wśród cnót uznanych później 

przez teologię chrześcijańską za cnoty kardynalne. Wskazał cztery składniki cnoty:

•

roztropność

•

sprawiedliwość

•

męstwo

•

umiar

•

Echa tradycji retorycznej pobrzmiewają w wyznaniach św. Augustyna. Tomasz z Akwinu 

nawiązując do cycerońskiego pojmowania pamięci analizował proces ludzkiego poznania:

w jego początku znajdują się wyobrażenia jako podobieństwa rzeczy cielesnych, za ich 

pomocą   intelekt   dokonuje   abstrakcji   polegającej   na   rozumowym   ujmowaniu 

powszechników   tkwiących   w   cielesnych   bytach   jednostkowych.   Epistemologia  Tomasza 

miała za podstawę arystotelesowską teorią poznania. Pamięć należy według Akwinaty do 

zmysłowej   sfery   duszy,   ale   po   części   także   do   sfery  intelektualnej.  Wyrosła   z   podłoża 

starożytnej   teorii   retorycznej   oraz   refleksji   epistemologicznej   nad   pamięcią   i 

przypominaniem sobie, średniowieczna ars memorativa pozostawała na usługach głównie 

wymowy kościelnej. 

IV ARS PRAEDICANDI  - SZTUKA UKŁADANIA KAZAŃ

•

Słowo  praedico  znaczyło między innymi głoszę, podaję do ogólnej wiadomości, sławię, 

chwalę. Praedicator to herold, publiczny głosiciel albo chwalca. Głoszenie kazań to jawne i 

publiczne   nauczanie   obyczajów   i   zasad   wiary,   służących   poinformowaniu   ludzi   drogą 

rozumową   wywodzących   się   ze   źródła   autorytetów.   Pierwsze   refleksje   nad   metodami 

głoszenia   wiary   pojawiły   się   w   pierwszych   wiekach   chrześcijaństwa   oraz   wczesnym 

średniowieczu. Okres największego ożywienie myśli teoretycznej przypadł na XII do XIV 

wieku. W XIV wieku zainteresowanie teorią osłabło. Uczono jej w szkołach katedralnych i 

zakonnych. 

•

a) praedicator 

kaznodzieja   powinien   być   wolny   od   grzechów,   nieskazitelny   moralny,   anielski,   a 

wygłaszanie kazanie powinien unikać chęci podobania się i olśniewania. Musi robić pauzy 

zawieszając głos, zwracać uwagę na reakcję słuchaczy i nie mówić zbyt szybko

•

b) sermo

teoria kazania dotyczyła kwestii układu treści oraz założeń interpretacji Słowa Bożego w 

duchu zasad egzegezy biblijnej

•

Podstawą   treściową     kazania   (główną   myśl),   rozwijaną   stopniową   i   systematycznie   w 

dalszym ciagu wypowiedzi stanowił na początku temat.

CZĘŚĆ DRUGA POSZUKIWANIA TERMINOLOGICZNE 

I. ALEGORIA W MYŚLI ŚREDNIOWIECZNEJ

•

Łaciński   termin   allegoria  był   sytuowany   w   retoryce   rzymskiej   w   obrębie   teorii   stylu 

(elocutio). Kwintylian wyodrębnił dwa rodzaj alegorii:

•

całkowitą   (tota)   oraz   mieszana   (permixta).W   retoryce   oraz   gramatykach   schyłku 

starożytności i wczesnego  średniowiecza pojęcia alegorii pojawiało się stosunkowo rzadko. 

Alegoria była niekiedy traktowana jako trop.  Niekiedy jako figura myśli.

•

Słowa   to   było   nie   tylko   terminem   retorycznym   odnajdujemy   je   w   tekście   Wulgaty   w 

Nowym Testamencie. W okresie patrystycznym egzegeza Biblii rozwijała się początkowo 

wyłącznie   w   chrześcijańskich   środowiskach   Wschodu.   Wyodrębnia   się   zazwyczaj   dwa 

nurty: aleksandryjski skupiony przede wszystkim na objaśnianiu znaczeń wtórnych Pisma 

oraz   antiocheński   skoncentrowany   na   literalnej,   filologiczno-gramatycznej   metodzie 

komentowania Biblii. 

•

U   schyłku   starożytności   i   we   wczesnej   fazie   kultury   średniowiecznej   zarysowała   sie 

opozycja pojęciowa  allegoria in verbis – allegoria in factis. Odróżnienie odmian alegorii 

stało się podstawą teoretyczną wątku myślowego rozwijanego przez licznych teologów i 

filozofów średniowiecznych, analizujących strukturę semiotyczną Biblii i podkreślających 

zasadniczą   odmienność   tego   dzieła   od   wszelkich   innych   dzieł.   Pierwszy  poziom   Pisma 

stanowiła wypowiedź słowna (verba), której warstwa językowa była kształtowana przez 

znaki.   Pierwszy   poziom   był   odbiciem   prawdy   Bożej.   Na   drugim   poziomie   czyli   za 

wykreowaną prawdziwą historią tkwiły sensy wyższego rzędu. Termin allegoria pojawiał się 

także   w   charakterystyce   procedur   interpretacyjnych   utworów   świeckich.   Stopniowemu 

umacnianiu się roli alegorii w obszarze egzegezy biblijnej towarzyszyło ograniczanie jej 

funkcji w teorii retorycznej i gramatycznej.

•

Za   pośrednictwem   powszechnie   używanych   w   nauczaniu   trywialnym   dzieł 

encyklopedycznych   traktatów   retorycznych   oraz   gramatyk   funkcjonowały   w   Polsce 

równolegle   dwie   nazwy  allegoria  i  permutatio.   Obie   były   odnoszone   do   tropu 

definiowanego jako przekazywanie słowami sensów odmiennych jakiejś innej treści.

II INTEGUMENTUM/INVOLUCRUM WOBEC POJĘCIA ALEGORII

•

Integumentum    oraz  involucrum  były   znane   i   używane   w   łacinie   klasycznej.   Znaczyły 

okrycie, zasłona. Największym powodzeniem terminy te cieszyły się w Europie łacińskiej w 

XIIw. Integumentum jest poruszającym umysł rodzajem prezentowania prawdy pod postacią 

zmyślonego   opowiadania;   stąd   też   jest   także   nazywane  involucrum.  Alegoria   może   być 

jednak używana jedynie do Pisma Św., natomiast  integumentum  do dzieł literackich poza 

Pismem Św. Różnice ich używania wynikają z planu narracyjnego. 

•

Do terminologii literackiej w Polsce nazwy te przenikały za pomocą dzieł europejskich 

czytanych   i   komentowanych   w   toku   nauczania   trywialnego,   na   Wydziale   Sztuk 

Uniwersytetu Krakowskiego  lub już na poziomie średnim.

•

Praktyka   i   teoria   hermeneutyczna   humanistów   XII   wieku   zdaje   się   być   zdominowana 

tradycją egzegezy biblijnej. 

III GENERA DICIENDI: ŚREDNIOWIECZNY WYKŁAD TEORII „TRZECH STYLÓW”

•

Stosowność będąca estetycznym podłożem średniowiecznej, a wcześniej starożytnej teorii 

„trzech stylów” wypowiedzi miała w kulturze Grecji, a następnie Rzymu co najmniej trzy 

wykładnie semantyczne. Po pierwsze odnosiła się do koncepcji zrodzonej w Grecji około V 

wieku p.n.e.

•

Po drugie pojęcie funkcjonowało w obrębie starożytnej antropologii  filozoficznej. Cyceron 

utożsamiał decorum z pięknym moralnym oraz wartościami etycznymi. Po trzecie pojęcie 

znajdowało zastosowanie na gruncie retoryki oraz poetyki starożytnej. Teoria trzech stylów 

była   zakorzeniona   w   greckiej   tradycji.   Problematyka   stosowności   zajmowała   centralne 

miejsce w rzymskiej teorii prozy i poezji.   Troista typologia została wsparta na koncepcji 

„powinności   mówcy”,   narzucającej   wypowiedzi   określone   funkcje.   Powinności   te   to 

przekonywanie   lub   pouczania   słuchacza,   sprawiania   mu   przyjemności   (delectare), 

wzruszanie. Dla spełnienia każdej z tej powinności należało użyć innego stylu. 

•

Styl niski winien cechować się jasnością, poprawnością i zrozumiałością. Ma to być styl 

prozy   pozbawionej   okresów   retorycznych.   Skromność   wymaga   powściągliwości   w 

operowaniu środkami zdobniczymi.  Styl średni powinien oznaczać się powabem i słodyczą. 

Proza powinna mieć budowę periodyczną. Dopuszczalne a nawet niezbędną są wszelkie 

środki   zdobnicze.   Styl   wysoki   miał   poruszać   emocjonalnie   odbiorcę,   wywoływać   jego 

gwałtowne   reakcje   uczuciowe.   Należało   w   nim   operować   bogactwem   środków 

stylistycznych   potęgujących   podniosłość,   namiętność   i   wspaniałość   wypowiedzi. 

Problematyka   „trzech   stylów”   w   średniowieczu   znalazła   miejsce   w   szkolnych 

„wprowadzeniach do autorów”. Najwybitniejszym dokumentem funkcjonowania tej teorii w 

Polsce była tzw. Retoryka Krakowska  (XV w). 

IV  ORNATUS DIFFICILIS / ORNATUS FACILIS, CZYLI RÓŻNE RODZAJE 

OZDOBNOŚCI STYLU

•

Ornatus (ozdobność) w retoryce rzymskiej należał do pięciu głównych właściwości stylu, 

obok poprawności, jasności, stosowności i umiejętności unikania uchybień stylistycznych,. 

W  obrębie  ornatus   verborum  odróżniano   ozdobność   słów   pojedynczych   od   ozdobności 

zespołów   słownych.   Wśród   tropów   najczęściej   wymienianych   należała   przenośna, 

metonymia  (nazwanie),   synekdocha,   emfaza,   hiperbola,   antonomazja,   ironia,   litota   i 

peryfraza.   W   przypadku   grup   słownych   wyróżniano   środki   wynikające   z   zastosowania 

właściwej kompozycji składniowej zdania oraz środki służące zdobieniu związków słów ( te 

ostatnie dzieląc na figury słów figury myśli.

•

„Trudną ozdobność” osiąga się wprowadzając wypowiedzi znaczące zamiast znaczącego, 

materię zamiast wytworu, przyczynę zamiast skutku, właściwość zamiast przedmiotu, tego 

co zewnętrzne zamiast tego zawarte w wewnątrz. Część zamiast całości. Skutek zamiast 

przyczyny. Według Godfryda należało jej osiągnąć przez stosowanie metafory, onomatopeji, 

antonomazji,   alegorii,   metonimii,   hiperboli,   synekdochy,   katachrezy   oraz   hyperbatonu. 

Utwór   literacki   ułożony   zgodnie   z   zalecaną   poetyką   „trudnej   ozdobności”   wymagał 

szczególnego wysiłku hermeneutycznego, prowadzącego do deszyfracji znaczeń ukrytych. 

•

W   traktach   rękopiśmiennych   z   XV   wieku   układanych   przez   polskich   wykładowców 

retoryki, poetyki oraz sztuki dyktowania, terminy: ornatus difficilis / ornatus facilis, a także 

odpowiadające im pojęcia teoretyczne nie znajdują odbicia, co wydaje się tym dziwniejsze, 

że ich autorzy (lub kopiści) nade często powołują się na autorytet Godfryda. 

V TRANSSUMPTIO

•

W łacinie klasycznej słowo transumptio oznaczałao przejęcie, np. znaczenia wyrazu. 

•

W retoryce było stosowane między innymi przez Kwintyliana, które utożsamiał je z tropem 

zwanym  metalepsis  (zmiana, przekształcenie), polegającym na użyciu synonimu jakiegoś 

słowa, nieodpowiedniego w danym kontekście, a powodującego zmianę znaczenia. Proces 

utrwalania   terminu   i   nadawaniu   mu   coraz   szerszego   zakresu   pojęciowego   przebiegał 

stopniowo. Aby uczynić wypowiedź literacką ozdobną i trudna do zrozumienia można użyć 

w tekście: znaku zamiast znaczenia, nazw materii zamiast nazwy przedmiotu wykonanego z 

tej materii, przyczyny zamiast skutku, właściwości przedmiotu zamiast owego przedmiotu, 

tego   co   zewnętrzne   zamiast   tego   co   wewnątrz.   Części   zamiast   całości,   skutku   zamiast 

przyczyn. Każdy z wymienionych sposób ma też liczne odmiany.  Transsumptio  stanowi 

odmianę  similitudo, a zasadza się albo na przeniesieniu słowa, albo nadaniu przenośnego 

sensu strukturze zdaniowej. Jednocześnie urasta do rangi kategorii nadrzędnej wobec takich 

tropów, jak metafora, synekdocha i alegoria.

•

Rozważania   na   temat  transsumpti  pojawiały   się   w   Polsce   w   traktatach     z   zakresu  ars 

dictaminis oraz encyklopedii wiedzy.

VI PROZOPPOPEJA

•

Na   określenie   kreowanych   w   poezji   lub   prozie   artystycznej   postaci   ludzkich,   będących 

uosobieniami   pojęć   abstrakcyjnych   oraz   wszelkich   bytów   nieożywionych,   używano   w 

traktatach   późno   antycznych   oraz   średniowieczu   łacińskich   terminów   zapożyczonych   z 

retoryki   starożytnej:  prosopopoeia  (wkładanie   zmyślonych   wypowiedzi   w   czyjeś   usta, 

zmyślona   postać)  conformatio  (ukształtowanie,postać)  denominatio  (nazwanie   czegoś, 

przenośne nazwanie czegoś).

•

W dziale elocutio retoryki okresu rzymskiego wśród figur myśli znaleźć można dwie figury. 

Pierwsza w z nich sermocinatio kierująca uwagę na zmyślone wypowiedzi włożonej w usta 

osoby   mówiącej:   historycznej   lub   fikcyjnej.   Druga   nosiła   nazwę  fictio   personae 

i charakteryzując ją teoretycy więcej uwagi poświęcali osobie wygłaszającej sermocinatio, 

podkreślając konieczność zmyślania nie tylko wypowiedzi (verba), ale przede wszystkim 

samej postaci. Rhetorica ad Herennium na określenie uosobienia używała innych terminów. 

Wśród figurae verborum znajdujemy figurę nazwaną conformatio (ukształtowanie, postać), 

która zachodzi gdy jakaś osoba nieistniejąca jest przedstawiana jako osoba istniejąca albo 

kiedy   rzecz   niema   lub   pozbawiona   kształtu   staje   się   mówiącą.   W   podobnej   funkcji 

występuje   też   termin  denominatio,   który   jest   figurą,   która   od   rzeczy   zbliżonych   i 

pokrewnych tworzy wyrażenie, przez które może być rozumiana rzecz nie nazwana własną 

nazwą.

•

W okresie późnoantycznym i na progu średniowiecza teoretycy „zapominając”o terminie 

ficitio personae  i marginalizując  sermocinatio  używali głownie nazwy  prosopopoeia  (np. 

Rutilius Lupus). 

•

Izydor z Sewilli używał terminów:  prosopopoeia oraz ethopoeia (latynizując w ten sposób 

słowa greckie, mające swój odpowiednik znaczeniowy w łacińskim sermocinatio).

THE END :)