SERGIUSZ PIASECKI

DLA HONORU ORGANIZACJI

Wyczuł, że sprawa, w której wezwał go Tomasz, jest ważna. Wczoraj 

wieczorem poszedł do „gołębia". Z początku wstąpił do bramy, a stamtąd 
wszedł na schody prowadzące z dziedzińca do kamienicy. Zatrzymał się na 

pierwszym podeście. Sięgnął ręką w górę i namacał na zakurzonym 
parapecie okienka skrawek papieru. Wziął go, wszedł na pierwsze piętro, 

zaświecił kieszonkową latarkę i przeczytał jeden wyraz: „Masło". Było to 
zaproszenie do „gołębia" ― pani Moniki. Ostrożnie skierował się ciemnymi 

schodami na drugie piętro.
I cóż to pan szanowny zjawił się aż po trzech dniach! ― powiedziała Monika

i podparła się pięściami w boki.
― 

Jest coś pilnego?

― 

Jest. Tomasz woła. Ech, wy, inteligenci, nic zorganizować nie 

potraficie! Ja swoje załatwiam raz dwa! A wy?

― Czemu nie ma kartki od niego?
― 

Bo niepotrzebna. Ja jestem kartką z pieczątką na gębie.

― 

Gdzie spotkanie?

― 

W „Norze".

― 

Kiedy?

― 

Zaraz.

― 

Co pani się wygłupia! Zaraz będzie godzina policyjna.

― 

A pan swego rozumu nie ma? Baba musi wodzić za rączkę? 

Pójdzie pań, kiedy zechce. Głodny pan?

― 

 Nie.

― 

Po oczach widzę, jak tam jest u pana. Dam chleba i słoniny. 

Wczoraj przyniosłam z wioski.
― 

Nie mam czym zapłacić.

― 

Mówię: dam, nie zaś: sprzedam. Już przygotowane. To za 

tamte rybki wędzone, które mi pan kiedyś dał. Rzucisz za sobą, znajdziesz 

przed sobą! Tak stoi w Ewangelii.
― 

Wcale tam nie „stoi".

― 

To nieważne. Mogło stać. Pewnie któryś Marek zapomniał 

napisać.

Dała Józefowi owiniętą w papier paczkę.
― 

No i zmykaj pan ― powiedziała. ― Bo jak hycle zahaczą, to ja 

będę winna. Jazda!
Nazajutrz w południe, zaraz po pracy w Akademii, poszedł do kamienicy, w 

której Tomasz miał biuro tłumaczeń. Firanki na oknach były zaciągnięte 
całkowicie: znak, że wszystko jest w porządku. Zadzwonił. Pani Katarzyna, 

surowa, ponura, ubrana na czarno, otworzyła mu drzwi. Nie odpowiedziała 
na przywitanie. Skinęła głową w stronę gabinetu Tomasza. Rzuciła: Jest! ― I

odeszła korytarzem w stronę kuchni.
„Też bababzik jak i Monika" ― pomyślał i zapukał do drzwi z prawa.

Tomasz się ukazał na progu gabinetu.
― 

No, nareszcie! ― powiedział. ― A ja się niepokoiłem.

― 

Nieczęsto wstępuję do „gołębia". Mam dużo spraw do 

załatwienia. I teraz mieszkam w innej dzielnicy, daleko od skrzynki. Dopiero 
wczoraj wieczorem się dowiedziałem, że pan mnie wzywa. 

― 

W porządku. Jeszcze nie za późno. Proszę usiąść.

Tomasz zawsze był spokojny. Miał twarz jak w kamieniu wykutą. Nie można 

było wyczytać z niej żadnego wrażenia. Ale dzisiaj Józefowi się wydało, że 
jego szef jest zakłopotany. Na szerokim czole głębiej zarysowały się 

zmarszczki. W oczach czaiła się rozterka. Myśli gdzieś błądziły.
― 

Zimno? ― spytał Tomasz.

― 

Tak. Powietrze wilgotne.

― 

Będzie wczesna wiosna. Niemcy potoną w roztopach na 

wschodzie. Skapitulowali pod Stalingradem. Wycofali się z Kurska, Rostowa,
Krasnodaru, Woroszyłowa. O tym pan chyba wie. A „Biuletyn" pan otrzyma 

za parę dni.
Wyjął z prawej dolnej szafki u biurka niepełną flaszkę wódki i małą 

szklaneczkę.
― 

Niech się pan rozgrzeje ― powiedział, nalewając szklaneczkę 

prawie do pełna.
„Kiepsko!" ― pomyślał Józef, przypominając sobie poprzedni poczęstunek 

po niepotrzebnym śledzeniu Gensa, na które stracił kilka dni. ― „Pewnie i 
teraz jest jakaś bzdura".

― 

Proszę pić ― zachęcał go Tomasz. ― Pan wie, że ja nie piję. 

Alkohol źle na mnie wpływa. Wywołuje przygnębienie ― zaczął bębnić 

palcami w biurko. Patrzył w okno i zagryzał dolną wargę. ― A czy palenie 
panu pomaga? ― spytał.

― 

Nie rozumiem. W jakim sensie pomaga?

― 

No... łagodzi smutek, troski...

― 

Tak. Przed wojną porzuciłem palenie; Oszczędzałem zdrowie. 

Potem, gdy wybuchła wojna, znów zacząłem. O zdrowie nie dbam, bo 
wiem, że długo nie pożyję. A palenie dla mnie teraz jest niezbędne. 

Przytłumia ostre reakcje psychiczne na różne zmartwienia.
― 

Tak... Działanie nikotyny jest znane. Ale jest jeszcze jedna 

kwestia. Proces ssania papierosa czy fajki zastępuje dorosłym to, co ma 
niespokojne dziecko jako ucieczkę: pierś matki Znałem pannę, która w 

pewnych chwilach zaczynała ssać zgiętą kostkę wskazującego palca.
― 

A ja znam teraz niemłodą dziewczynę, inteligentną, 

wykształconą (miał na myśli Helenę), która często ssie koniec dużego palca 
prawej albo lewej dłoni i zupełnie nie zdaje sobie z tego sprawy..

― 

Ja nie paliłem wiele lat. Porzuciłem palenie stanowczo, na 

zawszę. No a teraz... skapitulowałem. Wróciłem do nałogu. Palę mało, ale 

chyba tego się nie zrzeknę ― wysunął górną szufladę biurka i wyjął z niej 
małą, drewnianą kasetkę. Otworzył ją i postawił przed Józefem. ― Proszę. 

Amerykańskie.
― 

O!... Nawet przed wojną rzadko gdzie je sprzedawano.

― 

Jest to pomoc wojenna Ameryki dla Sowietów. Do ich żołnierzy

ona nie dociera, bo idzie do składów i na użytek czerwonej arystokracji. Ale 

ze składów przesącza się do Niemców, a stamtąd do nas.
― 

Znam już tę technikę. Wytłumaczył mi ją znajomy, który kupił 

amerykański ryż i konserwy.
― 

Ja nie spekuluję.

― 

Wiem.

― 

Otrzymałem to w podarunku od jednego ze swych ludzi. On 

bierze udział w grubym szmuglu.

Zapalił papierosa i zapatrzył się w białosiną smugę dymu, która zmieniając 
kształty i odcienie wolno pełzła pod sufit. Józef dopił wódkę i też zapalił. 

Poczuł łagodne ciepło, ogarniające powoli ciało. Chciał ułatwić Tomaszowi 
przejście do przykrej, jak przypuszczał, rozmowy. Powiedział: ― Jest jakaś 

nieprzyjemna sprawa?
― Jest! ― Tomasz skinął głową i utkwił wzrok w twarzy Józefa. ― 

Właściwie jest ona nieprzyjemna dla mnie. Naruszyłem nieco podstawową 
zasadę naszej grupy: ścisłą konspirację, której od wszystkich wymagam. Ale 

i. ― zrobił dłuższą przerwę ― o istnieniu naszej grupy nikt prócz jej 
członków nadal nie wie. Druga rzecz: pozostawiam decyzję panu. Może ją 

pan swobodnie obrać i nie zaważy to wcale na moim stosunku do pana. A 
teraz opowiem, o co idzie... ― znów zrobił dłuższą przerwę, jakby się 

zastanawiał nad sposobem zreferowania Józefowi trudnej sprawy. Potem 
zaczął mówić spokojnie, monotonnie, głosem jakby zmęczonym: ― Jak 

pana dawniej poinformowałem, grupa nasza jest zupełnie niezależna. O jej 
organizacji, celach, członkach nikt nic nie wie. Ale mam powiązania z 

Komendą AK.A propos, czy pan się orientuje w prący AK? Przede wszystkim 
w ich prący konspiracyjnej?

― Tak. Znam nawet dwie ich placówki. Trochę im pomagam bez żadnych 
zobowiązań.― Otóż i ja pomagam. Ale nie trochę, lecz dużo. Natomiast 

mnie bywa potrzebna ich pomoc, szczególnie w sprawach legalizacji. Ale 
zaznaczam, że mój stosunek z AK jest oparty na zasadach towarzyskich i jest

tajny. Na podstawie materiałów, które im dostarczałem, sądzono, że kieruję

tajną grupką wywiadowczą. A ponieważ z zapałem godnym misjonarzy 
zabrali się do scalania wszelkich grup podziemnych, zaproponowano mi to 

również. Oświadczyłem, że mam do scalenia tylko jedną osobę: siebie 
samego. Zgodzę się uczynić to pod warunkiem, że obejmę dowództwo nad 

całą Organizacją. Potraktowano to jako mój dowcip. A teraz przechodzę do 
właściwej sprawy. A może jeszcze wódki?

― 

Nie, dziękuję.

― 

A papierosa?

― 

Chętnie.

― 

Zabieram się do rzeczy. Przy AK jest sąd tajny, który wydał już 

kilkanaście wyroków śmierci, przeważnie na naszych zdrajców i szczególnie 
okrutnych gestapowców. Latem zeszłego roku zaczęto tworzyć .egzekutywę

dla wykonywania wyroków. Sformowano ją. Niestety egzekutywa 
dotychczas nie wykazała żadnej działalności. Kierownik jej przesyła 

Komendzie raporty, które brzmią niepoważnie, a czasem w ogóle nie mają 
sensu. Słowem, sprawą ta od wielu miesięcy nie ruszyła z miejsca i wygląda 

beznadziejnie.
― 

Mogą rozpędzić tę egzekutywę i sformować nową.

― 

Tak. Ale zabierze to dużo czasu, a wynik może być podobny. 

Wiem, że nawet pańska komórka „Osy" potrafi wykonać trudne zadania. 

Załatwił pan doskonale sprawę Raszkisa. Opracował pan całkiem dobrze 
plan zamachu na GenSa. A przecież pan jest właściwie sam. Wziął pan do 

pomocy ochotnika.
― 

Czy idzie o to, bym zorganizował dla nich wykonanie kilku 

wyroków śmierci?

― 

O tym nie było mowy. Gdy tę sprawę rozważałem z pewnym 

panem, grubą rybą z Organizacji, nieoględnie posiedziałem, że znam 

człowieka doświadczonego, który umie sprytnie przeprowadzać podobne 
akcje. Mój rozmówca, nazwijmy go pan M, bardzo tym się zainteresował. 

Poprosił mnie o skontaktowanie go z takim specem. Jeśli więc pan się nie 
sprzeciwi, zrobię to. Może pan z nim pomówi i jeśli sprawa nie będzie panu 

się podobała, odmówi swego w niej udziału. Powie pan, że nie ma czasu, 
albo musi gdzieś wyjechać.

― 

Czy on wie cokolwiek o mnie?

― 

Nic. Natomiast mnie dobrze zna i wyczul z moich słów, że pan 

jest Właśnie takim człowiekiem, który potrafi pobudzić do czynu ich 
egzekutywę.

― 

Nie wiem, czy potrafię. A czy pan chce, żeby egzekutywa 

zaczęła działać?

― 

Tak. Chodzi o to, że wykonanie kilku wyroków śmierci 

napędziłoby strachu zdrajcom i donosicielom. Po prostu społeczeństwo 

pokazałoby zęby i ostrzegło, że potrafi karać za wysługiwanie się 
okupantom.

Józef się zastanawiał nad tą sprawą. Wydawała mu się zbyt trudna. W 
wyobraźni jego już się gromadziły przeszkody. Ostatnia jesień i obecna zima

były dla niego bardzo trudne. Gdy mieszkał z Lubą, a potem żył sam u panny
Jadwigi, łatwiej sobie radził. Gdy przyszła do niego Helena, znalazł się w 

biedzie. W Akademii pracował po trzy godziny dziennie ― do południa. 
Tego, co zarabiał, nie wystarczało na najskromniejsze utrzymanie, bo ceny 

ciągle szły w górę, a zalanie kresów ostmarkami okupacyjnymiwytworzyło 

chaos na rynku. Poza tym Helena zaszła w ciążę. Nie spodziewała się tego, 
bo była pewna, że po sztucznym poronieniu i operacji jest niezdolna do 

macierzyństwa.
Tomasz również milczał. Po jakimś czasie Józef powiedział: ― Chce więc 

pan pożyczyć mnie Komendzie AK. ― Bynajmniej nie chcę.. Szczerze 
zapoznałem pana z tą sprawą.

Może pan swobodnie zadecydować o jej dalszym ciągu.
Zgadzam się na odbycie narady z tamtym fiszem z AK.

― 

Dobrze. Otóż jest on szefem sztabu Komendy Okręgu 

Wileńskiego Armii Krajowej. Jego pseudo Grzmot.

― 

Bardzo groźne. Powinien razić zdrajców piorunami. Kiedy i 

gdzie spotkanie?

― 

Jutro. Dzisiaj go uprzedzę. Czy trzecia po południu będzie dla 

pana wygodna?

― 

Może być trzecia.

 ― Więc jutro o trzeciej. Proszę iść ulicą Zygmuntowską od strony 

Arsenalskiej w kierunku Zielonego Mostu.
― 

Jak go poznam?

― 

Tęgi, niedźwiedziowaty, lat około pięćdziesięciu pięciu. Z 

prawej kieszeni jego palta będzie wystawał brzeg miejscowej gadzinówki. 

Spyta go pan: „Która godzina?". Odpowie: „Trzecia minut siedem". Potem 
doda: „Czy pan nie ma zegarka?". Pan mu powie: „Stalin zabrał".

― 

W porządku. Będę pamiętał. Chciałbym, żeby pańska 

„pożyczka" przyniosła panu zysk. Zazwyczaj pożyczki sprawiają przykrości.

― 

Mam nadzieję, że wszyscy będziemy zadowoleni. A jak panu się

powodzi?
― 

Różnie. Bywa gorzej, bywa lepiej.

― 

Jak obecnie?

― 

Bardzo marnie.

― 

Dam panu trochę pieniędzy.

― 

Nie. Wiem, że i panu trudno.

― 

Czekaj pan, jest inna kombinacja. Zaraz panu coś pokażę. ― 

Wyszedł drzwiami prowadzącymi do łazienki. Wrócił niebawem i położył na 

biurku litewski formularz. ― Jest to ― powiedział ― „order" na gotowe 
ubranie, palto albo na kupon materiału. Mam kilka takich blankietów, ale 

dwa chcę zachować w swym archiwum jako dokumenty. Ten panu dam. Na 
podstawie tego „orderu" może pan kupić cokolwiek wartościowego w 

sklepie gotowych ubrań przy ulicy Wielkiej albo w sklepie materiałów 
tekstylnych przy Niemieckiej . Zarobi pan na tym chyba kilkadziesiąt razy 

więcej w stosunku do ceny urzędowej.
― 

Jak to wypełnić? ― Zaraz to zrobimy. A na wypadek, jeśli w 

sklepie zażądają zaświadczenia pracy, dam panu jeszcze jeden blankiet. 
Zrobimy pana listonoszem.

W ciągu kwadransa Tomasz sporządził zaświadczenie pracy i wypełnił 
„order", Na dokumentach były już pieczęcie i podpisy.

― 

Radzę panu załatwić tę sprawę prędko ― rzekł Tomasz ― bo 

przypuszczam, że to wkrótce się wsypie. Blankiety, pieczęcie i podpisy są 

fałszywe. I proszę mnie zawiadomić o wyniku rozmowy z Grzmotem.
― 

Dobrze. Bardzo dziękuję. Pożegnał Tomasza i poszedł na 

Antokol. Gdy wstąpił do swego mieszkanka, Helena leżała na łóżku okryta 

swoją watowaną kurtką i jesionką Józefa. Wyglądała marnie. Twarz jej miała
odcień wosku, pod oczami legły cienie.

― Jak się czujesz, Pudlu? ― spytał wesoło. ― Dzisiaj świetnie wyglądasz! ―
dodał, chcąc pokrzepić ją na duchu.

― 

Zdaje mi się, że pies wkrótce opuści swego pana ― powiedziała

smutnie. ― Nie ma ze mnie żadnej pociechy.

Chciała wstać, ale Józef kazał jej leżeć. Poszedł do kuchenki i zagrzał 
wczorajszą zupę kartoflaną. Od dwóch tygodni zupy stanowiły ich główne 

pożywienie.
„Trzeba coś zrobić ― myślał zatroskany. ― Ona musi lepiej się odżywiać. 

Ciąża ją wyczerpuje".
Poszedł do składziku i przyniósł drewna. Zapalił pod płytą i zostawił drzwi 

otwarte, aby ogrzać trochę pokój. Potem zaniósł Helenie miskę gorącej 
zupy i pajdę chleba.

― 

Zjedz to! ― powiedział.

Muszę?

― Tak. Jest to rozkaz.
Zabrała się do jedzenia. Józef jadł przy stoliku w kuchni. Postanowił, że 

dzisiaj spróbuje kupić cokolwiek na „order". Obliczył pieniądze, które miał. 
Przypuszczał, że wystarczy ich na kupno, według cen urzędowych, nawet 

najdroższej rzeczy.
Po obiedzie wdział starą jesionkę. Helenę okrył swoim futrzanym paltem.

― 

Znowu Wychodzisz? ― spytała.

Tak. Chcę załatwić pilną sprawę. Powiedz: na co masz apetyt?

 ― Nie wiem. Może na śledzia. A kiedy wrócisz?― Chyba wieczorem.

― 

Nie narażaj się... bo jak pan nie wróci, pies umrze... Zamknę 

się, przestanę jeść, usnę na zawsze... Wcale się tego nie boję... Po prostu mi

się wydaje, że odpłynę daleko... w ciszę...
― 

Czy tak źle się czujesz? Może zawołać lekarza?

― 

Nie. Mam zawroty głowy i zimno mi.

―To osłabienie. A tutaj rzeczywiście zimno. Ja również marznę. Zostawię 

drzwi do kuchenki otwarte, będzie trochę cieplej. Ale muszę iść.
 ― Czy to coś niebezpiecznego?

― 

Co ci przychodzi do głowy?

― 

Ja tak wyczuwam... Boję się... O ciebie się boję...

― 

Nie ma nic niebezpiecznego. Wrócę wieczorem. Niepokój 

Heleny i jemu się udzielił. Postanowił wziąć z sobą

broń. Poszedł do składziku na drzewo, schował w skrytce swoje dokumenty,
wziął browning.

* * *
Przy ulicy Wielkiej Litwini urządzili duży skład męskich ubrań. Latem 1941 

roku złożono tam rzeczy, które pozostały po ucieczce bolszewików. Później 
dodali do nich dużo odzieży zabranej ze sklepów żydowskich. Ale 

sprzedawano wszystko, na podstawie „orderów", prawie wyłącznie 
Litwinom.

Józef wszedł na piętro i wstąpił do składnicy. W pierwszym małym pokoju 
siedział przy stole mężczyzna w średnim wieku, chudy o chorobliwym 

wyglądzie. Pisał coś w bloku pod kalkę. Józef pozdrowił go po litewsku. 
Mężczyzna nie przerywając pisania skinął mu głową. Zaraź dostał ataku 

kaszlu. Wyjął z kieszeni dużą chustkę do nosa i przyłożył ją do ust, jakby 

chciał stłumić kaszel. Potem spojrzał na chustkę i spytał zmęczonym 
przerywanym głosem:

― 

O co chodzi?

Józef zamiast odpowiedzi położył przed nim na stole „order". Zaświadczenie

pracy trzymał w ręku. Litwin spojrzał na „order" i spytał:
― 

Co pan chce kupić?

― 

Dobre palto. Zaziębiłem się w tej jesionce.

― 

Pan Polak?

― 

Tak. Pracuję w litewskim urzędzie. Mam zaświadczenie.

― Piotr! ― zawołał Litwin w kierunku otwartych drzwi, za którymi było 

widać dużą salę wypełnioną stojakami z odzieżą.
― 

Zaraz! ― rozległa się odpowiedź z dala.

Wkrótce przyszedł niski, krępy mężczyzna w czarnym fartuchu.
― 

Ubranie? ― spytał siedzącego za stołem Litwina.

― 

Palto.

― 

Chodź pan! ― rzekł do Józefa mężczyzna w fartuchu. 

Wstąpili do dużej, wysokiej jasnej sali, której okna wychodziły
na szeroką w tym miejscu ulicę. Przeszli między stojakami ku lewej stronie 

sali. Tam magazynier zrobił dłonią niedbały gest dookoła.
― 

Niech pan sam wybiera. Zapłaci pan kierownikowi.

Zostawił Józefa i poszedł w kierunku półek między oknami. Józef zaczął 
oglądać palta. Niektóre miały ślady zgniecenia. Inne były zakurzone i 

poplamione. Dobre gatunki wisiały razem z marnymi. Po jakimś czasie 
znalazł zimowe palto z karakułowym kołnierzem. Karakuł był prawdziwy, 

sukno dobre. Pod mocną, śliską podszewką wymacał palcami grubą 

warstwę watoliny. Zmierzył palto. Było dla niego trochę za długie i za 
obszerne. Ale takie najłatwiej było sprzedać. Wziął je i poszedł do kancelarii.

― 

Chcę kupić to palto, jeśli niezbyt drogie ― powiedział do 

Litwina.

― 

Drogie? Tutaj nie ma drogich. Poszukaj pan talonu! ―wskazał 

palcem na kieszeń palta.

Józef podał mu podłużną tekturkę, na której był napisany numer i kilka 
dużych liter. Urzędnik otworzył grubą księgę i znalazł w niej odpowiednią 

pozycję.
― 

Osiemdziesiąt pięć litów ― powiedział i zrobił w księdze znak 

czerwonym ołówkiem. Potem wrzucił talon do szuflady stołu i na odwrotnej
stronie „orderu" przyłożył pieczątkę. Napisał pod spodem datę i opatrzył 

pieczęć podpisem: jedną literą z zakrętasem.
Józef przez cały czas starał się nie zapominać imienia i nazwiska, 

umieszczonych przez Tomasza na „orderze". Ale nie trzeba było nic 
podpisywać. Dał urzędnikowi 85 litów, podziękował i odszedł. Palto, 

zwinięte podszewką do góry, niósł pod pachą. Zaraz udał się do Buby. Nie 
odpowiedziała na pukanie do drzwi z sionki. Otworzył je i wszedł do środka. 

Znalazł się w ciemności. Z następnego pokoju sączyła się przez szparę w 
drzwiach wąska smuga światła, dolatywały szmery i było słychać syczenie 

prymusa. Józef kaszlnął, żeby zwrócić uwagę na swoje wejście.
― 

Kto tam? ― spytała Buba ostrym głosem.

― 

Józef. ― Aha! A czemu pan zawsze przychodzi, kiedy jestem 

nieubrana?

Zawsze?! ― zdziwił się.

― 

Nie pamięta pan, jak było wówczas, kiedy przyniósł pan ryby? 

Myłam się...

― 

Raz się zdarzyło.

Jest coś pilnego, bo zaraz muszę wyjść?

― 

Dla mnie bardzo pilne.

― 

To chodź pan tutaj! I proszę się nie rumienić. Zobaczy pan klasa

kobietę.
Wszedł do następnego pokoju, który był sypialnią i z którego jedne drzwi 

prowadziły do kuchni. Zobaczył Bubę, która przypinała pończochę do 
klamry u pasa. Miała na sobie luksusową bieliznę. Z ukosa patrzyła ku 

Józefowi i lekko się uśmiechała. Potem sprawdziła szwy u pończoch, 
wyprostowała się, rozstawiła ramiona i spytała:

― Jak się prezentuję?
― 

Pysznie!

― 

 Mogę się podobać?

― 

Jeszcze jak!

― 

A panu co się najwięcej podoba?

― 

Oczywiście nogi! ― powiedział, ale przypomniał sobie dawną 

„lekcję" Heleny i dodał: Oczy i włosy też pani ma piękne.
― 

Nie blaguj, nie blaguj! Mam czterdzieści lat i znam się na tym. 

― Włożyła ciemną suknię. ― Zapnij z tyłu! Idę na wieczór. Zebranie 
spekulantów. Taka międzynarodowa swołocz.

― 

Pani do swołoczy nie należy. Protestuję!

― 

Nie należę?

― 

Ma pani i serce, i sumienie. A spekulanci?... Cóż, bez nich 

byłoby jeszcze gorzej.
― 

Dziękuję. Od razu wiedziałam, żeś dobry chłopak. Kiedyś 

opowiem o sobie więcej. Zrozumiesz, dlaczego spekuluję.
Zapiął ostatni zatrzask u góry sukni. Buba obróciła się ku niemu, objęła go 

ramieniem za szyję i. powiedziała:―

Przyciśnij mnie mocno! 

Mocniej! ― przywarła pocałunkiem do jego warg i wyprężona, z 

zamkniętymi oczami, zamarła bez ruchu. Potem się cofnęła. ― Dość!... Jaka 
sprawa?...

― 

Pani dziwna! Czy tego pani wystarczy?

― 

No, tak... Dzisiaj mam taki głupi nastrój, jakby wojny nie było i 

jakbym odmłodniała. Ale o co ci idzie?
― 

Mam palto, nowe, dobre. Chcę sprzedać.

Wzięła palto, które Józef, wszedłszy, położył na krześle. Pośpiesznie je 
obejrzała.

― 

Całkiem dobre. Na kiedy sprzedać?

― 

Jak najprędzej.

― Czy bardzo potrzebujesz pieniędzy?
― 

Tak. I w ogóle czegoś do jedzenia.

― 

Palto sprzedam za kilka dni, bo chcę wziąć dla ciebie dobrą 

cenę. Teraz dam ci tysiąc marek. A z jedzenia mam tylko wiejską kiełbasę, 

chleb, śledzie, cukier i szmalec. ― Proszę o kilka śledzi i jeśli można 
wszystkiego po trochu.

― 

Żal, żeś nie przyszedł wcześniej. Ale załatwię to. Tylko dlatego, 

żeś powiedział, że nogi ci się podobają. Bo reszta to lipa.

Wyszła do kuchni, a stamtąd do ukrytego w sionce, pod schodami, 

składziku. Po drodze zgasiła prymus, który paliła, żeby ogrzać trochę 
sypialnię, gdzie przebierała się do wyjścia. Józef czekał na nią nieco 

zmieszany, ale podniecony erotycznie. Dotychczas nie mógł zrozumieć 
Buby. Przypuszczał, że jest kobietą inteligentną, ale narzuciła sobie brutalny

sposób zachowania się. Wiedział od Wincuka, że ona „nie zadaje się z 
mężczyznami". Dlatego był zdziwiony jej namiętnym pocałunkiem.

Buba wkrótce powróciła. Przyniosła wiklinowy koszyk, w którym leżały 
owinięte w papier paczuszki.

Masz i wynoś się! ― powiedziała. ― Jeśli chcesz, przyjdź jutro. Koszyk 
zwróć.

― Kiedy będzie sprzedane palto?
― Nie trzeba śpieszyć się. Chcę wziąć dla ciebie dobrą cenę. Aha! ― 

Zapomniałam dać ci pieniądze. Weź sam z górnej szuflady na prawo. Odlicz 
sobie tysiąc. ― Skinęła dłonią na komodę i wyszła do pierwszego pokoju.

Wyciągnął szufladę i zobaczył obok żelaznej kasety grube pliki
ostmarek. Odliczył starannie tysiąc i wsunął szufladę na miejsce. Wróciła 

Buba. Była już w palcie, na nogach miała wysokie kalosze.
― Wziąłeś pieniądze?

― 

Tak. A czy każdy ma wolny dostęp do twej kasy? ― spytał, 

zwracając się do niej również na „ty".

― 

Nie. Tylko kryminaliści. Porządnych ludzi nawet na próg tego 

pokoju nie puszczam. Okradną. Bierz kosz i chodź!

W sieniach zamknęła drzwi, znalazła w ciemności jego dłoń, ścisnęła ją 
mocno i spytała: Masz kochankę?

― 

Nie... Mam przyjaciółkę, z którą żyję jak z siostrą. Jest moim... 

psem.
― 

Psem?!

― 

Tak. Trudno to tobie wytłumaczyć.

― 

No, dobrze. Wychodź pierwszy. Na ulicy się nie znamy.

Skierował się prędko do domu. Wiedział, że Helena jest zdenerwowana, i 
chciał ją jak najprędzej uspokoić. Chciał również dać jej coś pożywnego do 

zjedzenia. Powiedział Bubie, że nie ma kochanki, lecz przyjaciółkę. Była to 
prawie prawda, bo między nim i Heleną nie było nigdy żadnych czułości, 

pocałunków, pieszczot, cechujących współżycie kochanków. Nawet spali w 
osobnych łóżkach, chociaż razem byłoby im cieplej. Dawniej bardzo rzadko, 

gdy chciał się pozbyć nadmiaru energii płciowej, przychodził do niej i pytał: 
„Czy można?" Helena odpowiadała: „Jeśli jestem ci potrzebna, proszę".

Mimo chłodu seksualnego szanowali się wzajemnie i lubili jak dobrzy 
towarzysze. Józef się martwił, że nie można zapewnić Helenie 

wygodniejszej egzystencji. Kilka razy jej proponował, aby wróciła do 
rodziny. Ale ona mówiła stanowczo, iż woli nawet głód u niego niż dostatek 

w swym domu.
Wszedł na górkę po wydeptanej w śniegu śliskiej ścieżce, prowadzącej od 

furtki w kierunku domku. Okno w kuchni panny Jadwigi było oświetlone z 
wewnątrz. Wstąpił do wspólnej sionki i starannie zamknął drzwi. Gdy chciał 

wejść do swego mieszkania, panna Jadwiga zawołała go.
― 

Czy pan może wstąpić do mnie? ― spytała.―

Dobrze. Ale wpierw powiem Heli, że wróciłem. Ona się o mnie 

niepokoiła.

Wszedł do swego mieszkania. Wewnątrz było ciemno. Mógł odróżnić tylko 

siwe prostokąty okien, bo na dworze leżał śnieg i tam było jaśniej.
― 

Czemu leżysz W ciemności? ― spytał.

― 

Lubię myśleć w ciszy. Bardzo interesujące zajęcie. Cieszę się, 

żeś wrócił. Merdam psychicznym ogonkiem.

― 

Przyniosłem smacznych rzeczy do jedzenia. Są i śledzie. Zaraz 

idę flirtować z panną Jadwigą. Może ty wstaniesz, zapalisz światło i 

obejrzysz produkty. Będzie dla ciebie rozrywka.
― 

Dobrze.

W kuchni panny Jadwigi paliła się karbidówka. W powietrzu było czuć jakby 
zapach czosnku.

:― Chciałam z panem pomówić ― rzekła Jadwiga. ― Idzie mi o to, że 
Helena źle wygląda.
― 

Jest w ciąży.

― 

Wiem. Ale bardzo zmizerniała. Dokucza jej chłód. Niestety 

wasze mieszkanko nie jest odpowiednie na zimę dla osób słabych albo 

chorych, bo ogrzewa je tylko trochę boczna ściana płyty.
― 

Cóż na to poradzę. Żałuję, że nie kupiłem na początku zimy 

żelaznego piecyka. Ale trudno było znaleźć. O rury też trudno. Myślałem, że 
jakoś przetrwamy zimę.

― 

Teraz jest najchłodniej. Chcę właśnie zaproponować panu, 

byście zamieszkali u mnie w małym pokoju. Tam jest bardzo ciepło, bo 

wychodzi do niego połowa pieca z mojej sypialni. Zaraz panu pokażę.
Z kuchni jedne drzwi prowadziły na lewo do stołowego pokoju, a stamtąd 

do sypialni. Natomiast drugie, małe drzwi łączyły kuchnię z pokojem 
narożnym. Z lewej strony, przy ścianie, stało wąskie, żelazne łóżko. Pod 

oknem, na wprost, umieszczono malutki stół.
 ― Rzeczywiście tutaj bardzo ciepło ― powiedział Józef, gdy obejrzał pokój. 

― Helenie byłoby tu dobrze.
― 

I pan się zmieści tutaj. Proszę spojrzeć! ― pokazała mu oparte 

o ścianę przy drzwiach składane łóżko. ― Na dzień to się złoży, a na noc 
można wstawić między ścianą a tamtym łóżkiem.

― 

Dziękuję bardzo. Pomówię z Helą. Może ona będzie się lepiej 

czuła tutaj.

― Na pewno lepiej, bo tam przecież ciągle marznie. Ja się tym martwię.
Nazajutrz Józef i Helena przenieśli najpotrzebniejsze rzeczy ze swego 

mieszkanka do pokoiku obok kuchni.
Będzie ci tu dobrze ― powiedział.

― 

Akurat buda dla psa. Ale ciepło i przyjemnie. Zabawne okienka 

jak w chatce na kurzych łapkach.

― 

I poproszę, żebyś lepiej jadła. Kiedy mamy produkty, nie 

oszczędzaj, nie odmawiaj sobie. Jedz, gdy masz apetyt.

― 

Chcę jak najmniej ciebie obciążać. Jestem przecież zupełnie 

bezużyteczna.

― 

Nic podobnego! Gotujesz, sprzątasz, nawet pierzesz. Poza tym 

jest mi przyjemnie, że tobą się opiekuję. Marna to opieka, ale robię, co 

mogę.
― 

Ja nie narzekam.

― 

Wiem. Ale dbaj o siebie sama, bo gdy zachorujesz, będzie z 

nami marnie. Teraz mam trochę pieniędzy, a wkrótce otrzymam więcej. 

Dzisiaj ugotuj dobry obiad i zjedz. Dla mnie odstaw, bo wrócę późno.

Dał Helenie 700 marek i poszedł do miasta.
O godzinie trzeciej udał się na umówione spotkanie z „asem" AK. Powoli 

szedł ulicą Zygmuntowską w kierunku Zielonego Mostu. Ale nie zobaczył 
żadnego mężczyzny z gazetą wystającą z kieszeni, W ogóle nie dostrzegł 

nikogo, kto by wyglądem nasunął Józefowi myśl, iż przyszedł na umówione 
spotkanie. Spojrzał na zegarek: minęła trzecia. Zatrzymał się u frontowego 

wejścia do kamienicy, w której dawniej było mieszkanie brata marszałka 
Piłsudskiego. Stamtąd obserwował Zielony Most. Ale dłuższe stanie w 

miejscu było „niekonspiracyjne". Poszedł więc na drugą stronę ulicy 
Wileńskiej i udał zainteresowanie wystawą małego sklepu komisowego. 

Potem znów się skierował ku Zygmuntowskiej. Gdy przechodził jezdnię, 
dostrzegł starszego, tęgiego mężczyznę. Z prawej kieszeni jego palta 

wystawał brzeg gazety. Miał na głowie starą cyklistówkę. Nogawki u jego 
spodni były wystrzępione. Wyglądał niepozornie,szaro i nie wyróżniał się 

wśród otoczenia. Był typem drobnego rzemieślnika albo sklepikarza. Idąc 
ulicą nie oglądał się i na nic nie zwracał uwagi.

„Dobry gracz... jeśli to on!" ― pomyślał Józef i poszedł za „konspiratorem" 
prawą stroną ulicy. Z lewej chodnika nie było. Ciągnęła się tam długa 

bariera na drewnianych słupkach, odgradzająca jezdnię od pochyłego stoku 
w stronę rzeki.

Józef poszedł prędko, wyminął „konspiratora", a potem zawrócił i wolno 
skierował się mu naprzeciw. Gdy się zbliżyli, powiedział:

― 

Przepraszam pana, która godzina?

― Trzecia minut siedem. Czy pan nie ma zegarka?

― 

Stalin zabrał.

― 

Trochę się spóźniłem, ale ślisko. Szedłem tu dłużej, niźli 

przypuszczałem. Czy pójdziemy gdzieś do pana?

― 

Do mnie stąd daleko. Wolę pomówić gdzie indziej.

― 

Kto pana przysłał?

― 

Tomasz.

― 

W porządku. Pójdzie pan za mną, z dala, w kierunku 

Kalwaryjskiej. Gdy wejdę do bramy na początku ulicy, zaczekam na pana.
― 

Dobrze.

Grzmot poczłapał z powrotem ulicą Zygmuntowską. Józef przeszedł jezdnię,
oparł się dłońmi o barierę i patrzył na okrytą lodem i śniegiem rzekę. Potem

skierował się z dala za Grzmotem, który wkrótce wstąpił na prawy chodnik 
Zielonego Mostu. Józef się trzymał lewej strony, bo mógł stamtąd 

wygodniej obserwować Grzmota. A tamten szedł wolno, ociężale i jakby się 
wcale nie interesował otoczeniem. Ale w pewnym miejscu się zatrzymał 

przed wystawą nędznego sklepu. Potem poszedł z powrotem.
„Manewruje, żeby zobaczyć ulicę za sobą" ― pomyślał Józef. 

Grzmot wszedł do otwartej furtki w dużej bramie kamienicy. Józef 
przemierzył jezdnię i również wstąpił do bramy. Zaraz zobaczył Grzmota, 

który pochylony poprawiał sznurówkę trzewika. Wyprostował się i 
powiedział:

― 

Teraz pójdziemy razem.

Z mrocznej, długiej bramy weszli na obszerny dziedziniec zaniedbanej 

kamienicy. Z prawa i z lewa były przybudówki. Grzmot
skierował się na prawo i otworzył drzwi do cuchnącego karbolem ustępu. 

Wstąpił do środka i zajrzał do kilku otwartych przedziałów. Przekonał się, że

wewnątrz nie ma nikogo.
― 

Tutaj każdy może wejść powiedział ― i mieszkańcy domu, i z 

ulicy. ― Uchylił trochę drzwi. ― Widzi pan ten oszklony ganek? Tędy jest 
wejście do mego lokalu kontaktowego. Z prawej strony są dwa okna. Na 

ostatnim wisi firanka. Jeśli jest ona zaciągnięta, droga wolna. Jeśli chociaż 
trochę uchylona, wejść nie można.

„Tak jak u Tomasza" ― pomyślał Józef.
― Chodźmy! ― rzekł Grzmot.

Wstąpili do oszklonego ganku. Drzwi od podwórza były lekko uchylone, a 
następne, prowadzące do mieszkania, zamknięte. Grzmot pochylił się i wziął

stojące w kącie, pod ławką, dwie doniczki do kwiatów, włożone jedna w 
drugą. Wyjął górną i wziął z dolnej klucz do drzwi.

― 

Umówione miejsce ― powiedział. ― Andrzeja nie ma w domu.

Postawił doniczki na ławce i odemknął drzwi.

„Jest to dość sprytne i proste! ― pomyślał Józef. ― Doniczki na ławce: znak,
że ktoś jest w domu; pod ławką: mieszkanie puste".

Wstąpili do ciasnego mieszkanka, przepełnionego meblami. Od strony 
podwórza były dwa małe pokoje. Na lewo, za dużym, do połowy oszklonym 

przepierzeniem, znajdowała się kuchenka.
― 

Jesteśmy na miejscu ― rzekł Grzmot, wprowadzając Józefa do 

ostatniego pokoju. ― Proszę siadać! ― Wskazał dłonią na krzesło z prawej 
strony i usiadł na drugim krześle.

Przez pewien czas trwali w milczeniu, naprzeciw siebie, przedzieleni wąskim
blatem stołu. Obaj byli zmęczeni i wypoczywali w ciszy ustronnego 

mieszkanka. ― Czy wolno palić? ― spytał Józef.

― Oczywiście. Ale ja nie palę.
Józef wyjął z kieszeni blaszane pudełko, w którym miał tytoń i bibułkę. 

Skręcił papierosa i zapalił.
― Pan wie, w jakim celu spotkaliśmy się ― powiedział Grzmot.

 ― Tak. Tomasz wyjaśnił mi to pokrótce. ― Polegając na jego opinii, a raczej
radzie, chciałbym z panem

pomówić. Ale poproszę, aby wszystko, co się łączy z dzisiejszym naszym 
spotkaniem, rozmową i tym mieszkaniem, pozostało w tajemnicy.

― 

Tak... Z jednym wyjątkiem...

― 

Jakim?

― 

Tomaszem.

― 

No, tak... Czy pan należy do jego ugrupowania?

― 

Nic nie wiem o żadnym jego ugrupowaniu. Jestem jego 

znajomym.

― Przepraszam, że poruszam pańskie sprawy osobiste. Po prostu chcę się 
zorientować trochę, z kim mam do czynienia.

― 

Z dawnym, jakby to określić, no, konspiratorem... 

Konspiratorem zawodowym, który załatwiał sprawy tajne i ryzykował przez 

wiele lat.
― 

Służył pan w „dwójce"?

― 

Przypuśćmy, że tak. Ale pracowałem i w innych konspiracjach, 

o wiele trudniejszych.

― 

A może pan wstąpi do naszej konspiracji?

 ― Nie. Pracować ochotniczo, jeśli będzie odpowiednia dla mnie robota, 

zgodzę się. Ale nie chcę należeć do AK.

― 

Można wiedzieć dlaczego?

― 

Tak. Trzeba przecież złożyć przysięgę.

― 

Oczywiście.

―

Następnie trzeba wykonywać rozkazy przełożonych, o których 

czasem nie będę nic wiedział.
― 

Na pewno odpowiedni ludzie.

― Nie mogę temu zaprzeczyć. Ale moje doświadczenie wykazało mi wiele 
razy, że ludzie odpowiedni w wojsku albo w urzędach popełniali duże błędy 

w pracy innej, im nie znanej.
To się zdarza. Ale mi się zdaje, że pan nie ma zaufania do naszej Organizacji.

― 

Powiem panu szczerze: zaufanie, opieram na doświadczeniu. 

Wolę nie wiązać siebie przysięgą, która brzmi uroczyście i zazwyczaj 

imponuje laikom, lecz pozostać wolnym człowiekiem, Wolnym w niewoli, 
nie zaś podwójnym niewolnikiem.

― A czy pan sympatyzuje z naszą Organizacją?― Tak. Uważam, że każdy 
Polak powinien, jeśli może, popierać każdą uczciwą organizację polską, 

dążącą mądrze i szczerze do odzyskania wolności państwa. A wasza 
Organizacja jest, właściwie, podziemnym wojskiem polskim.

― 

Tak. Ale zastanów się pan: jak mogę mówić szczerze o 

sprawach poufnych z człowiekiem, którego nie znam.

― 

Jeśli złożę przysięgę, będę tym samym człowiekiem. A czy pan 

Tomasz należy do AK, czy złożył przysięgę?

― 

Nie.

― 

A jednak pan mu ufa.

― 

Znam go od dawna, sprzed wojny.

― 

Więc o co chodzi? On mnie polecił panu. Jeśli zaś pan ma jakieś

zastrzeżenia to ― Józef rozłożył dłonie ― nie warto dalej mówić. Zresztą 

powiem panu szczerze, że bardzo niechętnie się zgodziłem na to spotkanie. 
I to dlatego tylko, że pan Tomasz, którego wysoko cenię, chce wam 

dopomóc.
― 

Czy pan wie, o co mi idzie?

― 

Trochę wiem. Macie egzekutywę, której zadaniem jest 

wykonywanie wyroków śmierci, wydawanych przez sąd specjalny. 

Egzekutywa ta nie spełnia swych zadań.
― 

Ośmiesza nas! ― powiedział Grzmot z oburzeniem. ― Od 

wielu miesięcy nie wykonano ani jednego wyroku śmierci.
― 

Czy nie możecie zorganizować innej, sprawniejszej?

― 

Zbyt dużo wysiłku nas kosztowało zorganizowanie obecnej.

― 

A jakie są powody bezczynności egzekutywy?

― 

Właśnie chcemy to zbadać. Powinien zrobić to człowiek, który 

się zna na rzeczy. Czy pan uważa, że sprzątnięcie szkodliwego człowieka, 

tutaj w mieście, jest tak trudne, że grupka ludzi nie może dokonać tego 
przez wiele miesięcy? Wydano przecież kilkanaście wyroków, a nie 

wykonano żadnego!
― 

Uważam, że każdego można sprzątnąć w krótkim czasie. 

Można dokonać tego nawet bez ryzyka alb z minimalnym ryzykiem. Jest to 
kwestia wyzyskania miejsca albo znalezienia odpowiedniej sytuacji. Bardzo 

ważne jest zaskoczenie. A czy panu idzie o wykonanie jednego wyroku?
― 

W zasadzie idzie nam o to, żeby egzekutywa zaczęła działać i 

była skuteczna. Piętnujemy zdrajców w „Niepodległości", wydajemy na nich

wyroki. Wiadomości o tym przesączają się na zewnątrz. Podrywa to prestiż 
Organizacji. Kompromituje ją. Ukazuje, że jest bezsilna w walce ze 

zdrajcami. Wytworzyła się taka sytuacja, że jest to konieczne nawet dla 
honoru Organizacji! W Warszawie już są wykonywane wyroki śmierci.

― 

Spróbuję wam dopomóc. W jaki sposób mogę się zabrać do 

zbadania działalności egzekutywy?

― 

Jutro, o tejże godzinie, pan się spotka, również na 

Zygmuntowskiej, z łącznikiem Komendy, który utrzymuje kontakt z 

egzekutywą. Sposób rozpoznania go będzie taki sam jak dzisiaj ze mną. Jest 
on ideowym człowiekiem, spadochroniarzem z Anglii.

 ― Wilnianin?
― 

Nie. Pochodzi ze Śląska i mówi dobrze po niemiecku. Pseudo 

jego: Bronka. A propos, niech pan obierze sobie pseudo. Jest to ważne.
― 

Kondor.

― 

Dobrze. Będę pamiętał. Niech pan nawiąże z nim kontakt, a on 

wprowadzi pana do egzekutywy.

― 

W jakim charakterze?

― 

Na przykład inspektora, który działa z polecenia Komendy. Ile 

czasu, uważa pan, trzeba, aby ze sprawą dobrze się zapoznać? ― Zależy to 
od warunków, w jakich będę przeprowadzał badania. Jeśli będą dobre, 

wystarczy mi kilka dni. A czy egzekutywa jest duża?
― 

Ma dwie sekcje: wywiadowczą i wykonawczą. Nie wiem 

dokładnie, z ilu się składa ludzi. Przypuszczam, że około piętnastu. ― Oho[
― 

Co?

― 

Zbyt dużo... Oczywiście zbyt dużo dla wykonywania wyroków 

na pojedynczych osobach.
― 

Pan się w tym zorientuje. I chcę umówić z panem następne 

spotkanie za tydzień". Może pan będzie mógł mi tę sprawę wyjaśnić.
― 

Gdzie spotkanie?

― 

Tutaj. Pamięta pan: firanka to sygnał ostrzegawczy. ― Wskazał 

dłonią na okno. ― Jeśli zaciągnięta, wszystko w porządku. Wejdzie pan, jak 

weszliśmy dzisiaj. Jeśli ktokolwiek będzie wewnątrz, można zapukać klamką.
― 

Czy pan teraz gdzieś się śpieszy?

Grzmot spojrzał na zegarek. ― Chcę wyjść stąd za dziesięć minut. Następne 
spotkanie mam też na ulicy i trzeba się stawić punktualnie. A jak pan 

zalegalizowany?
― 

Dobrze.

Nie jest pan narażony?
― 

Nie więcej niż każdy inny Polak mający mieszkanie i 

dokumenty. ― T

O

 bardzo ważne. Pan Andrzej, właściciel tego mieszkania, 

jest wspaniale zalegalizowany. Pracuje w urzędzie litewskim. Pozna go pan 

w przyszłości. Bardzo miły człowiek.
― 

Zna litewski?

Po litewsku mówi i pisze swobodnie.
― 

Ja zaledwie mogę trochę się porozumieć.

― 

Ja również.

Niebawem opuścili mieszkanie. W bramie Grzmot powiedział:

― Niech pan wyjdzie pierwszy. Ja trochę zaczekam. Na ulicy się nie witamy i
w ogóle nie poznajemy się.

― 

Dobrze. Do widzenia!

Nazajutrz Józef znów szedł ulicą Zygmuntowską w kierunku Zielonego 
Mostu. Tego dnia odwilż się zwiększyła. Chodniki były bardzo śliskie. W 

pobliżu Józefa wywróciła się starsza kobieta, którą miała na nogach kalosze.
Pomógł jej wstać. Kobieta otrzepywała się z mokrego śniegu i klęła:

― 

Ot, podli ludzie! Nie mogli piaskiem posypać albo popiołem! 

Toż zabić się można!

Obok nich przeszedł mężczyzna średniego wzrostu, w kurtce na kożuszku i 
w tyrolskim kapelusiku. Gdy trochę się oddalił, kobieta skinęła ręką w jego 

kierunku:
― 

Tamten szwab powinien wykopyrtnąć się i nogi połamać.

Ale Józef dostrzegł, że u szwaba z prawej kieszeni kurtki wystaje
brzeg gazety.

― 

Skąd pani wie, że szwab?

― 

Za wiorstę widać. Po pierogu każdy go pozna, że szwab. Nasi 

takich cudactw na głowie nie noszą. Jeszcze kacze piórko wsadził, żeby go 
inny szwab rozeznał! Niechby sobie w tyłek wsadził!

Lecz Józef nie słuchał dalszego potoku jej wymowy. Udał się za szwabem. 
Starał się zorientować, czy stercząca z jego kieszeni gazeta jest niemiecka, 

czy miejscowa, polska gadzinówka. Śledził mężczyznę w kapelusiku aż do 
rogu Arsenalskiej. Tam szwab zawrócił i znowu poszedł Zygmuntowską.

„Tak się zachowuje, jakby na kogoś czekał" ― pomyślał Józef., Spojrzał na 
zegarek: minęła trzecia. Poszedł wolniej naprzeciw szwabowi, a gdy się 

zbliżył, spytał:
― 

Która teraz godzina?

― Trzecia minut siedem. Czy pan nie ma zegarka?

― 

Stalin zabrał. A czy pan czasem nie jest przebraną po męsku 

Bronką?

― 

A pan chyba Kondor, który zamiast fruwać drepcze na 

piechotkę. Kto pana tu przysłał?

― 

Grzmot,

― 

Zgadza się. Chodźmy więc razem. 

― 

Daleko?

― 

Kawał drogi. Zmęczony pan?

― 

Nie... Ale pan się ubrał! Tamta babina, która upadła...

― 

Zauważyłem. Pan jej pomógł wstać.

― Właśnie. Więc ona pana błogosławiła za ten kapelusik z piórkiem!
― 

Cóż ja na to poradzę? Taka moja rola, dokumenty...

― 

Mówi pan po niemiecku? ― Tak. Jak Ślązak.

Szli bocznymi ulicami, żeby w śródmieściu nie zwracać na siebie uwagi.

*

― 

Dokąd idziemy? ― spytał Józef.

― 

Do kierownika egzekutywy. Pseudo: Drobny.

― Co za typ?

― 

Trudno mi powiedzieć. Nie chcę pana zrażać. Wolę nie 

wywierać swego wpływu na pańską opinię o tamtych ludziach. On będzie na

nas czekał.―

Był pan łącznikiem między Komendą a 

egzekutywą?

― 

Łącznikiem... a raczej przełożonym Drobnego. Ale nie mogłem 

za dużo nimi się zajmować. Mam wiele innych Spraw.

― 

W jakim charakterze przedstawi mnie pan Drobnemu?

― 

No, powiedzmy jako inspektora Komendy, który musi zbadać 

ich działalność.

― 

Raczej brak działalności.

― 

Słusznie. Ja może byłem dla nich za miękki. Ale uważam, że w 

pracy tego rodzaju obowiązuje dobra wola. Jeśli jej nie ma, staram się 
odsunąć od takich ludzi. Teraz chcę poruszyć z panem sprawę naszego 

kontaktu na przyszłość. Otóż kiedy będę panu potrzebny dla pilnego 
zakomunikowania czegoś Komendzie, to proszę się zgłosić do pani Anny na 

Małej Pohulance. U niej są komplety tajnego nauczania dzieci. Często tam 
nocuję i tam również jest moja „skrzynka pocztowa". Można mnie zastać 

tam albo późno wieczorem, albo wczesnym rankiem. Jeśli mnie nie będzie, 
proszę umówić spotkanie na następny dzień.

Objaśnił Józefowi, jak wejść do mieszkania pani Anny i jaka obowiązuje tam 
sygnalizacja ostrzegawcza. Tym razem była to doniczka kwiatów, stojąca na 

parapecie okna na pierwszym piętrze.
Doszli do końca ulicy Zakrętowej i zatrzymali się obok parterowego 

drewnianego domku.
― 

Jesteśmy na miejscu ― powiedział Bronka, otwierając furtkę 

prowadzącą na podwórze.
Z lewej strony było boczne wejście. Bronka zbliżył się do drzwi i targnął za 

wiszący u framugi drut. Wewnątrz rozległ się jazgot dzwonka. Wkrótce 
drzwi otwarto i na progu stanął wysoki, mocno zbudowany młodzieniec lat 

około dwudziestu pięciu.
― A, proszę, proszę! ― zawołał, wprowadzając Bronkę i Józefa do małego 

pokoju. ― Siadajcie, panowie, siadajcie! Jest chyba coś ważnego? .

― 

Tak... Nowina dla pana ― odparł Bronka. ― Proszę się 

zapoznać. To kierownik egzekutywy, Drobny. A to Kondor, wydelegowany 

przez Komendę dla zbadania pracy egzekutywy.
― 

Cóż, u mnie badać? ― powiedział Drobny, szeroko rozkładając 

ramiona. ― Sprawy są jasne. Przesyłam raporty o wszystkim. Pan przecież 
najlepiej wie.

― 

Tak. Ale ja nie mam możności obszernie tym się zajmować. 

Komendzie zaś idzie o zapoznanie się ze sprawą szczegółowo. Właśnie pan 

Kondor to załatwi.
― 

Dobrze...

― 

Proszę wprowadzić pana Kondora we wszystko, co dotyczy 

egzekutywy i co go będzie interesowało.

― 

Wygląda to na brak zaufania do mnie! ― powiedział Drobny, 

przybierając obrażony wyraz twarzy. ― Taka kontrola!...

― 

Nie rozumiem, dlaczego pan się odnosi do tego niechętnie? 

―wtrącił Józef. ― Taka inspekcja może być pożyteczna i dla pana, i dla 

egzekutywy, i dla Komendy.
― 

Ależ bardzo proszę! ― rzekł Drobny. ― Wyjaśnię panu 

wszystko, co pana interesuje.
― 

Mnie to wcale nie interesuje ― rzekł Józef zimno, bo Drobny 

od razu wywarł na nim złe wrażenie. ― Muszę spełnić polecenie Komendy. 
Jeśli pan ma jakieś zastrzeżenia, proszę powiedzieć to zaraz, w obecności 

pana Bronki. Wówczas zrzeknę się tej misji.
― 

Nie mam żadnych zastrzeżeń. W każdej chwili służę panu 

wszelkimi informacjami.

― Doskonale! ― rzekł Bronka. ― Pożegnam was, bo śpieszę się.
Podał dłoń Józefowi, potem wyszedł z pokoju w towarzystwie Drobnego, 

który wyprowadził go przed drzwi frontowe. Gdy się znaleźli na ganku, 
spytał:

― 

Więc jak to jest? Mam nowego przełożonego?

― Proszę pana, naprawdę nie mam czasu. Mam umówione spotkanie 

daleko stąd i muszę zdążyć w porę. Przecież pan rozumie dobrze, o co idzie!
― 

Ale to wygląda na dochodzenie policyjne!

― 

Jest to próba góry wyjaśnienia działalności egzekutywy, bo ani 

pan, ani ja wyjaśnić tego nie możemy. Radzę panu załatwić to z Kondorem 

solidnie i szczerze.
― 

Ale co to za jeden?

― 

Doświadczony człowiek. Zna się na sprawach konspiracji, na 

akcjach bojowych i ma całkowite zaufanie góry.

― 

No, dobrze...

Bronka pośpiesznie odszedł. Drobny powrócił do pokoju, w którym czekał 

na niego Józef. Teraz Drobny się uśmiechał, zacierał dłonie, czym 
przypominał Józefowi Henryka, i starał się być bardzo słodkim.

― 

Panie Kondor! ― powiedział siadając. ― Zbrzydło mi to 

wszystko! Naprawdę. Tam przecież są poważni ludzie, a traktują .tę sprawę 

jak dzieci. Żądają ode mnie rzeczy niemożliwych do wykonania. Ostatnio, 
przed tygodniem, Bronka mi powiedział, że góra jest ze mnie bardzo 

niezadowolona. Że w Warszawie już wykonują wyroki śmierci, już działają, a
tutaj nic...

 ― Wiem, że w Warszawie już wykonano kilka wyroków śmierci.

― 

Może być. Ale Wilno to nie Warszawa. Warszawa to morze, a 

Wilno kałuża. W Warszawie są sami Polacy i trochę szkopów, a u nas, ilu 

Polaków zostało?... Wszędzie pełno szpiclów, kapusiów, Litwinów, 
Niemców. Poruszyć się trudno!

― Dlaczego pan w takim razie nie zrezygnuje z prowadzenia egzekutywy?
― 

Bo tego ode mnie nie chcą. Chcą wyników. A jak je osiągnąć? 

Czym? Nie ma żadnych środków!
― 

Dobrze. Pogadamy o tym spokojnie. Chcę właśnie zrozumieć 

pańską sytuację i trudności, które pan ma. Po prostu chcę pomóc 
Komendzie i pomóc panu. Przede wszystkim: ile wyroków śmierci przesłano

panu do wykonania?
― 

Czternaście.

― 

Ile wykonano?

― 

Zrobiliśmy kilka prób, ale się nie udały. Wina góry. Przysłali 

pistolet, który nie strzela! To przecież skandal! Ludzie życie ryzykują, a oni z 
nas kpią!

― 

O tym pomówimy później. Czy pan ma formalne wyroki?

― 

Mam spis z pieczątką Komendy i mamy odpis dla swej 

wiadomości.
― 

Proszę pokazać.

― 

Muszę dostać ze skrytki.

― 

Dobrze. Zaczekam Drobny wyszedł z pokoju. Niezadługo 

powrócił i podał Józefowi dwa wykazy. Jeden był napisany na maszynie i 
miał na dole małą, czerwoną pieczątkę Komendy. Drugi był sporządzony 

piórem. Józef uważnie sprawdził oba spisy. Były identyczne. Drobny 

powiedział:
― 

Niektórych skazańców nie ma w Wilnie. Drapnęli z 

bolszewikami latem 1941 roku.
― 

Tak. Wiem którzy. Czy pan może mi dać ten spis?

― 

Oczywiście. Zrobię inny odpis.

― 

Krzyżyki na marginesach, wskazują tych, którzy byli już 

rozpracowani?
― 

Nie. Tych, których Komenda chciała zlikwidować w pierwszej 

kolejce.
― 

Aha! Na razie zostawmy to. Zbadam spis później. Pan ma dwie 

sekcje.
― Tak. Wywiadowczą i wykonawczą.

― 

Ilu ludzi?

― 

Wykonawcza siedmiu, wywiadowcza pięciu. Wywiad prowadzi 

kolega Kret.
― 

A sekcję wykonawczą?

― Ja prowadzę. Ale sekcja wywiadowcza pracuje według moich wymagań. 
W ogóle trudno mi z ludźmi.

― Dlaczego?
― 

Są różne kłopoty. Uchylają się od spotkań. Czasem znikają bez 

uprzedzenia.
― 

A ilu jest w pańskiej sekcji takich, z którymi pan utrzymuje 

kontakt i na których może pan polegać?
Drobny przez jakiś czas się zastanawiał i nawet zaczął liczyć na palcach. 

Potem powiedział:

― 

Pięciu.

― 

Czy może pan zorganizować wspólne zebranie łudzi z sekcji 

wykonawczej? Chciałbym ich zobaczyć.
― 

Można. Na kiedy pan chce?

― Wpierw chciałbym pomówić z kierownikiem sekcji wywiadowczej. 
Poznam, jakie on ma trudności z rozpracowaniem poszczególnych 

skazanych. Bo sekcja wywiadowcza jest przecież waszymi oczami.
― 

Widziałem go wczoraj wieczorem. On już wie, że się spodzie

wam wizyty kogoś z Komendy. Mogę dać panu jego adres i hasło. Uprzedzę 
go dzisiaj.

― 

Dobrze.

― 

Będzie czekał na pana jutro. Która godzina dla pana wygodna?

― 

Czwarta po południu.

― Powie mu pan, że przyjechał od ciotki z Wilejki. Zaraz narysuję plan jego 

mieszkania, bo tam trudno trafić.
Drobny zrobił na skrawku papieru szkic dziedzińca i wejścia do mieszkania 

Kreta. Potem spytał:
― 

A kiedy pan chce zobaczyć moich ludzi?

― 

Pojutrze. Trzeba załatwić wszystko jak najprędzej.

Będzie najlepiej, jeśli się spotkamy u mnie. Zapoznam pana tutaj z jednym z 

moich ludzi i pójdziemy do drugiego. A trzej inni będą na nas czekali w 
centrum miasta. Tam jest nasza główna melina.

― 

Spotkamy się więc pojutrze, o godzinie czwartej, u pana.

― 

Dobrze. Będę czekał.

Pożegnał Drobnego i poszedł prędko do domu.

„Chytry i uparty" ― myślał po drodze.
* * *

Nazajutrz poszedł do Kreta. Gdy korzystając z planu Drobnego dotarł 
labiryntem ciasnych przejść i korytarzyków do małego pokoju z kuchenką 

kierownika sekcji wywiadowczej, pomyślał, że pseudo jego jest trafne.
Kret wywarł na nim dobre wrażenie. Był młodzieńcem skromnie ale 

schludnie ubranym. Mówił i zachowywał się spokojnie, uprzejmie.
― 

Ależ znalazł pan sobie norę! ― powiedział Józef z uznaniem.

― Czuję się tutaj dobrze rzekł Kret. ― W wypadku niebezpieczeństwa 
można nawet z tego okna wyleźć na dach przybudówki i zeskoczyć na 

dziedziniec kamienicy w sąsiednim zaułku.
― 

Ilu pan ma ludzi?

― 

Tylko dwie dziewczyny: Klara i Aktorka. Na papierze mam 

czterech. Jeszcze dwóch chłopców. Ale z nimi kontakt się urwał. Nie 

wykonywali zadań, bujali. Nie podobała im się ta robota.
― 

A jak dziewczyny?

―Jedna, Klara, bardzo dobra. Druga też... ale narwana... Taka... aktorka...
― Zawodowa?

― 

Nie. Zgrywa się. Bawi się w konspirację. Jest nerwowa i 

przemądrzała.

― 

Czy pan cokolwiek rozpracował dla Drobnego?

― 

Rozpracowałem kilku ludzi.

― 

Jak pan to robił?

― Śledziłem sam albo na zmianę z Klarą. Czasem dawałem robotę Aktorce. 

Ustalałem tryb życia, godziny wyjścia z domu i powrotu. Trasy. Gdzie 

chodzą, z kim się spotykają.
― 

Kogo pan opracował dokładnie?

― 

Trzech. Redaktora „Gońca" Kancerewicza, agentkę gestapo, 

Dorotę Dyleżyńską, Krasnobrodzkiego, dawnego agenta NKWD, a potem 

gestapo. Ale ten nam gdzieś zaginął. Miałem na rozkazie jeszcze trzech: 
Jackiewicza, Klędzina i Kłobowskiego. Ale tych nie ma co śledzić. Jeden 

mieszka w lesie, w osobnej chacie, drugi na przedmieściu, trzeci tak samo. 
Można ich sprzątnąć w każdej chwili.

― 

Dlaczego ich nie zlikwidowano?

― 

Góra chciała, żeby z początku sprzątnąć Dorotę albo 

Kancerewicza, bo to figury!
― 

Powiedz mi pan szczerze, jaka jest przyczyna, że sekcja 

wykonawcza nic nie załatwiła?
Kret milczał. Zaczął trzeć czoło palcami lewej dłoni. Był widocznie 

zmieszany. Józef dostrzegł to i zmienił pytanie:
― 

Ile czasu trwa wasza, jak to określić, no, współpraca?

― 

Pół roku minęło.

― 

I nic?

― 

Nic.

― Dlaczego?

― 

Naprawdę nie wiem... I nie chcę w ich sprawy się wtrącać... 

Robiłem swoje, jak mogłem najlepiej. A oni?... Ja do ich paczki nie 

należę...Józef wyczuł, że Kret nie ma sympatii do Drobnego i jego „paczki", 
że wie o nich dużo, ale się obawia mówić o tym szczerze. Wtedy spytał:

― 

Jeśli trzeba będzie znów rozpracować kogoś, czy potrafi pan?

― 

Bardzo chętnie... Jeśli będę wiedział, że jest to potrzebne. Bo... 

wie pan... jest to męczące i ryzykowne. Włóczyć się godzinami po ulicach, 

wystawać w bramach, w drzwiach, koło sklepów, w różnych zakamarkach. A
potem nie ma z tego pożytku. Chłopaki mnie porzucili. Powiedzieli, że nie 

chcą takiej głupiej zabawy. Aktorka się zbuntowała. Uważa, że są to kpiny. 
Klara zła. A co ja na to poradzę?

― 

Gdy będzie mi pan potrzebny, jak pana znaleźć?

― 

Każdego dnia z rana do dziewiątej. Jeśli nie będzie mnie w 

domu, proszę wsunąć kartkę pod drzwi i wyznaczyć spotkanie na wieczór 
albo na następny dzień.

― 

Dobrze.

― 

Chcę pana poprosić o pewną rzecz.

― 

Słucham.

― 

Proszę nie mówić Drobnemu i jego ludziom, że jestem z nich 

niezadowolony. Powiedziałem panu to szczerze, bo pan traktuje tę sprawę 
poważnie. Ale nie chcę mieć wrogów.

― 

Zgoda. Powiem Drobnemu, jeśli o pana spyta, że się zgadza 

pan pracować nadal. I więcej nic.

― 

I że o nich nie było mowy.

― 

Dobrze.

Pożegnał Kreta i wyszedł na miasto. Sprawa egzekutywy już mu się nie 
podobała. Wyczuł, że Drobny i jego ludzie nie traktują swej pracy ideowo, a 

może nawet ją lekceważą, albo i sabotują. Ale niemógł zrozumieć pobudek, 
dla których się zabrali do tej czynności, i powodów, dla których ją 

przedłużają.

Nazajutrz poszedł do Drobnego. Zastał u niego młodzieńca lat około 
dwudziestu dwóch, wysokiego, niedbale .ubranego, ponurego. ― Mój 

adiutant, Kula ― przedstawił go Józefowi Drobny.
― 

Ma pan cały sztab! ― rzekł Józef. ― Czy chcecie teraz ze mną 

porozmawiać?
― 

Owszem, chętnie porozmawiamy ― powiedział Drobny. ― Ale 

może pójdziemy do jeszcze jednego członka mojej sekcji?
― 

A jak inni?

― 

Będą czekać na nas od piątej w mieszkaniu jednego z naszych 

kolegów.

― 

 U jego narzeczonej ― dodał Kula.

― 

Gdzie to jest?

― 

Niedaleko śródmieścia. Piękne mieszkanie. Nazywamy je 

Pałacem.

Wyszli Z domku Drobnego. Po kwadransie drogi wstąpili do dużej kamienicy
w pobliżu cerkwi św. Aleksandra. Józef i Kula zaczekali w korytarzu na 

parterze. Drobny poszedł, aby się dowiedzieć, czy droga wolna. Niebawem 
powrócił.

― 

Proszę. Wszystko w porządku.

Weszli do małego, prawie ciemnego przedpokoju, z którego duże drzwi 

prowadziły do sali o dwóch oknach. Przed jednym z nich stał długi stół, na 
którym było jakby małe laboratorium chemiczne: retorty, próbówki, 

kolorowe płyny we flaszkach, słoiki i bańki. W szafie, przy ścianach i na 
parapetach było sporo książek.

― 

To jest kolega R7, członek sekcji wykonawczej ― rzekł Drobny, 

wskazując ruchem dłoni na młodego mężczyznę średniego wzrostu.
Józef uścisnął jego dłoń i spytał:

― 

Pan chemik?.

― 

Jestem tylko amatorem. Lubię tę dziedzinę wiedzy i sam trochę

eksperymentuję.
― 

To nasz uczony ― wtrącił Drobny. ― Spec od pirotechniki, 

znawca trucizn. Zrobił kilka ważnych wynalazków, ale na razie trzyma je w 
tajemnicy. Właśnie uplanowaliśmy sprzątnięcie Doroty za pomocą trucizny.

― 

W jaki sposób?

― 

Ona prawie, codziennie udaje się do kawiarenki „Liza" przy 

ulicy Wileńskiej. Tam też bywają niemieccy oficerowie i gestapowcy, bo to 
wesoły lokal. Są tam występy śpiewaczek, tańce, różne atrakcje. Otóż 

pracuje tam nasz chłopak. Jest kelnerem. Chcemy; aby on wsypał truciznę 
do kawy Doroty.

Czy góra się zgodziła na taki sposób zlikwidowania skazanej?
― 

A co tutaj ma do gadania góra? Chodzi o to, by ją 

zlikwidowano. A jak?... ― Drobny wzruszy! ramionami. ― Każdy sposób 
dobry.

― 

Brzmi to fantastycznie! ― rzeki Józef. ― Poza tym zgładzenie 

jej w ten sposób nie sprawi żadnego wrażenia. Nie wpłynie odstraszająco na

innych zdrajców.
― 

Kiedy inaczej nie ma jak jej zlikwidować.

― 

Sprytna zaraza i ma szczęście ― dodał Kula.

― 

Robiliście na nią zamachy? ― spytał Józef.

― 

Dwa razy ― odparł Drobny. ― Ostatni raz wieczorem na ulicy 

Mickiewicza.
― 

Kiedy?

― 

Przed trzema miesiącami.

― 

I co?

― 

Wyśledziliśmy ją. Na robotę poszli Szary i Mag. Mieli browning, 

który przysłała góra. Gwarantowano, że wypróbowany. Dorota szła z 

koleżanką w kierunku placu Łukiskiego. Może na randkę, może do gestapo. 
Szary i Mag zbliżyli się do nich z tyłu. Było ciemno. Szary wystrzelił jej w 

głowę. Ale cóż? Browning nie działał. Niewypał! Rozumie pan? Taką broń 
nam dali! Jak można w takich warunkach pracować? Żądają wyników, a nie 

dają nic! Robią z nas kpiny!
― 

Meldowaliście o tym?

― 

Tak. Postawiliśmy nasze warunki. Dobra broń, to pierwszy. 

Pieniądze, żeby ludzie mogli poświęcić czas na robotę dla Organizacją, a ci, 

którzy są zdekonspirowani, żeby mieli z czego żyć. To drugi...
― 

I nie można dokonywać zamachów dorzucił Kula ― jeśli po 

robocie nie ma jak się wymknąć. Policji i agentów wszędzie pełno. Trzeba, 
aby wykombinowali dla nas auto, ostatecznie motocykl. Ale dobry. Niech im

pan powie: chcą wyników, niech dadzą środki do ich osiągania. Z pustego i 
Salomon nie naleje.

― 

Słusznie! ― poparł go R7 ― Ludzi mamy dobrych, ale nie ma 

żadnych środków do pracy.

― Czy teraz nie macie żadnej broni? ― spytał Józef.
― 

Przysłali nam parę sztuk, ale... ― urwał i spojrzał na 

Drobnego.―

Ale co?

― 

Jedną pukawkę ma Szary, bo on zagrożony ― rzekł Drobny. ― 

A drugą chłopak wziął na wieś i tam się zawieruszył. Obiecał, że prędko 

wróci, ale nie ma go.
― 

Kto taki?

― 

Tolek. Fajny chłop, ale coś mu tam się przydarzyło.

― 

Więc macie tylko jeden pistolet?

― 

Mag ma jeszcze popsuty browning. Co to jest? Nic! Góra 

powinna dostarczyć nam wszystkiego, co jest potrzebne. Oni tam siedzą 

bezpiecznie, a my się narażamy. Dla siebie oni mają pieniądze. Warszawa 
im śle dolary. A dla nas nie ma. Jakaś głupia gaża miesięczna, której na kilka 

dni nie wystarcza. Nie możemy wykonywać zamachów kamieniami czy 
kijami!

― 

A w razie niepowodzenia ― wtrącił Kula ― nie ma czym się 

bronić.

― 

Ani jak uciec ― ciągnął Drobny. ― Niech im pan to wszystko 

zreferuje.

― 

Nie możemy wcale się porozumieć! ― rzekł Józef, nieco 

zirytowany, ale starając się mówić spokojnie. ― Wy przecież do przesyłania 

swych żądań macie łącznika, Bronkę.
― 

Tak. Mamy ― podjął Drobny. ― Mówiliśmy mu. Przesyłaliśmy 

raporty, ale nic z tego nie wychodzi! Pana przysłali, żeby pan zbadał, 
dlaczego egzekutywa nie działa skutecznie. Otóż ma pan powody. Ludzie 

dobrzy są, ale nie ma środków i to wszystko!
― 

Dla pana jest to jasne ― rzekł Józef. ― Ale dla mnie wcale nie 

jest jasne. Nie znam opinii wszystkich waszych ludzi. Nie wiem, jak 

planowaliście zamachy, i nie jestem przekonany, że nie były możliwe do 
wykonania.

― 

My trzej ― powiedział Drobny, wskazując dłonią na kolegów ―

znamy tę sytuację dokładnie i zapewniamy pana, że bez odpowiednich 

środków nie możemy nic zrobić!
― 

Szkoda, że pan nie chce pozostawić mi swobody zrobienia 

wniosku! ― rzekł Józef ostro. ― Bo wmawiając we mnie swą opinię, 
uniemożliwiacie mi zorientowanie się w sprawie. To, co pan i pańscy 

koledzy mówicie, jest dla mnie za mało!
― 

Za mało?! ― wytchnął z oburzeniem Drobny.

― Oczywiście! Bo na podstawie waszych słów pozostawiacie mi taką opinię:
egzekutywa nie jest zdolna do wykonywania swych zadań.

― 

Niezdolna bez odpowiednich środków.

― 

O tym mi pan mówił. O tym pisał pan raporty. Jeśli więc i ja 

potwierdzę pańską opinię, obecna egzekutywa powinna być zlikwidowana. 
Ale przypuszczam, że tak nie jest. Trochę na tych sprawach się znam i chcę 

pomóc i Komendzie, i wam. Jeśli tę pomoc chcecie przyjąć i ułatwić mi 
wgląd w sprawę, będę zajmował się tym dalej i to tak, jak uważam za 

potrzebne. Przekonam się, czy możecie coś zrobić. Jeśli zaś chcecie uzyskać 
za moim pośrednictwem lepsze warunki materialne dla waszej pracy, to 

możemy skończyć nasz kontakt. Ode mnie to nie zależy i nie jest to moim 
zadaniem.

― 

Co chciałby pan jeszcze wiedzieć?

― 

Wszystko. Chcę poznać pańskich ludzi. Chcę mieć z nimi 

kontakty osobiste. Chcę się dowiedzieć, jak były planowane zamachy, kiedy,

na kogo? Dla mnie jest ważny każdy szczegół.
― 

Ułatwimy panu to chętnie.

― 

Bardzo pięknie.

― 

Dziś jeszcze poznam pana z Szarym, Magiem i Rysiem. Turek i 

Toluś zniknęli gdzieś na wsi. Nie mogę z nimi się skontaktować.
― Róbmy teraz, co jest możliwe,― Może więc pójdziemy do Pałacu?

― 

Zgoda.

R7 pozostał w domu, a Józef, razem z Drobnym i Kulą, udał się w dalszą 

drogę. Po dziesięciu minutach wstąpili do Pałacu. Była to duża kamienica na
Wielkiej Pohulance. Weszli na pierwsze piętro Drobny zadzwonił w 

umówiony sposób. Drzwi otworzyła młoda, ładna dziewczyna. Zaprosiła ich 
do salonu. Był to obszerny pokój o wysokim suficie. Okna i drzwi osłaniały 

ciężkie story.
W salonie była jeszcze jedna dziewczyna oraz dwaj młodzi mężczyźni, 

którzy, wydało się Józefowi, nie pasowali ani do luksusowo umeblowanej 
sali, ani do towarzystwa ładnych dziewcząt.

Drobny, wymieniając pseudo Józefa, zapoznał go kolejno z obecnymi w 
salonie. Zacierał dłonie, żartował, starał się wytworzyć swobodny nastrój. 

Ale Józefowi się nie podobała obecność dziewcząt nie należących do 
egzekutywy. Zamierzał załatwić tutaj poważną sprawę, a zamiast tego 

znalazł się jakby na małej zabawie.
Kula zalecał się do dziewczyny, która wprowadziła ich do salonu. Wysilał się 

na dowcipy. Drobny wskazał Józefowi mężczyznę, który z ponurą miną 
rozmawiał z drugą dziewczyną.

― 

To Szary. Wspaniały chłop! Brał udział w zamachu na Dorotę. 

Może pan sobie wyobrazić: w centrum miasta, wśród ludzi! I żeby nie 
marny pistolet, sprawa byłaby załatwiona. A tamten, przy oknie, to Ryś. 

Niczego sobie chłopak.
― 

Czy panienki też należą do egzekutywy? ― spytał Józef z 

widocznym przekąsem.
― 

Nie. Ale dają lokal kontaktowy. I w ogóle sympatyzują z naszą 

robotą. Są to baby wypróbowane, pewne.
― 

Jeszcze kogoś brakuje ― rzekł Józef.

― 

Maga. ― Drobny spojrzał na zegarek. ― Ten jest zawsze 

punktualny. Zamówiłem go na pół do szóstej. Za pięć minut powinien 

przyjść.
Kula i Ryś wyszli z salonu bocznymi drzwiami. Powrócili wkrótce i Józefowi 

się wydało, że są w innym nastroju. Głośno śmiali się i mówili. Kula 
przyciągnął do siebie poufale jedną z dziewczyn, ale ta go odepchnęła. 

Później zniknął z salonu Szary. Wrócił jeszcze bardziej ponury. Wówczas 
Drobny zwrócił się do Józefa:

― 

Może pan pozwoli ze mną na chwileczkę. Jest taka malutka, 

poufna sprawa.

Wyszli z salonu do kuchni. Józef zobaczył tam na stole jedną pustą flaszkę, a
drugą dopiero zaczętą. Na talerzu obok leżały partyki chleba i plasterki 

boczku.
― 

Poprawimy humor ― rzekł Drobny. ― Pogoda tak podła, że 

warto się rozgrzać.
Nalał wódki do dwóch dużych kieliszków.

― 

Nie lubię pić o tej porze ― powiedział Józef.

― 

Ot, przy sposobności. Za powodzenie naszej pracy i na zgubę 

zdrajcom!

W przedpokoju rozległ się dzwonek: jeden raz krótko, jeden długo. „Litera 
A"― pomyślał Józef.

― 

Mag przyszedł ― rzekł Drobny.

― 

A ten co za chłop?

― Nie podoba mi się...
― 

Może niepewny?

― 

Markę ma dobrą. By? na robocie z Szarym. Ale jest skryty, 

nietowarzyski, zarozumiały.― przerwał i jednym haustem wypił swój 

kieliszek. Potem wziął z talerza skórkę chleba i powąchał.
„Pijak" ― pomyślał Józef.

― 

Niech pan kończy! ― zachęcał go Drobny. ― Zrobimy jeszcze 

po szkiełku... na drugą nogę.

― 

Nie, dziękuję. Niech pan sobie nalewa.

Powrócili do salonu. Przy ich wejściu z krzesła wstał młody człowiek i zbliżył 

się Drobnego.
Jest coś pilnego? ― spytał.

― 

Nie. Ale mam delegata z góry. Chce się zapoznać z moimi 

ludźmi.

Józef z zainteresowaniem przyglądał się z boku Magowi. Opinia Drobnego o 
nim, że jest „nietowarzyski, zarozumiały", podobała mu się. Wywnioskował 

z niej, że Mag nie należy do paczki.
„Z tym trzeba będzie pomówić na osobności" ― pomyślał.

Mag był wzrostu więcej niż średniego, dobrze zbudowany; poruszał się 

lekko, Zgrabnie; miał ciemne włosy, śniadą cerę. Wyglądał na południowca.
Jednak do poufnej rozmowy z Magiem nie znalazł sposobności. Drobny i 

Kula przez cały czas tak manewrowali, aby słyszeć ich głosy. Józef więc nie 
poruszał tematów, które go interesowały.

Szary i Ryś flirtowali z dziewczynami. W pewnej chwili zbliżył się do nich 
Kula i zadeklamował:

Słynna poetka, panna Danusia, Usiadła przy Janku i husiasiusia!
Szary i Drobny zaczęli klaskać w dłonie. Kula, zachęcony powodzeniem, 

wykrzywił twarz, wytrzeszczył oczy i znowu zaczął deklamować:Jam jest 
czarny Murzyn, Siki!

Moja bardzo, bardzo dziki!
Moja kochać biała Mery!

Moja kochać na raz cztery!
Rozległy się oklaski i wybuchy śmiechu.

― 

Czy w tym jest coś dowcipnego? ― spytał Józefa Mag.

― 

Chyba taki jest ich styl zabawy.

― 

Małpie igraszki! Czy pan chce ze mną pomówić?

― 

Tak. Ale nie tutaj i nie dzisiaj. Pan rozumie?

― 

Dobrze rozumiem.

Zbliżył się do nich Drobny. Usiadł obok Maga.

― 

Cóżeś taki ponury? ― spytał go.

― 

Nie ma z czego się cieszyć... Jeśli Murzynów odgrywacie, 

powinniście sadzami się wysmarować. Ty byś wyglądał jak szaman.
Drobny puścił te słowa mimo uszu i zwrócił się do Józefa:

― 

Poznał pan jeszcze jednego członka egzekutywy. Wspaniały 

chłopak! ― klepnął Maga po ramieniu.
― 

Owszem, ludzi pan ma dobrych ― rzekł Józef zimno.

― 

Sami bohaterzy! Dziewki głowy i majtki gubią z podziwu! 

―wtrącił Mag.

― 

Nie wiem, czy bohaterzy, ale każdy spełnia swój obowiązek! ― 

rzekł uroczyście Drobny.

Mag obrzucił go pogardliwym spojrzeniem, potem zwrócił się do Józefa:
― 

Czy jestem panu potrzebny?

― 

Właśnie... nie... Innym razem pomówimy więcej...

― 

W takim razie pożegnam was.

Wstał i krzesła i uścisnął dłoń Józefa. Potem kiwnął niedbale głową w stronę
Drobnego i, nie zwracając uwagi na resztę towarzystwa, wyszedł z salonu.

― 

Narwany szczeniak! ― rzekł Drobny.

― 

Wydał mi się dość sympatyczny ― powiedział Józef.

― 

Trzeba go lepiej poznać ― dodał Drobny. ― Tutaj robota

poważna, odpowiedzialna, a jemu fantazje roją się w głowie! A może 

zrobimy jeszcze po kielichu?
― Nie, dziękuję. Muszę załatwić dzisiaj ważną sprawę i chcę mieć głowę 

trzeźwą.
Pożegnał rozbawione towarzystwo i wyszedł na ulicę. Już wywnioskował, że

ani Drobny, ani jego towarzysze nie interesują się wcale pracą, której się 
podjęli, i że nie są do niej zdolni. Ważną sprawą, o której wspomniał 

Drobnemu, była zamierzona wizyta u Buby. Powinien był odwiedzić ją w 
środę, ale zabrakło mu na to czasu. Dopiero dzisiaj w sobotę, postanowił, że

koniecznie do niej pójdzie. Chodziło mu o pieniądze i chciał kupić cokolwiek 

do jedzenia. Miał w głowie i inną myśl ― mniej praktyczną. Wyczuł, że się 
podoba Bubie i że zeszłym razem uczyniła wstęp do nawiązania z nim 

romansu: Miał na to wielką ochotę, bo z Heleną żył od dawna jak z kolegą i 
był wygłodzony erotycznie. Buba zaś, chociaż nieco starsza od niego, 

podziałała mu silnie na zmysły. ,,
― 

Nareszcie się zjawił pan hrabia! ― powiedziała, kiedy Józef 

wstąpił do jej mieszkania. ― Wielki to zaszczyt dla mojej skromnej persony!
― 

Nie mogłem wcześniej, księżno! Byłem wciąż bardzo zajęty!

― 

A... rozumiem.. Robota patriotyczna. Cóż, i to jest potrzebne...

„Psiakrew! Ma intuicję!" ― pomyślał.

― 

Żadna robota patriotyczna. Po prostu robota.

― Umówiliśmy się na środę.

― 

Nie.

― 

Tak.

― 

Pani powiedziała, pamiętam dokładnie: „Jeśli chcesz, przyjdź 

jutro". Nie jest to umówienie się. Dodała pani, żebym przyniósł koszyk.

― 

Oczywiście nie przyniosłeś.

― 

Nie mogłem przez cały dzień chodzić po mieście z koszykiem. 

Miałem kilka umówionych spotkań.
― 

Z nimfami.

― 

Z satyrami.

― 

I nic z tego nie wyszło. Widzę po kwaśnej minie.

― 

Nic.

― 

Nie martw się. Ostatnie spotkanie ci się powiedzie ― przez 

chwilę milczała i mrużąc oczy patrzyła mu w twarz. ― A wiesz.. ― 

powiedziała cicho, jakby poufnie ―ja się martwiłam. Bałam się, że się stało 
coś złego... Rozumiesz?... I czemu nie mówisz do mnie, „ty"?.... Chcesz 

zachować dystans?... Nie bój się! Nie będę ci się narzucała!
― 

Dobrze. Uważałem, że mówisz ze mną poufale, bo tak robisz ze

wszystkimi. Ale obawiałem się, że tobie będzie to przykre.
― W tym wypadku będzie przyjemnie. A teraz melduję posłusznie, że palto 

sprzedałam. I to za jaką cenę! Osiem tysięcy marek. Załatwiłam to już w 
środę, bo się spodziewałam twej wizyty...

― 

Ależ...

Wiem: nie mogłeś. Czasem się zdarza, że mężczyzna nie może. Otóż 

przygotowałam dla ciebie trochę produktów, ładnie opakowałam. I sama 
ślicznie się wystroiłam, żeby olśnić kapryśnego zalotnika. Po prostu 

zgłupiałam. I czekałam, czekałam, czekałam... do godziny policyjnej. Potem 
powiedziałam: „Świnia!". A o sobie pomyślałam, że jestem głupia gęś! No i 

poszłam spać. Ale byłam zła. Zaraz dam ci pieniądze.
― 

Proszę dać dzisiaj trzy tysiące.

― 

Dobrze. U mnie będą jak w chińskim banku.

― 

A jak jest w chińskim banku?

― 

Nie zaginą, nie otrzymasz.

Buba wyszła do sypialni. Wróciła z plikiem ostmarek.

― 

Masz! Zostanie cztery tysiące.

― 

Dlaczego? Tysiąc dałaś we wtorek. Trzy tysiące teraz. Z 

czterech tysięcy trzeba potrącić osiemset komisowego i za produkty.―

Jakiś ostrożny, praktyczny! Komisowego z takich sprzedaży 

biorę tylko dziesięć procent. To raz. A drugie: od ciebie nie wezmę. Jest to 

moja przyjemność. Za produkty potrącę później. Zgoda?
― 

Co zrobić? Wobec terroru musi być zgoda. Ale jestem ci 

ogromnie wdzięczny!
― 

Stop! Wiem, że jesteś wdzięczny. Już ja ciebie dobrze znam ― 

spojrzała na zegarek. ― Do godziny policyjnej jeszcze długo. Może chcesz 
coś zjeść?

― 

Wolałbym herbaty.

― 

Zaparzę bardzo dobrej. Masz jeszcze dzisiaj coś do załatwienia?

― 

Mam.

― 

Coś ważnego?

― Bardzo ważnego.
― 

Daleko stąd?

― 

Blisko.

― 

Można wiedzieć co?

Musisz wiedzieć.
― 

Dlaczego: muszę?

― 

Bo bez ciebie tego nie załatwię.

― 

Znów coś sprzedać?

― 

Nie... ― podszedł do Buby, objął ją i kilka razy pocałował w 

usta, w twarz, w szyję. Potem zaczął rozpinać jej suknię. ― Żeby się nie 

zgniotła ― wyjaśnił.
― 

Czekaj! Sama zdejmę. A herbata?

― 

To jest pilniejsze.

― 

Chcesz mi dać dowód wdzięczności.

― 

Po prostu chcę ciebie. I nie mów głupstw!

― 

Idź do sypialni. Ja chcę wygodnie. Zaraz zamknę drzwi, zgaszę 

światło i nie ma nas. Przenosimy się do raju Mahometa.

Gdy później, po długich pieszczotach, wrócili do jadalni i pili herbatę, Buba 
spytała:

― 

Może chcesz, u mnie spać?

― 

Muszę iść do domu.

― 

Do tamtej?

― 

Nie bądź o nią zazdrosna. Z nią nigdy tak nie szalałem jak z 

tobą.
― 

Wcale nie jestem zazdrosna. Interesuje mnie, bo ty mnie 

interesujesz. Rozumiesz? Nie jak kochanek czy mężczyzna, ale jak człowiek. 
A o mnie chcesz coś wiedzieć?

― 

Chciałbym wiedzieć wszystko. Jesteś ciekawym typem.

― 

Trochę ci opowiem. Mam starych rodziców. Mieszkają osobno 

w drugiej połowie domu od strony ulicy. Utrzymuję ich. Mam synka. Mały 
łobuz, ale serduszko dobre. Miałam męża. Był straszny drań. Gdzie się 

nadarzyła baba, zaraz miłosne serenady zaczynał. Wreszcie wygnałam go z 
domu. Dość miałam brudu, bo nawet do mieszkania kobietę sobie 

sprowadził. Ale oboje wylecieli za drzwi. Potem na próg domu go nie 
puściłam.

― 

Gdzie on teraz?

― 

Jest w Anglii. Sztabowiec. Należy do tych bohaterów, którzy 

strzelają nie z karabinów i armat, ale z palców i butelek szampana. Taki 
wszędzie da sobie radę. Z ważnymi osobami puszek, trzcinka, piesek 

pokojowy, echo słodkie. Z zależnymi od niego smok, lew ryczący. A w ogóle 

świnia, brudny kombinator, leń i blagier.
― 

Dlaczego wyszłaś za takiego typa za mąż?

― 

Myślisz, że łatwo człowieka poznać, szczególnie kobiecie 

mężczyznę?

― 

Albo przeciwnie.

― 

Na to trzeba doświadczenia, klęsk, bólu! Ty wiesz: na dziesięć 

kobiet znajdziesz jedną z charakterem, taką, której można zaufać. A wśród 
mężczyzn nie wiem, czy znajdziesz nawet jednego na stu.

― 

Kiepsko ze mną!

― 

Niezbyt kiepsko... Ale, jeśli nie możesz pozostać na noc, to się 

wynoś! Zaraz dam ci produkty. Są przygotowane. Weźmiesz w torbie, ale 
kosz przynieś.

― 

Kiedy?

― 

Kiedy zechcesz. A jak będziesz miał ochotę na miłość, to 

najlepiej w sobotę wieczorem. W tygodniu mam ciężką harówkę. Na cztery 
osoby zarobić i mnie trudno, bo trzeba jeszcze i policję smarować. A ci mają 

cholerne apetyty.
W poniedziałek rano Józef poszedł do Tomasza. Pamiętał, że obiecał go 

zawiadomić o wyniku swej rozmowy z Grzmotem. Ale dopiero teraz znalazł 
na to czas.

― 

Wczoraj wieczorem był u mnie Grzmot ― rzekł Tomasz: ― 

Widujemy się od czasu do czasu, przeważnie w niedzielę. Czeka 

niecierpliwie na następne spotkanie z panem.
― Zobaczę go pojutrze.

― 

Komendzie bardzo zależy na tym, żeby egzekutywa zaczęła 

działać. Traktują to teraz jako kwestię honoru Organizacji.
― 

Grzmot również mi to powiedział.

― 

Bo zdrajcy kpią ze społeczeństwa. Uważają nas za niezdolnych 

do żadnego odwetu czy kary. A jaka pańska opinia o egzekutywie? ― 

Bardzo marna.
― 

Tchórze?

― 

No, nie... W innych warunkach, na przykład w wojsku, byliby 

nie gorsi od innych żołnierzy. Ale tutaj się dobrała paczka swoich 

chłopaków, takich kamratów od butelki i zabawy. Nie traktują tej sprawy 
ideowo. Nie mają ambicji bojowców. Uważają Komendę za dojną krowę, 

która ma forsę i którą trzeba bujać, aby coś więcej wyciągnąć. 
Przedstawiają wszystko jako ogromnie trudne. Twierdzą, że nie mają 

żadnych środków do wykonywania zamachów.
― Czy nie mają broni?

― 

Komenda dała im browning siódemkę, nagan i jeszcze coś. i Ale

kierownik egzekutywy nie ma nic. Browning zepsuty albo zepsuli, trudno ich

zrozumieć. Ale do wykonywania zamachów nie trzeba zapasów broni. 
Wystarczą dwa pistolety dla dwóch ludzi. Ostatecznie i jednym można taką 

sprawę załatwić. A oni żądają pieniędzy na różne wydatki, dużo broni i 
nawet, pan chyba nie uwierzy, dobrego motocykla lub auta.

― 

A może samolotu?

― 

Do tego nie doszli, ale są blisko.

― 

I co pan postanowił?

― 

Jeszcze nic. Ale mam ochotę plunąć na to wszystko.

― Bardzo przykro.

― Czy panu na tym zależy?
― 

Tak. Chcę ich zobowiązać Wobec siebie. Prywatnie, oczywiście, 

bo sam często potrzebuję ich pomocy technicznej i pewnych informacji.
― 

A jeśli machnę ręką na ich egzekutywę i sam zorganizuję parę 

zamachów?
― 

Im zależy właśnie na tym, żeby ich egzekutywa działała. 

Przecież przesyłają raporty do Warszawy. Stamtąd otrzymują instrukcje, 
materiały i pieniądze. Muszą wykazać swą działalność.

― Więc trzeba tego dokonać nie dla obrony społeczeństwa, ale dla 
usprawiedliwienia góry!

― 

Jedno z drugim idzie w parze. Niech pan rozważy wszystko j 

pomówi szczerze z Grzmotem. On jest człowiekiem solidnym. Ma tę wadę, 

że patrzy na te sprawy jak oficer sztabowy. Nie potrafi odrzucić swej rutyny.
Ale go można przekonać. Jeśli pan wyczuwa, że potrafi dokonać czegoś z ich

ludźmi, niech part spróbuje. Straci pan na to jeszcze trochę czasu, ale 
będziemy mieli satysfakcję, że zrobił pan w tej sprawie wszystko, co mógł.

Józef milczał i patrzył w krótką przestrzeń pokoju jak w daleką przyszłość. 
Przewidywał same trudności. Wiedział, że praca ta nie da mu żadnego 

zadowolenia. Wydawało mu się, że będzie się narażał, a nawet 
dekonspirował bez żadnego pożytku. Tomasz również milczał ― jakby 

wyczuwał przykre myśli swego rozmówcy. Wreszcie Józef powiedział:
― 

Zgodziłem się na prowadzenie w pańskiej grupie komórki 

„Osy", bo wierzyłem w pana i w Antoniego. Przejąłem się celem, dla 
którego grupę utworzono. Uważam go za ważny. Natomiast w egzekutywie 

nie ma nic! Nie ma wiary, entuzjazmu! Sąd wydał 14 wyroków śmierci. 

Może ich wykonanie jest potrzebne dla zniszczenia szczególnie szkodliwych 
typów i dla dodania otuchy społeczeństwu. I otóż grupa bojowa w ciągu pół 

roku nie zrobiła nic! Jakiż sens taką grupę utrzymywać, mieć z nią kontakty, 
ponosić chociażby i małe koszty?

― 

A może pan spróbuje puścić ich w ruch, przerwać bezwład. 

Może pan po prostu zorganizuje dla nich jeden zamach, rozda im role i 

zażąda jego wykonania jako próby ich aktywności? ― Jeśli dojdę do 
porozumienia z Grzmotem, tak postąpię. Lecz zrobię to nie dla ich ambicji, 

ale dla pana, żeby pan miał satysfakcję.―

Pan ją również będzie 

miał.

― 

Nie, nie będę miał.

― 

Nawet w wypadku pomyślnym?

― 

Tak.

― 

A Raszkis? Pan był zadowolony z dobrego załatwienia sprawy.

― 

Tamto było konieczne nawet jako obrona kobiety należącej do 

naszej grupy. Ale potem było mi przykro. Bo to, wie pan, nie było walką, 

lecz poniewieraniem podłego człowieka i... siebie...
― 

I cóż my zrobimy?! Jesteśmy wszyscy sponiewierani! Walczymy

właśnie o to, żeby poniewierkę usunąć i stać się wolnymi ludźmi. Bronimy z 
podziemia ostatniej pozycji, pozycji tylko godności naszej, bo z praw nas 

odarto. Pan wie, że nie jestem hurrapatriotą. Patrzę na wszystko trzeźwo i 
krytycznie. Uważam jednak, że nawet w takiej sytuacji trzeba walczyć ze 

złem. Trzeba walczyć nawet czyniąc zło w imię dobra. Ale stop! To już brzmi
jak deklamacja. Chciałbym jednak pana o coś spytać. Nie w związku z 

pańską komórką lub egzekutywą, lecz w oderwaniu od tych spraw. Jak się 

pan zapatruje na karę śmierci?
Józef spojrzał ze zdumieniem w oczy Tomaszowi. Potem rzekł:

― 

Uważam, że nawet w tym pytaniu jest sprzeczność. Kara 

wyłącza zadanie śmierci, bo zabicie nie jest karą.

― Więc czym jest według pana kara śmierci?
― 

Morderstwem.

― 

Zawsze?

― 

Zawsze. Nawet jeśli zostanie wydaną przez najszanowniejszy 

trybunał za najpotworniejsze zbrodnie. Gdybym przyłapał gdzieś 
największego mordercę w dziejach ludzkości, Stalina, to bym go zabił bez 

chwili namysłu czy wahania. Ale gdyby ów Stalin został unieszkodliwiony, 
pozbawiony wolności, postawiony przed sąd, protestowała bym przeciw 

wydaniu na niego wyroku śmierci. Mówię to z zupełnym przekonaniem, że 
jest to słuszne, ludzkie rozumowanie i uczucie.

― 

W takim razie sprawił mi pan zaszczyt, gdy się podjął 

prowadzenia komórki „Osy". Jest w dobrych rękach. Co się tyczy 

egzekutywy, niech pan postąpi według swego uznania. Proszę nie brać pod 
uwagę moich powiązań z AK ani moich życzeń.

― 

Są sytuacje, które trzeba doprowadzić do rozstrzygnięć nawet 

wbrew swoim życzeniom. Jestem właśnie w takiej sytuacji i postaram się 

wywiązać z niej dobrze.
― 

Doskonale! A teraz pomówimy o panu.

― 

A kiedy o panu?

― 

Na pewno i o mnie pomówimy. W przyszłości. Jak pan sobie 

radzi materialnie?

― 

Było bardzo źle. Po prostu głodowałem. Gdybym był sam, 

znosiłbym to łatwiej. Ale musiałem zaopiekować się dziewczyną zupełnie 

bezradną. Dlatego tym się martwiłem.
― 

Dam panu trochę pieniędzy.

― 

Nie. Dziękuję. Teraz jest dobrze.

― 

Może pan spróbuje kupić coś na „order", który panu dałem.

― 

Już spróbowałem.

― 

Kiedy?

― 

W trzy godziny po naszej rozmowie.

― 

I co?

― 

Kupiłem bardzo dobre palto za 85 litów, a sprzedałem za osiem

tysięcy ostmarek. Zarobek ogromny. Właśnie w ten sposób wyrwałem się z 

nędzy. Mogę dać panu jakąś sumę na cele naszej grupy.
― 

O, nie, nie! Cieszę się bardzo, że się panu to przydało. I proszę 

nie mieć do mnie żalu, że wpakowałem pana w tę historię z egzekutywą. 
Jeśli pan chce i może im dopomóc, proszę to zrobić. Jest to jedyna 

zorganizowana siła, którą naród ma na miejscu i która dodaje mu otuchy.
Pożegnali się. Po odejściu Józefa Tomasz odsunął trochę firankę, udał się do

łazienki i wyjął ze skrytki gruby brulion oprawiony w lniane płótno. Był to 
dziennik grupy podziemnej „Borsuki", który Tomasz prowadził z dnia na 

dzień od początku wojny. Przyniósł go do gabinetu, położył na biurku, 
wpisał datę i zaczął nową stronicę. Pisał prędko, drobnym maczkiem, bez 

marginesów, z małymi odstępami między wierszami. Po kwadransie odniósł
brulion do skrytki. Potem zaciągnął odsuniętą trochę firankę, na znak, że 

droga do „Nory" jest wolna. Uważał punktualność za obowiązek każdego 

solidnego człowieka, a szczególnie konspiratora. Dlatego w środę, gdy 
poszedł na spotkanie z Grzmotem, tak obliczył czas, aby się nie spóźnić. Za 

pięć minut trzecia był. na miejscu. Spędził dwie minuty na ulicy, a potem 
wstąpił na dziedziniec domu. Z dala dostrzegł, że firanka na oknie z prawa 

jest zasłonięta. Wszedł do oszklonego ganku. Doniczki stały pod ławką. 
Podniósł je i zdjął górną. Z dolnej wyjął klucz. Potem postawił doniczki na 

ławce, odemknął drzwi i wszedł do środka.
Nie wiedział, czy zamknąć drzwi na klucz, czy zostawić je otwarte. Spojrzał 

na zegarek: dokładnie trzecia. Pomyślał, że zaraz powinien przyjść Grzmot. 
Wówczas mu się wydało, że posłyszał hałas w głębi mieszkania.

„Czy to nie kocioł? ― pomyślał, ― Ale niemożliwe. W niedzielę Grzmot był 
u Tomasza i wszystko było w porządku".

Obejrzał małą, pół ciemną sionkę, rozwidnioną tylko okienkiem u góry nad 
drzwiami. Dostrzegł w kącie szeroką, żelazną sztabę. Wziął ją. Była ciężka.

„Szkoda, że nie mam pistoletu. Jeśli wpadnę, Helena beze mnie zginie!"
Z zaciśniętą w dłoni sztabą poszedł cicho przez pierwszy pokój i odemknął 

drzwi do następnego. Zdumiony stanął w progu. Za stołem siedział Grzmot, 
a obok niego nie znany Józefowi mężczyzna lat około trzydzieści. Grzmot, 

patrząc na Józefa, lekko się uśmiechał:
― 

Groźnie pan wygląda! ― powiedział, kierując wzrok na żelazną 

sztabę.
― 

Przypuszczałem, że tutaj mogą być inni goście.

 ― I co wówczas?
― 

Postarałbym się, żeby nie wzięli mnie żywego. Ja złudzeń nie 

mam.

― 

Przepraszam za zasadzkę. Okazało się, że pan dobrze sobie 

radzi. Nie była to próba pańskiego sprytu. W sionce wisi na gwoździu drugi 

klucz. Można więc zamknąć się i odizolować. Zaraz zrobimy to ― wyszedł z 
pokoju i wnet powrócił. Podał Józefowi dłoń do uścisku i skinął głową w 

stronę drugiego mężczyzny..― To pan Andrzej, właściciel tego mieszkania. 
Poznajcie się panowie!

― 

Kondor ― rzekł Józef i uścisnął wiotką, małą jak u kobiety dłoń 

Andrzeja.

Grzmot wziął stojący na parapecie termos i nalał do filiżanki czarnej kawy. 
Postawił ją przed Józefem.

― My już piliśmy ― powiedział. ― Zostawiliśmy to dla pana.
― 

Dziękuję.

― 

Przystąpię od razu do sprawy ―rzekł Grzmot i złożył dłonie 

kantami na stole, jakby ogarniając nimi sprawę. ― Dzisiaj mam mało czasu. 

Jeśli się porozumiemy w sprawie egzekutywy, będzie pan się kontaktował 
ze mną za pośrednictwem pana Andrzeja, który ma ze mną stałą łączność. 

Czy ustalił pan kontakt z Bronką?
― 

Tak. Ale nie wypróbowany.

― 

Otóż Bronka ma bezpośredni kontakt z Komendą, ale wszystkie

wiadomości tą drogą otrzymuję z opóźnieniem. Na odpowiedź znów trzeba 

sporo czasu. A tutaj wszystko może być załatwione w ciągu jednego dnia. 
Proszę mieć do pana Andrzeja takie zaufanie jak do mnie. Ale odchodzę od 

głównego tematu. Wczoraj znów rozmawiałem z panem T. Pan wie, o kogo 
chodzi?

― Oczywiście.

― Omówiliśmy wszystkie szczegóły tej sprawy. Ja również nie mam złudzeń 
co do egzekutywy. Ale pan T. mnie zapewnił, że pan, jeśli zechce, potrafi ją 

uruchomić. Lecz zaznaczył, że zależy to tylko od pana, bo, powiedział, 
pańska opinia o egzekutywie jest bardzo marna.

― 

Przypuszczam, że jest zgodna z opinią pana i Bronki, Macie z 

nimi do czynienia dość długo. ― Czy pan poznał wszystkich członków 

egzekutywy?
― 

Jeszcze nie. Poza tym nie miałem sposobności do zbadania ich 

poufnie. Ale wiem, jaki jest ich styl blagowania.
― 

A jaka główna wada?

 ― Brak zapału do pracy.
― 

Kłamstwa, zwlekanie... ― podjął Grzmot.

― 

Tak. I dziwię się, że nie zorganizujecie innej egzekutywy.―
Straciliśmy na to dużo czasu. W warunkach konspiracyjnych 

jest to trudne zadanie. Egzekutywa jest sformowana z zaprzysiężonych 
członków AK. Niektórzy członkowie są do niej przydzieleni z grupy 

dywersyjnej. Ale... może przecież i w wojsku regularnym się zdarzyć, że 
jakaś formacja jest słaba. Nie można jej likwidować z tego względu. Trzeba 

zaradzić temu inaczej.
― 

Jakie jest pańskie życzenie?

― 

Chcę, żeby egzekutywa zaczęła bez zwłoki robotę. Czy mógłby 

pan zorganizować dla nich jeden zamach i zmusić ich do jego wykonania?

― 

Chyba potrafię zorganizować nawet kilka zamachów, ale 

zmusić ich do wykonania... ― Józef rozłożył dłonie ― nie będę mógł.

― 

Niech więc pan ich wypróbuje. Dobrze?

― 

Czy upoważni mnie pan do wydawania poleceń kierownikowi 

egzekutywy?

 ― Chce pan upoważnienia formalnego? Zajmie to sporo czasu.
― 

Wystarczy w obecności świadka ― skinął głową w kierunku 

Andrzeja, ― A Bronka zawiadomi o nim Drobnego.
 ― Dobrze. Upoważniam pana.

― 

Następnie chcę, żeby przesłano jeden dobry pistolet 

Drobnemu, specjalnie dla zamachowca.

― 

Załatwię to w ciągu dwóch dni. ― Druga sprawa. Mam odpis 

wydanych wyroków śmierci. Na zlikwidowaniu których skazańców wam 

najwięcej zależy?
― 

W oryginale, przesłanym Drobnemu, byli zaznaczeni 

krzyżykami.
Dorota Dyleżyńska, redaktor „Gońca" Kancerewicz. wyliczał Józef z pamięci.

― 

Tych przede wszystkim.

― 

Czy mogę uzyskać jakieś obszerniejsze dane co do tych osób?

― 

Egzekutywa ma sekcję wywiadowczą.

― Poznałem się z jej kierownikiem. Sprawił dobre wrażenie. Ale nie wiem 

jeszcze, jakie on ma materiały. Chciałbym otrzymać jak najwięcej informacji 
ze wszelkich źródeł.

― 

Niestety, ja ich nie mam.

― 

Utrudni to pracę. Jeśli tamtych ludzi skazano na śmierć, są 

gdzieś dotyczące ich akta. Są świadkowie...
Na pewno są, ale trudno to zbadać. Zresztą motywy wyroków nie są panu 

potrzebne.

― 

Nie. Ale może są osoby, które znały skazanych, ich tryb życia. 

Takie wiadomości mogą mi ułatwić opracowanie zamachów. Zależy mi też 

na przyśpieszeniu sprawy, zaoszczędzeniu czasu i wysiłków.
― Pan ma rację. Zaraz coś dla pana wykombinuję. Rozszerzę pańskie źródła 

informacji. Mam komórkę wywiadowczą do specjalnych zadań. Prowadzi ją 
sprytny typ, Stanisław, który dawniej pracował przez wiele lat w 

kontrwywiadzie. Zna on doskonale miasto i mnóstwo ludzi z różnych sfer. 
Przypuszczam, że on może w wielu Wypadkach panu dopomóc.

― 

Dobrze.

― 

Prócz tego skontaktuję pana z aspirantem Sipo.

― 

Jest to jeszcze ciekawsze.

― 

Pracuje on w gestapo i ma wiadomości o aktualnych 

posunięciach niemieckich i litewskich. Zna osobiście kilku skazanych. Otóż 
będzie pan miał własną komórkę wywiadowczą i dwa pomocnicze źródła 

informacji różnego rodzaju.
Mam nadzieję, że tego mi wystarczy.

― 

Więc Bronka zawiadomi Drobnego o tym, że pan uplanuje dla 

niego zamachy, które muszą być wykonane. Da mu pistolet specjalnie dla 

zamachowca.
― 

Koniecznie dziewiątkę.

― 

Dobrze.

― 

A czy mógłby pan mnie zorientować, jakim typem jest 

gestapowiec?
― 

Litwin polskiego pochodzenia. Ma brata, który pracuje u 

Niemców w parku samochodowym. Obaj są wypróbowani i mam od nich 

wiele cennych informacji. Imię gestapowca Adam, brata jego Zygmunt. 
Dzisiaj uprzedzę Adama, że pan do niego się zgłosi. Powoła się pan na mnie;

w tym wypadku na Witolda. Stanisławą również uprzedzę. Powoła się pan 
też na Witolda. Czy pańskie pseudo pozostanie bez zmiany?―

Tak.

― 

Zaczynając od jutra może pan do nich się zgłosić. A terazpanu 

wytłumaczę, jak tam trafić bez pytania kogokolwiek... ―wziął kartkę 

papieru i na jednej stronie narysował szkic dojścia domieszkania Adama a 
na drugiej do , konspiracyjnego lokalu Stanisława.

Później, gdy Józef zapamiętał adresy, kartkę spalono. NastępnieGrzmot 
zebrał się do odejścia. Przed pożegnaniem powiedział:

― 

Bardzo się cieszę, że pan wziął sprawę w swoje ręce. Mam na 

dzieję, że zmusi pan egzekutywę do poważnej działalności. A wszelkie 

wiadomości dla mnie proszę przekazywać przez pana Andrzeja.
Odszedł pośpiesznie, bo się obawiał, że spóźni się na następnespotkanie.

Andrzej, który w trakcie rozmowy Józefa z Grzmotem przeglądał litewskie 
pisma, złożył je i rzucił na parapet.

― 

Straszna blaga! ― powiedział. ― Od początku wojny 

pismasłużą nie informowaniu obywateli, lecz ogłupianiu ich, udowadnianiu, 

że białe jest czarnym, zielone czerwonym...
― 

Ja tego nie czytam. Po litewsku prawie nie umiem, a w polskich

i białoruskich gazetach przeglądam tylko nagłówki artykułówi ogłoszenia.
―

A ja muszę czytać, aby się orientować w ogólnej polityce 

rządowej, która, oczywiście, jest zależna od Niemców.
― 

Pan pracuje w urzędzie litewskim?

― 

Tak... Pracuję, pracuję, pracuję i już wszystkiego mamdość!... 

Nie chodzi mi o pracę w urzędzie, bo tam rutyna i robotyniezbyt dużo. 
Czasem bywa nawet ciekawa. Ale tutaj!... ― przesunął dłonie w powietrzu, 

wskazując nimi na mieszkanie.
Twarz Andrzeja była ładna. Miała wyraz smutku i rezygnacji.W oczach czaiło

się zniechęcenie. Józef wyczuł, że jest on przemęczony i wyczerpany 
nerwowo.

― 

Pan chyba mówi o pracy dla Organizacji?

― 

Tak. O jej nadmiarze... Dałem kiedyś swe mieszkanie na lokal 

kontaktowy. Było to i kłopotliwe, i niebezpieczne, ale chętniesię na to 
zgodziłem, bo chciałem się włączyć do walki o wolność.Lecz zaraz zaczęły 

spadać na mnie inne obowiązki. Wreszcie mamich tyle, że musiałbym wziąć 
paru ludzi do pomocy, aby wszystkiemu podołać.

― 

Po co więc pan tego się podejmował? Trzeba było odmówić.

― 

Kiedy nie mogę odmówić pomocy. Rozumie pan: pomocy! Bo 

oni traktują to nie jako robotę, ale jako pomoc... Pan przecież nie odmówił. 
Zabrał się pan do trudnej i ryzykownej funkcji w marnych warunkach i z 

ludźmi, do których nie ma pan zaufania.
― 

Racja! Ale pan już jest przemęczony, a ja mam duży zasób sił. I 

zabieram się do tego jak do gry hazardowej. Oczywiście i ja chcę im pomóc, 
ale gdy zobaczę, że się tego nie docenia albo nadużywa, odmówię dalszej 

roboty... Czy może mi pan powiedzieć cokolwiek o Grzmocie? Nie jest to 
pospolita ciekawość. Na pewno będę miał z nim dużo do czynienia i 

chciałbym się zorientować, jakim on jest człowiekiem.
Andrzej patrzył w oczy Józefowi i przez jakiś czas się namyślał. Potem zaczął 

mówić:

― 

Jest to klasyczny czinownik. Pan rozumie: urzędnik. Dla takich 

typów jest ważny nie człowiek, lecz mechanizm biurokratyczny. Owszem, 

jest wykształcony, inteligentny, ale... nałogowy biurokrata. Dla niego 
najważniejszą rzeczą jest nie istota sprawy, nie jej pomyślność nawet, lecz 

jej forma. Weźmy bliski przykład. Sąd specjalny wydaje wyroki. Egzekutywa 
przez bardzo długi okres czasu ich nie wykonuje i przypuszczalnie wcale się 

do tego nie kwapi. Jak by pan w takim wypadku postąpił?
― 

Rozpędziłbym egzekutywę i stworzył nową.

― 

Właśnie! A on tego nie zrobi, bo egzekutywa figuruje w 

wykazach, raportach, listach personalnych i jest śrubką w mechanizmie 

Organizacji... Ja go lubię. Jest sympatyczny, uczciwy, solidny, dobry patriota.
Wierzy w nasze zwycięstwo. Ale w sprawie pracy Organizacji jest żelaznym 

urzędnikiem, działającym w warunkach konspiracyjnych. Chodzi zmęczony z
lokalu do lokalu, odbywa narady, przyjmuje raporty, wydaje instrukcje. 

Ryzykuje bardzo i jest zadowolony, bo obsługuje sumiennie i w jego 
przekonaniu sprawnie maszynę biurokratyczną.

― 

On mi powiedział, że wykonanie wyroków jest potrzebne „dla 

honoru Organizacji".

― 

Otóż to! Nie dla niszczenia zdrajców lub samoobrony, lecz dla 

szyldu, dla prestiżu urzędu. Ale wydaje mi się, że go obmawiam i może 

trochę przesadzam. To też z przemęczenia. Dzisiaj zwalił mi na głowę nową 
porcję roboty. Pilnej! Bardzo pilnej! Zawsze pilnej! I żeby nie opieka mojej 

narzeczonej, nie miałbym co jeść, chodziłbym brudny, a mieszkanie 
zawaliłby kurz. Przed dwoma miesiącami zmarł mi ojciec. Tutaj, w 

następnym pokoju. Ciężko to przeżyłem, ale potem odczułem ulgę, bo w 

wypadku wsypy i on by ucierpiał. A tutaj przecież wulkan, który kiedyś 
wybuchnie!

― 

Przykro mi, że dodałem panu roboty. Będę musiał tu 

przychodzić.

― 

Traktuję to jako wypoczynek i oderwanie się od moich spraw. 

Poza tym interesuje mnie, jak pan to załatwi.

― Może mi się uda. Kiedy najlepiej tutaj przychodzić?
― 

Kiedy pan chce. Wieczorami jestem przeważnie w domu. W 

godzinach obiadowych także, bo stąd blisko do mego biura. Może pan też 
wejść i zaczekać albo zostawić kartkę na stole.

― 

Nie będzie to nieostrożne?

― 

Nieostrożne?... Jestem obywatelem litewskim, urzędnikiem. 

Mam nawet nocną przepustkę. Rewizję u mnie mogą zrobić tylko w tym 
wypadku, jeśli się wsypię z dowodami.

―Albo jeśli pana wsypią.
 ― Tak. Wówczas nic nie pomoże. Proszę zwracać uwagę na fi rankę i 

omówić z Grzmotem znaki ostrzegawcze przed wejściem dobramy: krzyżyki 
na murze. Jest to bardzo ważne. Reszta... kwestiaszczęścia. Józef wstał.

― 

Nie będę przeszkadzał panu w pracy. Mam też dużo 

roboty.Cieszę się naszą znajomością i dziękuję za szczere wypowiedzi.

Pożegnał Andrzeja.
# * #

Nie wtajemniczał Heleny w swe sprawy. Nie wiedziała nawet, jakie on ma 
nazwisko. Ufał jej zupełnie, ale przestrzegał zasady, że nie trzeba nikogo 

obciążać (jeśli można tego uniknąć) wiadomościami o sprawach 

ryzykownych. W wypadku aresztowania i badania, osoba wtajemniczona 
nie mogłaby twierdzić szczerze i z przekonaniem, że nic o tych sprawach nie

wie.
Starał się, aby mieszkanko ich było dobrze zabezpieczone. Gdy załatwiał 

sprawy w mieście, miał przy sobie dokumenty na nazwisko Kowalskiego. 
Gdy, przeważnie późnym wieczorem, wracał do domu, zwracał uwagę na 

to, czy nie jest śledzony i czy domek ich nie jest pod obserwacją. Potem 
szedł do składu na drewno, zostawiał w skrytce komplet swych 

dokumentów i brał stamtąd inny, na nazwisko Makarewicza.
Potem udawał się przez kuchnię panny Jadwigi do swego malutkiego 

pokoiku, w którym zamierzali pozostać do wiosny. W kuchni było 
przeważnie ciemno, bo ich gosposia szła wcześnie spać. Ale przez szparę 

pod jej drzwiami często było widać jaskrawe pasmo światła karbidówki. 
Mieli malutką lampkę. Musieli oszczędzać naftę, która była bardzo droga i 

trudna do kupienia. Ale Helena mogła przy jej nikłym płomyczku nawet 
czytać, bo było to jedyną osłodą jej smutnego życia. Wchodząc w świat 

książek, wyobraźni, myśli, izolowała się od złej rzeczywistości.
Często przynosił cokolwiek i wręczał Helenie uroczyście jak bukiet kwiatów. 

Ona zawsze udawała zdziwienie i zainteresowanie, chociaż były to 
przeważnie zwykłe produkty, kupione na rynku albo z pomocą Buby. Kiedy 

wchodził cicho do swego pokoiku, twarz Heleny rozjaśniała radość.
― 

Jak się czujesz, Pudlu! ― pytał wesoło, starając się ukryć 

zmęczenie albo zły nastrój.
― 

Kiedy pan W domu, to dobrze. Ugotowałam wspaniałą zupę na 

kościach. Odstawiłam dla ciebie do duchówki u panny Jadwigi.

Szedł do kuchenki w ich mieszkaniu, gdzie panowało zimno. Ale był odporny
na chłód. Zdejmował mokre albo ośnieżone trzewiki i je czyścił. Potem 

nalewał wody do dużej miednicy, i parując jak koń zgrzany na mrozie mył 
się do połowy. Później było mu ciepło i czuł się odświeżony, a nawet mniej 

zmęczony.
Wracał do pokoiku, który był bardzo ciepły. Miał już przygotowaną na 

małym stoliku, przy oknie obok łóżka Heleny, kolację. W okresie biedy była 
to zupa, czasem bardzo podła. Kiedy jadł,Helena opowiadała mu swoje 

nowiny. Czasem słowa jej leciały mu mimo uszu, bo myślał o innych 
sprawach, ale udawał zainteresowanie. Na kartki i dzisiaj nic prócz chleba 

nie dawali. A po chleb stała w kolejce ponad dwie godziny. I jaki to chleb?! 
Ale dobre i to, chociaż tak mało sprzedają: nie ma nawet dwóch funtów na 

tydzień...Udało się kupić od kobiety, która przyszła ze wsi, aż trzydzieści jaj i,
ser. Będą mieli na długo... Później mówiła o swych sprawach domowych, o 

pannie Jadwidze. Mówiła i czekała, kiedy Józef zacznie mówić. Ale był tak 
skąpy w słowach i tak mało miał nowin, jakby to on całe dni w domu 

siedział. Więc Helena zupełnie się nie orientowała: dokąd on chodzi, co 
robi, jakie ma sprawy? Przez wiele miesięcy nie wiedziała nawet o tym, że 

pracuje w Akademii. Aż dopiero nazajutrz po naradzie z Grzmotem, gdy się 
zorientował, że na pozowanie nie będzie miał czasu, dał Helenie 

świadectwo lekarskie, że jest chory na grypę. Świadectwo wydał mu 
znajomy lekarz Anto niego, do którego Józef się zgłosił z polecenia 

przyjaciela. Udawałjednak bardzo chorego, zakatarzonego, skarżył się na 
ból głowy i łamanie w kościach.

Dając Helenie świadectwo powiedział:

― 

Pójdziesz z tym do Akademii Sztuk Pięknych. Jest to przyj ulicy 

świętej Anny...

― 

Wiem dobrze gdzie.

― 

Na parterze z lewa jest wejście do kancelarii. Zwrócisz się tam 

do sekretarza. Oddasz mu to zaświadczenie i powiesz, że jestem ciężko 
chory i nie wiem, jak długo nie będę przychodził do pracy.Jeśli spyta, kto 

jesteś, powiesz, że sąsiadka.
― 

Oczywiście sąsiadka. Śpię na sąsiednim łóżku. Ale nie 

wiedziałam, że mój sąsiad jest tak ważną personą. Oho! Wykłada na 
uniwersytecie sztuki piękne!

― Bardzo piękne! 
― I nareszcie wiem, z kim mam do czynienia. Pan Makarevicius! Wspaniałe 

nazwisko!
Wieczorem się dowiedział, że Helena załatwiła sprawę dobrze. Sekretarz, 

po przeczytaniu zaświadczenia, poprosił ją, by usiadłai zaczekała. Wyszedł z 
kancelarii. Powrócił za kilka minut i wypłacił Helenie pieniądze za ostatnie 

dni pozowania Józefa. W taki sposób zwolnił się on od pracy w Akademii. 
Tracił swój mały zarobek, ale mógł przyśpieszyć zorganizowanie działalności

egzekutywy.
Po kolacji rozstawiał wąskie łóżko składane i robił pościel dla siebie. 

Zostawało tylko małe przejście i trochę wolnej podłogi przy drzwiach. Tam 
ustawiano na noc dwa krzesła, bo gdzie indziej nie było na nie miejsca.

Józef szedł do sionki i na zakończenie dnia zamykał starannie drzwi 
zewnętrzne i drzwi kuchenne. Potem wracał i układał się do snu. Gasił 

lampkę i jeszcze przez jakiś czas rozmawiali. Następnie zapadało milczenie. 

Oboje długo nie spali, lecz nie odzywali się do siebie. Ona myślała o ich 
biednym życiu, w które ze swej strony nic nie mogła wnieść. Było jej tu 

dobrze, spokojnie. Nigdy nie usłyszała od Józefa ani słowa niezadowolenia 
lub wyrzutu. Orientowała się w tym, że ma on duże trudności materialne. 

Zastanawiała się, jak mu dopomóc. Ale nie było po temu sposobności. Poza 
tym ciąża jej była trudna. Czuła się marnie. Spróbowała mu pomagać w ten 

sposób, żeby go jak najmniej kosztować. Właściwie głodowała, ażeby 
oszczędzić sił, prawie całe dni leżała na łóżku. Lecz on wnet dostrzegł to i 

wówczas po raz pierwszy na nią się rozgniewał. Powiedział:
― 

Poproszę, żeby więcej tego nie było! Poprzednio nie jadłaś 

prawie nic, a mówiłaś, że jesteś syta. Potem twierdziłaś, że nie masz 
apetytu, a nocami zjadałaś spalone skórki od chleba, które zostawiałem. Nie

rób tego więcej, bo będę ci wydzielał twoją porcję, a rano i wieczorem 
będziesz musiała jeść w mojej obecności.

― 

Kiedy mi czasem się nie chce.

― 

Rozumiem wszystko. Nic mi tym nie pomożesz, lecz 

zaszkodzisz, bo się rozchorujesz i nabawimy się dużego kłopotu! ― Przez 
jakiś czas milczał, potem spytał: ― Powiedz, kim jesteśmy w stosunku do 

siebie?
― Ja psem, a ty moim panem.

― 

Nie jesteśmy małżeństwem, nie jesteśmy kochankami, jak się 

to pojmuje. Jesteśmy dwojgiem rozbitków na tratwie. Jesteśmy kolegami, 

którzy muszą przetrwać do lepszych czasów. Postępujmy z sobą 
sprawiedliwie.

― 

Kiedy ja bardzo ciebie obciążam!―

Nieprawda. 

Dodajesz mi ochoty do życia, bo wiem, że jestem tobie potrzebny. Ty dałaś 
biedakom ser i za to straciłaś miejsce w rodzinie. A ja ci za ten ser dam 

dyplom: „okazicielka tego dyplomu jest człowiekiem". Ostatnie słowo 
będzie wydrukowane dużymi, złotymi literami.

― 

A ja nie chcę być człowiekiem.

― 

No to bądź sobie psem. Ale musisz być posłuszna i nie sprawiaj 

mi przykrości. Teraz nam jest ciężko, ale wkrótce będzie lepiej.
Gdy Buba sprzedała palto, włożył prawie wszystkie banknoty do blaszanego 

pudełka i schował je w składziku na drewno. Zaprowadził tam Helenę i 
pokazał jej, jak trzeba wyjmować pudełko.

Jest to nasza kasa ― powiedział. ― Jeśli się zdarzy, że nie wrócę do domu, 
korzystaj z tych pieniędzy.

― Nie wrócisz? Dlaczego?
― Jeśli nie będę mógł wrócić.

― 

Aha!

― 

Takie rzeczy koledzy muszą ustalić dokładnie. Rozumiesz?

― 

Czyż pies się ośmieli czegoś nie zrozumieć?― Czy ciebie 

terroryzuję?

― 

Ależ nie! Próbuję żartować, ale nie wychodzi. W ogóle mnie 

nigdy nic nie wychodziło.

― 

Wszystko wychodzi ci dobrze, ale nie miałaś szczęścia. Zemną 

jest tak samo.

Nieraz myśli Józefa krążyły do późna w noc dokoła pracy, której się podjął. 
Nazajutrz po rozmowie z Grzmotem i Andrzejem poszedł do Stanisława, 

kierownika komórki wywiadu. Wstąpił do bramy dużej kamienicy przy 

Zawalnej, niedaleko od Rudnickiej, gdzie było getto numer jeden. Na prawo 
zobaczył wejście do kina, a w bramie zapasowe wyjście. Naprzeciw bramy, 

w głębi dziedzińca, był kościół Wszystkich Świętych. Skręcił w lewo i wstąpił 
do otwartego, wąskiego korytarza murowanej oficyny. Minął pierwsze 

drzwi z prawa i nacisnął klamkę u drugich, podobnych drzwi. Przypuszczał 
na podstawie objaśnień Grzmota, że prowadzą one do mieszkania 

zakrystiana. Drzwi się uchyliły. Zobaczył małą, schludną kuchenkę, w której 
nie było nikogo. Kaszlnął, aby dać znak swej obecności. 

― 

Kto tam? ― usłyszał kobiecy głos.

― 

Chcę widzieć pana Szymona.

Do kuchni weszła blondynka małego wzrostu. W pierwszej chwili Józef 
pomyślał, że jest ona podlotkiem, ale wnet się zorientował, że widzi dorosłą

kobietę, która patrzyła mu w oczy śmiałymi, nieco szelmowskimi oczami i 
uśmiechała się.

― 

A pan w jakiej sprawie?

― 

W sprawie osobistej do zakrystiana.

― 

Męża teraz nie ma w domu. Robi coś w kościele.

― 

Pani jest jego żoną?! ― spytał ze zdziwieniem.

― 

A pan myślał, że kim?

― Chyba... córką...

― 

Córką!... ― uśmiechnęła się. Ja sama mam córkę. Zaraz ją pan 

zobaczy. Ma już pięć lat.

― 

A pani ile?

― 

Dwadzieścia trzy.

― 

Wygląda pani na trzynaście ― rzekł żartobliwie. ― Ale 

chciałbym zobaczyć męża pani. Przyszedłem tu z drugiego końca miasta.
― 

Zaraz go zawołam. Proszę wstąpić do pokoju i zaczekać. 

Przepraszam za nieporządek. A tam moja córa ― wskazała ruchem ramienia
w kąt pokoju. ― Wandeczka, ja zaraz wrócę ― powiedziała i wyszła z 

pokoju.
 Józef usiadł przy stoliku, nakrytym szydełkową serwetką. Pokój był duży, o 

dwóch oknach. Prócz drzwi do kuchni, w ścianie na prawo było jeszcze 
dwoje drzwi. Domyślił się, że prowadzą one do małych pokojów, z których 

jeden miał osobne wejście z korytarza.
Na dużym tapczanie, przy ścianie od strony kuchni, siedziała dobrze 

uczesana i ładnie ubrana dziewczynka. Miała rozrzucone dokoła siebie 
zabawki. Na kolanach trzymała dużą lalkę i z ukosa zerkała ku Józefowi.

― 

Jak ci na imię? ― spytał udając, że nie wie tego.

Dziewczynka przez dłuższy czas milczała, potem rzekła:

― 

Nie powiem.

― 

Dlaczego?

― 

Tatuś powiedział, żeby nic nikomu nie mówić.

― 

O! Jeśli tatuś powiedział, to nie mów. Ja też nie powiem ci, jak 

mi na imię.
Za kilka minut wróciła żona zakrystiana, ale pozostała w kuchni. Natomiast 

do pokoju wszedł mężczyzna średniego wzrostu, szczupły, w wieku lat około
trzydziestu.

― 

Czym panu mogę służyć? ― spytał bardzo uprzejmie i życzliwie.

― 

Jestem znajomym pana Witolda i chciałbym zobaczyć pana 

Stanisława, który, zdaje mi się, tutaj mieszka.

― 

Pan... Kondor?

― 

Tak.

― 

Otóż pan Witold był u nas wczoraj wieczorem i uprzedził, że , 

pan do nas się zgłosi, ale nie wyznaczył terminu.

― 

Nie wiedziałem, kiedy będę mógł przyjść.,

― 

Pan wybaczy, że na chwilę opuszczę pana.

Zakrystian wyszedł do kuchni i tam cicho rozmawiał z żoną. Potem wrócił i 
zasłał serwetką większy stół pośrodku pokoju. Znów udał się do kuchni i 

przyniósł stamtąd sztućce, talerze i imbryk kawy. Pośpiesznie rozmieścił 
wszystko na stole. Wreszcie przyniósł masło, ser i wiejski chleb. Wówczas 

zawołał:― Janeczko, wszystko gotowe!
Żona jego przyniosła duży, rozgrzany talerz, na którym była jajecznica 

usmażona z boczkiem.
― Proszę pana do stołu! ― powiedziała.

Przed dwiema godzinami zjadłem śniadanie.
― 

Proszę, proszę! ― rzekł zakrystian. ― Będzie nam przyjemnie 

ugościć pana. Wiem, że przy pańskiej pracy się zdarza, że i czasu nie ma na 
posiłek. Będę panu towarzyszył. Napiję się gorącej kawy, bo trochę 

zmarzłem.
Józef był nieco wzruszony i zmieszany. W zachowaniu się zakrystiana wyczul

wielki respekt dla siebie. Usiadł do stołu i zabrał się do bardzo obfitego 
posiłku. A zakrystian ciągle go zachęcał do jedzenia.

― 

Mnie o produkty łatwo, bo mam rodzinę na wsi. Często 

przyjeżdżają do miasta i zawsze coś nam przywożą.

― A gdzie pan Stanisław?

― 

Wyszedł rano i powiedział, że wróci za dwie godziny. Powinien 

zaraz przyjść. On tutaj mieszka. Oddałem do jego użytku ten pokój. A nasza 

sypialnia jest tam ― wskazał dłonią na wąskie drzwi obok wejścia do 
kuchni. ― Trochę nam za ciasno, bo pokoik mały. Ale chcemy, żeby panu 

Stanisławowi było wygodnie. A tamten pokoik z wyjściem na korytarz 
wynająłem na początku wojny uchodźczyni z Poznania. Nie miała gdzie się 

podziać. Z początku mieszkała za darmo, a teraz płaci trochę, bo zarabia.
― 

Jest chyba dla was krępujące, jeśli tutaj są omawiane jakieś 

poufne sprawy.
― 

Jej prawie nigdy nie ma w domu. Handluje na rynku. Chodzi na 

wieś po produkty. A o tym, co u nas się dzieje, nic nie wie i niczym się nie 
interesuje.

Zakrystian podszedł do drzwi lokatorki i zapukał. Wewnątrz było cicho. 
Natomiast z kuchni doleciał głos Janki:

― 

Wyszła rano, przed siódmą.

Zakrystian zbliżył się do okna, spojrzał na zewnątrz i powiedział:

― Akurat idzie pan Stanisław.
Wkrótce do pokoju wszedł mężczyzna lat około czterdziestu. Miał na sobie 

czarną, watowaną kurtkę, a na nogach buty z długimi cholewami.
― 

Moje uszanowanie! Moje uszanowanie! ― zawołał zbliżając się

do Józefa i mocno ściskając jego dłoń. ― Już wiem, z kim mam do czynienia.
I bardzo się cieszę z poznania pana. Panie Szymonie, proszę dąć mi kawy, 

ale żeby była bardzo gorąca.
― 

Zaraz ― zakrystian wziął ze stołu imbryk, zebrał brudne 

naczynia i wyszedł do kuchni.

Stanisław zdjął kurtkę i niedbale rzucił ją na tapczan. Potem powiedział do 
Wandeczki:

― 

A ty, mała, idź stąd do mamy!

Dziewczynka zlazła z tapczanu i z lalką w rękach wyszła z pokoju. Stanisław 

zamknął za nią drzwi.― Teraz możemy mówić swobodnie ― powiedział. ― 
Tutaj ludzie są pewni, ale lepiej, żeby nie wsadzali nosa w nasze sprawy. 

Trzymam ich w garści ― pokazał zaciśniętą pięść ―po wojskowemu, bo jest
to najlepszy sposób dla wzbudzania szacunku dla Sprawy i jej bojowników.

Zachowanie się Stanisława wydało się Józefowi przesadne, aktorskie, a 
wzmianka o zakrystianie i jego rodzinie była mu przykra. Spytał:

― 

Czy Witold (miał na myśli drugie pseudo Grzmota) omawiał z 

panem sprawę, o którą mi idzie?

― 

A jakże, a jakże! Mam jego całkowite zaufanie! Nie prowadzę 

teraz wywiadu w mieście. Organizuję oka na wszystkich drogach i na kolei. 

Chodzi mi o obserwację ruchów wojsk niemieckich
i ich transportów materiałowych...

„Po co mi to wszystko mówi?" ― pomyślał Józef i poczuł do Stanisława 
niechęć graniczącą z nieufnością.

― 

 ... .Ale ― ciągnął Stanisław ― mam dużo różnych wiadomościz 

miasta i z powiatu. O jednym ze skazanych ja właśnie dałem materiały. 

Mam w terenie swego agenta, Czarnego, i od niego uzyskałem ważne 
wiadomości.

― 

Pewnie idzie o Korejszę?

― 

Tak. A w mieście przeprowadziłem rozpoznanie 

Krasnodworskiego. Czy chce pan mieć o nich wszystkie szczegóły?

― 

Owszem, bardzo mnie interesują.

Stanisław podszedł do stojącego w kącie pokoju dużego fotela,Wsadził dłoń 

za oparcie i uniósł w górę siedzenie. Wyjął stamtąd grubą teczkę. Położył ją 
na stole i zaczął przeglądać pliki papierów, 

― 

Jest to moja kancelaria ― powiedział. ― A moja skrytka jak się 

panu podoba?

― 

Dobra ― powiedział Józef, ale pomyślał, że w wypadku rewizji 

znaleziono by ją łatwo.

Po godzinie Józef się zapoznał z wielu sprawami Stanisława, nawet takimi, 
które go nic nie obchodziły. Ale uzyskał trochę wiadomości o dwóch 

skazanych ― jednym w powiecie, a drugim w mieście. Pożegnał Stanisława, 
który mu przyrzekł pomoc w każdej sprawie.

Gdy opuszczał mieszkanie, w kuchni zbliżył się do niego zakrystian.
― 

Jeśli znajdzie się pan w potrzebie ― powiedział ― proszę się 

zwrócić do mnie. Tutaj ciasno, ale można jakoś przenocować. Podzielę się z 
panem wszystkim jak z bratem. Niech, pana Bóg chroni!

―; Dziękuję! ― powiedział Józef wzruszony, bo wyczuł, że słowa Szymona 
są szczere i płyną z serca.
* * #

Przez cały czas nie opuszczała go niechęć do sprawy, której się podjął. Była 
mu przykra nie tylko ze względu na jej rodzaj, ale i dlatego, że trafił na opór 

ludzi marnych, którym szczerze chciał dopomóc. Jednak pracował wytrwale,
aby wszystko zorganizować i zmusić egzekutywę do czynów. Mógł ułożyć 

jeden zamach i dać rozkaz Drobnemu, żeby go wykonał. Ale chciał ująć w 
ręce całość zagadnienia i tak pokierować egzekutywą, aby była później 

zdolna do działania i bez jego nadzoru. Przeszkadzał mu nadmiar 
szczegółów, które się wyłaniały w trakcie pracy.

Po zbadaniu spisu skazanych na śmierć Józef ustalił, że przede wszystkim 
trzeba zlikwidować Kancerewicza i Dyleżyńską, bo ― jak mógł sądzić z 

informacji ― byli szkodliwi obecnie i o wyrokach na nich krążyła wiadomość
po mieście. Może właśnie dlatego Grzmot użył zwrotu: „dla honoru 

Organizacji". Istotnie, jeśli i skazanym, i społeczeństwu wyrok był znany, 
bezkarność świadczyłaby o słabości podziemia. Byłaby kompromitująca, a 

nawet szkodliwa. Na drugim miejscu byli: Krasnodworski, Korejsza i 
Jackiewicz. Na trzecim: Baronow, Kozłow, Klobowski i Klędzin. Na czwartym 

Dobrovicius i Gorzewski. Znajdujący się w ZSRR Tetrychowski i Kukułka byli 
nieosiągalni. Miejsca pobytu Rujnickiego jeszcze nie ustalono.

W ciągu czwartku., piątku i soboty załatwił wiele spraw przygotowawczych 
do rozpoczęcia akcji. Stanisław mu przyrzekł, że na niedzielę ściągnie z 

powiatu Czarnego, który zna dobrze Korejszę i będzie mógł zaprowadzić 
zamachowców na miejsce. Z Kretem ustalił, że się pozna (też w niedzielę) z 

Aktorką i Klarą. Aspiranta gestapo, Adama, odwiedził w piątek. Mimo że 
Grzmot mu polecił gestapowca jako człowieka wypróbowanego i pewnego, 

wziął ze skrytki browning i fiński nóż i poszedł pod dany mu adres, gdy 
zapadł zmierzch. Łatwiej jest walczyć i są większe szanse na ocalenie w 

ciemności niż
w dzień. Miejsce było wygodne ― w bocznej uliczce niedaleko 

Kalwaryjskiej. Przypominając sobie szkic Grzmota wstąpił na podwórko, 
gdzie stały dwa parterowe drewniane domki. Przed wejściem frontowym do

jednego z nich stał motocykl. Wywnioskował z tego, że gestapowiec jest w 

domu. Po kilku drewnianych stopniach Wszedł na ganek i nacisnął klamkę u 
drzwi. Były otwarte. Nie wszedł jednak, lecz targnął za uchwyt dzwonka. Po 

kilkunastu sekundach na ganek wyszła kobieta.
― 

Czego pan chce? ― spytała po litewsku.

― 

Czy można widzieć pana Adama? ― rzekł również po litewsku.

― 

Proszę wejść!

Znalazł się w malutkim, prawie ciemnym podsionku. Ujął lewądłonią w 
kieszeni kolbę browninga. Kobieta otworzyła drzwi do następnego, 

oświetlonego pokoju.
― 

 Adasiu! ― zawołała. ― Tutaj ktoś do ciebie. Wyszła przez drugie 

drzwi, zostawiając je wpółotwarte. Do pokoju wszedł mężczyzna wzrostu 
Józefa, nieco od niego młodszy.

 ― W jakiej sprawie? ― spytał po litewsku.― Chcę widzieć pana Adama.
― Ja nim jestem.

― Przyszedłem tu z polecenia pana Witolda.
 ― Aha! A jak panu na imię?

― 

Kondor.

― 

W porządku. Proszę iść za mną! ― rzeki już po polsku. 

Wprowadził Józefa do sypialni, w której stało przy ścianie duże, 
podwójne łóżko. Zaciągnął firanki na oknach i zamknął drzwi. Potem 

przysunął krzesło do małej komody obok łóżka.
― 

Proszę usiąść!

― 

Dziękuję. A pan?

― Usiądę na łóżku. Nie chcę iść po drugie krzesło.

― 

Pan zupełnie dobrze mówi po polsku.

Pochodzę z polskiej rodziny, ale urodziłem się i mieszkałemna Litwie. Mam 
brata, który ożenił się z Polką w Wilnie i tutaj pozostał. Mieszka w 

następnym domku.
― Czy pan wie, w jakiej sprawie do pana się zgłosiłem?

― 

Pan Witold mi powiedział, że panu mogą być potrzebne 

specjalne informacje z zakresu działalności gestapo.

― 

Na razie chcę otrzymać informacje o dwóch ludziach z 

„Saugumy", o Dobroviciusie i Gorzewskim.

― 

Znam ich, chociaż pracuję w innym wydziale. U Dobroviciusa 

byłem w mieszkaniu. Służbowo oczywiście. Ten ma wysokie stanowisko i 

dużą władzę. Ale jest przyzwoity. Natomiast Gorzewski pracuje w referacie 
polskim i jest kanalią. Sadysta. Lubi się znęcać nad aresztowanymi.

― 

Czy pan wie, jaki jest stosunek do nich naszej Organizacji?

― 

Wiem. Obaj są skazani na śmierć. Ale ja radziłem nie ruszać 

teraz Dobroviciusa, który ma duży autorytet u oficerów gestapo 
niemieckiego. Jeśli będzie zgładzony z wyroku polskiej organizacji 

podziemnej, na pewno nastąpią ciężkie represje, A on właściwie nie jest 
bardziej szkodliwy niż każdy inny oficer Sipo. Natomiast sprzątnięcie 

Górzewskiego może być pożyteczne, bo odstraszy innych gestapowców od 
znęcania się nad aresztowanymi. Ale doradzałem wykonanie zamachu 

anonimowo!
― 

Co panu powiedział na to Witold?

― 

Że odłoży zamachy na później.

― 

To samo mnie powiedział. Ale dla orientacji chciałbym mieć o 

nich więcej wiadomości. Mogę zawczasu przeprowadzić rozpoznanie.

― 

Jakie informacje dla pana są ważne?

― 

Niektóre już są, ale powtórzenie nie zaszkodzi. Idzie mi o ich 

dokładne adresy, jeśli możliwe z planem domu. Rysopisy i charakterystyki. 
Godziny wyjścia z domu do pracy i powrotu. Trasy. Ważne są inne 

wiadomości: lokale, do których chodzą, znajomi, których
 odwiedzają. Najwięcej mnie interesuje tryb ich życia poza gmachem 

gestapo i poza domem.
― 

Czy jest to pilne?

― 

Nie. Ale chciałem zawiadomić o tym pana wcześniej, żeby było 

więcej czasu na obserwację i żeby pan miał to na uwadze.

― 

Dobrze. Zrobię to. To znaczy zrobię tyle, ile będę mógł.

― 

Oczywiście.

― 

Kiedy pan przyjdzie następnym razem?― Może za tydzień.

― 

Ale, jeśli nie będzie sprawy pilnej, najlepiej w niedzielę. 

Najwygodniejszy dla mnie dzień. I proszę wchodzić przez kuchnię, wówczas 
nie spotka pan nikogo obcego.

― 

A jeśli spotkam kogoś na dziedzińcu? Jeśli mnie spyta, do kogo 

idę? Chodzi o pańskie bezpieczeństwo.

― 

Jestem dobrze kryty. Ale możemy ustalić, że w takim wypadku 

uda się pan do mego brata, Zygmunta. W jakiej sprawie? Kupno karbidówki.

On w wolnym czasie robi lampy karbidowe dla znajomych a czasem i na 
sprzedaż. Czy chce pan go odwiedzić?

― Może to być pożyteczne. Jeśli mi się wyda, że u pana coś nie w porządku,
pójdę wprost do niego. Gdybym na przykład zobaczył jeszcze jeden 

motocykl albo auto na dziedzińcu...

― 

Dobrze. Chodźmy więc do brata. O naszych sprawach poufnych

nie będziemy z nim mówili.

― 

Chcę spytać pana o pewną rzecz, jeśli pan nie uzna tego za 

natręctwo.

― 

Proszę. O co idzie?

― 

Dlaczego pan pracuje dla polskiej organizacji podziemnej? 

Przecież jest to ryzykowne.
― 

Ryzyko jest. Ale gdy jadę na motocyklu, też ryzykuję, że się coś 

zdarzy. Prawda? ― przez kilka sekund milczał, jakby się zastanawiał nad 
odpowiedzią. Potem zaczął mówić: ― Z Polską jestem związany sympatiami

i pochodzeniem. Litwini zaś, jako państwo, oświadczyli się po stronie 
hitlerowców i jestem pewien, że razem z nimi przegrają. Natomiast Polacy 

powinni odzyskać swą niepodległość, bo są sojusznikami tej strony, która 
wojnę wygra. W tym wypadku moja praca w gestapo obciążyłaby mnie, 

chociaż osobiście nikomu nie wyrządziłem krzywdy. Ale znajdą się" ludzie, 
którzy mnie widzieli w mundurze gestapowca i to może zaszkodzić. A 

przecież mam rodzinę, żonę i dwoje dzieci. Więc prócz sympatii jest i 
wyrachowanie. Poza tym jestem wrogiem systemu nazistowskiego. Dlatego 

mi przyjemnie kogoś ostrzec, ocalić, komuś dopomóc. Niedawno 
zawiadomiłem pana Witolda, że w poniedziałek będzie łapanka przy Halach 

Targowych, między ulicą Zawalną, Bazyliańską i Kolejową. Gdybym mógł, 
ostrzegłbym całe miasto.

Józef przypomniał sobie, że Tomasz mu mówił, iż ma swego informatora z 
gestapo. Zastanowił się, czy Adam nie utrzymuje łączności i z Tomaszem.

Wyszli przez kuchnię na drugą stronę dziedzińca i weszli do mniejszego 

domu. Adam poznał Józefa ze swym bratem. Nie poruszali z nim tematów 
dotyczących pracy podziemnej, ani działalności gestapo. Rozmawiali o 

trudnościach w nabywaniu niektórych produktów, o drożyźnie. W pewnej 
chwili Zygmunt spytał Józefa:

― 

Czy ma pan karbidówkę? '

― 

Nie. Mam malutką lampkę naftową.

― 

Ależ nafta jest szalenie droga i trudno ją kupować!

― 

Moja lampka zużywa litr nafty miesięcznie.

― 

Chyba to kopciłka. Zaraz panu dam coś lepszego.

Przyniósł dobrze wykonaną karbidówkę.

― 

Weź pan ― powiedział. ― Jest to moja robota z niemieckich 

materiałów.

― 

Kupię ją od pana.

― 

Znajomym nie sprzedaję. Dam panu trochę karbidu na 

początek.
Józef wrócił do domu późno, tuż przed godziną policyjną. Zaraz przygotował

karbidówkę i zapalił ją. Helena była zachwycona.
― 

Świeci jak słońce! ― powiedziała. ― Moja biedna lampka 

wygląda przy niej jak iskierka.
― 

Trochę czuć karbidem.

― 

Lampkę też czuć. Ciągle kopci. Teraz będę mogła wygodnie 

czytać wieczorami.

― 

Już jesteśmy bogatsi ― rzekł Józef.

W sobotę poszedł wczesnym rankiem do Drobnego. Od razu dostrzegł, że 

jest on w złym humorze i łatwo się domyślił, z jakiego powodu. Mimo to 

spytał:
― 

Czy pan miał wiadomości od góry?

― Tak. Przedwczoraj wieczorem przyszedł Bronka i zawiadomił mnie, że 
pan będzie kierował egzekutywą.

― 

Niezupełnie tak jest. Będę dysponował panem, któremu 

zostawiam funkcję kierownika sekcji wykonawczej. Sekcję wywiadowczą 

pozostawiam Kretowi. W ten sposób uproszczę te sprawy i ułatwię sobie 
robotę. Nie jest ważne, kto jaką rolę spełnia w ramach egzekutywy. Ważne 

jest, aby egzekutywa działała. Wkrótce opracuję pierwszy zamach i dam 
panu dokładne instrukcje co do jego wykonania.

― 

Jeśli będę mógł.

― 

Będzie pan mógł. Każda sprawa będzie ułożona jak proste 

zadanie matematyczne. Ale wszyscy będą musieli dokładnie spełnić swe 
role. Na razie pozostawiam wszystko w obecnym stanie. Od jutra zaś proszę

o utrzymanie stałego kontaktu z członkami swej sekcji.
 ― Nie ze wszystkimi mam kontakt.

― 

Szkoda. Proszę więc w ciągu dnia dzisiejszego i jutrzejszego 

skontaktować się z nimi, być w pogotowiu. W niedzielę, pod wieczór, 

wstąpię do pana. Powie mi pan, z kim ustalił łączność i kto jest gotów do 
akcji.

― 

A jeśli nie będę mógł tego załatwić?

― 

Dlaczego?

― 

Jeśli oni uchylą się od kontaktów ze mną?

― 

Poda mi pan wszystkie okoliczności i potraktuję tę sprawę 

formalnie. Natomiast pierwszy zamach wykonają ci ludzie, którzy już są.

― 

Już są? Kto?

Pan i ja.

Drobny sztucznie się uśmiechnął.
― 

Pan żartuje ― powiedział.

― 

Ani mi w głowie! Jestem poważnym Człowiekiem i tę sprawę 

traktuję poważnie. Zapewniam pana, że egzekutywa albo zacznie wkrótce 

działać, albo zniknie.
― 

Ja się nie sprzeciwiam! Ja właśnie tego chcę!

― 

Doskonale! Całkowicie się zgadzamy. Komenda tego chce, ja 

tego chcę i pan tego chce. Idealna harmonia! Więc proszę do wieczora w 

niedzielę przygotować mi ludzi do pracy. Proszę ustalić z nimi prostą i 
prędką łączność. Będzie to pańska funkcja.

― 

Łącznika?!....

Józef zajrzał uważnie w oczy Drobnemu. Poznał już charakter tego 

człowieka, ale chciał się zorientować, co można z niego wydusić dla 
rozpoczęcia pracy zgodnie z życzeniem Grzmota.

― 

Nie, panie Drobny! ― powiedział z wyraźnym sarkazmem.

― 

Nie łącznika, lecz generalnego dyrektora łączności sekcji 

wykonawczej egzekutywy Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej! Widzi pan, 
jaka ważna funkcja!... Natomiast ja, goniąc całe dnie po mieście, spędzając 

czas na gadaniu z wieloma typami, kim jestem? Woźnym czy chłopcem na 
posyłki?... W stosunku do pana, panie Drobny, jestem niańką, guwernantką,

która chce poprowadzić pana za rączkę tam, gdzie trzeba. Guwernantką 
bardzo cierpliwą. Chętnie bym tego obowiązku zrzekł się, bo... jest mi 

wstrętny. Rozumie pan? Ale będzie to szkodliwe i dla pana, i dla 

Organizacji! Niech więc pan nie kaprysi i nie sprowadza sprawy na boczne 
tory! Czy pan rozumie, czego od pana chcę?

― 

Utrzymania łączności z członkami sekcji wykonawczej.

― 

Dobrze. Otrzymał pan broń z Komendy?

― 

Tak. Bronka przyniósł. Jedna marna sztuka.

 ― Marna? Chcę zobaczyć.

― 

Jest dobrze schowana.

― 

Chodźmy do piwnicy.

― 

Skąd pan wie, że... w piwnicy?! ― zdumiał się Drobny.

Józef nie wiedział, że Drobny schował pistolet w piwnicy. Chciał

go tam wypróbować, dla przekonania się, że broń i naboje są dobre. Jednak 
odpowiedział zagadkowo:

― 

Mam w tych sprawach Specjalny węch. Czy jest ktoś obcy w 

domu?

W ogóle nie ma nikogo prócz nas. Zaraz wezmę latarnię.
W kuchni, w podłodze, była duża, ciężka klapa. Podnieśli ją i zeszli w dół po 

wąskich schodkach. Drobny zapalił latarnię i postawił ją na przewróconej 
dnem do góry beczce. Potem poszedł w kąt piwnicy, gdzie w suchym piasku 

leżała marchew. Odgarnął ją na boki i wyjął z płytkiego dołu żelazne 
pudełko. Otworzył je i podał Józefowi pistolet, browning dziewiątkę, 

owinięty w ceratę i pergaminowy papier. Tam również były: zapasowy 
magazynek i pudełko z dwudziestoma pięcioma nabojami.

Józef wprawnie sprawdził pistolet i powiedział:
― 

Niech pan spuści klapę.

― 

Po co?! ― zdziwił się Drobny.―

Damy dwa strzały. Jeden 

na cześć Hitlera a drugi Stalina.
Drobny wzruszył ramionami, ale spełnił polecenie. Potem powiedział:

― 

Ktoś z ulicy może usłyszeć.

― 

Pomyśli, że żona palnęła męża po buzi.

Drobny ustawił przy ścianie kwadratowy kawałek dykty, przesunął nieco 
dalej beczkę z latarnią i stanął z boku. Józef wycelował w środek dykty i 

wystrzelił z odległości około sześciu kroków, bo piwnica była mała. Kula 
trafiła niedaleko środka dykty.

― 

Stalin leży! ― powiedział i podał pistolet Drobnemu. ― Wal 

pan w Hitlera!

Drobny, starannie wycelował i strzelił. Kula trafiła w sam środek dykty.
― 

Brawo! ― zawołał Józef. ― Hitler trup! Rąbnął go pan jak 

święty Jerzy smoka! A pistolet wcale nie „marna sztuka", ale pierwsza klasa!
Proszę dobrze schować. Będziemy go dawać tylko na robotę. A jeśli 

będziemy musieli razem dokonać zamachu, pan będzie grał na tej 
dziewiątce, a ja panu będę akompaniował na siódemce.

Wkrótce pożegnał Drobnego mówiąc:
― 

Byczy z pana chłop! Prosto w środek! To mi się podoba!

„Psiakrew, jeszcze i mnie wyprawi na robotę! ― pomyślał Drobny. ― 
Trzeba było strzelić w kąt piwnicy".Pod wieczór poszedł do domu, wziął 

kosz i udał się do Buby. Pamiętał, że dla spraw miłosnych wolała sobotę od 
innych dni.

― 

Odnoszę kosz ― powiedział po przywitaniu się z nią.

― 

Tylko po to przyszedłeś? ― spytała uśmiechając się.

― 

Żeby tylko po to, nie zobaczyłabyś swego kosza ze dwa 

tygodnie.
― 

Jednak się zainteresowałeś starą babą!

― Gdzie tam starą! Dzisiaj jestem tak zmęczony, a jednak przyszedłem, bo 
przez cały tydzień czekam na sobotę.

― 

Zostań na noc.

― 

Nie mogę.

― Tamta się zamartwi?
― 

Nie. Mógłbym ją uprzedzić, że nie przyjdę. Ale jutro od rana 

będę miał wiele spraw do załatwienia. Chcę dobrze wyspać się u siebie i 
stamtąd zacząć dzień.

―Chcesz coś zjeść?
― 

Nie.

― 

Może herbaty albo kawy? Mam prawdziwą.

― 

Też nie. Ale żebyś dała mi duży kieliszek wódki, byłbym ci 

wdzięczny. Chcę oderwać się od przykrych myśli. Rozmawiam z tobą, a inne 
sprawy nie wychodzą mi z głowy.―

Masz zmartwienia?

 ― Mam kłopoty... Trudną robotę...
― 

Rozumiem. I ja mam kłopoty. Dzisiaj musiałabym spędzić 

wieczór na mieście, ale zostałam. Czekałam na ciebie. Widzisz!
― 

Byłaś pewna, że przyjdę?

― 

Oczywiście. To się wyczuwa. A czy pamiętasz pierwszy wieczór,

kiedy przyszedłeś z Wincukiem do mnie?

― 

Pamiętam. .

― 

Wówczas już wiedziałam, że z tobą się puszczę. Potem 

czekałam na sposobność. Głupie to, ale... potrzebne i drogie... Idę po 

wódkę.
Powróciła za kilka minut z dwiema pełnymi szklaneczkami.

― 

I ja wypiję ― powiedziała. ― Jak wtedy na Nowy Rok.

W kilka haustów opróżniła szklaneczkę i wstrząsnęła się z obrzydzenia od 

niemiłego smaku alkoholu. Wyszła do sionki i pozamykała drzwi. Wróciła i 
patrząc na Józefa zrzuciła z siebie luźną, czarną suknię. Wyłoniła się z niej 

jakby zupełnie inna kobieta. Miała na sobie tylko dzienną koszulkę.
― 

Dla ciebie to włożyłam ― rzekła, przesuwając dłonie po 

biodrach. ― A czy uwierzysz, że się wstydzę?
 ― Teraz?

 ― Poprzednio też się wstydziłam, ale udawałam bezczelną. A są kobiety 
zimne, cyniczne, które udają wstydliwe. Ale w głowie mi zaczyna kołować. 

Głupstwa plotę...
Nazajutrz, w niedzielę, miał rzeczywiście trudny dzień. U Stanisława poznał 

się z Czarnym, który znał Korejszę i dał o nim dużo informacji. Zgodził się 
być przewodnikiem, kiedy zostanie zorganizowana, wyprawa na wieś. Ale 

Czarny nie wywarł na Józefie dobrego wrażenia. Wyczuł w nim człowieka 
fałszywego, któremu nie można zaufać. Postanowił, że będzie z nim 

ostrożny.
Następne spotkanie miał z Kretem, który, jak i poprzednio, był bardzo 

uprzejmy i zachowywał się jak dobrze ułożony kelner,, dla którego gość 
zawsze ma rację. Mówił ostrożnie, z namysłem i nie wypowiadał się 

szczerze.
„Krąży po krecich tunelach!" ― pomyślał Józef, słuchając jego odpowiedzi 

na pytania, które jakby się prześlizgiwały po powierzchni spraw.

Mimo to ustalił wiele faktów z dotychczasowej pracy sekcji wywiadowczej, 
które uznał za pożyteczne. Ale nie dał poznać Kretowi, co dla niego jest 

ważne, a co bez znaczenia. Wreszcie udali się do wywiadowczym, którą Kręt
nazywał Aktorką. Mieszkała w śródmieściu. Miała mały pokój na parterze 

kamienicy. Józef zobaczył młodą, smukłą, ładną, dobrze ubraną dziewczynę.
― 

Siadajcie, panowie! ― wskazała ruchem dłoni na fotel i krzesło.

― Może załatwimy sprawę od razu, bo nie mam dużo czasu.
― 

Dobrze ― rzekł Józef. ― Chciałem z panią się zapoznać i 

zorientować się, czy chce pani pracować nadal.
Uniosła w górę ciemne łuki brwi.

― 

Pracować chcę, chociaż jest to dla mnie trudne. Ale nie chcę się

wygłupiać i bawić w te sprawy. Traktowałam to jako rzecz poważną, lecz się

zawiodłam! ― spojrzała w kierunku Kreta, jakby wskazując przyczynę 
swego zawodu.

On zmieszał się i powiedział', bezradnie wzruszając ramionami:
― 

Ja również się zawiodłem... Mówiłem panu Kondorowi...

― 

Niech pan sobie wyobrazi! ― zwróciła się do Józefa. ― Daje mi

zadanie ― skinęła głową w kierunku Kreta ― inwigilować pewnego 

jegomościa. Otrzymuję jego adres, rysopis, nazwisko. Tracę jeden dzień, 
drugi. Moknę na deszczu. Wreszcie go zobaczyłam. Wyszedł na spacer do 

Ogrodu Bernadyńskiego. Oczom swoim nie mogłam uwierzyć. Był to mój 
nauczyciel gimnazjalny. W domku tamtym w ogóle żaden inny mężczyzna 

nie mieszkał. A on stary, schorowany, nieszczęśliwy, prawie na dwór nie 
wychodził...

― 

Zdarzyła się omyłka ― przerwał jej Kret.

― 

Ładna omyłka! A gdybym go nie znała i zrobiła dokładne 

rozpoznanie!... A sekcja wykonawcza na jego podstawie zlikwidowałaby 

biedaka. Co by to było?!... Zabójstwo!,
― 

Proszę pana! ― zwrócił się Józef do Kreta. ― Chcę 

porozmawiać z panią na osobności. Potem do pana wstąpię i skończymy 
naszą naradę.

― 

Dobrze ― Kret wstał i pożegnał Aktorkę.

Gdy zostali sami, Józef zwrócił się do dziewczyny:

― 

Rozumiem całkowicie pani niezadowolenie i je podzielam. 

Właśnie zabrałem się do porządkowania tych spraw. Potrzebny mi jest 

każdy sprytny człowiek, bo w sekcji wywiadowczej ludzi mało. Ale będę 
korzystał tylko z pomocy tych, którzy zechcą dobrze pracować. Czy pani się 

zgadza na tę robotę?
― 

Ale powinien w niej być jakiś sens!

― 

Zapewniam, że pani wysiłki nie zostaną zmarnowane. Nie będę

też obciążał pani nadmierną pracą. Do inwigilacji jest za mało ludzi i dlatego

chciałbym, żeby pani w dalszym ciągu spełniała zadania wywiadowcze. 
Zgadza się pani?

― 

Ależ tak! Jestem Polką. Oburza mnie panoszenie się 

okupantów i chciałabym dopomóc tym, którzy walczą o nasze wyzwolenie.

― 

Dobrze. Zorientowałem się, że jest pani sprytna, inteligentna i 

energiczna. Ale, przepraszam, że powiem to szczerze, wydaje mi się, że do 

pracy wywiadowczej niezbyt pani się nadaje.
― 

Co?! Dlaczego?

― 

Jest pani zbyt piękna.

― 

Komplement? Dziękuję!

― 

Po prostu stwierdzenie faktu. Pani chyba rozumie, że ładna 

kobieta zwraca na siebie uwagę. Każdy jej się przyjrzy i ją zapamięta. Może 
więc i sama być narażona. Dla mnie ideałem wywiadowczym jest babunia 

lat sześćdziesięciu, ale krzepka, w wytartej kapotce, z różańcem i książeczką
do nabożeństwa w ręce...

― 

Aha! ― wstała i lekko się ukłoniła Józefowi. ― Proszę więc

zaczekać. Zaraz wrócę i porozmawiamy jeszcze. ― Wyszła z pokoje

Powróciła za dziesięć minut. Była odziana w ciemną, watowaną kapotkę, 
postrzępioną u dołu spódnicę, spod której było widać grube, wełniane 

pończochy i sznurowane buciki. Włosy miała okryte wełnianą chustką z 
frędzlami.

― 

A może miotły kupicie? ― spytała ze śpiewnym, wiejskiem 

akcentem.

― 

Dobrze! ― uznał Józef.

― 

Jest to strój naszego kocmołucha, który mogę wziąć, kiedy 

chcę, bo ona ma elegantsze rzeczy. Mogę się ubrać i jak mieszczka, i jak 
robotnica, i jak służąca. Zależy to od sytuacji.

―A jak z dokumentami?
― 

Rychtyk dobrze! Mąż pracuje na wiosce przy ciesielce, a ja tutaj

za pomoc domową jezdem ― pociągnęła wskazującym palcem pod nosem, 
jakby go wycierając.

„Rzeczywiście aktorka!" ― pomyślał Józef.
― 

Siadajcie, Małgosiu! ―powiedział.

― 

Kiedy się wstydzam.

― 

Ze starym chłopem?

― 

Kto to wie, co w kim siedzi! ― krygowała się. ― Jeden taki to 

mnie za kolano chycił!
Józef roześmiał się.

― 

Więc dobrze ― powiedział. ― Przepraszam za brak wiary w 

pani możliwości. Nie będę pani zabierał więcej czasu. Sądzę, że dobrze się 

rozumiemy. Jak najłatwiej z panią się komunikować?
― 

Osobiście od ósmej do dziewiątej rano albo od pierwszej do 

drugiej w południe. Jeśli zechce pan pomówić ze mną o innej porze, proszę 
wrzucić list do skrzynki pocztowej przy drzwiach. Zaadresuje pan dla 

Krystyny. Jest to moje imię.
Pożegnali się i Józef poszedł do Kreta. Z poznania się z Aktorką Krystyną był 

zadowolony. Wiedział, że dane jej polecenia spełni dokładnie i dobrze, bo 
jest ambitna. Zwiększało to jego szanse na prowadzenie własnego wywiadu.

Jednak nic nie powiedział Kretowi o swych wrażeniach i zamiarach. Spytał 
go:

― 

Gdzie zobaczę Klarę?

― 

U niej w mieszkaniu.

― 

Czy daleko stąd?.

― 

Za Ostrą Bramą.

― 

Czy ona wie, że do niej się zgłoszę?

― 

Tak. Zna pańskie pseudo.

― 

W takim razie pójdę do niej sam. Nie chcę, żeby pan tracił na to

czas. Proszę objaśnić mnie dokładnie, jak tam trafić.

― 

Bardzo łatwo... ― Kret podał Józefowi nazwę ulicy, numer 

domu i mieszkania i objaśnił jak tam wejść. Potem spytał: ― Kiedy będę 
panu potrzebny?

― 

Prawdopodobnie wstąpię do pana jutro rano i omówimy 

pewną robotę. Będzie pan miał osobne zadanie.―

Bardzo się cieszę, 

bo kierowanie sekcją narażało mnie na przykrości. A jeśli Drobny prześle mi 
polecenie?

― 

Zignorować. Teraz tylko ja będę dawał panu polecenia.

Pożegnał Kreta i udał się w kierunku Ostrej Bramy.

Kamienica, w której mieszkała Klara, była bardzo duża. Miała
dwa skrzydła i przybudówki w dziedzińcu. Wchodziło się do niej przez dwa 

wejścia frontowe, dwa z bramy i dwa z dziedzińca. Józef korzystając z 
informacji Kreta łatwo odnalazł na parterze, od strony dziedzińca, 

potrzebny mu numer mieszkania. Na lekkie pukanie klamką drzwi otworzyła
kobieta w średnim wieku.

― 

O co idzie? ― spytała wesoło i życzliwie patrząc mu w oczy.

― 

Chcę pomówić z panną Klarą.

― 

Owszem, jest tutaj taka osoba. I akurat tak fatalnie się złożyło, 

że jest moją córką.

― 

Pani córką... ― powtórzył jej słowa.

― 

Pan się dziwi, że mam córkę? .

― 

Wcale się nie dziwię. Rzecz zwykła.

,

― 

A pan ma?

― 

Nie mam.

― 

Więc nie jest zwykła. No i córka u mnie specjalna! ― 

Rozszerzyła powieki i powiedziała głośnym szeptem: ―Diabeł!

Mówiąc to zamknęła drzwi kluczem i na zasuwkę, potem zrobiła Józefowi 
znak dłonią, żeby za nią szedł. W następnym pokoju zapukała do drzwi i, 

wzruszając ramionami, powiedziała:
― 

Czy nie jest to nadmiar uprzejmości: pukam do własnego 

pokoju! ― uchyliła drzwi i zrobiła ramieniem gest zapraszający dowejścia.
Wstąpił do małego pokoju i zobaczył stojącą przed nim młodądziewczynę, 

szczupłą, o prawie dziecinnej twarzy, która się stroiław powagę, i o 
oryginalnym uczesaniu włosów (dwiema warstwamido góry), które później 

nazwał „ptasim czubkiem". Patrzył ze zdziwieniem na młodą istotę, która 
wyglądała jak podlotek.

„I to jest najlepsza wywiadowczym Kreta?!" ― pomyślał, zaskoczony jej 
widokiem.

―Czy panna Klara? ― spytał.
― Tak. A pan od Kreta?―

Właśnie od niego. Jestem Kondor.

― 

Przypuszczałam, że panowie przyjdą razem.

― 

Wolałem sam. Będziemy mogli mówić swobodnie i szczerze 

bez świadka.
― 

Bardzo się cieszę. Niech pan usiądzie. Proszę wybrać miejsce, 

gdzie się 'podoba. Może tutaj przy oknie?
― 

Świetnie położone mieszkanko. Trudne do obserwacji. A tutaj 

ulica Cerkiewna?
― 

Tak. Często wracam do domu wieczorami przez okno. 

Zostawiam je tylko przymknięte i skracam sobie drogę. Na tej ulicy mało 
przechodniów.

― 

Może zaczniemy mówić o sprawie?

― 

Bardzo chętnie.

― 

Otóż będę przez jakiś czas kierował egzekutywą. Chcę ją 

uruchomić. Zależy mi bardzo na dobrym wywiadzie. Czy pani się zgadza 
pracować nadal?

― Ależ tak! I nie tylko wywiad! Jeśli trzeba będzie kogoś zastrzelić, ja też 
potrafię!

Jaka pani groźna?
― 

Ja dla Polski wszystko zrobię! Naprawdę!

― 

Ale nie głupstwo. Dla Polski byłoby to szkodliwe.

Na twarzy Klary ukazały się wypieki. Była zdenerwowana. Zacisnęła pałce 

prawej dłoni w pięść i nie dostrzegając tego uderzała nią lekko w blat 
stolika.

― 

Jeśli mężczyźni są niedołężni, mogę dać im przykład. I 

zrobiłabym to sama, żebym się nie bała, że coś popsuję. Mówię panu o tym 

dlatego, żeby pan wiedział, że na mnie może liczyć.
Uważnie ją słuchał i obserwował. Myśl jego pobiegła Wstecz, w lata 

młodości, kiedy czul i myślał tak jak i ta dziewczyna, kiedy wierzył w ludzi, 
słowa, zapewnienia i był gotów do szalonych nawet czynów. Poczuł smutek 

i żal, bo z wiary tamtej pozostały mu tylko okruchy.
― 

Ile pani ma lat? ― spytał łagodnie, aby nie odczuła pytania jako

wątpliwości w jej słowa.
― 

Siedemnaście.

― 

Czy mama pani wie o charakterze pani pracy w AK?

― 

Tak. I nie sprzeciwia się.

― 

Pani złożyła przysięgę?

― 

Tak.

Od drzwi rozległo się pukanie. Weszła matka Klary i przyniosła dwie filiżanki 

herbaty i kilka ciastek na talerzyku.
― 

Niech się pan pokrzepi ― powiedziała ― bo moja córka 

zamęczy pana gadaniem. Już ona taka! Barykada, polski sztandar z białym 
orłem. A ona na barykadzie!... Wysoko... Ze sztandarem!...

― 

Mamo! Jak ty możesz kpić!

― Ależ nie kpię, kochanie! U mnie sztandar już gotów, ale dobrze 

schowany. Zobaczymy, która pierwsza na barykadę wskoczy! Ja już 
walczyłam w dziewiętnastym roku! A ty co? Fu, smarkata! ― wyszła, udając 

oburzenie.
― 

Kogo pani śledziła dotychczas?

― 

Dyleżyńską, Kancerewicza, Dobrovicjusa, Baronowa, Kozłowa...

― 

Komu pani składała meldunki?

― 

Kretowi.

― 

Jakim on, zdaniem pani, jest typem?

― 

Śpiący typ. Automat. Zdawało mi się, że go nic nie obchodzi.

― 

A teraz poproszę o odpowiedź na parę pytań innego rodzaju. 

Jeśli pani dla jakichś względów, na przykład z obowiązku dyskrecji, nie 
zechce mi odpowiedzieć, nie będę miał nic przeciw temu. Rozumiem takie 

skrupuły. I proszę nie traktować tego jako badania pani, lecz jako moją 
próbę zorientowania się w sprawach egzekutywy, przez wzgląd na naszą 

przyszłą pracę.
― Dobrze.

― 

Pani powiedziała: „Jeśli mężczyźni są niedołężni, mogę dać im 

przykład", Z czego wysnuła pani wniosek o ich niedołęstwie?
― 

Z tego, że kilka razy nie wykonali zamachów na dobrze 

rozpoznanych osobach.
― 

Czy wszyscy w egzekutywie są niedołężni?

― 

Nie. Znam bardzo dzielnego chłopca, ale on nie może 

postępować według swej woli.

― 

Kto?

 ― Mag.

― 

Mag?!

― 

Tak. Znam go dobrze. Kilka razy z nim rozmawiałam na te 

tematy. On właśnie mi mówił o panu.
― 

Nic o mnie nie wie.

― 

Wie od jednego z aktywnych członków Organizacji, z którym 

utrzymuje kontakt. Wiem od kogo, ale przez dyskrecję, o której pan 

wspomniał, zachowam to w sekrecie. Otóż on mi powiedział, że górze 
zbrzydła bezczynność egzekutywy i dali ją w ręce człowieka, który potrafi ją 

uruchomić. To samo mi powiedział Bronka, którego od czasu do czasu 
widuję. Pracowałam z nim dawniej jako łączniczka. Potem przydzielono 

mnie do egzekutywy. Bardzo ucieszyłam się tymi wiadomościami, ale nie 
spodziewałam się, że pana u siebie zobaczę.

― 

Dlaczego?! ― zdziwił się Józef.

― 

Poprzedni jej kierownik siedział wysoko w chmurach i był 

niedostępny. Nawet Kret, jako kierownik komórki wywiadowczej, wyznaczał
mi łaskawie audiencje ― wydęła ładnie ukształtowane wargi ― przeważnie 

raz na tydzień. A rozmawiał ze mną w trzeciej osobie: „Koleżanka zechce 

zbadać godziny powrotu Dobroviciusa z gestapo do domu. Niech koleżanka 
ustali to dokładnie!"

― 

Teraz żadnych audiencji nie będzie. Będziemy się spotykali, 

kiedy to będzie potrzebne i gdzie nam będzie wygodnie. Podoba mi się pani 

zapał i charakter, i wyczuwam, że nasza współpraca pójdzie dobrze. Pani 
powiedziała, że już śledziła redaktora Kancerewicza.

― 

Tak. Dwa razy po kilka dni.

― 

Proszę zrobić to znów i porównać z poprzednimi obserwacjami.

Czy zaszły zmiany? Rzeczy najważniejsze: trasy od rana do wieczora i 
godziny, w których zajdą zmiany miejsc. Jeśli niektóre dane się powtórzą, 

będę miał materiał rozpoznawczy. Kiedy pani może zacząć robotę?
― Jutro. Z samego rana rozpocznę wywiad, zaczynając od jego mieszkania.

― 

Doskonale! Wobec tego za dwa dni, w środę rano, zgłoszę się 

do pani. Proszę na mnie czekać do godziny dziesiątej. Jeśli nie przyjdę, 

proszę czekać następnego dnia.―

Dobrze. Bardzo się cieszę, że 

zaczynamy robotę. A terazchcę poruszyć moją sprawę, prawie prywatną. 

Chcę poprosić panao pewną rzecz, na której mnie bardzo zależy.
― 

Słucham.

― 

Chcę mieć silnie działającą truciznę! To tylko na wypadek 

aresztowania...

― 

Ja również o tym myślałem. Chciałem mieć truciznę dla siebie. 

Na razie nie wiem, gdzie ją dostać. Ale teraz będę o to się starał. Może mi 

się uda.
Pożegnał Klarę i zaraz poszedł do Kreta. Obawiał się, że go niezastanie w 

domu, ale spotkali się na ulicy. Wrócili do jego mieszkania. Józef polecił mu 

śledzenie Krasnodworskiego, bo Kret znał goz widzenia. Umówił z nim 
spotkanie za tydzień, w niedzielę rano, w jego mieszkaniu.

Następnie udał się do Aktorki. Ponieważ znała ona Dorotę Dyleżyńską i 
śledziła ją poprzednio, dał jej trochę dodatkowych informacji (uzyskanych 

od Kreta i Klary) i poprosił, żeby wszystko sprawdziła do środy w południe, 
kiedy do niej przyjdzie.

Ostatnie spotkanie miał z Drobnym. Nakazał mu jeszcze raz utrzymywanie 
kontaktu z członkami sekcji wykonawczej i poprosiłgo, aby czekał w domu w

środę wieczorem.
Powrócił do swego mieszkania na górce zmęczony i głodny, ale był 

zadowolony, że pchnął robotę daleko naprzód.
Rysował starannie na dużym arkuszu papieru dokładny plan kilku ulic 

śródmieścia. Robił to z pamięci, ale poprzednio, w ciągu dwóch dni, zbadał 
dokładnie tamtą dzielnicę. Po skończeniu planu dodał z boku szkic gmachu, 

którego drzwi frontowe wychodziły na dwie równolegle położone ulice. 
Potem zaznaczył krzyżykami na ogólnym planie miejsca wykonawców 

wyroku w momencie rozpoczęcia akcji. Strzałkami wskazał kierunki ich 
ruchów. Następnie napisał nazwy ulic i numery kilku domów.

Drobny, siedząc z boku, obserwował powstawanie na papierze tego planu. 
Józef od czasu do czasu komentował szczegóły.― Teraz ― rzekł po 

ukończeniu rysunków ― objaśnię panu przebieg akcji. Jeśli cokolwiek 
będzie dla pana niejasne, proszę pytać. Obserwacje dawne i ostatnie 

ustaliły, że Dorota wychodzi z lokalu „Lira" przy ulicy Wileńskiej między 
godziną siódmą trzydzieści a ósmą wieczorem. Wówczas jest prawie 

ciemno, bo ulice są słabo oświetlone. Człowieka trudno rozpoznać nawet z 

odległości dwudziestu kroków. Ułatwia to ogromnie robotę, bo gwarantuje 
bezpieczeństwo po oddaleniu się od miejsca zamachu... Lokal jest tutaj... ― 

wskazał ołówkiem prostokąt domu z krzyżykiem. ― Naprzeciw umieści się o
godzinie siódmej piętnaście obserwator. Będzie wolno spacerował, albo 

czekał w bramie lub w którymś z wejść frontowych. Jest to jasne i proste... 
Po tej stronie, gdzie jest lokal „Lira", ale bliżej ulicy Mickiewicza, znajduje 

się druga kamienica, zaznaczona tym oto krzyżykiem. A na osobnym szkicu 
jest ona narysowana szczegółowo. Tutaj jest wejście z Wileńskiej. Dalej 

prowadzi wąski korytarz, obok schodów na górne piętra. A tutaj są schodki 
w dół, w kierunku podwórza. Dalej jest zakręt w lewo, do korytarza 

kamienicy przy ulicy Jagiellońskiej... Otóż zamachowiec umieści się na 
jednym z chodników ulicy Wileńskiej, w pobliżu wejścia do tej kamienicy. 

Gdy obserwator pójdzie W jego kierunku i da znak, że Dorota wyszła z 
lokalu, będzie na nią czekał przed tym wejściem albo nieco dalej od niego. 

Potem pójdzie jej naprzeciw z takim obliczeniem, aby ją spotkać w pobliżu 
wejścia do kamienicy.

― 

A w jaki sposób, jeśli nie będzie widział Doroty, zorientuje się, 

że ona idzie?

― 

Z ruchów obserwatora, który podąża drugim chodnikiem i ją 

wyprzedzi. A gdy się ona zbliży, to oczywiście ją zobaczy. Natomiast 

obserwator, gdy minie miejsce, w którym nastąpi zamach, zatrzyma się 
nieco dalej po drugiej stronie ulicy i będzie widział, jak się to odbędzie.

― 

A co ma robić zamachowiec?

Józef ze zdumieniem spojrzał na Drobnego.

― 

Pan nie wie co on ma robić?

― 

No, oczywiście, wiem. Ale pan opowiada tak szczegółowo, że 

czekałem na dalszy ciąg.―

Więc zamachowiec w ostatnich 

sekundach będzie działał według wyczucia sytuacji. Będzie strzelał do niej z 
odległości trzech, czterech kroków albo i bliżej. Wystarczą dwa strzały. 

Pierwszy między oczy, trochę w górę; drugi pod lewą pierś. Takie strzały nie 
chybią. 

― 

A skąd obserwator będzie wiedział, że z „Liry" wyszła właśnie 

Dorota?

― 

Z rysopisu. Średni wzrost, okrągła twarz, chód ociężały. Ma 

palto szarego koloru z wciętą talią i czarnym, futerkowym kołnierzem. Z tyłu

klapa na wysokości talii, z dwoma guzikami. Na głowie okrągła też 
futerkowa czapeczka. Strój i wygląd łatwe do poznania i zapamiętania.

― 

Może ubrać się inaczej.

― 

Nie. Jest koniec zimy, pogoda jednostajna. Zresztą zbadałem i 

tę sprawę. Nie ma ona futer ani dużego wyboru okryć. Poza tym pan mi 
mówił, że dwaj pańscy ludzie robili na nią zamach z bliska. Tak?

― 

Tak. Ale z Komendy dali świństwo i nie wystrzeliło.

― 

Mniejsza z tym. Ale oni ją widzieli i pamiętają, jak wygląda. 

Może pan ich właśnie wyznaczyć. Albo jednego z nich na obserwatora. Ale 
nikt prócz wyznaczonych ludzi nie powinien wiedzieć o miejscu zamachu ani

o czasie. W ogóle proszę nikomu nie podawać tych szczegółów.
― 

Moi ludzie są godni zaufania.

― 

Bardzo pięknie. Ale jest to główna zasada naszego działania. O 

miejscu i sposobie zamachu wiem tylko ja. Teraz włączam do tego pana, 

który akcję przeprowadzi. Zamachowcy zaś dowiedzą się o tym w ostatnim 

dniu. To znaczy jutro, ostatecznie pojutrze.
― 

Dlaczego pan chce, żeby zamachowiec strzelał do niej z 

przodu?
― 

Dlatego, żeby to był Wyrok śmierci, wykonany śmiało, nie zaś 

porachunek osobisty. Jednocześnie trzeba wypowiedzieć formułę: „W 
imieniu Rzeczypospolitej Polskiej". Na to wystarczy czasu. Można 

powiedzieć to nawet strzelając, ale głośno. I, proszę pana, strzelanie z 
przodu jest najbezpieczniejsze. Taki atak onieśmieli wszystkich w pobliżu.

Może być ścigany potem.
― 

I będzie ścigany. Ale po ochłonięciu z paniki. Przechodnie będą 

go widzieli tylko parę sekund. Potem zniknie im bez śladu. Pan jeszcze nie 
zna mojej koncepcji.

― 

No, to przejście na Jagiellońską.

― 

Jest jeszcze coś! ― Józef wziął grubą, drewnianą listwę, którą 

przyniósł z sobą do mieszkania Drobnego i postawił przy ścianie. Pokazał ją i
powiedział: ― Po zastrzeleniu Doroty zamachowiec skoczy po 

cementowych schodach w otwarte drzwi frontowe. Tutaj na planie jest 
krzyżyk. Innych drzwi w pobliżu nie ma. Zatrzaśnie je. Przytrzyma klamkę, 

weźmie z kąta tę listwę, którą tam zostawi przed zamachem, i wsunie ją 
pod klamkę. W ten sposób zablokuje drzwi za sobą. Listwa ta ma dokładnie 

72 centymetry i już ją wypróbowałem. Drzwi są masywne i wyłamanie ich 
będzie bardzo trudne. I proszę pamiętać: wykonawcy wyroku trzeba dać 

latarkę elektryczną. Tam wszędzie jest zupełnie ciemno. Zresztą jest to 
pomyślne dla akcji. Po zablokowaniu drzwi zamachowiec w kilkanaście 

sekund znajdzie się na ulicy Jagiellońskiej i zniknie uchodząc w lewo, w 

kierunku ulicy Zawalnej i przecznicy Portowej. Obserwator zaś zobaczy 
wynik zamachu i skieruje się Wileńską w stronę Gdańskiej. Może tamtędy 

przejść również na Portową i tam się połączą. Potem poinformują pana 
dokładnie o przebiegu akcji. Pan napisze raport do Komendy. A ja przyjdę 

do pana za dwa dni z dokładnie opracowanym planem następnego 
zamachu. W tym tygodniu zdołamy łatwo wykonać dwa zamachy...

Drobny patrzył na Józefa że zdumieniem. On dostrzegł to i spytał:
― 

O co jeszcze panu idzie?

― 

No, a osłona, ubezpieczenie?... ― spytał Drobny.

― 

Co jeszcze?... Ogień zaporowy, auto pancerne?... Panie Drobny,

to nie wojna ani ćwiczenia! Nie mamy nawet takich warunków, jakie ma 
Warszawa. Pan sam to powiedział. Ale mamy dość środków, aby zgładzić 

każdego szkodliwego typa. Na to są potrzebne spryt, rozum, inteligencja, 
zdecydowanie. Chcę, żeby pan odczuł to i zrozumiał. Chcę, żeby pan, gdzie 

zajdzie potrzeba, potrafił lawirować w tych sprawach bez niańki!

,

― 

Ależ chciałem tylko ubezpieczyć wykonawcę!―

Ubezpieczeniem, osłoną jest ten kawałek drewna, ten kij! A osłona 

żywa może tylko zawadzać, zwrócić na siebie uwagę i zaszkodzić. W ogóle 

skomplikuje łatwą i prostą akcję! ― spojrzał na zegarek. ― Teraz jest szósta
trzydzieści. Chodźmy tam i wyjaśnię panu wszystko na miejscu. A jutro pan 

objaśni plan akcji zamachowcom.
― 

Ależ po co? Zrozumiałem dobrze.

― 

Nie zrozumiał pan dobrze. Musi pan wyczuć to tak, jak ja 

wyczułem.

― 

Mam za pół godziny wyznaczone spotkanie w Pałacu.

― 

Przejdziemy obok Pałacu, pan wstąpi tam na chwilę i uprzedzi, 

że przyjdzie później. Ta sprawa jest najważniejsza.

Wyruszyli na miasto. Józef dostrzegł, że Drobny niechętnie a nawet jakby z 
obawą z nim idzie. Gdy znaleźli się na miejscu wybranym do zamachu, Józef 

dwukrotnie przeprowadził Drobnego przez labirynt korytarzy, schodów i 
przejść. Pokazał mu, gdzie wykonawca wyroku pozostawi listwę przed 

zajęciem stanowiska na ulicy. Potem powiedział:
― 

Ja zablokuję drzwi, a pan spróbuje otworzyć je z zewnątrz.

― 

Ależ po co? Oczywiście jest to pewne.

― 

Jednak spróbujmy dla upewnienia pana.

― 

Ktoś może zwrócić uwagę.

― 

No, dobrze. Dajmy temu spokój, bo już wypróbowałem listwę 

ze środka. Teraz chodźmy na stanowisko obserwatora.
Długo oprowadzał Drobnego ulicami i objaśniał mu szczegóły akcji. 

Wreszcie go pożegnał, umawiając spotkanie za dwa dni, o czwartej po 
południu w Pałacu. Poprosił go, aby na tę godzinę ściągnął tam wszystkich 

członków sekcji wykonawczej.
― 

Po co? ― spytał Drobny.

― 

Chcę zobaczyć, jakie mają oczy.

― 

Oczy?! ― zdziwił się Drobny.

― 

Tak. Jest to ważne. Szczególnie mnie interesują ci, którzy jutro 

albo najpóźniej pojutrze zlikwidują Dorotę.W tych warunkach jest to 

dziecinna robota.
― 

Oczywiście ― zgodził się Drobny.

Ale kiedy Józef go pożegnał i odszedł, rzekł ze złością: „Ładna dziecinna!... 

Wariat!... W ogóle podejrzany typ!... Łazi po ulicach,

po domach, jakby cale miasto do niego należało". Splunął; postawił kołnierz
i udał się pośpiesznie w stronę Pałacu.

Nazajutrz Józef zabrał się do szukania sposobu dokonania zamachu na 
redaktora „Gońca Codziennego". Kancerewicza. Wykonanie tego wyroku 

Komenda traktowała jako sprawę szczególnie ważną i pilną. Ale zadanie 
sama utrudniła przez napiętnowanie redaktora gadzinówki w piśmie 

podziemnym „Niepodległość". A ponieważ po mieście rozeszła się 
wiadomość o skazaniu na śmierć kilku Polaków, którzy współpracowali z 

okupantami, Kancerewicz zachowywał się bardzo ostrożnie.
Wykonanie wyroku wieczorem było niemożliwe, bo redaktor po zmierzchu 

nigdzie z mieszkania nie wychodził. Trasa jego ruchów w mieście była 
bardzo krótka. Rano szedł ruchliwą ulicą Wileńską w stronę głównej ulicy 

miasta. Tam, na piętrze, mieściły się redakcja i administracja gazety. Około 
godziny dwunastej szedł do GebietsKommissariatu WilnaStadt, gdzie było 

niemieckie biuro prasowe. Na tym odcinku wykonanie wyroku było prawie 
niemożliwe... bez straty ze strony zamachowców. Wracając z 

GebietsKommisariatu wstępował czasem do Feldkommandantury ― w 
okazałym gmachu po drugiej stronie ulicy Mickiewicza ― niedaleko 

redakcji. Później wracał do swego biura i około godziny trzeciej szedł do 
domu. Stamtąd do następnego dnia nigdzie nie wychodził, natomiast z 

redakcji wieczorem udawał się do niego goniec z teczką. Gdyby wieczorem 
zadzwoniono do mieszkania redaktora, na pewno nie otworzono by drzwi 

nikomu obcemu. Poza tym Kancerewicz mógł mieć broń. Mógł też, w 

wypadku podejrzanym, zatelefonować do gestapo.
Józef zabrał się do badania terenu na podstawie wszystkich zebranych 

informacji. Wreszcie doszedł do wniosku, że w obecnej sytuacji są tylko dwa
sposoby dokonania zamachu. Jeden na schodach redakcji, kiedy na ulicy 

Mickiewicza będzie duży ruch samochodów, który zagłuszy huk wystrzałów.
Drugi na schodach lub w bramie domu, gdzie było mieszkanie redaktora. 

Ulica Wileńska w tym miejscu była wąska. Jechały nią ciągle auta i wozy 
ciężarowe. Ale w obu wypadkach trzeba było zabezpieczyć dla zamachowcy 

drogę odwrotu.
Zaczął badać pobliskie dziedzińce i wejścia frontowe. Do mieszkania 

Kancerewicza trzeba było wchodzić z bramy na lewo, a potem schodami na 
pierwsze piętro. Po drugiej stronie ulicy, nieco na ukos zwrócił uwagę na 

dużą, drewnianą bramę, zawsze zamkniętą, w której była mała furtka. 
Przekonał się, że tędy można wejść na bardzo długi, wąski dziedziniec, 

prowadzący daleko w głąb, obok kamienicy, prostopadle do ulicy 
Wileńskiej, w kierunku przecinającej ją pod prostym kątem ulicy Trockiej. 

Gmachy po lewej stronie ulicy Wileńskiej, od rogu ulicy Trockiej, 
uformowały jakby literę „L" obróconą dolną poprzeczką do góry. Józef nie 

spodziewał się, że znajdzie tam dobre przejście, ale dostrzegł w tylnej części
domu przy ulicy Trockiej małe drzwi. Pomyślał, że jest to wejście do 

składziku. Spróbował jednak je otworzyć. Wszedł do środka i znalazł się w 
zupełnej ciemności. Zaświecił latarką elektryczną i zobaczył korytarz, po 

którego obu stronach stały łopaty, miotły, beczki, skrzynie i przewrócona 
kołem do góry taczka. Poszedł tym korytarzem do końca i zobaczył skręt w 

lewo, który się kończył drzwiami. Otworzył je i znalazł się na parterze dużej 

klatki schodowej. Z prawa było widać masywne drzwi frontowe. Wyszedł 
nimi na ulicę Trocką. To niespodziewane przejście bardzo go ucieszyło. 

„Jeśli zamach będzie dokonany w bramie albo na schodach do mieszkania 
redaktora, wystarczy przejść ulicę, odemknąć furtkę i zamknąć ją za sobą na

zasuwkę, aby potem łatwo zniknąć z dziedzińca i z okolicy, gdzie dokonano 
zamachu".

Po tym odkryciu zbadał wieczorem klatkę schodową, na którą wychodziły 
drzwi z mieszkania Kancerewicza. W głowie Józefa układał się plan akcji. 

Udział w niej wezmą: wykonawca wyroku, jego pomocnik, który zostanie na
ubezpieczeniu przy furtce, oraz obserwator, który ich zawiadomi o wyjściu 

Kancerewicza z redakcji. Wówczas wykonawca uda się schodami o piętro 
wyżej, a następnie, kiedy redaktor pójdzie na górę, skieruje się w dół i 

rozmijając się z nim dokona zamachu.
Tej nocy spał źle. Nie wychodziła mu z głowy ta sprawa. Myślał o trasie 

redaktora, schodach, korytarzach, przejściach, bramach. Rozważał każdy 
szczegół, obliczał czas: minuty, sekundy... Zaczęło mu się wydawać, że 

szanse są małe. „Czy wolno mi bez całkowitego

88przekonania, że wykonawca ocaleje, ryzykować jego życie?" Takiego 
przekonania nie miał.

Nazajutrz zbadał jeszcze raz trasę redaktora i przejście z ulicy Wileńskiej na 
Trocką. Szukał innego sposobu dokonania zamachu i na godzinę dwunastą 

poszedł do redakcji gazety. Tego dnia wdział starą jesionkę i włożył okulary 
„od wiatru". W kieszeni miał kartkę, na której napisał: „Uchodźca w 

średnim wieku szuka pokoju za pomoc w pracy". Był to pretekst do wizyty w

redakcji, gdyby tam na niego zwrócono uwagę. Chce zamieścić ogłoszenie w
gazecie, ale nie wie, ile to będzie kosztowało.

Gdy wchodził po szerokich schodach na górę, drzwi na podeście pierwszego
piętra się otwarły i wyszedł z nich mężczyzna średniego wzrostu, w wieku 

lat około pięćdziesięciu. Miał na głowie karakułową czapkę. Zapinał guziki 
ciemnoszarego palta na futrze. Za nim wyszła młoda kobieta, która niosła 

dużą, skórzaną teczkę. Zapinała ją. Z rysopisu Klary i Kreta Józef poznał 
Kancerewicza. Jeszcze wolniej poszedł schodami w górę.

― 

Wrócę za godzinę ― powiedział redaktor, biorąc teczkę z rąk 

kobiety. ― Jeśli zadzwoni Obersturmführer Lange, proszę powiedzieć, że 

przyjdę do niego o drugiej.
― 

Dobrze ― rzekła kobieta i wróciła do redakcji.

Kancerewicz poszedł w dół i wyminął Józefa, który wstąpił na
podest pierwszego piętra. W tym momencie redaktor się obejrzał i stanął. 

Józef zobaczył drugie drzwi, na których była tekturowa tabliczka z 
nadrukiem: „Wydział ogłoszeń". Odemknął je i wszedł do środka. Zobaczył 

pokój przedzielony barierą na dwie części. Za nią, przy stoliku, siedziała 
urzędniczka i rozmawiała z kobietą i mężczyzną. Udzielała im jakichś 

informacji. Na wejście Józefa nie zwrócono uwagi. Dlatego o nic nie spytał, 
lecz powrócił na podest schodów. Kancerewicza w klatce schodowej już nie 

było. Józef zszedł prędko w dół. Gdy znalazł się na chodniku, zobaczył 
redaktora po drugiej stronie ulicy. Za nim w odległości kilkudziesięciu 

kroków szła Klara. Zachowywała się tak, jakby ją nic specjalnie nie 
interesowało, a już najmniej Kancerewicz. Miała pod pachą dwie książki.

Józef przez pewien czas ją obserwował. „Wspaniale lawiruje!" ― pomyślał.

Kancerewicz zmienił dzisiaj rozkład swego dnia. Nie poszedł do urzędów 
niemieckich, lecz wprost do domu. Klara śledziła go z dala. Wyglądała jak 

sztubaczka, która idzie do biblioteki, aby zmienić książki, albo do koleżanki. 
Józef zaś obserwował ich z drugiej strony ulicy, z jeszcze większej odległości.

Gdy zbliżali się ulicą Wileńską do placu w pobliżu starostwa grodzkiego, 
Klara poszła bardzo wolno. Zdziwiło to Józefa, ale wnet dostrzegł, że 

redaktor skręcił z placu w lewo i udał się w kierunku wejścia do kościoła 
Świętej Katarzyny. Zniknął w otwartej furcie dużych drzwi kościelnych.

„Dziwna historia!" ―pomyślał Józef, zatrzymując się naprzeciw wystawy 
antykwariatu na rogu ulicy Żeligowskiego. W dużej szybie widział jak w 

lustrze cały plac i kościół. Kancerewicz wyszedł stamtąd po niespełna 
minucie. To jeszcze bardziej zdziwiło Józefa. „Czy warto wstępować do 

kościoła, żeby nie zmówić nawet pacierza?" 
W głębi wystawy widział Kancerewicza idącego w kierunku ulicy Wileńskiej. 

Za nim szła z dala Klara. Potem redaktor znikł z widoku, bo plac się skończył.
Wówczas Józef poszedł prędko z powrotem, przemierzył ulicę na drugą 

stronę i skierował się naprzeciw Klary, która już wracała, bo Kancerewicz 
Wszedł do bramy domu, w którym mieszkał. Dziewczyna poznała Józefa z 

dala, ale nie wiedziała, czy można z nim się przywitać. Szła udając, że go nie 
zna. Ale Józef sam się do niej zbliżył.

 ― Dzień dobry! ― powiedział, podając jej dłoń. ― Pewnie do biblioteki. 
Tak. I na spacer.

Chodźmy więc razem... On poszedł do domu?
― 

Tak. Coś się zmieniło. Mnie to martwi.

― 

Chyba tylko dzisiaj... Wkrótce znowu pójdzie do redakcji... A 

pani na placu zwolniła kroku, bo wiedziała, że on wstąpi do kościoła. ..
― 

Zawsze tam wchodzi na krótki pacierz.

― 

Baardzo krótki! .

― 

Chyba przyklęknie, przeżegna się i wychodzi.

― 

Chyba. A może i my tam wstąpimy, też na... krótki pacierz?

Spojrzała ze zdziwieniem na Józefa.

90
― 

Jeśli pan chce...

Poszli w kierunku kościoła. Józef przepuścił Klarę naprzód. Wstąpili do 
kruchty. Była wysoka, podłużna. W głębi, z prawej strony, były wierzeje 

prowadzące do wnętrza kościoła. Dalej z lewa były drzwi, którymi można 
było wyjść na dziedziniec.

― 

Może pani wejdzie do środka i zmówi pacierz na jaką dobrą 

intencję.

Skinęła głową i poszła do świątyni. Wówczas Józef się cofnął ku furcie. 
Przesuwając się na boki mógł stamtąd ― niewidzialny z zewnątrz ― 

obserwować plac, posterunek przed starostwem i nawet część ulicy w 
prawo i w lewo.

„Właśnie o to mu chodziło!" ― pomyślał.
Spojrzał na drzwi. Miały duży, kwadratowy, żelazny zamek i wiszącą kłódkę. 

Odchylił furtę i zobaczył na niej mocną zasuwę. Spróbował ją poruszyć. 
Zrobił to bez wysiłku.

Obejrzał kruchtę. Na murze z prawa wisiało kilka obrazów świętych. Z lewa 

stała przy ścianie długa, drewniana ławka. Usiadł na niej. Przyszło mu do 
głowy, że dawno się nie modlił. „Boże! ― zaczął w. myśli. ― Jeśli to 

wszystko widzisz, jeśli jesteś miłosierny i sprawiedliwy, jeśli wszystko 
możesz, spraw, by zło znikło ze świata, by słowa Chrystusa stały się treścią 

życia ludzi".
Z kościoła wyszła Klara. Stanęła pośrodku kruchty. Józef spojrzał na nią. Była

wiotka, słaba, blada. Miała cienie w oczodołach. Podszedł ku niej i skinął 
głową na drugie wyjście z kruchty.

Długim, licho utrzymanym dziedzińcem wyszli na wąską ulicę świętego 
Ignacego. Józef skręcił w prawo. Klara szła obok niego.

― 

Czy trzeba go śledzić znów? ― spytała.

― 

Nie. On będzie znowu w redakcji o pierwszej. A na drugą 

pójdzie stamtąd gdzie indziej... do obersturmfuhrera Langego.
Ze zdumieniem spojrzała na niego. Miała ochotę spytać, skąd o tym wie. Ale

się nie zdecydowała. Zamiast tego powiedziała:
― 

Pan pewnie sprawdzał moją robotę?

― 

Nie... Przypadek...

Uśmiechnęła się i rzekła:

― 

Mag miał rację.

― 

W czym?―

Że... robota pójdzie.

― 

Oczywiście! A teraz proszę iść do domu i wypocząć.

― 

Nie będę już potrzebna? ― spytała z odcieniem zawodu w 

głosie.
― 

Do wieczora nie. Ale od piątej proszę nie wychodzić z domu. 

Prawdopodobnie przyjdę do pani na krótką rozmowę. Jeśli się zdarzy, że 

dzisiaj nie będę mógł przyjść, proszę czekać jutro od rana do dziewiątej.
― 

Dobrze.

― 

I chcę powiedzieć jeszcze coś. ― Zatrzymał się, a potem rzekł: 

― Jest pani najwspanialszą osobą, jaką dotychczas poznałem w pracy 

podziemnej!
Twarz Klary zalał rumieniec.

― 

... Proszę iść do domu ― ciągnął Józef. ― Zaraz będzie 

Dominikańska. Niebezpieczna ulica. Nie powinniśmy w ogóle chodzić 

razem. Ale dzisiaj wyjątek. Tak się zdarzyło.
Uścisnął krótko dłoń Klary i poszedł z powrotem ulicą Świętego Ignacego.

Klara czuła się szczęśliwa. Pochwała Józefa brzmiała szczerze i była dla niej 
bardzo droga.

# *  .

♦

Usiadł tak, by mógł widzieć w pełnym świetle twarze zebranych w salonie 

Pałacu członków sekcji wykonawczej. Drobny był zdenerwowany. Kiedy 
Józef przyszedł, chciał od razu złożyć mu sprawozdanie z roboty. Lecz 

tamten się zorientował z miny Drobnego, że zamachu nie dokonano i 
powiedział oschle: Później".

Kula, „adiutant" Drobnego, wydał się Józefowi tak samo antypatyczny jak i 
jego „szef. Szary sprawiał wrażenie chłopca śmiałego, ale nieszczerego. Ryś 

był spokojny i przypominał Józefowi kierownika sekcji wywiadowczej, Kreta.
Mag patrzył uważnie w twarz Józefowi i w pewnej chwili lekko zmrużył oko. 

„Chce mi coś powiedzieć poufnie" ― domyślił się Józef i zwrócił się do 
Drobnego:

― Kogo jeszcze brakuje?

― 

Tolek gdzieś się zapodział na wsi, a z Turkiem od dawna nie 

mogę nawiązać kontaktu.

― 

A gdzie R7?

― 

Ma gorączkę. Wczoraj i przedwczoraj zaziębił się na robocie. Z 

tego może się wywiązać zapalenie płuc.
p| Więc pan go wyznaczył na robotę.

― 

Tak. Miał strzelać do Doroty.

― 

I nie strzelał.

― 

Rzecz jasna: nie!

― 

Dla mnie nie jest jasna.

― 

On panu opowie ― Drobny wskazał dłonią na Kulę.

― 

Pan był obserwatorem?― spytał Józef takim tonem, z którego 

można było wyczuć, że zupełnie w to nie wierzy.
― 

Ja! ― rzekł Kula twardo. ― Przedwczoraj, przed siódmą, 

byliśmy na miejscu. Ja naprzeciw „Liry", R7 przy wejściu do kamienicy. 
Zimno było cholernie! Wiatr, padał śnieg, a myśmy czekali przeszło godzinę.

Wyszła tuż przed ósmą, ale była w towarzystwie dwóch niemieckich 
oficerów. Ja dałem znak chustką: wytarłem twarz. R7 widział to, ale nie 

strzelał.
― 

A dlaczego?

― 

Przecież mówię: była w towarzystwie dwóch oficerów.

― 

Czy szli razem w kierunku zamachowca?

― 

No, tak.

― 

Minęli tamtą kamienicę?

― 

Minęli. ,

― 

I on nie strzelał?

― 

Nie, bo przecież, właśnie mówiłem, z nią byli dwaj niemieccy 

oficerowie. Jeden z prawa, drugi z lewa. Jeden prowadził ją pod rękę...
― 

Gdyby z tą trójką, o której pan opowiada, szło jeszcze ze sto 

trójek, sytuacja zamachowca wcale by się nie zmieniła. Mógł strzelać z 
trochę większej odległości.

― 

Ależ oni obaj mieli broń!

― 

Pistolety w rękach gotowe do strzału? .― Nie. W kaburach.

― 

Więc na rozpięcie kabury i wyjęcie pistoletu trzeba, gdyby

nawet kule były w lufach, najmniej trzech sekund. A zamachowcowi trzeba 

było nie więcej niż trzy sekundy, aby wystrzelić dwa razy do Doroty i 
skoczyć w drzwi. Sekunda, aby zatrzasnąć, dwie sekundy, żeby zablokować 

klamkę.
Wtrącił się Drobny:

― 

Uważam ― rzekł ― że ryzyko dla zamachowca było zbyt 

wielkie.. Mogli rzucić się na niego nawet bez pistoletów, żeby go pochwycić.

Mogli strzelać przez drzwi, gdy blokowałby klamkę. Mogli.
― 

A jak było wczoraj? ― przerwał mu Józef.

― 

Wczoraj ― odparł Drobny ― wcale nie wyszła. Ale ja mam 

świetny plan sprzątnięcia Doroty bez żadnego ryzyka. W „Lirze" pracuje jako

kelner nasz chłopak. Dobry kumpel. Zgadza się wsypać truciznę do jej kawy. 
Chce za to tylko pięć tysięcy marek. A truciznę mu da R7. On, wie pan, zna 

się na chemii.
― 

Proszę pana! ― rzeki Józef zimno, chociaż zaczął się 

denerwować. ― Chemii, alchemii, magii i trucizn stosować nie będziemy. 

Nie są to porachunki osobiste, lecz wyroki śmierci. Gdyby warunki na to 
pozwoliły, powiesilibyśmy ją albo ścięli głowę toporem. Teraz musimy 

załatwiać te sprawy kulami!
― 

Słusznie! ― odezwał się Mag.

Drobny i Kula z oburzeniem zerknęli w jego stronę.
― Proszę pana! ― kontynuował Józef zwracając się do Drobnego. ― 

Stawiam sprawę szczerze! Pan zlekceważył trudną i długą robotę 
wywiadowców i moją. Sprawa była opracowana w najdrobniejszych 

szczegółach. Wykonawca w tych okolicznościach nie ryzykował. Małe ryzyko
mogło być, ale nie w trakcie zamachu. Zamach ten łatwo mógłbym wykonać

sam, bez żadnego kontaktu z kimkolwiek z egzekutywy! Ale Komendzie 
zależało właśnie na wynikach pracy egzekutywy. Jeśli złożę raport, że 

egzekutywa jest zupełnie niezdolna do działania i podam fakty, z jakich ten 
wniosek wysnułem, egzekutywa będzie rozwiązana!

― 

Ależ zaszły nieprzewidziane okoliczności ―zaprotestował 

Drobny.

― 

Dokładnie przewidziane! Dorota nigdy nie wychodziła z „Liry" 

sama. Przewidziałem nawet, że za nią będzie maszerował cały sztab 

oficerów niemieckich i całe gestapo! ― mówił sarkastycznie.
― I połamaliby sobie kolby pistoletów o drzwi, ale zamachowca by nie 

pochwycili! Sprawę tę obecnie uważam za zmarnowaną i więcej o niej 
mówić nie chcę! Przechodzę do następnej sprawy. Jeśli i ona upadnie, nie 

będę tracił czasu na dalsze spotkania, gadania, konferencje. A teraz ― 
ogarnął spojrzeniem wszystkich ― powiem wam krótko, o co mi idzie. 

Przygotowałem zamach na innego skazanego. Wykonawca wyroku będzie 

miał prawie sto procent bezpieczeństwa. Ryzyko będzie takie, jakie ma 
każdy Polak chodzący po mieście. W trakcie zamachu wykonawca jego nie 

może być pochwycony.
― 

Na kogo zamach? ― spytał Drobny.

― 

O tym się dowie wykonawca... w odpowiednim czasie.

― 

Jest to brak zaufania do mnie ― Drobny przybrał minę 

obrażonego.
― 

Jest to pewna zasada, którą stosuję i którą radzę stosować 

panu w przyszłości, jeśli egzekutywa będzie istniała i jeśli pan będzie jej 
kierownikiem.

― 

Ale ja przecież muszę wyznaczyć ludzi na robotę!

― 

Spróbujemy załatwić to inaczej, na ochotnika. Kto z was chce 

dokonać zamachu?
Wstał Mag.

― 

Ja! ― powiedział zdecydowanie i jakby hardo.

― 

Teraz kolej na Szarego ― wtrącił Drobny.

Józef nie zwrócił uwagi na jego słowa. Spytał Maga:
― 

Kogo pan chce wziąć sobie do pomocy?

 ― Rysia.
― 

Dobrze. ―Józef zwrócił się do Rysia: ― Pana funkcja będzie 

drobna, ale dla zamachowca ważna. Czy pan chce wziąć udział w akcji?
― 

Ja się zgadzam.

― 

Doskonale! ― Józef zwrócił się do Drobnego: ― Pan mi da 

dzisiaj dwa pistolety.

― Skąd dwa?

― 

Jeden przesłany niedawno z góry i wypróbowany przez nas. 

Drugi z tamtych trzech, które egzekutywa otrzymała poprzednio.

― 

Jeden nie wiem, gdzie jest, bo Tolek zabrał na wieś. Drugi 

zepsuty, dałem Magowi. Próbował go naprawić.

― 

Nic z tego nie wyszło i mogę go oddać ― rzekł Mag.

― 

A gdzie trzeci?

― 

Trzeci ma Szary do obrony osobistej.

― 

Jestem zagrożony ― powiedział Szary. ― Śledzono mnie. 

Muszę znowu zmienić melinę.
― 

Czy ma pan broń przy sobie?

― 

Tak. Chodzę zawsze z rewolwerem.

― 

Proszę mi dać.

Szary rozpiął marynarkę i wyjął zza pasa u spodni nagan rosyjski. Józef go 
wziął i sprawdził, czy jest nabity.

― 

Ma pan zapasowe naboje? ― spytał.

― 

Tak. Czternaście.

― 

Proszę o naboje.

― 

Ale rewolwer jest mi potrzebny dla własnej obrony. Byłem 

śledzony. Może dzisiaj zrobią na mnie zasadzkę w mieszkaniu, a ja z gołymi 
rękami!

― 

Jeśli pana mieszkanie jest zagrożone, to panu w ogóle nie 

wolno tam wracać. Trzeba odczekać i zrobić wywiad. Rewolwer oddam 

panu po dokonaniu zamachu. Do tego czasu, jeśli obawia się pan chodzić 
bez broni, niech pan pozostanie tutaj albo pójdźmy razem do Drobnego. 

Proszę zrozumieć prostą rzecz. Broń ta jest własnością Komendy i dano ją 

egzekutywie dla wykonywania zamachów. Pańskie bezpieczeństwo jest 
ważne, ale robota musi być wykonana. Pan może być zaatakowany albo i 

nie, natomiast zamach musi być zrealizowany.
― 

A dlaczego Szary nie może wziąć udziału w zamachu z własnym

rewolwerem? ― spytał Drobny.
― 

Dlatego, że Mag chce mieć do pomocy Rysia. Poza tym jeśli 

Szary twierdzi, że jest śledzony, zagrożony, spotkania z nim są 
niebezpieczne i utrudnione. Robota zaś musi być wykonana w dokładnie 

ustalonym terminie. Chodźmy do pana po browning.
Szary i Kula pozostali w Pałacu. Józef, Ryś, Mag i Drobny (po dwóch) w 

odstępie kilku minut, wyszli na ulicę i udali się w kierunku Zakrętu.―

Ależ paskudni kombinatorzy! ― powiedział Mag, który szedł z 

Józefem w odległości pięćdziesięciu kroków za Drobnym i Rysiem.
― 

Kto? ― spytał Józef.

― 

No, ta cała sitwa.

― 

Nawet nie próbowali dokonać zamachu na Dorotę ― rzekł 

Józef.
― Oczywiście, nie. Wszystko zbujali. A na pana przesłali raport do góry, ale 

nie przez Bronkę, lecz inną drogą, przez oddział dywersyjny. Proszę 
zachować to w tajemnicy. Ja ich się nie boję, lecz nie chcę psuć z nimi 

ostatecznie stosunków, bo jednak należę do tejże sekcji.
― 

Skąd pan wie o raporcie?

 ― Od Rysia. On pokłócił się z Drobnym i Kulą. Dlatego właśnie wybrałem go
do pomocy.

― 

A czy zna pan treść raportu?

― 

Że jest pan chory na umyśle. Że zorganizował pan zamach na 

Dorotę niemożliwy do wykonania, który by naraził życie dwóch ludzi. Coś w 

tym sensie.
― 

A pan się nie obawia, że jutrzejszy zamach został 

zorganizowany przez wariata?
― 

Nie. Słyszałem o panu od Bronki. I sam się znam trochę na 

ludziach.
― Ale małe ryzyko jednak jest. Małe.

― 

Ryzyko jest wszędzie. Zresztą ja mało się troszczę o swe życie. 

Bo czy to życie?... I wstyd mi, że należę do egzekutywy. Chciałem prosić o 

przeniesienie gdzie indziej. Przecież z naszej roboty baby się śmieją!
― 

Może poprawimy tę reputację. Kilka dobrych robót i opinia się 

zmieni. A czy pan ma całkowite zaufanie do Rysia?
― 

Z tej paczki on najporządniejszy. Ale i jemu nie ufam we 

wszystkim.
― 

Dobrze, że pan mi o tym powiedział. Wobec tego wyjaśnię plan

jutrzejszego zamachu tylko panu i Klarze.
― 

I Klarze?! ― zdziwił się Mag. 

― 

Nie podoba się panu?

― 

Bardzo się podoba. Ona jedna jest Więcej warta niż oni 

wszyscy!Kiedy się zbliżyli 
do mieszkania Drobnego, ten zatrzymał się i czekał.

―Czy pan chce do mnie wstąpić? ― spytał Józefa.
― 

Nie. Zaczekamy w pobliżu. Proszę przynieść browning, naboje i 

zapasowy magazynek.

Drobny wszedł przez furtkę na podwórko, a Józef, Mag i Ryś skierowali się 
do pobliskiego lasu na Zakręcie.

― 

Co on ci tam bujał? ― spytał Mag Rysia.

― 

Powiedział, że robota się nie uda.

― 

Przecież nie wie nawet, gdzie robota i jaka! ― rzekł Józef.

― 

On telepata. Wszystko wie ― powiedział Ryś.

― Psychopata! ― poprawił go Mag.
Po dziesięciu minutach z furtki domu ukazał się Drobny. Poszedł w kierunku 

lasu. Zbliżył się do czekających na niego, obejrzał się „konspiracyjnie" i 
podał Józefowi pistolet, magazynek i naboje.

― 

Co będzie dalej? ― spytał.

― 

Proszę czekać jutro od godziny czwartej w Pałacu. Otrzyma pan

broń i napisze raport. Prześle go pan do Komendy drogą służbową.
O czym raport?

― 

O wykonaniu zamachu.

― 

A jeśli się nie uda?

― 

Uda się następnego dnia.

― 

A co mam napisać w raporcie?

― 

To, co panu powiedzą Mag i Ryś. Broń oddadzą panu. Proszę ją 

trzymać do następnego zamachu. Browninga nie wolno pożyczać absolutnie

nikomu! A nagan, jeśli pan już go dawał Szaremu i jeśli pan uważa, że jemu 
jest koniecznie potrzebny, proszę dać, pod warunkiem, że Szarego w każdej 

chwili można będzie znaleźć. Do widzenia!
― 

Kiedy pana znów zobaczę?

― 

Teraz nie wiem. Będę bardzo zajęty. Gdy będzie mi pan 

potrzebny, znajdę pana.
Kiedy Józef, Mag i Ryś odeszli, Drobny udał się do domu. Po drodze kilka 

razy splunął i powiedział: „Ależ to bzik!"
Na rogu Małej Pohulanki i Zawalnej Józef się zatrzymał i zwrócił się do 

Rysia:―

Proszę przyjść tu jutro, za kwadrans dwunasta. Będzie 

pan spacerował Zawalną w kierunku Portowej i z powrotem. Do pana 

podejdzie albo Mag, albo ktokolwiek, kogo pan zna. Otrzyma pan rewolwer 
i dalsze wskazówki. Robota będzie łatwa.

― 

Dobrze. Przyjdę punktualnie.

― 

A teraz pan wolny. Do widzenia!

Ryś odszedł. Józef i Mag poszli w przeciwną stronę.
― 

Przekonał się pan ― rzekł Józef ― że nie chcę, aby nawet on 

wiedział, na kogo i gdzie będzie dokonany zamach. To niedaleko stąd. I 
proszę mi wierzyć, że więcej dbam o bezpieczeństwo ludzi, których 

wysyłam na robotę, niźli o swoje własne. Mógłbym wykorzystać plan 
zamachu na Dorotę, bo jest bardzo dobry. Ale... ponieważ Drobny, Szary, 

Kula i R7 wiedzą o szczegółach tej akcji...
― 

Może i Dorota już wie ― wtrącił Mag. ― Oni nie potrafią 

trzymać języków za zębami.
Niezadługo wyszli przez ulicę Żeligowskiego na plac przed kościołem Świętej

Katarzyny. Z prawa, obok wejścia do dawnego starostwa, chodził litewski 
policjant z karabinem przewieszonym przez bark. Tupał nogami, rozcierał 

zmarznięte dłonie. Józef poszedł w lewo i zatrzymał się naprzeciw sklepu 
antyków.

― 

Zobacz pan! ― wskazał na olejny obraz. ― Ruszczyca „Oka". 

Sprzedają za dziesięć tysięcy marek. To znaczy za kilka dolarów. Ruszczyc 
pozostawił mało dzieł po sobie i to powinno kosztować chyba kilka czy 

nawet kilkanaście tysięcy dolarów. Kultura toczy się w błoto!... A teraz patrz
pan w kierunku Wileńskiej. Jutro, najwcześniej o dwunastej a najpóźniej o 

trzeciej, redaktor Kancerewicz pójdzie tamtym chodnikiem do domu. Gdy 
przyjdzie na ten plac, skręci do kościoła. Wejdzie do kruchty przez tamtą 

furtkę w drzwiach. Stamtąd będzie obserwował przez kilkadziesiąt sekund 
drogę za sobą; czy był śledzony, czy za nim ktoś szedł? Oczywiście ktoś, jego

zdaniem, podejrzany. Potem wyjdzie z kościoła i uda się do domu. Mieszka 
blisko stąd. Zaraz powtórzymy jego manewr.

Kiedy weszli do kruchty, z otwartych drzwi kościoła padała na posadzkę 
szeroka smuga światła. Wewnątrz odbywało się nabożeństwo, ale kruchta 

była pusta. Stanęli u furty. Potem Józef wyjrzał na tonący w półmroku plac i 
poszedł ku wejściu do kościoła. Stał tam przez kilka sekund, zaglądając do 

środka, następnie powrócił do furty, przymknął ją i wskazał Magowi na 
zasuwę.

― 

Właśnie to gwarantuje wasze bezpieczeństwo po akcji! ― 

powiedział i zamknął furtę na zasuwę. Spróbował ją otworzyć, ale się 

przekonał, że teraz jest, to niemożliwe. Odemknął furtę i powiedział cicho: 
― Będziecie czekać tutaj ― wskazał dłonią na ławkę przy ścianie .― albo na

ulicy. Miejsce wybierzecie sobie sami. Klara będzie śledziła Kancerewicza. 
Gdy skieruje się on do domu, ona go . wyprzedzi i powie wam. Wówczas 

wstąpicie do kruchty i usiądziecie na ławce. Kiedy redaktor wejdzie do 
środka i was zobaczy, uda, że chce się pomodlić. Pójdzie w kierunku wejścia 

do kościoła. Wówczas Ryś zamknie furtkę na zasuwę, a pan, jednocześnie, 

wykona wyrok. Zabierze mu pan wszystkie dokumenty, teczkę i wyjdziecie 
stąd inną drogą...

Wyprowadził Maga na dziedziniec, a stamtąd na ulicę ŚwiętegoIgnacego.
― 

Stąd najlepiej odejść w kierunku Ludwisarskiej. Jest blisko, Czy 

zrozumiał pan ideę akcji?
― 

Oczywiście! Wspaniale!

― 

A teraz chodźmy do Klary. Omówimy z nią szczegóły zamachu i 

dam panu broń. Przekażę akcję w ręce pana i Klary.

― 

Załatwimy wszystko dobrze!

― Jestem tego pewien.

W następnym tygodniu wstąpił do Henryka, którego dawno nie widział. 
Zastał go na dziedzińcu, obok domu.

― 

Myślałem, że z tobą się stało coś złego! ― zawołał Henryk. ― 

Nikt o tobie nic nie wie. Może nadal pracujesz w Dębach?

― 

Nie. Ale mieszkam daleko za miastem.

― 

Chodź do „orlego gniazda", pogadamy.

Orlim gniazdem Henryk mianował należące do niego piętro domu. 
Natomiast Józef nazwał je „srocze gniazdo", bo zaradny Henryk ściągał tam 

zewsząd i żywność, i rzeczy.
Wstąpili do dużego pokoju, z którego okna było widać dziedziniec. Wacek 

siedział za długim stołem i zalewał jakimś płynem metalową płytkę.
― 

Może przeszkadzamy? ― spytał Henryk.

― 

Nie. Zresztą już skończyłem.

― 

Poznajcie się, panowie! ― rzekł Henryk. ― To mój najlepszy 

przyjaciel! ― wskazał dłonią na Józefa, którego nieco zdziwił tytuł 

„najlepszego przyjaciela". ― A to nasz mistrz od legalizacji, fabrykowania 
pieczęci, blankietów. Niedawno wyprodukowaliśmy legitymacje 

Arbeitsamtu. Doskonale!

Józef uścisnął dłoń Wacka i powiedział: 1

― 

Jest mi potrzebna pewna rzecz, której nie mogę zdobyć. Może 

wy to stosujecie, albo wiecie, gdzie można kupić?

i― Co takiego? ― zainteresował się Henryk.
― 

Cyjanek potasu.

― 

Do czego?

― 

Dla siebie. Na wypadek wsypy. Wolę sam sobie odebrać życie, 

niż dać się męczyć.
― 

Ale skąd wsypa? Przecież nie należysz do Organizacji.

― 

Mamy na wsi grupkę samoobrony. Trochę tam pracujemy, 

odbywamy ćwiczenia. W przyszłości to się przyda...

― 

Mogę dać panu cyjanku ― powiedział Wacek.

― 

Ma pan? '

Oczywiście! ― rzekł Wacek, z miną prawie obrażoną, jakby pytanie Józefa 
go dotknęło.

Odemknął drzwiczki ściennej szafy i zdjął z półki duży, szklany słój, prawie 
pełen kryształów podobnych do ałunu albo kwasku cytrynowego. Postawił 

go na wolnym końcu stołu.
― 

To jest cyjanek?! ― zdziwił się Józef.

― 

A pan myślał, co? ― spytał Wacek.

― 

Jestem zdziwiony, że tak dużo tego macie. Wiem, że nawet 

drobna cząstka cyjanku jest śmiertelna.

― 

Naturalnie! ―potwierdził Henryk.

Wacek otworzył słój i wyjął z niego mętny kryształ wielkości kasztana.

― 

Chyba wystarczy panu? ― spytał.

― 

Na ile doz można to podzielić?

m
― 

Nawet na dwadzieścia.

― 

Doskonale! Dla pewności podzielę na dziesięć.

Zawinął kryształ w papier i w chustkę do nosa i schował do kieszeni.

„Klara będzie zadowolona. I mnie się przyda jako gwarancja łatwej ucieczki 
od życia".

― 

Hurra! Idzie! >― krzyknął stojąc przy oknie Henryk. ― Udało 

się! Niesie paczkę! ― zaczął klaskać w dłonie..

― 

Musiało się udać ― rzekł Wacek. ― Robota dobra.

Józef zbliżył się do okna i zobaczył Wicka, który w rozpiętej jesionce szedł 

szerokimi kucającymi krokami, jakby jechał na nartach, w kierunku domu. 
Miał pod pachą podłużną paczkę owiniętą w szary papier i przewiązaną 

sznurkiem.
― 

O co idzie? ― spytał Henryka.

―• Rozumiesz ― rzekł tamten „myjąc dłonie" ― zdobyliśmy litewski 
formularz na tanie kupno ubrań i materiałów tekstylnych w sklepach 

państwowych. Wyprodukowaliśmy podobne blankiety, a dzisiaj Wicek 
spróbował kupić cokolwiek. I udało się. Zaraz ci pokażę ― wyjął z szuflady 

stołu małą teczkę i ją otworzył. Józef zobaczył pliki blankietów takich 
samych jak tamten, który otrzymał od Tomasza i na który kupił palto. ― 

Widzisz! ― mówił Henryk, wyjmując z dołu inny blankiet, nieco zabrudzony 

i zgnieciony. ― Jest to oryginał. A to nasza robota. Żadnej różnicy!
Józef Obejrzał blankiety i przekonał się, że różnica jest duża. Gatunek 

papieru był inny, farba bledsza. Jednak z uznaniem skinął głową.
, ― Dobre ― powiedział.

― 

Ha! Dobre! ― rzucił Wacek. ― Doskonałe! Zaraz zobaczymy 

dowód.

„Dowód miałem dawno! ―pomyślał Józef. ―Ale imitacja marna. A Tomasz 
o tym nie wie".

Do pokoju uroczyście wkroczył Wicek. Był wyższy od brata i miał dłuższą 
brodę. Położył na rogu stołu paczkę i zrobił dłonią gest, jakby zapraszający 

kogoś do wejścia do pokoju.
― 

Proszę! ― powiedział:

― 

Winszuję! ― Henryk uścisnął jego dłoń. ― Pierwsza próba się 

udała!Rozwinięto paczkę. Był w niej kupon materiału marnego gatunku na 

męski garnitur.
― 

E, nie ma dodatków, podszewki.― powiedział Wacek.

― 

Bo nie dali.

,Trzeba było się upomnieć.

― 

Tak. Żeby dali dodatek w kratki za kratami?

― 

A ja się upomnę.

― 

Ile to kosztowało? ― spytał Henryk.

― 

Czterdzieści litów,

― 

Toż za darmo! Za taki kupon można wziąć trzy tysiące. Jutro ja 

idę.

―

A ja dzisiaj ―

― 

Trzeba Litwinom trochę ulżyć. I tak to zrabowano Żydom.

― 

Nam też.

― 

Oczywiście! Resztki tego, co bolszewicy nie zdążyli wywieźć. . 

Zdążyliby, ale nie znaleźli. ,

― 

Drodzy koledzy! ― rzekł Henryk uroczyście. ―Trzeba uczcić tę 

akcję strzyżenia okupantów! Zaraz zaparzę dobrej kawy. ―Poszedł do 

swego pokoju.
Wacek wyjął z szuflady sfałszowany blankiet i oryginał. Zaczął go wypełniać 

przy pomocy Wicka. Józef uważnie obserwował ich robotę.
„Trzeba wyciągnąć od Henryka chociaż jeden taki blankiet ― 

pomyślał,Tomasz ma jeszcze kilka, ale trzyma je w swoim archiwum jako 
dokumenty. Nie wypada go prosić o więcej".

Wrócił Henryk. Postawił na mniejszym stole dzbanuszek kawy. Nalał 
parującego płynu do czterech filiżanek i uniósł swoją do góry.

― 

Za pomyślność naszej imprezy! ― rzekł uroczyście. Potem 

zwrócił się do Józefa: ― Czy wiesz o tym, że sprzątnięto Kancerewicza?

―

Jakiego Kancerewicza? ― Józef udał; że nawet nie słyszał 

takiego nazwiska. ...

― 

Redaktora tutejszej gadzinówki.

― 

Po co? ― spytał Józef naiwnie.

― 

Jak to: po co? ― » zdziwił się Henryk.

― 

No, tak ― wyjaśnił Józef. ― Sprzątnęliście jednego, będzie 

drugi. Zawsze ktoś się znajdzie na dochodowe stanowisko.
― 

I drugiego zlikwidujemy. Teraz my siła! W biały dzień, w 

kościele go zastrzeliliśmy! A w pobliżu „kalakutas" stał na posterunku. Na 

ulicy pełno wojskowych. To jest robota!
― Wszyscy razem strzelaliście! ― spytał Józef.

― 

Nie rozumiem..

― 

No, powiedziałeś: zastrzeliliśmy. Więc ty strzelałeś i jeszcze 

kilku.
Nie, ja nie strzelałem, ale my! Organizacja! Nasi ludzie!

― 

Aha! Winszuję! Ale obawiam się, że gdy nastąpią represje, 

odpadnie was ochota do strzelania.

― 

Jakie represje?

― 

Wezmą zakładników i za jednego zlikwidowanego rozstrzelają 

dwudziestu.
― 

A my zastrzelimy czterdziestu! Na represje odpowiemy 

represjami.
― 

Chyba że tak.

― 

Rzecz oczywista!

Wacek włożył palto i schował do .portfelu sfałszowany „order".

― 

Do widzenia, koledzy! ― powiedział z namaszczeniem.

― 

Bądź ostrożny! ― rzucił mu Wicek. ― Nie wchodź do sklepu, 

jeśli zobaczysz w nim kilku ludzi.
Wacek opuścił pokój, a Józef udał się z Henrykiem do jego pokoju.

― 

Czy mógłbyś dać mi blankiet? ― spytał Józef.

― 

Oczywiście mogę ― rzekł Henryk. ― Ale to ryzykowna sprawa.

 ― Zaryzykuję. Wiesz dobrze, że dawniej dużo ryzykowałem.― A kto ci 
wypełni?

― 

Mam znajomego, który zna dobrze litewski. Popatrzę na 

oryginał i wypełnimy tak samo.
― 

Dobrze. Weź w pracowni, są tam w szufladzie. A ja skończę 

zmywać naczynia.
― 

Wiem, gdzie są.

Józef poszedł do dużego pokoju i z grubego pliku wziął pięć 104blankietów. 
Schował je. „Trochę nieuczciwie ― pomyślał. ― Ale dla nich to drobiazg. 

Kwestia papieru. Może wiele się zmarnuje, a ja wykorzystam wszystkie".
Żeby nie tracić czasu, pożegnał Henryka i poszedł do Andrzeja. Spodziewał 

się, że w trakcie przerwy obiadowej zastanie go w domu. Zazwyczaj o tej 
porze przychodziła do niego łączniczka a czasem Grzmot. Południe uważano

za bezpieczniejszą porę dnia niż wieczór.
Po drodze się zastanawiał, jak wykorzystać „ordery". Mógł sam kupić 

materiały w dwóch sklepach, ale do składnicy, w której poprzednio nabył 
palto, nie wolno mu było iść. „Trzeba wykorzystać Helenę... jeśli dobrze się 

czuje. Ubezpieczę ją. Pójdę razem i zaczekam na ulicy. Wezmę z sobą 
pistolet":

I tym razem u Andrzeja był Grzmot. Ale Józef wszedł do sionki tak cicho, że 
nie usłyszeli. Uchylił drzwi do ostatniego pokoju.

― 

Przepraszam! ― powiedział. ― Jeśli przeszkadzam, to zaraz się 

wyniosę i przyjdę wieczorem.

― 

Ależ niespodzianka! ― zawołał Grzmot. Wstał z krzesła, zbliżył 

się do Józefa i podał mu dłoń. ― Dziękuję bardzo! ― powiedział. ― Świetna

robota! Całe miasto tylko o tym mówi. Już zawiadomiliśmy Warszawę. 
Początek bardzo efektowny!

Sprawa była łatwa ― szczerze powiedział Józef. ― Gdyby nie mazgajstwo 

Drobnego i spółki Dorota by również była sprzątnięta.
― Słyszałem coś o tym. A Drobny zaraz po zamachu przysłał raport z 

przesadnym opisem sprawy. Przypisał sobie całą zasługę.
― 

Chyba uwierzyliście.

― 

Gdzież tam! Dobrze go znamy. A o sprawie wiemy wszystko 

dokładnie, bo Bronka rozmawiał z Magiem i Klarą. Dziękuję w imieniu 

Komendy i Swoim.
― 

Cieszę się, że i pan Tomasz będzie zadowolony. On bardzo 

chciał wam dopomóc.
― 

Czy zamierza pan jeszcze coś zorganizować?

― Pracuję nad kilkoma sprawami.
― 

Doskonale! Ale siadajmy! My w paltach, bo tutaj zimniej jak na 

dworze. Para z ust idzie.
― 

Palę w piecu tylko wieczorem ― objaśnił Andrzej. ― Cały dzień

jestem w mieście. I zaraz muszę wrócić do urzędu. Czy pan ma do mnie 
jakąś sprawę?

― 

Mam. Osobistą. Chcę skorzystać z pańskiej znajomości języka 

litewskiego. Drobna rzecz, ale dla mnie ważna.

― 

Może więc przyjdzie pan do mnie wieczorem, około szóstej.

Dobrze:

W trakcie rozmowy z Grzmotem Józef zwrócił uwagę na to, że ma on 
nędzną, wypłowiałą i wytartą jesionkę. Spytał go:

― 

Czy pan chodzi w tej jesionce, podbitej wiatrem, dla pozoru?

― 

Ha, dla pozoru! ―odparł Grzmot ―Z konieczności, bo nie mam

lepszej. Pan w swoim palcie wygląda na burżuja.

 ― Zrobimy więc i z pana burżuja! ― wyjął z portfelu jeden blankiet i 
położył go na stole przed Andrzejem, ― Proszę wypełnić to na jakieś 

pospolite, litewskie nazwisko.
― Ale co pan chce zrobić? ― wmieszał się Grzmot.

― 

Kupimy dla pana palto. Dobre, Ciepłe.

 Pan kupi?

Nie. Pan sam kupi na miarę. Wybierze pan sobie według upodobania. Za 
kilkadziesiąt litów kupi pan palto, które kosztuje kilka tysięcy. Nie wypada, 

żeby tak ważna figura z Organizacji chodziła jak dziad!
Andrzej roześmiał się. Potem powiedział:

― 

Oryginalny blankiet przesłałem do Komendy. Teraz jest tam 

tego dużo. To znaczy dużo takich falsyfikatów.

 ― Ale nie wykorzystujemy tego ― wtrącił Grzmot.
― 

Dlaczego? ― zdziwił się Józef.

― 

Bo to ryzykowne. Jak by to wyglądało, gdybym, na przykład, 

wpadł za taką sprawę. Przecież to sprawa kryminalna. Fałszerstwo.

― 

Ależ Litwini i Niemcy przecież...

― 

Wiem, wiem. Zrabowali nam, Żydom. Ale idzie o sam fakt 

wsypy za taką sprawę. Poza tym zaczną badać: skąd wziąłem fałszywy 
blankiet?

― 

Wsypy nie będzie. Sam sprawę zbadałem i wiem wszystko 

dobrze.

― 

Nie! rzekł. Grzmot stanowczo.

Józef wziął blankiet ze stołu i powiedział:

― 

Po prostu pan się boi.

― 

Tak. Wsypa za taką sprawę byłaby dla mnie okropna.

― 

A jeśli dam panu gwarancję, że wsypy nie będzie?

― 

Jakaż to gwarancja? 

― 

Pójdę z panem. W składnicy tamtej jest tylko dwóch 

niedołężnych pracowników. Jeden chyba gruźlik. Pan wejdzie do środka, 
położy blankiet na stole i powie, że chce kupić palto. Wybierze je pan z 

setek palt, zapłaci i to wszystko. A ja będę czekał przez cały czas na klatce 
schodowej. Gdyby coś zaszło, proszę się oburzyć i zagrozić, że idzie pan na 

skargę. Następnie proszę wyjść schodami na ulicę. Jeśli któryś urzędnik za 
panem pójdzie, załatwię go jak tylko się wychyli na klatkę schodową. Pan 

zaś będzie zupełnie bezpieczny.
― 

Ma pan pistolet?

― 

Nie. Ale jest coś lepszego. Wezmę od pana Andrzeja sztabę. 

Działa bez hałasu. A wieczorem mu zwrócę.

― 

No, dobrze ― westchnął Grzmot. ― Wierzę; że na panu się nie 

zawiodę. A palto jest mi naprawdę potrzebne. W tej jesionce wyglądam 

nawet podejrzanie, jak włóczęga.
Andrzej wypełnił blankiet. Józef wziął z sionki sztabę i ukrył ją pod paltem. 

Następnie Grzmot i Józef, każdy osobno, poszli na miasto w kierunku ulicy 
Wielkiej.

Po godzinie Józef siedział na niskim parapecie okna, na zakręcie schodów 
do składnicy i palił papierosa. W pobliżu były drzwi, którymi Grzmot wszedł 

do środka. Z wewnątrz nie było słychać głosów, ale Józef był pewien, że 
wszystko się odbywa normalnie. Potem ze składnicy wyszedł Grzmot. Miał 

na sobie dobre, nowe palto. Swoją starą jesionkę niósł pod pachą. Zeszli 

razem w dół.
― 

Teraz wygląda pan przyzwoicie ― rzekł Józef. ― Ot, taki sobie 

średnio sytuowany urzędnik.
― Ale czułem się marnie! Jest to pierwszy w moim życiu kant tego rodzaju...

kryminalny...
― 

Trudny tylko początek. Dalej pójdzie łatwo ― uśmiechnął się 

Józef.―

A skąd pan wziął tamten blankiet? Przecież tego nikomu 

nie dajemy!

― 

Kwestia poufna. Nie powiem tego nawet szefowi gestapo.

― 

Dobrze. Zwrócę panu blankiet, jeszcze dzisiaj, przez Andrzeja, 

żeby pan nie był poszkodowany. A za to ― przesunął dłonią po suknie palta 
― jestem ogromnie panu wdzięczny. Wybrałem nowe, ciepłe. Wystarczy mi

na wiele lat.
Pożegnali się, żeby ulicami nie iść razem.

5' 

Kil.

Gdy skręcił z ulicy na ścieżkę prowadzącą do domu na górce, musiał 

ostrożnie stawiać stopy, żeby nie pośliznąć się. Po krótkotrwałej odwilży 
znów zapadł mróz i przemienił powierzchnię chodników i ścieżek w mętne 

tafle lodu.
Obok studni była jakby ślizgawka, „Trzeba posypać popiołem" ― pomyślał. 

Uniósł głowę i zobaczył schodzącą ostrożnie ze wzgórza młodą, smukłą 
kobietę, elegancko wystrojoną. Było to niezwykłe, bo kobiety wówczas, 

szczególnie zimą, ubierały się niedbale, troszcząc się raczej o ciepło i 
wygodę niż o estetykę. Poza tym unikano szykownych ubiorów, które by 

były zakłóceniem żałoby narodowej .

„Ależ się wysztafirowała!" ― pomyślał z odcieniem niechęci.
W tym czasie elegantka, stąpając ostrożnie jak kot, uniosła obu rękami 

spódnicę ułatwiając sobie ruchy, a jednocześnie ukazała smukłe nogi w 
jedwabnych pończochach. Po chwili dostrzegła Józefa. Wydała lekki okrzyk: 

„Ach!", puściła spódnicę i powiedziała:
― 

Czy pan nie mógłby mi dopomóc zejść? Okropnie ślisko!

― 

Bardzo chętnie.

Wszedł pod górkę po chrupiącym śniegu obok ścieżki i ujął kobietę pod 

ramię, wyżej łokcia. Ostrożnie poprowadził ją w dół. Widział z boku matową
skórę policzka, ciemne loki, małą konchę ucha i wdychał lekką smugę 

perfum. Odprowadził ją aż do furtki.
― 

Dalej nie jest tak ślisko ― powiedział.

― 

Bardzo panu dziękuję. Nie wiem, jak bym sobie poradziła bez 

pańskiej pomocy! ― obdarzyła Józefa powłóczystym spojrzeniem 

ciemnobrązowych oczu i słodkim uśmiechem.
Podszedł do domku nieco zdziwiony, a nawet zaniepokojony tym 

spotkaniem.
„Było tu tak dobrze, spokojnie... ― myślał. ― Czyż panna Jadwiga ma takie 

znajome?"
W kuchni nikogo nie było. Wszedł do swego pokoiku za drzwiami z cienkich 

desek. Wewnątrz było bardzo ciepło od pieca, w którym Jadwiga paliła w 
mrozy po dwa razy dziennie.

― 

Co to za nimfa była tutaj? ― spytał Heleny.

― 

Podobna do nimfy. Panna Jadwiga ją dobrze zna. Jeśli masz 

ochotę, zabierz się do niej. Wiesz, że nie jestem zazdrosna.

― 

Wolałbym się zabrać do panny Jadwigi, bo ta wygląda jak 

kokota. Ale po co ona tutaj przychodziła?

― 

Dawna koleżanka córki profesora. Pracuje u niego w Mińsku. 

Przyjechała z listem do panny Jadwigi, która nié mogła jej nie przyjąć, 

chociaż będzie skrępowana jej obecnością. Muszą, spać w jednym pokoju.

,

― 

Dobrze, że to nic groźniejszego.

― 

Zaraz dam ci obiad.

― 

Tymczasem wysypię ścieżkę i chodnik popiołem, żeby nimfa się

nie potłukła, gdy będzie wracać. Myślałem, że z górki na tyłku zjedzie.

W sionce stała duża skrzynka, do której zsypywano popiół z pieców. Józef 
nabrał go do wiadra i szufelką rozsypywał wzdłuż ścieżki i chodnika. Kiedy 

skończył, poszedł do kuchenki w swym letnim mieszkaniu. Oczyścił trzewiki i
umył się. Potem wrócił do Heleny. Na stole stała duża, parująca miska zupy i

leżał chleb.
― 

Nie będziesz jadła? ― spytał.

― Już jadłam. Teraz mam lepszy apetyt.
― 

A jak się czujesz?

― Zupełnie dobrze.―

Jest pewna sprawa, w której mogłabyś mi 

dopomóc.

― 

Nareszcie!

― 

Trochę ryzykowna, ale ubezpieczę cię. Idzie mi o kupno palta i 

materiałów tekstylnych na sfałszowane „ordery". Palto będzie potrzebne 
dla ciebie. Z jednego kuponu materiału zrobisz sobie sukienkę albo kostium,

bo w tych łachach wyglądasz, w porównaniu z Nimfą, marnie. Resztę 

sprzedam, bo trzeba kupić dla ciebie jakieś buciki, trochę bielizny, 
pończochy. Teraz właśnie będzie sposobność.

― 

Nie wystarczy pieniędzy na wszystko.

― 

Ja również kupię na parę „orderów". Wykombinujemy 

wszystko, co ci jest potrzebne, i zostanie sporo gotówki na przeżycie. Ale 
musimy załatwić sprawę w jednym dniu. Jutro. Dzisiaj wieczorem wszystko 

przygotuję, a od rana zabierzemy się do roboty. Czy chodzenie ci nie 
szkodzi?

― 

Ależ nie! Dzisiaj byłam aż na rynku Kalwaryjskim. Kupiłam od 

chłopki wieprzowinę.

Na godzinę szóstą poszedł do Andrzeja, który na niego czekał.
― 

Grzmot jest panem zachwycony ― powiedział.

― 

Chyba paltem, które mu pomogłem kupić.

― 

No tak. Palto dobre. Ale i panem też. Sam przyniósł dwa or 

dery. Powiedział, że jeden może się zepsuć.
― 

Postarajmy się, żeby wszystkie były dobre. Może i pan czegoś 

potrzebuje?
Mam już i palto, i garnitur. Kupiłem na oryginalne ordery.

― 

A ja postaram się kupić jak najwięcej. Nie jest to chciwość. 

Mam na swej opiece zupełnie biedną dziewczynę i chcę ją ubrać. Potrzebne 

też są pieniądze na przeżycie.
― 

Ale trzeba załatwić to jak najprędzej. Blankiety różnią się 

bardzo od oryginałów.
― 

Czy nie było jeszcze wsypy?

― 

Nic nie słyszałem. Niech pan spyta Adama, bo w gestapo na 

pewno będzie to wiadomo. Jeśli wpadnie ktokolwiek, mogą następnie 
pochwycić wiele osób. Każdego, kto się zgłosi z fałszywym orderem.

― 

Mnie nie wezmą. Pójdę z pistoletem. I niech pan zachowa w 

tajemnicy, że wykorzystam kilka orderów. Ludzie są zawistni. A ja przecież 

nie chcę się wzbogacić, tylko się staram jakoś przeżyć. Ile czasu włożyłem w 
sprawę Organizacji! Musiałem nawet porzucić pracę u Litwinów, która mi 

dawała mały zarobek.
― 

Oczywiście nie powiem. Grzmotowi również nie trzeba mówić. 

A etyka koleżeńska... ― machnął pogardliwie dłonią. ― Nawet o szczerą 
solidarność trudno. Każdy sobie rzepkę skrobie.

― 

Ma pan rację! ― powiedział Józef, który przypomniał sobie 

Wacka, Wicka i Henryka. ― „Ci na pewno zrobią mi. konkurencję... jeśli nie 

będą się bali wsypy".
Andrzej wypełnił trzy blankiety na męskie nazwiska, a trzy na żeńskie. Nie 

zmieniał charakteru pisma, bo ordery mógł wypełniać jeden urzędnik.
Tego dnia Józef powrócił do domu nieco wcześniej. Panna Jadwiga krzątała 

się w kuchence, przez którą musiał przejść.
― 

Jest dla pana miła niespodzianka! ― powiedziała z uśmiechem.

― 

Jaka?

― 

Taka, że pan, gdy zobaczy, głowę straci!

― 

Już wiem. Widziałem i głowy nie straciłem.

― 

Ale interesująca, co!

―Owszem, zgrabna, elegancka. A co za jedna?
― 

Nazywa się Róża. Koleżanka Haneczki. Przyjechała tutaj na parę

tygodni.

A czym się ona zajmuje?
― 

Hm... Flirtem. Miała z tuzin narzeczonych. Ale gdy wyszła za 

mąż, to jej wymarzony, wybrany, ukochany roku z nią nie wytrzymał. 
Rozeszli się niedługo przed wojną.

― 

Po co przyjechała tutaj?

― 

Wilnianka. Sentyment. Może kogoś szuka. Może myśli o 

zabawach.
― 

Niech ją pani zaprzęgnie do roboty.

― 

Nic z tego. Z niej taka pracowniczka jak z kota. Zresztą ona ma 

forsę. Hanka mi mówiła, że z samej biżuterii może ona dziesięć lat żyć. 

Właśnie pytała mnie o dobre sklepy komisowe. Może chce coś sprzedać.
― 

Jeśli nieszkodliwa, to co ona nas obchodzi?

― Nawet sympatyczna, ale lekkomyślna i płocha. Profesor z niej pokpiwa, 
ale ją lubi. Przyjaźnił się z jej ojcem, który był znawcą koni i wielkim 

admiratorem kobiet. Te dwie pasje często idą w parze. I tam, i tam słabość 
do ładnych kształtów. A Różę nazwano w majątku siostry profesora Gejszą. 

Była tam na letnisku i od rana do południa paradowała w japońskim 
kimono, które wkładała na nagie ciało. Panom to się bardzo podobało, ale 

panie były oburzone. Gdy przyjechała tutaj, powiedziała, że ma dość 
wszystkiego i chce wyjechać stąd do Hiszpanii. Nie może się pogodzić z tym,

co tutaj się dzieje.
― 

A jak ona sobie radzi z okupantami?

― 

Doskonale! Profesor wystawił jej zaświadczenie, że jest 

korespondentką białoruskich pism. Ona mówi swobodnie po niemiecku, po 

francusku. No i ma tupet.

― 

Ale zainteresowała cię! ― rozległ się głos Heleny, bo za 

nieszczelnymi, cienkimi drzwiami było słychać każde słowo.

― 

Mniej niż ciebie! ― odparł. ― Kobiety więcej się interesują 

kobietami niż mężczyźni.

― 

Róża interesuje się tylko mężczyznami! ― sprostowała 

Jadwiga. ― Niech pani dobrze pilnuje pana Józefa!

― 

A ja właśnie chcę go nią zainteresować.

― 

Zdaje mi się, że idzie! ― rzekła Jadwiga. ― Furtka stuknęła.

― 

Więc zmykam, żeby nie stracić głowy. Dobranoc!

W pokoiku znów paliła się lampka naftowa, bo Helena nie znosiła odoru 

karbidu. Było tam ciepło. Po wyjściu z jaskrawego światła karbidówki z 
kuchni Jadwigi Józefowi się wydało, że w pokoiku Heleny jest prawie 

ciemno.
― 

Jak się czujesz, Pudlu? ― spytał.

― 

Wspaniale! Jestem syta, ciepło mi. A na jutro zapowiada się 

ciekawa wyprawa... razem z panem.

― 

Czy nie boisz się?

― 

Nie dostrzegłeś, że jestem odważna? Wcale się nie boję. 

Jestem zadowolona i ciekawa rezultatu.
― 

Dobrze. Ale mówmy cicho, bo zaraz Nimfa zawita.

Za okienkiem, obok ściany domu. rozległy się szmery lekkich

113kroków. Potem zgrzytnęły drzwi zewnętrzne. Następnie stuknęła 

klamka w kuchni. Jadwiga umyślnie spytała: „Kto?". Potem otworzyła drzwi.
― 

A, to Gejsza. Nie spodziewałam się ciebie tak wcześnie. Masz 

przecież nocną przepustkę.

― 

Ale ślisko, wstrętnie i nogi mi zmarzły.

― 

Taka ognista kobieta i nogi zmarzły! Nie do uwierzenia!

― 

W ogóle miasto się zrobiło okropne, brudne! I, wiesz, 

przyczepiło się do mnie dwóch oficerów...

― 

Brawo! ― zawołała Jadwiga. ― Z miejsca zaczęły się podboje!

Helena skinęła głową na drzwi i cicho powiedziała do Józefa:„Mamy teatr. 

Panna Jadwiga jest dowcipna".
― 

Jakie tam podboje? ― zaprotestowała Róża. ― Zachowywali 

się ordynarnie. Szli, rozumiesz, za mną i robili uwagi na temat mojej 
budowy.

― A uwagi przyjemne? ― pytała jak inkwizytor Jadwiga.
― Takie, wiesz, męskie uwagi...― Aha! Jeśli męskie, to, oczywiście, 

przyjemne. I co dalej?
― 

No i wciąż za mną. I mówią, co by ze mną zrobili i jak. 

Rozumiesz?
― 

Oczywiście rozumiem. Jestem przecież pełnoletnia.

― 

Ja się oburzyłam: takie rzeczy mówić o kobiecie! Obróciłam się 

do nich i po niemiecku jak im wygarnęłam! Powiedziałam, że zaraz pójdę do

Feldkommendantury! Że ich nauczę, jak powinni oficerowie się 
zachowywać na ulicy! Mówię ci, zmykali jak zające!

― 

Wiesz ― powiedziała Jadwiga ― ty trochę za ostro z nimi 

postąpiłaś...

― 

Za ostro?! ― zdziwiła się Róża. ―: Żebyś ty słyszała, co oni 

mówili! Jeden powiedział, że...
― 

Nie powtarzaj! Ale mówiłaś poprzednio, że były to męskie 

uwagi. Więc uważałaś to za sprawy zwykłe, normalne, naturalne...
― 

Ale oni mówili i o nienormalnych! Właśnie ci powiem!

― 

Nie, nie, nie! ― zaprotestowała Jadwiga, która wiedziała, że 

Józef i Helena słyszą wszystko. Nawet umyślnie prowokowała rozmowę i tak

nią kierowała, aby ich ubawić. Lecz nie chciała, aby
Róża, nieświadoma rzeczy, powtarzała cyniczne wypowiedzi. ― Ale, jeśli oni

mówili o sposobach niewłaściwych... ― Jadwiga chrząknęła znacząco, a 
Helena zakryła sobie usta dłonią, by nie parsknąć śmiechem ― to dlatego, iż

przypuszczali, że ty ich nie rozumiesz. Więc postąpiłaś tak, jakby 
podsłuchałaś tego... męską rozmowę, a potem się do niej wtrąciłaś. Dlatego

uważam, że cała wina jest po twej stronie!
― 

Po mojej stronie?! ― oburzyła się Róża. ― Ach!...

― 

Tak, tak, tak... Poza tym trzeba być wyrozumiałą. Oni są 

mężczyźni, z dala od kraju, i nagle zobaczyli tak ponętną kobietę! Ale dajmy 

spokój rozmowie na ten temat.
― 

A ja nie mogę się uspokoić!

― 

To trzeba było z nimi się zapoznać.

― 

Za kogo ty mnie masz?!

― Jeśli nie możesz się uspokoić...
― 

Z oburzenia!

― 

Aha! Chcesz coś zjeść!

― 

Chcę, bo zmarzłam... I nic nie załatwiłam... I jestem zła...

― 

To idź, uporządkuj się i wracaj. Tutaj się umyjesz. Ale trzeba 

uważać, by lokator nie wszedł do kuchni, kiedy będziesz niezbyt ubrana. 

Tam są jego drzwi.

― 

Czy jest w domu?

― 

Tak.

― 

Mój Boże! Przecież słyszał wszystko, co mówiłyśmy!

― 

Nie. Tutaj akustyka taka, że w jego pokoju ani słówka stąd nie 

słychać. Ale w drzwiach są szpary, więc może zobaczyć... jeśli go coś 
zainteresuje.

― 

A kto on taki?

― 

Jakiś artysta.

― 

Artysta?!

― 

Pracuje w Akademii Sztuk Pięknych.

― Aha! Pewnie malarz. Sprawił bardzo dobre wrażenie. Pomógł mi zejść z 
górki i odprowadził aż na ulicę.

Helena pogroziła Józefowi palcem i pokiwała głową, wyrażając oburzenie.
― 

Który by mężczyzna ci nie pomógł? A potem wysypał ścieżkę i 

chodnik popiołem, żebyś się nie pośliznęła, gdy będziesz wracać. 
― 

Bardzo ładnie z jego strony. Trzeba będzie mu podziękować. 

― 

Koniecznie.

W kuchni na pewien czas zapadła cisza. Józef i Helena rozmawiali 

stłumionymi głosami. Potem Józef ustawił w wąskiej przestrzeni między 
pościelą Heleny a ścianą swoje składane łóżko i też się położył.

Nazajutrz wziął ze skrytki w składziku na drewno pistolet, zapasowy 
magazynek i fiński nóż. Wprowadził nabój do lufy. Po śniadaniu dał Helenie 

jeden blankiet.
― 

Myślałem nad naszą wyprawą ― powiedział ― i, doszedłem do

przekonania, że będzie najlepiej, jeśli ja będę wchodził do sklepów 

pierwszy, a ty w jakiś czas później. W ten sposób będziesz ciągle pod moją 
obserwacją. W pierwszym sklepie kupisz palto. Potem udamy się do 

sklepów tekstylnych. Kupuj tylko rzeczy najdroższe. ,
― 

A jeśli coś zajdzie... jakieś podejrzenie...

― 

To się oburzysz i powiesz, że idziesz na skargę.

― 

Może spróbują zatrzymać?

― 

Wówczas ja się wtrącę. A ty wyjdź i staraj się jak najprędzej 

oddalić w boczną ulicę. Jeśli sprawa ta nie jest jeszcze wsypana, uda się 

nam wszędzie. Dlatego ja właśnie będę wchodził pierwszy.
― 

Żeby ciebie nie zatrzymali?

― 

Nie poradzą. W ostatecznym wypadku będę strzelał.

Ale szczęście im sprzyjało. W ciągu trzech godzin kupili damskie palto, 

męskie ubranie i cztery kupony materiałów. Gdy zakupy w pierwszym 
sklepie były skończone, Józef zaniósł pośpiesznie rzeczy do domu, a Helena 

oczekiwała na niego w kawiarence przy ulicy Zamkowej. Powtórzył tę 
operację jeszcze raz, kiedy kupili materiały. Za trzecim razem poszli w 

kierunku ulicy Mickiewicza. W pewnym miejscu Józef nagle wciągnął Helenę
do bramy.

― 

Co się stało? ― spytała.

― 

Dostrzegłem znajomych, z którymi nie chcę rozmawiać.

Byli to Henryk i Wacek, którzy szli w kierunku ulicy Niemieckiej.
„I oni wyruszyli na połów ― pomyślał Józef. ― Dobrze, że Henryk nas nie 

dostrzegł".
W domu Helena powiedziała radośnie:

― 

Ależ to jak sen! Tyle rzeczy za mniej niż czterysta marek!

― 

Teraz dobrze się ubierzesz. Kupimy dla ciebie buciki i bieliznę. 

Zostanie też sporo pieniędzy na wydatki domowe. Już nasza sytuacja się 

poprawiła.
* # *

Pewnego dnia, przy końcu marca, otrzymał od Moniki zawiadomienie, że 
Tomasz chce go widzieć w pilnej sprawie. Nazajutrz z rana poszedł do 

„Nory". Tomasz był w dobrym nastroju i spytał:
― 

Czy pan ma dużo wolnego czasu?

― 

Dla pana zawsze znajdę czas. Czy jest coś pilnego?

― 

Chciałem z panem w ogóle pomówić. Przecież dawno nie 

rozmawialiśmy. Poza tym jest sprawa specjalna, w której chciałem z panem 
się naradzić. Sprawa pilna. Może więc od niej zaczniemy?

― 

Dobrze.

― 

Czy pan zna Muzeum Sztuki?

― 

Tak. Przy ulicy Wielkiej. Niedawno była tam wystawa grafik 

estońskiego artysty. Nazwisko, zdaje mi się Wiralt albo bardzo do tego 

podobne. Między innymi rzeczami były tam wspaniałe miedzioryty. Trzy i 
nich tak mi się podobały, że miałem ochotę na „pożyczenie" ich dla siebie. 

Ale się obawiałem, że skrzywdzę tym artystę.
― 

Więc zna pan gmach wewnątrz.

― 

Całego gmachu nie znam, tylko sale wystawowe na pierwszym 

piętrze, od strony placu i ulicy Wielkiej.

― 

Tego wystarczy. Otóż hitlerowcy urządzili tam wystawę druków

antysemickich. Jest tam mnóstwo eksponatów w trzech salach. Są obrazy, 

szkice, karykatury, plakaty, afisze, ulotki, fotografie, broszury, książki, 

albumy. Są nawet duże opracowania naukowe, albo raczej pseudonaukowe,
bo tendencyjne. Miałbym apetyt na, jak to pan powiedział o Wiralcie, 

„pożyczenie" całej wystawy. Ale jest to niemożliwe... nawet dla pana.
― 

Dziękuję za tak wstrzemięźliwy komplement. Nie uważam, że 

pożyczenie całej wystawy jest niemożliwe.
― 

Co? Całej wystawy?!...

― 

No, tak. Można to zbadać i opracować. W gmachu nocą na 

pewno nie ma wielu ludzi. Chyba jakiś woźny z rodziną. Można więc w dzień

gdzieś się ukryć, a nocą wyjść i... pan rozumie? Najważniejszy problem to 
środek transportowy... nad ranem...

― 

Daj pan spokój! Mnie chodzi o jedną tylko rzecz. Zaraz panu 

coś pokażę ― wyjął z szuflady biurka dwie fotografie. Na jednej było zdjęcie

sali, w której stały trzy gablotki; na drugiej tylko środkowa gablotka, w 
której leżało osiem dużych książek. ― W tej sali, z widokiem na ulicę Wielką

― mówił Tomasz ― w środkowej gablotce jest duże tomisko, bogato 
ilustrowane, z mnóstwem fotokopii różnych dokumentów dotyczących 

spraw semickich.
― 

Rozumiem. Idzie panu o to, by tamta księga znikła z gablotki i 

znalazła się tutaj! ― Józef klapnął dłonią po biurku.
― 

Jak pan to trafnie i dokładnie sprecyzował! ― ironicznie, ale z 

humorem powiedział Tomasz. ― A jeśli się znajdzie tutaj, przypuśćmy w 
ciągu trzech dni, to ręka, która książkę położy, będzie mogła wziąć w zamian

tę oto rzecz! ― wyjął z szuflady pękatą kopertę.
― 

Pieniądze ― wywnioskował Józef.

― 

Nie lubi pan pieniędzy?

― 

Nie lubię.

― A potrzebuje pan?

― 

Bardzo często, ale dzisiaj mam ich dość.

― 

Wszystko w porządku. Nie są to pieniądze moje. Nie będę 

wyjaśniał panu tej sprawy, bo obowiązuje mnie dyskrecja. Ale jest prosta. 
Księgę ową oceniono na tę sumę. Jeśli pan potrafi ją zdobyć, pieniądze będą

pańskie. Jeśli nie, będę szukał innych dróg. Ale mam na to tylko trzy dni i 
obawiam się, że mi się nie uda.

― 

Dlaczego trzy dni?

― 

Bo wystawa się skończy. Zdaje mi się, że ją przeniosą do 

Mińska Litewskiego. Jest to urabianie opinii publicznej w związku z 
ostateczną likwidacją Żydów.

― 

W takim razie zaraz tam pójdę. Chcę zobaczyć na miejscu, jak 

wystawa wygląda.

― 

Dobrze. Potem wróci pan do mnie.

― 

Tak. Żal, że stąd tak daleko do mojej meliny. Wziąłbym pistolet 

i fiński nóż. A może potrafiłbym zabrać księgę dzisiaj?
―Zaraz i to załatwimy ― rzekł Tomasz i wyszedł z gabinetu przez drzwi 

prowadzące do łazienki.
„Chyba ma w archiwum i broń i― pomyślał Józef. ― A może jest skrytka 

poza mieszkaniem?"
Tomasz wrócił po dziesięciu minutach. Położył na stole duży, ciężki 

browning hiszpański.
― 

Jak się to panu podoba?

Józef obejrzał pistolet, potem powiedział:

― 

Browningi hiszpańskie są na ogół marne. Często się zacinają. 

Ale gdy się trafi dobry, jeden na kilka, to jest bez zarzutu. Wygodnie 

celować, bo nie szarpie. Konstrukcja najprostsza. Można wsadzić w błoto 
albo piasek, potem wypłukać w wodzie i będzie działał niezawodnie.

― 

Zgadza się! ― rzekł Tomasz. ― Ten jest wybrany z kilkunastu. 

Sam go wypróbowałem. Tutaj zapasowy magazynek. A to niemiecki nóż 

myśliwski. Bardzo dobry, składany. Co jeszcze jest panu potrzebne?
― 

Warto by włożyć jakieś palto i inną czapkę, bo w tej kurtce i 

cyklistówce wyglądam raczej na robociarza. A ich takie wystawy najmniej 
interesują.

 ― Słusznie. I na to jest rada. Włoży pan moją lepszą jesionkę i dam panu 
kapelusz.

Zaraz po tej rozmowie Józef opuścił „Norę" i poszedł w kierunku ulicy 
Wielkiej.

W dawnym gmachu ratusza Litwini urządzili Muzeum Sztuki. Odbywały się 
w nim wystawy obrazów i grafiki. Poza tym prowadzono tam konserwację 

dzieł sztuki. Prócz Litwinów zatrudniono i kilku Polaków, między którymi był
popularny w mieście ksiądz P., wybitny znawca sztuki kościelnej i 

cerkiewnej.
Po obu stronach dużego, oszklonego wejścia do westybulu wisiały afisze, 

reklamujące wystawę jako naukowe ujęcie problemu żydowskiego „w 
świetle faktów i dokumentów". Józef wszedł do środka. Z lewej strony 

niedaleko wejścia siedziała za stolikiem młoda ładna kobieta. Czytała 
książkę. Była to Litwinka, która sprzedawała bilety. Józef zbliżył się do 

stolika, ale kobieta nie zwróciła na niego uwagi. Nadal czytała.

― Dzień dobry! ― powiedział Józef po niemiecku i położył na stoliku 
banknot pięciomarkowy.

Kasjerka niechętnie na niego zerknęła, wydarła z podłużnego bloczku bilet, 
wrzuciła do kasetki 5 marek i wydała resztę. Józef wziął bilet i udał się 

szerokimi schodami na piętro. Szedł wolno i uważnie oglądał wszystko 
dokoła. Robił to (niepostrzeżenie) z nawyku konspiratora do oceniania 

sytuacji terenowej każdego miejsca, w którym się znalazł. Szczególnie go 
interesowały wszelkie zakamarki, zakręty, drzwi, okna. Na podeście 

pierwszego piętra wyminął dwóch urzędników bez palt i nakryć głowy, 
którzy rozmawiali po litewsku. Zrozumiał kilka słów i zorientował się, o 

czym mówią: niewygodne mieszkanie.
W pierwszej sali zobaczył cztery duże, oszklone gablotki. Było w nich wiele 

książek i broszur różnego formatu. Ściany były zawalone plakatami, 
wykresami, fotografiami. Gdy je oglądał, usłyszał wybuch śmiechu kilku 

ludzi, dochodzący przez otwarte drzwi. Poszedł w tamtą stronę. Druga sala 
była również pusta. Zrozumiał, że dopiero w trzeciej są ludzie. Drzwi do niej 

były wpół otwarte. Cicho zbliżył się do nich i z boku zajrzał do środka. 
Zobaczył czterech żołnierzy niemieckich i jednego cywila, którzy oglądali 

powieszone na ścianach karykatury Żydów.
Cofnął się ode drzwi. Był w tej właśnie sali, w której pośrodku stały trzy 

gablotki. Zbliżył się do środkowej i zobaczył w niej księgę, o której mówił 
Tomasz. „Potężne tomisko! ― pomyślał. ― Waży chyba ze trzy kilogramy".

Obejrzał uważnie gablotkę. Nie była zamknięta. Książki chroniła gruba, 
szklana tafla, wpuszczona głęboko między górne listwy gablotki. Mógłby 

spróbować, czy się nie da podważyć tafli nożem i ją podnieść. Ale w 

następnej sali byli ludzie, których rozmowę i śmiech słyszał od czasu do 
czasu. Obawiał się, że ktoś z nich może tutaj wejść.

Powrócił do pierwszej sali i zaczął przeglądać książki w czterech gablotkach. 
Zwrócił uwagę na gruby tom w języku rosyjskim: „Mieżdunarodnoje tajnoje 

prawitielstwo". O książce tej opowiadał
mu dawniej znajomy Rosjanin. „Spróbuję i tę zabrać" ― pomyślał Józef.

Zbliżył się do wejścia i uchylił drzwi. Na schodach nikogo nie było. Od 
Niemców przedzielała go druga sala. Wydostał zza pasa browning i włożył 

go do zewnętrznej kieszeni jesionki. Potem wyjął nóż i spróbował 
wprowadzić jego ostrze między listwę gablotki a brzeg szklanej tafli. Nie 

wchodziło tak głęboko, aby można było nim się posłużyć jak dźwignią. 
Obszedł gablotkę dookoła. Znalazł szerszą szparę. Ostrze noża łatwo w niej 

się zagłębiło i po kilku próbach uniósł w górę brzeg ciężkiej tafli. Ujął go 
palcami i przytrzymał, a nóż wziął w zęby. Powoli dźwignął brzeg tafli wyżej.

Wsunął, rękę do gablotki. Wyjął z niej książkę i położył z wierzchu, na 
pochylonym szkle. Rozsunął książki wewnątrz w ten sposób, by nie 

dostrzeżono, że jednej brakuje. Następnie opuścił powoli taflę w dół. Było 
to nawet trudniejsze niż podniesienie jej do góry. Musiał, gdy tafla była tuż 

nad listwą, zsunąć ją po ostrzu noża.
Umieścił książkę za pasem u spodni, zapiął marynarkę i jesionkę i udał się 

do następnej sali. Dostrzegł, że żołnierze wyszli na podest schodów. Został 
sam na wystawie. Nie tracąc czasu znalazł w gablotce najszerszą szparę, 

podważył nożem taflę i uniósł ją do góry. Wziął ze środka księgę, 
porozsuwał inne i opuścił taflę w dół.

Włożył obie księgi pod koszulę, na nagie ciało, ale nie mógł zapiąć spodni. 

Zacisnął dolną, grubszą księgę paskiem i obciągnął marynarkę. Jesionkę 
zostawił rozpiętą, żeby okrywała go luźnie.

Mógłby opuścić wystawę po wyjściu Niemców z gmachu. Ale przypuszczał, 
że będzie lepiej, jeśli podąży za nimi, bo nie zwróci nasiebie uwagi. 

Skierował się na podest. Ze schodów zobaczył żołnierzy idących powoli 
westybulem. Zatrzymali się przy stoliku kasjerki. Jeden z żołnierzy coś do 

niej powiedział. Kobieta, trzymając książkę w ręce, patrzyła na niego i 
nienaturalnie się uśmiechała, bo niemogła zrozumieć jego słów. Józef 

usłyszał znany mu sprośny wyraz,włączony w ordynarną propozycję. 
Kasjerka, nadal uśmiechając się, potakiwała głową. Rozległ się wybuch 

śmiechu pięciu mężczyzn. Józef wyminął tę grupkę i wyszedł z gmachu.
Od razu udał się do Tomasza. Był rad, że nie tracąc wiele czasuzałatwił tę 

sprawę. Gdy wszedł do „Nory", Tomasz spytał:―

Jak ta impreza 

wygląda? Uda się, czy nie?

― 

Już się udała.

― 

Zabrał pan księgę?

― 

Pożyczyłem.

Rozpiął ubranie i wyjął dwie księgi, z których jedna miała format albumu. 

Położył ją na biurku.
― 

Właśnie o nią mi chodziło! ― rzekł Tomasz z zadowoleniem. ― 

I nie tylko mnie... A druga jaka?
― 

Tę rosyjską wziąłem dla siebie. Kiedyś opowiadano mi o niej i 

dlatego mnie zainteresowała.
Tomasz otworzył książkę i przeczytał tytuł.

― 

Wiem i ja o niej. Jest to praca zlecona, „dokład" członka 

carskiej Dumy, Szmakowa. Wykonał ją w związku ze słynną sprawą Bejlisa w
Kijowie. Ta rzecz również mnie interesuje, chociaż dla innych względów. A 

czy nie mógłby pan i tę książkę mi odstąpić?
― 

Po własnej cenie. Tomasz roześmiał się.

― 

Pańskiej ceny nie zapłacę, ale zaproponuję panu taką, która 

powinna pana zainteresować. Zostawię panu na własność hiszpan i nóż. Co?

Ależ panu mogą być potrzebne. ― Panu na pewno są potrzebniejsze. 
Zgoda?

― 

Oczywiście! Dałbym panu wszystko bez żadnego 

wynagrodzenia.

― Wiem. Ale chcę dobitniej wykazać panu swą wdzięczność ― położył na 
biurku kopertę z pieniędzmi. ― Czy panu było trudno zabrać to wszystko z 

wystawy?
― 

Dość łatwo. Bez żadnego ryzyka.

― 

Dziwny z pana człowiek! Wszystko u pana łatwe!

― 

Nie lubię blagować. ― A jak z Grzmotem?

― 

Powinien być zadowolony.

― 

I jest zadowolony. W trzy tygodnie wykonano trzy wyroki 

śmierci.
― 

Pierwszy był dobry. Koronkowa robota. Ale dwa następne 

mogli i durnie wykonać. Jeden w powiecie, kilkanaście kilometrów od 
Wilna. A drugi tutaj, wieczorem, w ciemnym zaułku. Po prostu zdmuchnięto

pijanego.
― 

Grzmot obawia się, że pan porzuci egzekutywę.

― 

Porzucę, ale nie teraz. Chcę ją chociaż trochę zorganizować i 

zrobić zdolną do samodzielnej pracy. Potem wyjaśnię wszystko Grzmotowi i
odejdę. W najgorszym wypadku będą mieli wykonanych kilka wyroków 

śmierci, dla ich statystyki.
― 

Czyż ludzie naprawdę są aż tak marni?

― 

Z wykonawców jeden chłopak doskonały. Drugi ujdzie, chociaż 

ociężały. A w sekcji wywiadowczej jest wspaniała dziewczyna, pełna zapału i

dobrych chęci. Poza tym bardzo sprytna i odważna. Druga wywiadowczym 
sceptyczna, ale inteligentna i ambitna. A kierownik sekcji dość dobry, 

chociaż nie jest pomysłowy. Poza tym boi się swych kamratów z sekcji 
wykonawczej. Więc, właściwie, operuję tylko tymi ludźmi. Z innymi czasem 

się spotykam, ale nie korzystam z ich pracy i nawet ich odizolowałem, aby 
mieli mniej materiałów do plotek.

― 

Mimo to robota idzie dobrze.

― 

Dla tego, kto jej nie zna dokładnie. Ale moim zdaniem nie idzie,

lecz czołga się na brzuchu.
― 

A co jest z poprzednim kierownikiem egzekutywy?

― 

Powiesiłem go na kołku. Niech wyschnie. Ale go nie likwiduję. 

Może będzie jeszcze potrzebny.

― 

On i jego kumple są chyba wściekli?

― 

Oczywiście! Puścili plotkę, że się wysługuję Komendzie, bo za 

zasługi celuję na stanowisko ministra sprawiedliwości... gdy Polska będzie 
wolna. Widzi pan, jaki nonsens!

― 

Obawiam się, że stanowisko to już jest obsadzone przez 

Stalina.

― 

Nie rozumiem.

― 

W Moskwie utworzono Związek Patriotów Polskich. Jeden z 

tamtych „patriotów" jest u pana w spisie skazanych na śmierć, za 

współpracę z MGB. Czy pan się domyśla, co znaczy zorganizowanie takiego 
„związku"?

― 

Tak. Jest bardzo podle. Dziwię się, że Stalin tak wcześnie 

pokazał karty, którymi gra.

― Bo gra ze ślepymi. Nie wiem, czy nasi alianci i nasz rząd potrafi wyciągnąć
z tego odpowiednie wnioski.

W trakcie ostatniej rozmowy z Tomaszem zwierzył mu się, że zaczął pić. 
Dawniej pił przy sposobności, albo gdy miał większe zmartwienie. Teraz pił 

wieczorami, po powrocie do domu. Pił sam, żeby przestawić myśli na inny 
tor, by uciec od rzeczywistości ― nie tylko w czasie snu, który nie zawsze 

dawał wypoczynek psychiczny ― lecz i w życiu realnym.
― 

Czy panu to pomaga? ― spytał Tomasz.

― 

Tak.

― 

Ja po wypiciu alkoholu jestem oklapnięty, a nazajutrz czuję się 

chory.
― 

Na mnie alkohol działa dobrze. Mogę wypić dużo bez 

szkodliwych następstw. Nie wpadam we właściwą pijakom gadatliwość, nie 
zatracam kontroli nad sobą. I, właściwie, piję ze wstrętem. Zresztą jakże 

może smakować tani samogon, który cuchnie śledziem albo zepsutym 
jajkiem, a na wargach pozostawia tłusty osad? Ale po wypiciu szklanki 

mocnego samogonu czuję odprężenie nerwowe. Odzyskuję spokój i ta 
podła sytuacja, w którą wszyscy jesteśmy wplątani, wydaje mi się nie 

poniżająca, lecz normalna. Ot, po prostu, tak się życie ułożyło...

― 

Doskonale rozumiem to ― rzekł Tomasz. ― Właśnie jest to 

przyczyna, dla której pije cała Rosja, nawet młodzież, a często i dzieci. W 

krajach szczęśliwych ludzie piją, żeby zapełnić pustkę życia albo się pozbyć 
„tęsknoty kosmicznej". A tutaj, żeby się Wyrwać z aury upodlenia i terroru. 

Ale niech pan nie używa samogonu. Każdy alkohol jest szkodliwy, a 
samogon uważam za truciznę. J

― 

Będę po trochu się truł. Mam organizm wytrzymały, taki, jaki 

ma biezprizornyj, który ocalał jeden z setki. Bo cóż, jestem również 

wychowankiem rewolucji bolszewickiej i jej ofiarą. Tam mnie uczono nędzy 
życia i przyzwyczajano do śmierci...Używanie alkoholu było zabronione 

członkom wszystkich organizacji podziemnych, bo powodowało wiele 
nieoględnych czynów, a nawet wsyp. Ale Tomasz nie tylko nie namawiał 

Józefa, by przestał pić, lecz nawet dał mu dużą bańkę spirytusu. Józef nie 
chciał przyjąć tak drogiego daru. Ale Tomasz powiedział:

― Robię to ze względów egoistycznych. Chcę, by pan, póki musi pić, mniej 
się zatruwał samogonem. Wyczuwam, że w przyszłości będziemy mieli dużo

do zrobienia. Niech pan ma to na uwadze i dba o zdrowie. A spirytus ten nie
jest dla mnie zbyt kosztowny. Zdarzają mi się sposobności kupowania go po 

bardzo niskiej cenie..
Kilka dni później Józef wrócił do domu niedługo przed godziną policyjną. 

Dzień miał szczególnie trudny i przykry. Dorota była nieuchwytna. Często 
zmieniała trasy i nigdzie nie przychodziła regularnie. Śledzenie i 

rozpracowanie jej stało się niemożliwe. Józef przypuszczał, że dowiedziała 
się o przygotowywanym na nią zamachu. Klara zachorowała na ciężką 

grypę, która ogarnęła miasto. Wówczas Aktorka zaczęła śledzić Dorotę, ale 

po kilku dniach się zniechęciła. Kret dawał Józefowi uprzejme, ale mętne 
informacje. Wszędzie były powikłania i trudności. Wreszcie Józef sam się 

zabrał do inwigilowania skazanych. Zabierało mu to całe dnie.
Od rana zaczął padać ciężki śnieg i nawet w śródmieściu trudno było iść 

chodnikami. Boczne ulice okryła gruba warstwa mokrej kaszy, w której 
stopy przechodniów grzęzły jak w wilgotnym piasku. Od dłuższego czasu 

Józef nie miał możności oczyszczenia chodnika na ulicy ani ścieżki od furtki 
do domu. Dzisiaj postanowił, że nazajutrz koniecznie to zrobi.

Gdy wstąpił do swego pokoiku, ogarnęło go ciepło. Helena była już w łóżku. 
Na stoliku paliła się lampka naftowa. Józef się zdziwił, że tak wcześnie 

poszła spać. Nie czytała, jak zazwyczaj to robiła wieczorami, a koc miała 
wysoko podciągnięty. 

― Jak się czujesz? ― spytał, starając się, żeby jego głos brzmiał wesoło.
― Tak sobie...

― 

Masz dziwną twarz, a oczy błyszczą.

― 

Trochę się zaziębiłam. Stałam trzy godziny w kolejce po 

kalosze. Zmarzłam bardzo i nic nie dostałam. Nie wystarczyło. 
Przygotowałam dla ciebie kolację na stoliku. Jeśli chcesz czegoś więcej, weź 

sam.
Na stoliku leżała na talerzu duża pajda chleba i pocięta na plasterki cebula 

zalana octem. W małej miseczce była galareta z wieprzowych nóżek.
― 

A ty jadłaś?

― 

Tak. Jeśli chcesz, odgrzej zupę.

― 

Tego mi wystarczy.

Poszedł do letniego mieszkanka, zdjął z nóg wilgotne trzewiki, wyczyścił je i 

napchał do środka papieru, żeby prędzej wyschły i nie deformowały się. 
Potem umył się, wziął z szafki butelkę zimnej wódki i wrócił do Heleny. 

Nalał, pół szklanki wódki i wypił duszkiem ― jak wodę. Potem zaczął jeść. 
Wkrótce poczuł lekkie działanie alkoholu. Nalał jeszcze pół szklanki i pił 

małymi haustami. Po jakimś czasie odczuł takie działanie wódki, jakie 
najwięcej lubił: lekkie rozproszenie myśli i płynące po ciele ciepło.

Skręcił grubego papierosa z samosiejki i włożył na bose stopy brezentowe 
trepy o drewnianych podeszwach, których zazwyczaj używał przy sprzątaniu

śniegu. Potem wyszedł na dwór, bo nie chciał palić w małym pokoiku, aby 
nie psuć powietrza odorem machorki.

― Włóż kurtkę, bo się zaziębisz! ― powiedziała Helena, gdy zobaczyła, że 
chce wyjść z domu tylko w swetrze.

― 

Nigdy się nie zaziębiam. A po wódce jest mi bardzo ciepło.

Wyszedł z mieszkania. Śnieg padał rzadziej i teraz był suchy. Ale zaraz 

topniał na mokrej, szarej caliźnie terenu. Józef obszedł dom dookoła 
wydeptanym w śniegu zagłębieniem. Potem skierował się w stronę 

składzików na drewno. Stamtąd udał się ścieżką w kierunku parkanu 
oddzielającego ogród od ulicy. W ciszy wieczora usłyszał zbliżające się kroki.

Były lekkie i pośpieszne, ale nierówne. Czasem się zatrzymywały. Józefowi 
się wydało nawet, że słyszy oddech człowieka idącego po drugiej stronie 

wysokiego parkanu. „Kto to może być?! ― pomyślał ze zdziwieniem. ― 
Przecież minęła godzina policyjna!"

Mimo że z ulicy nie mógł być dostrzeżony, osłonił ogień papierosa i poszedł 
cicho wzdłuż parkanu. Usłyszał dźwięk żelaznej klamki i furtka się otwarła. 

Potem zamknięto ją z trzaskiem. W odległości kilkunastu kroków od Józefa 

zamajaczyła w szarej poświacie ciemna sylwetka.
„Nimfą!" ― domyślił się.

Wydało mu się, że kobieta kuleje. Zbliżyła się do studni, oparła dłoń o jej 
brzeg i pochylona coś poprawiała. Józef poszedł cicho naprzód. Usłyszał 

zirytowane: „Psiakrew!"
― 

Kto tak brzydko klnie? ― powiedział niegłośno, aby nie 

przestraszyć Róży.
Ona prędko się wyprostowała.

― 

Ach, to pan! Jakiego mam pecha! Pękł rzemyk u pantofla. 

Ledwie tutaj dobrnęłam. Ciągle nabierałam śniegu do pantofli.

Czy pani nie może sobie kupić na taką pogodę wygodnych bucików albo 
botów?

― Jakbym w takim czymś wyglądała?!
― A jak pani teraz wygląda? Inwalida! Ledwie pani przydreptała do domu. A

czy pani sobie wyobraża, że zgrabnie obuta stopa decyduje o elegancji? ― 
pod wpływem alkoholu mówił tonem drwiącym, prawie złośliwym.

Róża odczuła to i odpowiedziała ironicznie: Co za znawca! Ciekawam, co 
decyduje?

― 

Swobodne, zgrabne ruchy. Kobiety zupełnie się nie orientują w 

gustach mężczyzn. Uważają, że najwięcej ich olśniewa mała nóżka w 

ładnym pantoflu. I mylą się, bo mężczyzn wcale to nie interesuje.
Orientował się dobrze, że zirytuje Nimfę, ale ogarnęła go przekorna chęć 

dania szkoły kobietce, której nawet ciężka aura okupacji i terroru nie 
oduczyła od mizdrzenia się i pustego blichtru. Nie rozumiał tego, że dla Róży

elegancja była wrodzoną potrzebą ― jak dla kwiatu ładny kształt i barwy.

― 

Ciekawy wykład! ― powiedziała prostując się. ― A pana co 

interesuje?

― 

Uda, ich okolice i coś niecoś wyżej oraz z tyłu.

― 

Wydaje mi się, że wchodzimy na śliską drogę! ― rzekła zimno.

― Pani nie jest do tego zdolna.
Róża, mimo zimna, dostała wypieków. Była zaskoczona i oburzona.

― 

Skąd taki, no, powiedzmy, dziwny wniosek?

Józef swobodnym ruchem ramienia wskazał górkę.

― 

Dlaczego dziwny? Jakże pani tam wejdzie? Chyba zdejmie pani 

pantofle i spróbuje na bosaka.

― 

Myślałam o czymś innym.

― 

A ja o tym nie myślałem. Zastanawiałem się, jak pani dopomóc.

A pani stara się pokłócić ze mną. Nic z tego nie wyjdzie.
― 

Pan ze mnie drwi! Bardzo nieładnie!

― 

Broń Boże! Przyszedłem, by pani dopomóc, i dałem praktyczną 

radę. Trochę za szczerze ją skomentowałem, bo pani o to pytała. A ja nie 

lubię kłamać. Ale żadnych kpin nie było. Chce pani, żebym jej dopomógł 
wejść na śliską drogę?

― 

Tak. Ale pan jest niemożliwy. Wykorzystuje pan moją sytuację!

― 

Jeszcze nie. Zastanawiam się nad tym, jak panią odstawić żywą 

i zdrową na górkę. Nie wejdzie pani tam nawet przy mej pomocy. Chyba bez
pantofli. Ale narazi to panią na zapalenie płuc i przedwczesną śmierć albo, 

co gorsza, na katar i czerwony nos. Nie będzie to estetyczne. Więc są dwa 
sposoby do pokonania przeszkody. Pierwszy. Pójdę do domu, zrobię alarm i 

przyniosę dla pani buciki panny Jadwigi albo mojej przyjaciółki. Drugi. 

Wezmę panią na barana i zaniosę na górkę. Proszę wybierać.
― 

Wolę już na barana, bo co tam pomyślą? Ale pan się zmęczy.

― Będziemy robić przystanki i zastanawiać się nad zainteresowaniami 
mężczyzn.

― 

Niech mnie pan nie dręczy!

― 

Dobrze. Proszę wsiadać jak na konia i naśladować dzielną 

amazonkę. No, już, hop!
Przytrzymując Różę pod kolana poszedł powoli na górę. Pozostawiał z boku 

ścieżkę, która była bardzo śliska, i brnął przez głęboki śnieg. Róża trzymała 
się go prawym ramieniem, bo w lewej ręce zaciskała pantofelek. Dość 

prędko się znaleźli przed wejściem do domku. Ostrożnie postawił Różę obok
drzwi.

― 

Jestem panu naprawdę bardzo wdzięczna! ― powiedziała. ―I 

przepraszam, że jestem tak niedołężna. Ale proszę nie mówić o tym 

wszystkim Jadwidze, bo będzie ze mnie kpiła.
― 

Dobrze. Ścisła tajemnica. Niech pani idzie do domu pierwsza, 

bo chcę dopalić papierosa. Zgasł mi w trakcie transportowania pani na 
górkę. Dobranoc!

― 

Dobranoc! Jeszcze raz dziękuję. I... chciałam powiedzieć... pan 

jest bardzo... oryginalny...

― 

W zupełności z panią się zgadzam. Ale i pani jest oryginalna.

Wypalił papierosa i powrócił cicho do swego pokoju. Gdy przechodził 

ciemną kuchnię, posłyszał zza drzwi, prowadzących do dwóch pokojów 
panny Jadwigi, stłumiony odległością głos Róży.

„Pewnie Nimfa opowiada o swych przygodach i podbojach miłosnych" ― 

pomyślał.
W jego pokoiku było zupełnie cicho. Helena leżała nieruchomo. Twarz miała

obróconą do ściany a oczy przymknięte. Pomyślał, że śpi i bardzo cicho 
ustawił łóżko składane. Potem rozebrał się przy drzwiach, bo tylko tam 

zostało trochę wolnego miejsca, i też położył się: Zgasił lampkę i odsunął 
firankę na okienku. Miał je w zasięgu wzroku i po jakimś czasie zaczął 

odróżniać niewyraźny prostokąt światła, podzielony krzyżem ramy na cztery
części.

W pokoju, w domu i okolicy panowała zupełna cisza. Józef ogrzał się w 
łóżku i żeby nie myśleć o sprawach egzekutywy, które go dręczyły i od 

których uciekał w zamroczenie alkoholowe, zaczął przypominać sobie Różę. 
„Ciekaw jestem, czy broniłaby się, gdybym do niej się zabrał jak do 

kobiety?" Myśl ta przyszła mu do głowy poprzednio podczas rozmowy przy 
studni. Może spróbowałby ją zrealizować, ale obawiał się, że Róża się 

zwierzy pannie Jadwidze z ataku na jej cnotę. „W sobotę pójdę do Buby ― 
postanowił. ― Najlepsze lekarstwo na takie zachcianki".

Zawsze spał bardzo czujnie, a gdy się obudził, prędko i łatwo się wyzwalał z 
bezwładu i był zupełnie przytomny. Tej nocy obudził go cichy głos Heleny:

― 

Jóźku, zapal lampkę...

― 

Co się stało? ― usiadł na łóżku i zaczął szukać zapalniczki na 

stoliku.
― 

Niedobrze mi... I strach ogarnia... Przepraszam, że przerwałam 

ci sen, ale nie mogłam zapalić lampki...
Nikły płomyk wnet rozjaśnił pokój. Józef dostrzegł, że Helena ma na czole 

drobne krople potu.

― 

Tyś chora! ― powiedział.

― 

Tak. Krwotok.

― 

Dlaczego? Co się stało?

― 

No, wiesz, w związku z ciążą. Będę miała poronienie. Pewnie 

odnowiły się dawne, zabliźnione rany... po tamtym zabiegu.,, po operacji...
― 

Kiedy to się zaczęło?

― 

Niedługo po tym, jak wróciłam z kolejki po kalosze. Bardzo tam

zmarzłam. Położyłam się i myślałam, że to minie. Modliłam się do Jezusa 

Miłosierdzia. ― Wskazała dłonią na małą, kolorową reprodukcję znanego w 
Wilnie świętego obrazu.

― 

Co teraz robić?

― 

Nie wiem.

― 

Czy duży krwotok?

― 

Nie. Ale nie zatrzyma się.

― 

Może zawołać doktora?

― 

W pobliżu nie ma. Trzeba ginekologa. I nocą nie wolno chodzić.

― 

Obudzę pannę Jadwigę. Nimfa ma nocną przepustkę. Na 

pewno nam pomoże.

― 

Nie, nie... Która godzina? .

― 

Zaraz czwarta.

― 

Będziemy czekać do rana.

― 

Ale upływ krwi...

― 

To nic... Kobieta może dużo krwi stracić... Gdybyś mógł 

przynieść mi śniegu... Zrobię zimny okład...

Józef złożył łóżko i ubrał się. Wiedział, że tej nocy nie będzie już spał. Potem

wyszedł na dwór i nabrał do miednicy czystego śniegu. Gdy pomagał 
Helenie w robieniu okładu, zobaczył, że wsunięte pod łóżko wiadro na 

brudy jest pełne okrwawionych strzępów płótna, ligniny i waty.
O siódmej rano wyszedł na miasto. Sklepy i apteki były jeszcze

zamknięte, ale na ulicach zaczynał się ruch. Ludzie szli do pracy, dozorcy 
domów czyścili chodniki. Zastanawiał się, do kogo pójść, aby się dowiedzieć 

adresu ginekologa. Przypomniał mu się Antoni. Zaraz pośpiesznie skierował 
się do niego. Zastał przyjaciela przy śniadaniu i opowiedział mu o swym 

kłopocie.
― 

Ty nie śpiesz się i nie przejmuj się bardzo ― rzekł Antoni. ― 

Takie krwotoki nie są niebezpieczne. Zaraz napiszę ci kartkę do znajomego 
ginekologa. Bardzo miły człowiek i dobry Polak. Na pewno załatwi wszystko 

jak najlepiej. A ty tymczasem zjedz u mnie śniadanie.
― 

Nie mogę.

― 

Napij się chociaż herbaty.

Niebawem Józef zadzwonił do frontowych drzwi na piętrze dużej kamienicy 

w śródmieściu. Otworzyła mu starsza kobieta, służąca lekarza.
― Doktor teraz nikogo nie przyjmuje ― powiedziała.

― 

Wiem. Ale jest to sprawa specjalna. Proszę mu doręczyć ten 

list.

Służąca wprowadziła Józefa do poczekalni i odeszła. Wkrótce do Józefa 
zajrzał wysoki mężczyzna lat około pięćdziesięciu.

― 

Przepraszam, że nie mogę zaraz się zająć pańską sprawą, bo 

dopiero co wstałem. Ale chcę wiedzieć, o co idzie, bo pan Antoni napisał do 

mnie, że sprawa jest bardzo pilna. Proszę usiąść i krótko opowiedzieć.

― 

Moja narzeczona, która była w czwartym miesiącu ciąży, 

dostała wczoraj pod wieczór krwotoku. Trwał przez całą noc. Robiliśmy 

zimne okłady na brzuch, ale to nie pomogło...
― 

Czy była jakaś próba spędzenia płodu, nieudany zabieg? Proszę

mówić szczerze, bo chcę się zorientować, jak będę mógł dopomóc i co 
trzeba wziąć z sobą.

― 

Ależ nie. Chciała mieć dziecko. Marzyła o nim jako o 

„rehabilitacji".

― 

To znaczy, że poprzednio było jakieś nieszczęście ― 

wywnioskował lekarz.

― 

Tak.

Józef opowiedział o dawnym, nieudanym zabiegu akuszerki,

o wynikłej z tego chorobie i operacji, i o wczorajszym zaziębieniu Heleny, po
którym nastąpił krwotok.

― 

Zaraz tam pojedziemy ― rzekł lekarz. ― Już się orientuję w tej 

sprawie. Proszę zaczekać, a ja się ogolę, umyję i zjem małe śniadanko. 

Proszę się nie denerwować. Wszystko będzie dobrze.
Po jakimś czasie Józef i lekarz, który wziął małą walizeczkę, jechali sankami 

w kierunku przedmieścia. Gdy się zatrzymali naprzeciw furtki, Józef poprosił
dorożkarza, aby zaczekał. Potem poprowadził lekarza na górkę.

― 

Jestem za tęgi na taką alpinistykę! ― rzekł ginekolog, ostrożnie

idąc po śliskiej, pochyłej ścieżce.

― 

Nie miałem czasu na uprzątnięcie śniegu.

Gdy wstąpili do kuchenki, zobaczyli Jadwigę i Różę, które były zdumione tak

wczesną wizytą, ale o nic nie pytały.

Proszę tutaj! ― rzekł Józef, otwierając drzwi do swego pokoiku.
― 

Dzień dobry pani! ― powiedział lekarz, gdy zobaczył Helenę. ―

Zdaje mi się, że dobrze panią znam.
― 

Tak... ― odpowiedziała, usiłując usiąść.

― 

Niech pani leży. Wiem już trochę o pani chorobie i o jej 

przyczynie ― wziął rękę Heleny, żeby zbadać jej puls.

― 

Panie doktorze! ― rzekła Helena. ― Nie chcę, żeby moja 

rodzina o tym wiedziała. To, co dawniej zaszło, było z tego powodu że 

chciałam ukryć swą ciążę...
― 

Uszanuję pani wolę. Potraktuję to jako tajemnicę. Ale będę 

musiał skierować panią do szpitala.
Wkrótce Józef wyniósł Helenę z domu i umieścił ją w sankach. Lekarz usiadł 

obok niej.
― 

Odwiozę ją do szpitala Świętego Jakuba ― powiedział. ― Pan 

może nie jechać z nami, bo w sankach nie ma miejsca.
― 

Kiedy będzie można ją zobaczyć?

― 

Dzisiaj nie. Ale dowiedzieć się można wieczorem, około godziny

szóstej. Lecz... nie jesteście małżeństwem. Byłoby więc lepiej, żeby przyszła 

któraś z tamtych pań, jako jej znajoma czy przyjaciółka. Pan rozumie, o co 
chodzi?

― 

Tak. Ale będę niespokojny.

― 

Niebezpieczeństwa nie ma. Zabieg nie jest trudny, ale musi być

wykonany niezadługo. Mam w szpitalu znajomego lekarza, Litwina, i 
poproszę go o zajęcie się chorą, którą znam od dawna. Wszystko będzie 

dobrze.

Józef chciał dać lekarzowi zwitek banknotów, który przygotował, gdy 
opuścił pokój w trakcie badania Heleny przez doktora. Ale ten nie przyjął 

pieniędzy.
― 

Daj pan spokój ― powiedział. ―Widzę, jaka u was jest 

sytuacja. Zgadzam się tylko, aby pan zapłacił dorożkarzowi.
* *

Gdy dorożka odjechała, poczuł spokój. Zrozumiał, że lekarz odniósł się 
bardzo życzliwie do swej dawnej pacjentki i że stan zdrowia Heleny nie jest 

groźny.
Nie chciał wracać do mieszkania. Usiadł obok studni na pieńku do stawiania 

wiader i skręcił papierosa. Dawno nie palił i z przyjemnością zaciągnął się 
ostrym dymem machorki. Zaczął zastanawiać się nad swym współżyciem z 

Heleną i swym uczuciem do niej. „Kim ona dla mnie jest?... Pospolitą 
kochanką nie jest... Łączyły nas jednak i stosunki fizyczne, lecz bez 

namiętności, jakby przypadkowe... Ale naprawdę ogromnie jej żałuję i 
niepokoję się o jej los... Chciałbym, żeby znalazła szczęście w życiu, żeby 

kogoś pokochała... jakoś się urządziła w dobrej aurze, wśród szlachetnych 
ludzi... żeby się zabliźniła rana, którą jej zadał Narcyz... Właściwie jestem do 

niej tak przywiązany, jakby była moją córką... I gdyby nie różnica płci, 
bylibyśmy chyba najlepszymi przyjaciółmi". Myśli te płynęły wraz z dymem 

tytoniowym i znikały, pozostawiając smutek.
Starał się przypomnieć sobie, co ma dzisiaj pilnego do załatwienia. Na 

szczęście ważnych spraw w ciągu dnia nie było. Natomiast o godzinie pół do
szóstej wieczorem musiał wstąpić do Andrzeja.

Słońce ukazało się zza chmur. Dzień od rana był cieplejszy, prawie 

wiosenny. W powietrzu niespokojnie krążyły wrony. Ciężko opadały na 
gałęzie sosen i hałaśliwie się naradzały nad swymi sprawami.

Wstał i obejrzał wszystko dookoła. Ścieżka pod górkę była okryta grubą 
warstwą lodu: Po bokach leżały zaspy szarego, wilgotnego, śniegu. Obok 

studni utworzyła się ślizgawka.
„Muszę dzisiaj oczyścić to ― pomyślał. ― Inaczej zrobi się bagno nie do 

przebycia!"
Dopalił papierosa i poszedł do sionki. Wyniósł stamtąd ciężki łom, żelazną 

łopatę i drugą drewnianą, z okutymi blachą brzegami. Zdjął marynarkę, 
położył ją na ławeczce pod oknem i zabrał się do rozbijania i podważania 

łomem zleżałych warstw śniegu i lodu. Potem odrzucał je na boki, żeby tam 
topniały. Posuwał się powoli od drzwi w kierunku spadzistej górki. Robota 

sprawiała mu ulgę, bo się odrywał myślami od przykrej rzeczywistości.
Około godziny jedenastej, gdy był już w połowie górki, usłyszał głos Jadwigi, 

która szła ku niemu po oczyszczonej z lodu ścieżce.
― 

Panie Józefie! ― powiedziała. ― Zrobiłam dla pana dobre 

śniadanie.
― 

Bardzo dziękuję! Ale poradziłbym sobie sam.

― 

Wiem dobrze, jak pan sobie radzi. W ogóle nie dba pan o 

jedzenie. A teraz został pan sierotą. Proszę iść. Bardzo się cieszę, że oczyści 

pan ścieżkę. Wczoraj nie mogłam wgrzebać się na górkę. Poszłam dookoła 
po śniegu. A najgorzej z noszeniem wody. Do studni nie można się zbliżyć.

― 

Dzisiaj wszystko uporządkuję. Dawno chciałem to zrobić, ale 

nie miałem czasu.

W kuchni było już przygotowane śniadanie. Józef umył ręce i zabrał się do 

jedzenia. Panna Jadwiga usiadła z drugiej strony szafki i piła kawę zbożową.
Ja tylko towarzyszę panu i pilnuję, żeby pan nic nie zostawił. Trzeba mieć 

siły na taką robotę. Obiad też dla pana zrobię.
― 

A czy nie mogłaby pani odwiedzić Heleny?

― 

Kiedy?

― 

Lekarz powiedział, że można o szóstej. Umieścił ją w szpitalu 

Świętego Jakuba.
― 

Teraz albo w południe mogłabym tam pójść, ale nie 

wieczorem. Na piątą pójdę do ciotki na Sołtaniszki. Jest ona staruszką słabą 
i niedołężną. Pomagam jej od czasu do czasu. Ma własny domek, trochę 

większy jak ten. Teraz zachorowała i leży w łóżku.
Więc zrobię wszystko tutaj, a potem pójdę do niej. Ale przecież Róża może 

to załatwić. Nic nie robi, wyleguje się po dwanaście godzin w łóżku i tylko 
amory jej w głowie. Niech się trochę pofatyguje. Zresztą powinna to zrobić, 

bo z nudów ciągle wizytki pannie Helenie składała i zawracała jej głowę 
swym paplaniem o fasonach, strojach, podróżach...

― 

Przykro mi ją prosić.

― 

Ależ będzie zachwycona! ― spojrzała na drzwi do swego 

pokoju i powiedziała ciszej: ― Ona przecież bzika dostała na pańskim 
punkcie. Już i panna Hela o tym wie. A wczoraj przyszła z wypiekami na 

buzi. Powiedziała, że spotkała pana i że pan jej pomógł wejść na śliską 
górkę.

― 

Wejść? ― uśmiechnął się Józef.

― 

Tak powiedziała. Zachwycała się pańską uprzejmością.

Józef pomyślał, że nie wykazał zbyt dużej uprzejmości dla

Róży.
― 

... Załatwimy tę sprawę razem ― dodała Jadwiga. Otworzyła 

pierwsze drzwi i zawołała głośno: ― Różyczko! Chodź tutaj, aniołku! Jest 
pilna sprawa!

 Za parę minut do kuchni weszła Róża. Była w ciepłym szlafroku i w 
filcowych pantoflach na bosych stopach. Kiedy zobaczyła Józefa, chciała się 

cofnąć, ale Jadwiga zawołała:
― Chodź, chodź, chodź! Pokaż się, jak wyglądasz!

― 

Ale nie jestem ubrana!

― 

Wystarczy. Nawet za dużo.

Jadwiga podsunęła nogą taboret.
― 

Klapnij się, kochanie! ― powiedziała. ― Zakryj lepiej kolanka, 

by nie kusić pana Józefa, i posłuchaj, co ci powiem. Otóż pan Józef 
zmęczony, głodny, niewyspany, zdenerwowany, nieogolony... Rozumiesz?...

― 

Ale co? ― Róża patrzyła ze zdziwieniem to na Jadwigę, to na 

Józefa.

― 

Słuchaj dalej! Ale z początku wyjrzyj oknem... Widzisz!... Na 

ścieżce nie ma śniegu...

 ― Rzeczywiście...
― 

Otóż pan Józef od rana zabrał się do tej potwornej roboty.

Ledwie go oderwałam, by chociaż zjadł śniadanie. Mówił, że musi 
uporządkować ścieżkę, żebyś ty, kiedy pójdziesz do miasta, nie pośliznęła 

się i nie stłukła sobie pewnego miejsca. Byłoby to tragiczne! Widzisz, jak o 
ciebie dba?

― 

Jestem panu bardzo wdzięczna! ― wzruszyła się Róża.

― 

Trzeba tę wdzięczność okazać.

― 

Bardzo chętnie... Ale jak?

― 

Och, jaka ty naiwna! Nie wiesz, jak, piękna kobieta może się 

wywdzięczyć mężczyźnie?!

Róża, zapłoniona, wstała.
― 

Ty ze mnie drwisz!

― 

Ależ nie! Obrażasz się, że nazwałam cię piękną? Przecież jesteś 

piękna! Prawda, panie Józefie?... Siadaj, nastaw uszu i słuchaj! Dzisiaj 

jestem zajęta i nie mogę dopomóc panu Józefowi. A ty wolna, znudzona, 
marzec ci szumi w głowie. Łazisz gdzieś razem z kotami po nocach i szukasz 

przygód...
― 

Wcale...

― 

Daj mi skończyć! Panie Józefie! Nigdy nie mogę z nią dojść do 

słowa!

― 

To ty...

― 

... Otóż uważam, że dzisiaj wieczorem, na godzinę szóstą,, 

mogłabyś pójść do szpitala i odwiedzić pannę Helenę. Powiesz, że jesteś jej 
kuzynką. Zresztą jest to święta prawda, bo wszyscyśmy w jakiś sposób 

spokrewnieni.
Z największą przyjemnością załatwię to! Ja jej kwiatków zaniosę. Może 

jeszcze coś?...
― 

Kwiatów nie trzeba, bo są szalenie drogie ― rzekł Józef. ― Ale 

jeśli pani ją odwiedzi i dowie się, jaki jest jej stan zdrowia, cze. go 
potrzebuje, będę bardzo pani wdzięczny. Ja dzisiaj o szóstej nie będę miał 

czasu. Poza tym, jak pani wie, nie jestem jej mężem ani krewnym. Lepiej 

więc, żeby ją kobieta odwiedziła.
― 

Bardzo chętnie. Mogę i teraz pójść, i wieczorem. ― Tylko 

wieczorem. Lekarz powiedział, że o szóstej.
― 

Ot, widzisz― rzekła Jadwiga ― pan Józef nie wymaga od ciebie

dużych dowodów wdzięczności.
― 

Sprawi mi to prawdziwą przyjemność.

― 

I będzie wstępem do okazania właściwej wdzięczności. Bo ta 

ścieżka okropna!

Do godziny trzeciej Józef skończył najtrudniejszą robotę. Jadwiga zgotowała
dobry obiad, który jedli w pierwszym pokoju jej mieszkania. Róża usiadła do

stołu ładnie wystrojona: Miała przypiętą do bluzki broszkę z szafirami a na 
palcu lewej dłoni pierścionek z rozetką z drobnych brylantów. W powietrzu 

było czuć lekki zapach jej perfum. Przy wejściu Róży panna Jadwiga zrobiła 
oko do Józefa i pokiwała znacząco głową. Ale w trakcie obiadu nie wysilała 

się na dwuznaczne rozmowy. Może chciała dać wytchnąć Róży, z której 
zazwyczaj pokpiwała.

Po obiedzie Józef i Jadwiga udali się razem do miasta. Róża obiecała, że 
wyjdzie z domu o pół do szóstej. Po drodze Jadwiga powiedziała do Józefa:

― Róża jest bardzo sympatyczna. Ma pstro w głowie, bo żyła w dobrobycie i
była rozpieszczona przez rodziców i bandę wielbicieli. Ale ma czułe serce i 

jest bardzo dobra. Nie jest, jakby się zdawało, rozwydrzona. Z jej romansów
zazwyczaj nic nie wychodziło, bo się kończyły kłótnią. Wiem o tym od jej 

serdecznej przyjaciółki, której Róża ze wszystkiego się zwierzała. Sama też 
znam ją dość dobrze. A czy ona panu się podoba? Proszę mówić szczerze.

―Tak. Jest bardzo interesująca. Ale rzeczywiście ma coś w swym 

charakterze, co mnie prowokuje do kłótni z nią.
― Otóż pan jej się podoba. Ma więc sposobność do ciekawego romansu. 

Naprawdę ciekawego, bo zdradzę panu, że Róża jest pięknie zbudowana i 
ma ognisty temperament. Ale z nią nie trzeba za dużo flirtować ani 

wchodzić w dyskusje, tylko trzeba się brać od razu do rzeczy.
― 

Namawia mnie pani do grzechu.

― 

Chcę, żeby ona się uspokoiła i odjechała zadowolona. A panna 

Helena, wiem dobrze o tym, nie jest zazdrosna. Może nawet by była 

zadowolona, że nie ogranicza pańskiej swobody do wyżycia się.
Rozstali się na ulicy Arsenalskiej. Józef poszedł do Andrzeja. Przypuszczał, że

będzie na niego czekać. Ale zastał go w domu. Siedział za stołem 
zawalonym litewskimi pismami i maszynopisami. Robił notatki w brulionie. 

Ucieszył się przyjściem Józefa i powiedział:―

Obawiałem się, że 

pan się spóźni, albo dzisiaj nie przyjdzie..

― 

Uprzedziłbym.

― 

Proszę usiąść. Omówimy bardzo pilną sprawę. Grzmot 

przyjdzie, prawdopodobnie około pół do szóstej. Postaram się opowiedzieć 
panu tę historię przedtem... Przede wszystkim przekonałem się, i to nie raz, 

że tajne sprawy naszej Organizacji przesączają się na zewnątrz. To, co panu 
opowiem, będzie jeszcze jednym dowodem... Przed kilku dniami zwrócił się 

do mnie, za pośrednictwem wspólnego znajomego, pewien publicysta. Że 
potrafił do mnie dotrzeć i że chciał mej pomocy w tej sprawie, świadczy o 

tym, że nie jestem dobrze zakonspirowany i że o pracy mojej, bardzo 
poufnej, wie niepotrzebnie za wielu ludzi. Poza tym jego zwrócenie się do 

mnie jest dowodem, iż wie o mojej dobrej pozycji w Podziemiu i łączności z 

górą. A przecież, ze względu na moją pracę u Litwinów, powinienem być 
ściśle zakonspirowany. Świadczy to, co najmniej, o dezorganizacji w 

Organizacji.
― 

I o tym, że pan jest zdekonspirowany.

― 

Oczywiście! Ale przejdę do sprawy aktualnej. Otóż publicysta 

ów się dowiedział, że jest skazany przez sąd specjalny AK na karę śmierci.

― 

Jeśli był skazany dawnej, powinien być w moim spisie. Jak 

nazwisko?

― 

Jaśkiewicz Jan.

― 

Jest. Rozpoznany dokładnie. Mieszka niedaleko Wilna w małym

domku. Jest z nim narzeczona czy żona. Pracuje jako furman
przy zwózce drzewa. Ale on jest w liczbie tych, na których wykonanie 

wyroku nie jest pilne. Mam wyraźnie to zaznaczone.
― 

Natomiast ja otrzymałem wiadomość, że Drobny już zamierza 

wykonać na nim wyrok śmierci.
― 

Aha! Rozumiem. Zabolało go, a może i jego kumpli, że bez nich 

zorganizowano kilka zamachów. Chcą pokazać, że potrafią działać bez 
niańki. Ale wybrali takiego typa, którego można zlikwidować bez żadnego 

ryzyka, nawet w lesie.
― 

Oczywiście! W tej właśnie sprawie Jaśkiewicz przysłał list do 

mnie wraz z listem otwartym do Komendy AK, który, rzecz jasna, 
potraktujemy jako tajny. Dołączył też swoje duże wypracowanie polityczne. 

Wykazuje ono jego stosunek do okupacji Polski i jego poglądy na wszelkie 
związane z tym sprawy. Już przeczytałem to i dam panu dla zapoznania się. 

Idzie mi o to, by pan również wyrobił sobie własną opinię o tej sprawie. 

Niech pan weźmie to do domu, bo rzecz duża. Ale proszę mi zwrócić za kilka
dni. A jego list otwarty proszę przeczytać teraz. ― Podał Józefowi ćwiartkę 

papieru wypełnioną maszynowym pismem.
Jaśkiewicz pisał, że nie był i nie jest wrogiem Polski ani Polaków i że nie 

popierał okupantów. Nic nigdzie nie opublikował bez swego podpisu, a to, 
co opublikował, nie mogło nikomu zaszkodzić. Nie ciągnął z tego wcale 

dużych zysków, lecz żył biednie, a obecnie jest w ciężkiej sytuacji 
materialnej. W związku z krzywdzącym go wyrokiem nie zamierza się 

ukrywać ani oddawać pod ochronę władz niemieckich... List był spokojny, 
wyrażał szacunek dla pracy AK, ale protestował przeciw wyrokowi.

― 

Ta sprawa mi się nie podoba! ― powiedział Józef. ― Trzeba z 

tym coś zrobić.

― Właśnie chcę, żebyśmy ją wspólnie z Grzmotem omówili... ― spojrzał na 
zegarek a potem na dziedziniec. ― Zdaje mi się, że idzie. On zawsze 

punktualny. Odbywa swoje „kursy" według licznika. Otworzę mu drzwi.
Wyszedł z pokoju. Niezadługo wrócił z Grzmotem, który ciężko opadł na 

krzesło, westchnął i zwiesił ramiona.
― 

Sił już nie mam! To nie na mój wiek i zdrowie! ― powiedział. 

Potem zwrócił się do Józefa: ― Pan wie, o co idzie koledze Andrzejowi?
Józef uśmiechnął się. Podobało mu się, że Grzmot nigdy nie nazywał go 

kolegą. Tworzyło to dystans między nimi.
Wiem ― odparł. ― Sprawa bardzo ciekawa.

― 

Ale przykra, bo rzuca cień na prawomocny wyrok sądu 

specjalnego. Taka prawomocność wymaga u nas skomplikowanej procedury

i w nią są zaangażowane grube ryby. Trzeba więc potraktować tę sprawę 

subtelnie i ostrożnie. Trzeba pamiętać, że wyrok jest wydany na podstawie 
ważnych materiałów, dowodów, zeznań świadków. W sądzie specjalnym 

rozważają je prawnicy. Nie występują tam świadkowie, ale jest prokurator i 
jest obrońca.

 ― Zgadzam się, że sprawa jest przykra ― rzekł Andrzej. ― Ale idzie o życie 
człowieka. Nie możemy więc się wahać przed zadraśnięciem czyjejś ambicji 

albo autorytetu. Sąd specjalny wydaje wyroki na podstawie 
przedstawionych mu materiałów. Ale czy jest absolutna pewność, że 

materiały były bezstronne i właściwie skomentowane? Oskarżony nie miał 
możności, się bronić, a gdy się dowiedział o wyroku, protestuje! To dużo 

znaczy i nie może być zlekceważone!
― 

Ale sprawa jego jest prosta i jasna! ― powiedział chmurząc 

czoło Grzmot. ― Jest zupełnie podobna do sprawy zlikwidowanego 
niedawno redaktora Kancerewicza.

― 

A czy kolega się zgadza, byśmy mówili zupełnie szczerze?

― Nie tylko się zgadzam, ale proszę o to. Uprzedzam jednak,

że mam mało czasu.
― 

Dobrze. Idzie mi o to, by nie popełniono omyłki sądowej, żeby 

nie zlikwidowano człowieka, który nie tylko nie jest dla naszej sprawy 
szkodliwy, lecz może być i pożyteczny. Zgładzenia Jaśkiewicza mogą pragnąć

bolszewicy i ich agenci, bo jest przeciwnikiem komunistów. Może chcieć 
tego również ktokolwiek z jego osobistych wrogów. Już trafiłem na pewne 

podejrzane ślady w tej sprawie. Ale o tym nie będę mówił, bo są to tylko 
wątki, poszlaki i przypuszczenia. Mnie idzie o to, że sprawa Jaśkiewicza nie 

ma wcale analogii ze sprawą redaktora Kancerewicza.

― Obaj byli redaktorami gadzinówki.
― 

Jaśkiewicz był redaktorem w okresie okupacji litewskiej. Ale co 

robił jako redaktor jedynego polskiego pisma? Występował przeciw 
prześladowaniom Polaków przez nacjonalistów litewskich. Jest to przecież 

zasługa! Natomiast Kancerewicz działał zdecydowanie jako agent litewski i 
zachwalał system polityczny nazistów.

― 

Jaśkiewicz publikował artykuły i w „Gońcu", właśnie u 

Kancerewicza.

― 

Opublikował kilka artykułów, podpisanych przez niego i wcale 

nam nie szkodzących.

― 

Ale sam fakt! Drukowanie w piśmie wroga jest uznawaniem go 

i popieraniem!

― 

W takim razie i profesor P. i jego żona, drukujący od czasu do 

czasu artykuły na tematy naukowe i regionalne, popełniają podobną 

zbrodnię! Ale nie zaszkodzili oni ani narodowi polskiemu, ani 
poszczególnym osobom. Dlaczego w podobnych okolicznościach 

Jaśkiewicza skazano na śmierć? Jego list otwarty kolega czytał. Jego poglądy
polityczne są w tym opracowaniu. Nie są one ani nazistowskie, ani 

antypolskie.
― 

Sądzi więc kolega, że materiały, na których podstawie 

Jaśkiewicza skazano na śmierć, nie są dostateczne?
― 

Jestem tego pewien, ale się obawiam czegoś gorszego. 

Obawiam się nawet, czy w naszych szeregach nie ma ludzi, którzy sprytnie 
wykorzystują sposobności do załatwienia osobistych porachunków. Mogą 

być wśród nas nawet wtyczki komunistyczne.

― 

Skazano na śmierć i kilku sługusów bolszewickich.

― 

Którzy są nieosiągalni ― wtrącił Józef.

― 

A pan co myśli o tej sprawie? ― zwrócił się do niego Grzmot.

― 

Jaśkiewicz żywy jest dla nas zupełnie nieszkodliwy. Nie był i nie 

jest konfidentem gestapo. Nikogo nie wsypał. Odwołanie się jego do nas 
jest symptomatyczne. Jeśli go zlikwidujemy, stracimy sposobność 

wyjaśnienia tej sprawy, która może być bardzo ciekawa. Otóż Jaśkiewicz 
żywy nie może nam szkodzić. W czasach normalnych może być postawiony 

przed sąd zwykły i sprawa zostanie wyjaśniona. Ale trup nie będzie mógł ani
się bronić, ani oskarżać. Dlatego zlikwidowanie go teraz byłoby 

niekorzystne, a nawet, przepraszam, po prostu głupie.
― 

A może byłoby poparciem zbrodniarzy ― wtrącił Andrzej. ― 

Powiedziałem, że sprawę tę badam i już mam pewne poszlaki. Może mi się 
uda rozwikłać ją całkowicie.

Grzmot spojrzał na zegarek.
― 

Dobrze ― rzekł. ― W tej sprawie naradzę się z ludźmi z 

Komendy. Trzeba będzie wstrzymać wykonanie wyroku i przekazać sprawę 
do ponownego rozpatrzenia.

― 

Ale wyrok może być wykonany ― rzekł Andrzej. ― 

Otrzymałem informacje, że Drobny się pali do tej sprawy, bo jest łatwa. 

Dlatego naradzałem się nad tym z panem Kondorem.
Grzmot zwrócił się do Józefa:―

Proszę zawiadomić Drobnego, że 

wyrok na Jaśkiewicza został wstrzymany.
― 

Jeśli oni raptem zabrali się do tego, chciałbym mieć odwołanie 

wyroku na piśmie.

― 

Jest to skomplikowana procedura i zabrałaby wiele czasu. 

Sprawa musi być rozważana na odprawie. Ale jest proste wyjście. Niech pan

w wypadku sprzeciwu ze strony Drobnego przejmie ostatecznie 
egzekutywę. Już uważamy pana za jej kierownika, ale pan tego nie chce.

― Nie jestem członkiem AK, bo nie złożyłem przysięgi i nie mogę tego 
uczynić. Wyjaśniłem panu, dlaczego.

― 

Ale pracuje pan dobrowolnie dla AK. Spełnia pan nasze 

rozkazy. Ufamy panu zupełnie. Może więc pan objąć na pewien czas 

właściwe kierownictwo egzekutywy... formalnie. Gdy pan zechce odejść, nie
będziemy pana trzymali. Ale obecnie jest to najprostsze załatwienie tej 

sprawy. Jutro zawiadomimy Drobnego przez Bronkę, że pan jest 
kierownikiem egzekutywy. A dzisiaj proszę go poinformować, że wyrok na 

Jaśkiewicza jest wstrzymany. Jest to po prostu mój rozkaz.
― Czy mogę w razie potrzeby zakomunikować mu, że od jutra obejmę 

kierownictwo egzekutywy? Znam tego typa. Jest złośliwy i zawistny. Może 
się uprzeć przy formalnym załatwieniu sprawy.

― 

Proszę załatwić to jak najlepiej. Już muszę iść. A do kolegi ― 

Grzmot zwrócił się do Andrzeja ― przyjdę jutro w porze obiadowej. 

Pomówimy więcej. Przypuszczam, że będę miał ważne wiadomości.
Po odejściu Grzmota Andrzej powiedział: ― Niech pan weźmie z sionki 

rower. Chodzi o to, aby pan nie tracił dużo czasu na daleką drogę. Drobny 
mieszka gdzieś na krańcu miasta?

― Blisko Zakrętu.
― 

Kawał drogi. A gdy pan załatwi sprawę, proszę rower zwrócić. 

Jeśli nie będzie mnie w domu, zostawi go pan. Aha! Rower jest damski, 

mojej narzeczonej.
― Dobrze.

― 

A jeśli interesuje pana ta praca Jaśkiewicza, weźmie ją pan 142 

na kilka dni. Zostawię maszynopis na stole. Za godzinę wyjdę, a wrócę 

późno. Mam nocną przepustkę.
― 

Może załatwię wszystko prędko i jeszcze dzisiaj się zobaczymy.

― 

Zaczekam nieco dłużej.

Józef pojechał najkrótszą drogą, ale ominął śródmieście. Po drodze przyszło 

mu do głowy, że może nie zastać Drobnego w domu, jeśli w Pałacu 
urządzono kolejną zabawę. Postanowił nadłożyć trochę drogi i skręcić w 

kierunku Wielkiej Pohulanki. Gdy jechał ulicą Słowackiego, zobaczył o 
kilkadziesiąt kroków przed sobą trzech młodych chłopców i trzy dziewczyny.

Po wysokim wzroście i szczupłej sylwetce poznał z dala Kulę. Byli z nim 
Szary i R7. Tworzyli wesołą grupkę, która swobodnie się zachowywała, 

podążając w kie runku Teatru Miejskiego. Józef się zatrzymał i przez jakiś 
czas z dala obserwował ich, dopóki nie skręcili w. lewo.

„Poszli do Pałacu ― pomyślał. ― Drobny na pewno jest jeszcze w domu. A 
może go spotkam po drodze".

Skierował się również na Wielką Pohulankę, ale skręcił na prawo. Trzymał 
się tej trasy, którą szedł ongi z Drobnym, Magiem i Rysiem. Prędko dojechał 

do domku Drobnego. Drzwi z dziedzińca były zamknięte od wewnątrz. 
Zostawiając rower na podwórzu powrócił na ulicę. Targnął za druciany 

uchwyt zwisający obok framugi. Za parę minut drzwi otworzono. Na progu 
stanął Drobny. Miał koszulę rozpiętą na piersi i rozczochrane włosy: 

Nieżyczliwie spojrzał na Józefa.

― 

A, to pan! Dobry wieczór!

― 

Dobry wieczór! Nie spodziewał się pan mojej wizyty?

― 

No, tak... Zwykle przychodzi pan między czwartą a piątą.

 ― Nie zabiorę panu dużo czasu. Jest pilna sprawa do omówienia.

― 

Może pan zaczeka w sionce, a ja wypuszczę innego gościa 

drzwiami od podwórza.

― 

Ale po co? Niech gość pozostanie. Porozmawiamy w kuchni, 

albo pójdziemy do lasu.

Józef łatwo się domyślił z wyglądu Drobnego, jakiego on ma gościa, 
szczególnie gdy dostrzegł na jego twarzy ślady szminki.―

Może więc 

pozwoli pan do kuchni ― rzekł Drobny. ― Stamtąd nic nie słychać w 
mieszkaniu.

Po drodze Drobny pośpiesznie przymknął drzwi do swego pokoju. W kuchni 
usiedli na taboretach przy dużym stole zasłanym ceratą.

― Pan ma w swoim spisie skazanych Jana Jaśkiewicza ― powiedział Józef.
― 

Owszem, mam. To kanalia! Niemiecka ścierka!

― 

Ma pan o nim jakieś specjalne informacje?

― 

Specjalnych nie mam, ale wszyscy wiedzą.

― 

Pan, zdaje mi się, zawiadomił Komendę o tym, że zamierza 

przeprowadzić wykonanie wyroku na nim?

― 

Nie... Właściwie tak... Powiedziałem o tym Bronce... Bo, 

rozumie pan, naradziliśmy się i dobrze go rozpracowali. Mieszka... 

― 

Rozpracowanie mam.

― 

Otóż postanowiliśmy go sprzątnąć, bo to sztuka jadowita! No i 

właściwie zawiadomiłem Bronkę...

― 

Wiem o tym. A przyjechałem tu tylko w tym celu, aby panu 

zakomunikować, że wykonanie tego wyroku jest wstrzymane.

Oczy Drobnego się zmrużyły. Przez chwilę nad czymś się zastanawiał. Potem
wargi jego wykrzywił uśmiech.

― 

A dlaczego? ― spytał.

― 

Dokładnie tego nie wiem. A tego, co wiem, nie chcę 

powiedzieć, bo jest to kwestia tajna. Grunt, że pana o tym zawiadamiam.
Oczy Drobnego chytrze błysnęły. Prztyknął palcami.

― 

Poproszę czarno na białym... z pieczątką! ― powiedział.

― 

Przekazuję panu rozkaz zastępcy komendanta.

― Tylko na piśmie, inaczej nie przyjmuję do wiadomości! Zresztą nie mogę 
tego cofnąć, bo już wysłałem ludzi, żeby wyrok wykonali!

― Kogo pan wysłał?
―Kulę, Szarego i R7. Sprzątną go, gdy będzie wracał do domu. Może już 

sprzątnęli.
― 

Kiepsko... ― powiedział Józef melancholijnie. ― Bardzo 

kiepsko...
― 

Co zrobić? Taki im wydałem rozkaz ― Drobny rozłożył 

bezradnie dłonie. ― Jeśli im coś przeszkodzi dzisiaj, muszą załatwić to 
rankiem. Więc sprawa jest skończona.

― A wie pan, dlaczego powiedziałem „kiepsko"? ― spytał Józef.
― 

Wiem!... Bo nie pan zamach zorganizował. No i nie życzy pan 

sobie sprzątnięcia Jaśkiewicza.
― Nie, panie Drobny. Dążyłem do tego, żeby pan sam wszystkie zamachy 

pomyślnie organizował. Co się tyczy Jaśkiewicza, to go w ogóle nie znam i 

nigdy go nie widziałem. Więc nie może w tym być moich życzeń. 
Przyjechałem tu, żeby spełnić wydane mi przez zastępcę komendanta 

polecenie, które dla pana jest rozkazem!
― 

Jeśli na piśmie...

― 

Nie będziemy tego dyskutować! Pan mi powiedział, że wysłał 

dla zlikwidowania Jaśkiewicza Kulę, Szarego i R7.

― 

Tak, wysłałem!

― 

Więc oni teraz są na miejscu... daleko za Wilnem?

― 

Oczywiście! A może nawet wykonali wyrok i wracają do miasta.

― 

Otóż, panie Drobny, jest bardzo, bardzo kiepsko! Ma pan,ludzi, 

którzy pana lekceważą i mają gdzieś pańskie rozkazy. Przed kwadransem 
spacerowali ze swymi przyjaciółkami po mieście. A teraz są w Pałacu i 

czekają na pana.
― 

Niemożliwe!

― 

Niech pan tam pójdzie i się przekona. Jeśli pan chce, możemy 

nawet pójść tam razem... Ale, panie Drobny, mam nadzieję, że pan będzie 

wykonywał moje rozkazy. dokładnie.
Drobny stracił tupet i patrzył zdziwionymi Oczami Józefowi w twarz.

― 

Teraz zupełnie pana nie rozumiem ― wybąkał.

― 

Zrozumie pan jutro. Otrzyma pan zawiadomienie, że ja 

przejmuję kierownictwo egzekutywy. Pana włączę do sekcji wykonawczej. 
Sprawa ustnego rozkazu, który panu przekazuję, jest ważna i obowiązuje 

pana dzisiaj, tak jak mnie będzie obowiązywała od jutra. Bo, przypuśćmy, 
pan by rozkazu nie usłuchał i nakazał zlikwidowania Jaśkiewicza. Byłoby to 

nie wykonaniem wyroku śmierci, lecz zabójstwem. Mogłyby z tego być 

dalsze konsekwencje. A czy byłoby mi przyjemnie, gdyby pana, na przykład, 
za taki kawał skazano. na śmierć, a ja, żeby nie tracić dużo czasu na zbędne 

rozpoznanie, przyszedłbym tutaj i pana „w imieniu Rzeczypospolitej 
Polskiej" zastrzelił?

Drobny, oburzony i zdenerwowany, wstał.
― 

To jest nonsens! ― powiedział.

― 

Postaram się, żeby dalsza praca egzekutywy miała sens. Ufam, 

że pan będzie dokładnie spełniał moje rozkazy, bo, jak panu udowodniłem, 

na Kulę, Szarego i R7 nie można liczyć!
― 

Oczywiście... jeśli tak postępują...

― 

Pojutrze i przez kilka następnych dni proszę na mnie czekać 

między czwartą a piątą. Proszę przygotować wszystko, co należy do 

egzekutywy.
Pozostawił zdenerwowanego tą rozmową Drobnego i pojechał prędko do 

Andrzeja. Zastał go jeszcze w domu. Ciężko opadł na krzesło. Wówczas 
sobie przypomniał, że tak samo siadał zazwyczaj, zmęczony chodzeniem po 

mieście, Grzmot."
― 

Nie pamiętam, kiedy tak się zmachałem jak dzisiaj! ― 

powiedział. ― Obudzono mnie o czwartej w nocy. Była denerwująca 
sprawa. Rano musiałem iść na miasto. Potem przez sześć godzin kruszyłem 

ciężkim łomem i odrzucałem łopatą lód i śnieg. Potem przyszedłem tutaj. 
Następnie udałem się do Drobnego. Zirytował mnie okropnie! Potem 

gnałem do pana. A teraz jestem wykończony!
― Może pan coś zje? Może kawy?

― 

Nie. Pójdę do domu i tam wypocznę.

― 

A jak z Drobnym?

― 

Irytujący typ! Chytry jak kot, ale i mądry jak kot! Na krótki 

dystans. Musiałem postawić sprawę ostro i przejmę na jakiś czas 
egzekutywę w swoje ręce. A dla mnie jest to ciężki i trudny problem. I, wie 

pan, przez rozkaz wstrzymania egzekucji Jaśkiewicza moglibyśmy właśnie go
narazić!

― W jaki sposób?―

Drobny i jego paczka zamierzali zlikwidować

Jaśkiewicza, bo mieli zadraśniętą ambicję. I o tym" paplali! Ale od 

zamierzenia do wykonania droga U nich daleka. Natomiast gdy przekazałem
Drobnemu rozkaz wstrzymania egzekucji, mógłbym ich popchnąć do 

wykonania łatwego wyroku dzisiaj albo jutro z rana, żeby stworzyć fakt 
dokonany.

Opowiedział Andrzejowi szczegółowo o swej rozmowie z Drobnym.
― Bardzo panu dziękuję! ― rzekł Andrzej! ― A ja zrobię wszystko, co w 

mojej mocy, żeby tę sprawę wyjaśnić. Może mi się uda jednocześnie rzucić 
światło na kilka innych zagadkowych historii, na trop których już trafiłem, a 

których mechanizmu się domyślam.
Pożegnali się. Józef wziął gruby maszynopis opracowania Jaśkiewicza i 

poszedł do domu. Zastał drzwi zamknięte. Ani Jadwigi, ani Róży w domu nie
było. Uchylił prawą stronę okiennicy i zdjął z gwoździa klucz do sionki. Było 

to umówione miejsce, bo zapasowego klucza nie mieli. Wstąpił do swego 
pokoiku, uporządkował go i wyniósł wiadro na brudy do dużego dołu obok 

składzików na drewna. Potem wrócił i się umył. Chciało mu się jeść, ale był 
tak Zmęczony, że nie zdobył się na przygotowanie posiłku. Zastanowił się, 

czy zamknąć drzwi do sionki na zasuwkę. Ale pomyślał, że jeśli przyjdzie 

Róża, to będzie pukać klamką i go obudzi. Poszedł więc do swego 
mieszkanka, otworzył okno, wylazł na dwór i zamknął drzwi kluczem, który 

powiesił na umówionym miejscu za okiennicą. Tąże drogą wrócił do swego 
pokoiku,, zdjął marynarkę i trzewiki, położył się z ulgą na łóżku i wnet usnął.

Obudził się, gdy było zupełnie ciemno. Wydało mu się w pierwszej chwili, że
jest w mieszkaniu Luby i że samoloty bombardują miasto. Wrażenie to 

pozostawił mu sen, który zniknął z pamięci. Ale wnet się zorientował, gdzie 
jest. Był wypoczęty i czuł się tak rześki, jakby spał nie parę godzin, lecz całą 

noc. Firanki nie były zaciągnięte i Józef z poświaty za oknem wywnioskował,
że jest późny wieczór. Obrócił głowę ku drzwiom do kuchni i zobaczył, że 

przez szpary sączą się wąskie smugi światła. Wtem rozległ się głuchy 
chrobot. blachy i zabrzęczały naczynia.

„Takie to było bombardowanie!" pomyślał, siadając na łóżku:
Znów rozległ się chrobot blachy. Józef poszedł w skarpetkach do

drzwi, pochyli! się i wyjrzał przez szerszą szparę między deskami. Zobaczył 
Różę, która stała nago, tylko w czepku na głowie, w dużej blaszanej balii 

postawionej obok płyty, w której huczał ogień. Lampa karbidowa była 
umieszczona na szafce. Na płycie stał duży rondel gotującej się wody. Na 

taborecie i podłodze były dwa wiadra zimnej wody i emaliowana miednica.
„Więc Róża wróciła do domu, zagotowała wodę i się myje. A ja nic nie 

słyszałem!"
Z zainteresowaniem i przyjemnością obserwował Różę. Nie była w jego 

guście, bo najwięcej go pociągały kobiety mocno zbudowane. Ale uznał, że 
Róża jest wspaniała. Ma zgrabną, giętką kibić i dobrze rozwinięte formy 

ciała. Ale wnet nabrał podejrzenia, że umyślnie urządziła dla niego ten 

pokaz swej urody. Niebawem był już pewien tego. Dobrze rozumiał, jak by 
się zachowywała kobieta, która chce tylko się wykąpać. Róża zaś ustawiła 

balię w miejscu niewygodnym i wcale nie śpieszyła się z kąpielą, lecz jakby 
demonstrowała swe ciało ukrytemu za drzwiami mężczyźnie. Nawet 

karbidówka była umieszczona na brzeżku szafki tak, żeby dobrze oświetlała 
Różę z przodu.

„Albo ekshibicjonistka, albo umyślnie mnie wabi!... Chyba dlatego i 
hałasowała, żeby ściągnąć moją uwagę na siebie... Może wyczuwaj że ją 

teraz obserwuję?"
 Cofnął się w głąb pokoju, wziął rzemienny pasek do spodni, wrócił do 

drzwi, odemknął je i stanął za progiem, bo droga dalej była zastawiona 
naczyniami. Potem powiedział spokojnie, a nawet wesoło, jakby sytuacja 

była zupełnie pospolita:
― 

Dobry wieczór, pani Różo!

― Ach! ― zakryła ramieniem piersi, a dłonią dół brzucha. ― Niech się pani 
nie wstydzi. Teraz za późno. A ja, Właściwie, przyszedłem, żeby sprawić pani

lanie! Tym oto paskiem, jak niegrzecznej, psotnej dziewczynce.
― 

A co ja zawiniłam?

― Obudziła mnie pani. Umyślnie.
― 

Nie wiedziałam, że pan jest w domu. Klucz był za okiennicą, 

wewnątrz cicho. Nawet się bałam. Ale chciałam wykorzystać tę sposobność 
i się wykąpać. A pan strasznie niedobry. Byłam u panny Heleny. Zaniosłam 

jej cukierków, ale nie przyjęli. Kazali przyjść jutro rano, o dziesiątej. No?... A 
pan?...

― 

Zmniejsza to pani winę. Dlatego proponuję albo lanie, bo mam 

ku temu dobrą sposobność i nikt pani nie obroni; panny Jadwigi nie ma 
jeszcze w domu...

― 

W ogóle dzisiaj nie przyjdzie. Jest dawno po godzinie policyjnej.

Będzie siedziała u ciotki.

― 

Świetnie! Więc albo lanie, tym oto paskiem, albo pomogę pani 

dokończyć prędko kąpieli, a potem się pokochamy. Należy mi się to i za 

górkę, i za czyszczenie ścieżki, i za kuszenie. Niech pani wybiera!
Patrzyła ku Józefowi spode łba, nadal osłaniając się rękami. Potem 

powiedziała:
― 

Wybieram lanie!

― 

Dobrze! ― postąpił dwa kroki naprzód i zamachnął się 

paskiem.

― 

O, nie, nie, nie! ― krzyknęła Róża, wyskoczyła z bali i objęła 

Józefa ramionami.

― 

Jest pani rozsądna.

― 

Wcale nie rozsądna! Zwariowałam! Robię same głupstwa!

― 

Ale ja jestem jeszcze rozsądny. Przede wszystkim idzie o to, 

żeby pani się nie zaziębiła. Pomogę pani prędko się wykąpać. Nie dla swojej 

przyjemności, ale dla pani zdrowia.
Józef chodził zawsze do kąpieli publicznych, które nawet w okresie okupacji 

były dobre. Natomiast Helena myła się w domu. Józef jej pomagał, aby 
mogła wykąpać się prędko i dobrze. Miał Więc wprawę i teraz wziął w 

obroty Różę. Wydawał ostro komendy, co ma robić. Potem oblał ją ciepłą 
wodą, z początku kucniętą w balii, a następnie stojącą.

― 

I pan się nie krępuje? ― spytała.

― 

Nie mam na to czasu.

― 

I się mną nie interesuje?

― 

Ależ tak! Mam wspaniałą wystawę kobiecej urody. Ale chcę 

prędzej to skończyć. A pani mi nie ucieknie. Poza tym jestem bardzo głodny.

― 

Ja również.

― 

Potem przyrządzimy coś do jedzenia.

Niebawem Róża była wykąpana. Poszła do sypialni, aby tam się ubrać. Józef 
zabrał się do sprzątania kuchni i wynoszenia wody z wiader i balii. Potem 

wytarł podłogę dużą ścierką i powiesił ją w sionce. Wreszcie wszystko 
uporządkował.

Róża przyszła w szlafroku i pantoflach. Włosy miała uczesane, twarz 
upudrowaną.

― 

Ileż narobiłam panu kłopotów! ― powiedziała. ― Będzie 

jeszcze jeden powód do wdzięczności!

Przygotowali skromną kolację. Jedli w kuchni, na szafce. ,
― 

Jedna sprawa mnie martwi― powiedziała Róża. ― Panna 

Jadwiga.
― 

O co chodzi?

― 

Będzie ze mnie kpiła, bo wszystkiego się domyśli. Ona ciągle mi

dokucza.

― 

Przypuszczam, że się domyśli. Ale ona wcale nie jest przeciwna 

naszemu romansowi. Nawet starała się zainteresować mnie panią. 

Powiedziała, że jest pani pięknie zbudowana i ma duży temperament.
Róża dostała wypieków.

― 

Ach, jaka... świnka!

― 

Z budową ma rację, z temperamentem chyba też... Ale radziła, 

żeby z panią nie flirtować, tylko od razu brać się do rzeczy.

 ― Okropna!
― 

Ale ja jej nie posłuchałem. Natomiast pani właśnie zabrała się 

do rzeczy.
― 

Wycofuję się. Niczego więcej nie będzie. Żadnych deserów.

― 

Teraz za późno. Nie będziemy mogli się cofnąć. Ale 

zastanówmy się nad tym, jak wyprowadzić pannę Jadwigę w pole. Czy pani 

jest dobrą aktorką?
― 

Chyba nie. Zawsze wpadam. Ale co trzeba robić?

― Rozmawiać ze mną w obecności panny Jadwigi dokładnie tak, jak 
rozmawialiśmy poprzednio.

― 

To łatwo.

― 

Nigdzie nie powinno zostać żadnego śladu, że byliśmy razem. 

Poza tym pani dzisiaj się nie kąpała. Rozumie pani?
― 

Tak.

― 

A teraz rzecz najważniejsza: chwyt psychologiczny. Jutro niech 

pani śpi do późna, jak zwykle. Jeśli Jadwiga wróci wcześniej, niech pani uda 

zirytowaną. Może pani wspomnieć coś o bólu głowy. Będzie to dowodem, 
że pani nie wykorzystała dobrej sytuacji i jest zła.

― 

Jestem strasznie zła! ― zmrużyła oczy i ukazała zęby. ― Bo pan

nie wykorzystuje sytuacji!

Chodźmy do mojego pokoju.
― 

To znaczy: zabierzemy się do rzeczy... bez flirtu...

― 

Innego wyjścia nie ma. Wpadliśmy oboje!

― 

W sieci Wenus.

― 

Ja Wpadłem w sieci Nimfy. Tak panią nazywałem od początku.

― 

O, nieszczęśliwy!

Położyła palec na Wargach i poszła, jakby skradając się, w kierunku drzwi do

pokoju Józefa. Otworzyła je i udawała, że nasłuchuje. Potem obróciła twarz 
ku Józefowi, skinęła mu głową, i, gubiąc pantofle, pobiegła w stronę 

łóżka..Zaraz po ostatecznym przejęciu egzekutywy odbył naradę z Klarą i 
Magiem. Dziewczyna była dumna z uznania i zaufania, jakie Józef jej 

okazywał. Mag był pełen zapału i gotów do wykonania nawet szalonej akcji. 
Wierzył w swoje szczęście i doświadczenie Józefa, który tak planował 

zamachy, jakby układał zadania matematyczne.
― 

Teraz jestem kierownikiem egzekutywy ― powiedział Józef. ― 

Drobnego zaś włączyłem do sekcji wykonawczej. Ale w obu sekcjach mam 
tylko dwóch ludzi, którym całkowicie ufam i którzy uzasadniają istnienie 

egzekutywy. To znaczy: was.
― Dlaczego pan nie kopnie tamtych na aut? ― spytał Mag.

― 

Dlatego, że góra chce mieć kompletną egzekutywę. Jest to 

kwestia ich biurokratyzmu. Nie chcę im narzucać swojej koncepcji 

zorganizowania egzekutywy, ale może ją zrealizuje. Teraz idzie mi o pracę w
takich warunkach, jakie istnieją. Ze wszystkich tamtych ludzi mogę 

wykorzystać tylko Rysia do pomocy panu, ale bez uprzedniego 
wtajemniczenia go w sprawę, oraz Kreta i Aktorkę do wywiadu 

pomocniczego, ale również bez orientowania ich w moich zamiarach. Będę 
korzystał z ich roboty, żeby ułatwić pracę pani ― zwrócił się do Klary. ― Ale

o sprawach ważnych będziemy decydowali razem. Stanowimy jakby sztab, 

zakonspirowany dla innych członków egzekutywy i dla góry. Jest to nasza 
sprawa poufna, oparta na wzajemnym zaufaniu.

Omówili dokładnie sprawę łączności. Ustalili, że na razie lokalem 
kontaktowym ich trójki będzie mieszkanko Klary. Natomiast jako „skrzynki 

pocztowej" użyją sklepu komisowego przy ulicy Zamkowej, gdzie pracuje 
starsza koleżanka Klary. Poza tym ustalili system alarmowy i dla mieszkanka 

Klary, i dla sklepu.
― 

Pani mnie prosiła p mocno działającą truciznę ― zwrócił się 

Józef do dziewczyny.
― 

Tak. Może przecież się zdarzyć, że wpadnę w pazury gestapo. 

Doda mi to sił. Będę wiedziała, że mam ucieczkę od katuszy.
― 

Niechętnie dam to pani, ale sam również to mam. Jest to 

cyjanek potasu. Działa pewnie i prędko."
Józef poprzednio rozdzielił kryształ cyjanku na dziesięć części.Przypuszczał 

więc, że dawki będą potężne. Ostrożnie roztarł kryształy na proszek i 
zawinął go w skrawki jedwabiu, który pokrył zwierzchu lakierem. Chciał, by 

pastylki były miękkie i płaskie, trudne do wymacania palcami, gdy zostaną 
schowane w ubraniu. Jednądozę dal Helenie, która ją ukrywała w żakiecie. 

Dwie wziął sobie.Jedną z nich dał teraz Klarze.
― 

Niech pani schowa to przy sobie, ale tak, by można było łatwo 

wyjąć, lecz trudno znaleźć przy rewizji.
― 

A jak to użyć?

― 

Rozdzielić okryty lakierem jedwab i łyknąć proszek, któryjest 

wewnątrz.

Czy mógłby pan i mnie dać taką pastylkę na sen? ― spytał

Mag.
― 

Oczywiście.

― 

Dziękuję! ― rzekł Mag. ― Jest jeszcze jedna sprawa, która 

może pana zainteresować. Mam znajomego, starszego ode mnie

o piętnaście lat. Pseudo jego Zeks. Poznaliśmy się w bolszewickimwięzieniu.
Wspaniały typ! Spokojny, śmiały, doświadczony. Nie na leży do żadnej 

organizacji, ale sam coś niecoś robi.― Tworzy własną organizację?
― 

Nie. Rozbrajał bolszewików, a teraz rozbroił kilku Niemców. Z 

nim mówię szczerze, bo to człowiek żelazny. Ale nie wtajemniczam go w 
sprawy poufne. On również chce do czegoś należeć, ale pójdzie tylko na 

poważną robotę.
― 

Powiem o nim Bronce i włączymy go do egzekutywy. Będzie 

musiał złożyć przysięgę.
― 

Tego on chyba nie zechce, ale na ochotnika będzie pracował,―

A po co on rozbrajał Niemców?
― 

Sprzedaje broń.

― 

Komu?

― 

Byle komu.

― 

Ciekawy gość. Taki by mi się przydał.

― 

Mogę was zapoznać. Dzisiaj pod wieczór u niego będę. Józef 

zastanowił się nad swym rozkładem dnia. Wieczór miał
wolny.

― 

O której godzinie wasze spotkanie? O piątej u niego w 

mieszkaniu.

― Czy daleko stąd?

― 

Stąd daleko, ale od Drobnego tylko dziesięć minut drogi. Dam 

panu jego adres.

― 

Mogę przyjść nie wcześniej niż o szóstej.

― 

Dobrze. Zaczekamy. Będzie pan miał jeszcze jedną zapasową 

melinę i naprawdę bojowego chłopaka. Może nam się przyda.
Chętnie z nim się zapoznam. Zapamiętał adres Zeksa i pożegnał Klarę i 

Maga. Był zadowolony, że dobrze zorganizowali łączność. Chciał jednak 
mieć zapasowy lokal kontaktowy na wypadek, jeśli inne zawiodą, będą 

niewygodne albo niebezpieczne. Dlatego entuzjastyczna wzmianka Maga o 
Zeksie go zainteresowała. Poza tym przypomniał sobie Wincuka, którego 

dawno nie widział. Jego melina również mogła być pożyteczna. Postanowił, 
że go dzisiaj odwiedzi.

Gdy szedł z Bakszty na Zarzecze, zatrzymał się na moście nad Wilenką. 
Rzeczułka nabrzmiała mętną, wzburzoną wodą i gnata naprzód z ciasnych 

teraz dla niej brzegów ku bliskiej Wilii. Po jej powierzchni krążyły i 
nurkowały, jakby się bawiły, pudełka, gałęzie, deski, bańki, butelki, śmiecie. 

Nie dzwoniła teraz łagodnie po kamieniach, nie szemrała, lecz kipiała, 
szalała.

Kiedy patrzył w wiry wody, przypomniała mu się zeszła noc spędzona z 
Różą. Też szaleli w miłosnych uściskach, a potem zasypiali, zmęczeni, 

uspokojeni. Budzili się, przy ciągle palącej się karbidówce, i patrzyli sobie w 
oczy, jakby zdziwieni tym, że mogą dać sobie aż tyle rozkoszy. Gdy rano 

opuszczał mieszkanie, obejrzał uważnie kuchnię, swój pokój i sypialnię 
Jadwigi, w której spędzili drugą część nocy. Chciał, aby nigdzie nie zostało 

śladów po ich wyczynach. Róża spała. Równo oddychała i miała spokojną, 

zmienioną, tajemniczą twarz. Zamknął wszystkie drzwi, a klucz od sionki 
powiesił za okiennicą ―jak się umówił z Różą. Zastanawiał się nad tym, czy 

ona zdoła wprowadzić w błąd Jadwigę. Nie obawiał się posądzenia o 
romans z Różą, ale nie chciał, żeby jej dokuczała kpinami lub nawet 

aluzjami.
Poszedł dalej. Rozpiął palto, bo dzień był ciepły. Słońce świeciło od rana i 

topiło szare płachty śniegu w ogrodach. Ulicami pędziły wesoło strumyki 
wody.

Obok meliny Wincuka zobaczył Węgorza, który bez marynarki, w koszuli 
tylko, szczepał na grubym klocu drewno na opał. Pozdrowił go i spytał:

― 

Gdzie Wincuk?

Stary wyprostował się i przez jakiś czas patrzył w twarz Józefowi. Starał się 

go sobie przypomnieć. Potem powiedział:
― 

Aha! Toś ty kupił od niego biekieszę. Byłeś tu kiedyś.

― 

Parę razy byłem. Pamiętasz: piliśmy wódkę.

― 

Idź do chaty i poślij Kostka. On zna jego chody.

Drzwi do sionki były otwarte. Gdy Józef wszedł do środka, zobaczył dwoje 
dzieci, które, siedząc okrakiem na ławce, grały w karty

 ― Jak się masz, Kostek? ― zawołał.
― 

Fajnie! W świnię gramy. Ja już trzy razy wygrałem. Świnia! 

świnia! świnia!
― 

A gdzie Wincuk?

― 

Blisko. Pewnie śpi. Ale jak pan potrzebuje, mogę zawołać.

― 

Idź, zawołaj! A ja za ciebie zagram z nim w karty.

― 

Toż baba! ― powiedział Kostek, wskazując ruchem głowy na 

drugie dziecko i wyszedł z izby.
Józef usiadł przy stole, skręcił papierosa, zapalił i spytał dziewczynkę, która 

miała krótko ostrzyżone włosy i była odziana w bluzę i spodenki:
― 

Chcesz zagrać ze mną w karty?

― 

Nie! ―odpowiedziała ostro i wydęła wargi.

― 

Czemuś taka niegrzeczna? Jak ty się nazywasz?

― 

A gówno ci do tego! .― odcięła się.

 ― Oho! To z ciebie dobry numer! ― zdziwił się Józef.

― 

Tak jak i z ciebie! Ty nie czepiaj się, bo ci lepiej powiem! ― 

złożyła karty, wsunęła je do kieszonki u bluzy i wyszła z izby.

Po chwili Józef posłyszał, że dziewczyna rozmawia na zewnątrz z Węgorzem
i pomaga mu składać drewno. Nazywała go dziadkiem. „Ależ i wnuczkę 

ma!" ― pomyślał.
Kostek powrócił dopiero za pół godziny. Powiedział, że tatka był na innej 

melinie i zaraz tutaj przyjdzie.
― 

Co to za dziewczynka? ― spytał go Józef. ―Siostra moja. A co?

― Nie wiedziałem, że masz siostrę. Jak się nazywa?
― 

Maryśka.

Kostek opuścił izbę i dołączył do starego, który, korzystając z dobrej pogody,
szczepał drewno na zapas. Wkrótce przyszedł. Wincuk. Bardzo serdecznie 

się przywitał z Józefem.
― 

Czemu pan nie przychodził? ― spytał. ― Myślałem, że coś 

niedobrego się stało.
― Mieszkałem na wsi. A gdy wróciłem do miasta, mało miałem czasu. Teraz

będziemy częściej się widywać. Wypijesz pan?

― Nie. Mam jeszcze robotę. Chciałem pana zapytać, czy można będzie 
czasem korzystać z tej meliny?

― 

Rzecz jasna: można. I spać tutaj można, i zamieszkać, jeśli 

zechcesz. Teraz tylko stary tutaj żyje, a ja z dziećmi mam lepszą budę. Ale w 

dzień one zawsze przychodzą tu, bo lubią dziada. On im dogadza.
― 

U pana duża rodzina. A dziewczynka ma wilczy charakter.

― 

Co, odgryzła się panu?

― 

Spytałem, jak się nazywa. A ona tak odpowiedziała, że mi w 

pięty poszło.
― 

To Kostek ją wyuczył po polsku mówić... ― Wincuk wstał i 

zamknął drzwi do sionki. Potem wrócił do stołu. ― Powiem panu prawdę, 
co to za dziewczyna. Nawet stary nie wie dobrze. Może się domyśla, ale on 

jak ta ściana! Jest to Żydóweczka. Rozumie pan? Chcę, żeby ocalała. Do 
miasta jej nie puszczam, ale tutaj wszędzie chodzi. Nikt nie wie, co za jedna.

Sam ją ochrzciłem, wyuczyłem modlić się, nosi krzyżyk na szyi. Wyrobiłem 
dla niej metrykę na swoje nazwisko. Moja nieślubna córka i szlus!

― 

Mam dobre oko, ale nie poznałem, że Żydóweczka. Skąd ją pan

wytrzasnął?

― 

Zeszłego roku, jesienią, poszedłem z jeszcze jednym 

chłopakiem do Landwarowa. Tam robota była na kolei. Ale nam się nie 

udało. Wracaliśmy do miasta nocą i koło Ponar, niedaleko szosy, 
dostrzegliśmy litewski patrol. Musieliśmy obejść lasem dobry kawałek drogi.

I tam znaleźliśmy ją w krzakach. Broniła się, drapała, gryzła. Ale ją 
uspokoiłem, bo mówię po żydowsku. Była umazana

w krwi...

― 

Ranna?

― 

Nie. Krew jej matki. Kilkunastu Żydów uciekało, kiedy auta się 

zatrzymały koło bazy ponarskiej. Pan chyba wie, jaką robotę tam Niemcy 
litewskimi rękami odwalają? Matka jej dobiegła do lasu i tam upadła. 

Krzyknęła do dziewczynki, żeby gnała dalej. Tamta zaszyła się w krzaki. 
Siedziała w nich dzień, noc i jeszcze jeden dzień. Nie piła, nie jadła, była 

chora... Przyniosłem ją na melinę do kolegi. Tam ją ostrzygłem, wymyłem, 
spaliłem wszystkie jej łachy, bo miała pełno wszy. Przez cały tydzień leżała 

w łóżku. Odkarmiłem ją i zacząłem uczyć po polsku. Sprytna, mądra'. Teraz 
nie wyciągnie pan z niej ani jednego żydowskiego słowa. Powiedziałem jej, 

że jak powie coś po żydowsku, to zabiją i ją, i mnie, i dziadka, i Kostka.
Józef spędził u Wincuka parę godzin. Dzieci oskrobały kartofle,a Węgorz 

odgrzał w dużym saganie ugotowany wczoraj kapuśniak i z wieprzowiną. 
Józef zjadł z nimi ten skromny obiad, który mu bardzo smakował. Dzieci 

jadły na jednym rogu stołu ze wspólnej mi ski. Z hazardem dmuchały na 
gorący płyn, który czerpały dużymi, drewnianymi łyżkami. Kartofle brały z 

innej miski wprost rękami. Józef niepostrzeżenie obserwował dziewczynkę, 
która była tutaj jakby gościem z innego świata. Miała smagłą twarz, a w 

ładnych, piwnych oczach o sinawych białkach krył się głęboki smutek.
Pod dany mu przez Maga adres przyszedł wcześniej, niż obiecał. Odszukał w

pobliżu ulicy Konarskiego drewniany domek, zagubiony w labiryncie 
zaułków, ścieżek, parkanów. Wszedł przez otwarte drzwi do ciasnej sionki i 

zapukał klamką. W progu stanęła młoda kobieta z obwiązanymi chustką 
włosami i zawiniętymi rękawami bluzki. Właśnie prała w kuchni bieliznę. 

Miała nieładną twarz, ale wnikliwe niebieskie oczy. Józef nie chciał 

wymieniać żadnego pseuda. Powiedział:
― 

Umówiłem się z kolegą, że będę tu około szóstej, ale 

przyszedłem wcześniej. Nie wiem, czy na mnie czeka?
― 

Zaraz się dowiem.

Poszła w głąb kuchni, zostawiając drzwi do sionki otwarte. Ale wnet na 
progu następnego pokoju ukazał się Mag.

― 

Proszę do nas! ― zawołał.

Józef wszedł do małego pokoju, z którego okna było widać za pobliskim 

parkanem wysokie drzewa. Tam się zaczynał zaniedbany las sosnowy, 
własność Uniwersytetu Stefana Batorego.. Wilnianie nazywali go: Zakręt.

― 

To Zeks... ― Mag wskazał dłonią mężczyznę średniego wzrostu,

który przy wejściu Józefa wstał zza stołu i uważnie, spokojnie patrzył mu w 

oczy.
Uścisnęli sobie dłonie i Józef usiadł na krześle obok okna. ― Wie już o panu 

― ciągnął Mag. Do Organizacji wstępować nie chce. Ale jeśli trzeba będzie 
dopomóc nam w robocie, chętnie się dołączy.

― 

Ja lubię wolność! ― powiedział Zeks, oddzielając słowa 

dłuższymi pauzami i w ten sposób jakby je podkreślając.

― 

Rozumiem ― rzekł Józef. ― Ja również. Dobrowolnie zrobię 

wszystko. Pod przymusem nic. Nie lubię też zmuszać innych albo nawet 

długo namawiać. Po prostu proponuję, kiedy trzeba.
Ale dzisiaj my chcemy panu coś zaproponować ― powiedział Mag. ― Taki 

sobie mały skok po broń. Wieczorkiem.
― 

Dokąd?

― 

Niedaleko stąd. Zeks poprowadzi. On zna tutaj chody dookoła.

― 

Chciałbym wrócić do domu przed godziną policyjną. Mieszkam 

daleko stąd.

― Na pewno zdążymy.
― 

I nie chcę, żeby poznano moją twarz na jakiejś trefnej robocie. 

Muszę w dzień dużo chodzić po mieście i mogę być rozpoznany.
― 

Pan nas tylko ubezpieczy, bo nie wiemy, na ilu gości trafimy ― 

dodał Mag. ― A robotę sami wykonamy. Jest dla pana rosyjskie kopyto z 
siedmiu pigułkami. Dopiero co wyczyściliśmy. A tutaj zapasowe naboje. ― 

Podał Józefowi rosyjski nagan.
Gdy zapadł zmierzch, Józef, Mag i Zeks ścieżkami między plątaniną 

parkanów i przez liczne przełazy wyszli do lasu. Wolno posuwali się między 
wysokimi sosnami. Poszycie było rzadkie. W dole, między drzewami, leżały 

wysepki topniejącego śniegu. Piaszczysta ziemia między nimi była prawie 
sucha. W kilku miejscach minęli ciemniejsze, wydeptane ścieżki.

Zbliżyli się do niemieckiego cmentarza wojskowego, położonego na skraju 
lasu w pobliżu urwistego brzegu Wilii.

― 

Zaczekajcie tutaj! ― rzekł Zeks i poszedł w kierunku 

migocących z dala świateł w oknach domów na przedmieściu. ― Co on chce

zrobić? ― spytał Józef, zainteresowany tą tajemniczą wyprawą.
― 

Zasadzkę na Niemców albo na Niemca. Kto się nadarzy. Idzie o 

to, że tam, gdzie są żołnierze, są i dziewki. A dokąd pójdą, żeby się zabawić?
Albo na cmentarz, albo do lasu, albo do parku w krzaki. Tak było za 

bolszewików. Tak jest i teraz. Zeks spenetrował całe miasto. Pojedynczych 
żołnierzy sam rozbrajał. Oni o takich napadach i stratach przeważnie nie 

meldują, bo się ośmieszą. Po polowaniach Zeksa ani razu nie zrobiono 

obławy.
Po kwadransie z gęstych cieni wyłoniła się sylwetka Zeksa. Pospiesznie 

zbliżył się do kolegów.
Idą ― powiedział. ― Tylko dwoje. Skinął dłonią, aby Józef i Mag udali się za 

nim. Zatrzymali się w zaroślach obok ciemnej ścieżki. Zeks, jakby znał z góry 
każdy ruch nadchodzących amantów, wskazał towarzyszom miejsce do 

zasadzki. Sam stanął obok ścieżki za grubym pniem sosny. Pistolet trzymał 
w ręku. Józef przygotował nagan. Mag był bez broni.

Wkrótce usłyszeli głosy ― męski i kobiecy. Potem rozległo się szuranie 
kroków. Następnie obok kępy jodełek, w której się ukrył Józef, przeszedł 

mężczyzna w wojskowym uniformie. Prowadził pod ramię kobietę w 
jasnoszarym palcie i jeszcze jaśniejszej chustce na głowie. Ale zaraz na 

ścieżce przed nimi ukazała się ciemna sylwetka Zeksa.
― 

Ręce do góry! ― powiedział po niemiecku, kierując lufę 

mauzera w pierś mężczyzny.
Józef skoczył na ścieżkę, powtórzył tę komendę Zeksa i stanął za plecami 

żołnierza, który bez ociągania się uniósł ramiona w górę. Mag ukazał się z 
boku i rozpiął wiszący na pasie żołnierza futerał. Wyjął z niego pistolet i 

zapasowy magazynek. Podał wszystko Józefowi. Zeks kazał kobiecie stanąć 
twarzą do sosny. Wówczas Mag dokładnie zrewidował żołnierza. Wyciągnął 

z wewnętrznej kieszeni jego munduru gruby portfel i wyjął z niego 
wszystkie pieniądze, pozostawiając dokumenty, listy i fotografie. Zabrał mu 

też scyzoryk i zegarek na rękę. Wówczas Zeks powiedział do żołnierza po 
niemiecku:

― 

Idź z nią wolno z powrotem! Nie oglądaj się i nie rozmawiajcie! 

― Pchnął ku niemu kobietę i dodał po polsku: ― Jazda Z nim razem do 
miasta!

Oboje zaczęli oddalać się i zaraz znikli w ciemności. Zeks poprowadził 
towarzyszy w kierunku mostu strategicznego przez Wilię. Skierowali się na 

Zwierzyniec. Tam Zeks zatrzymał się w pobliżu kenesy karaimskiej.
― 

Jest pięć tysięcy osiemdziesiąt marek, zegarek i scyzoryk ― 

powiedział. ― Możemy podzielić to teraz.
Józef odmówił się od udziału w tym łupie, ale chętnie wziął parabellum. ― 

Będzie to broń dla mojej grupki ―powiedział.
Pożegnali się przed wejściem na most Zwierzyniecki.

Planując dalsze zamachy nie brał pod uwagę Drobnego ani jego kompanów.
Jednakowoż ustalił łączność i z nimi. „Niech egzekutywa istnieje w 

komplecie, chociażby dla wykazów personalnych Komendy".
Potem zabrał się do rozpoznania kilku skazanych. Ale obecnie prowadził 

wywiad powoli, ostrożnie. Kretowi dał śledzenie Gorzewskiego, aspiranta 
litewskiego gestapo. Klara obserwowała Baronowa, który był kierownikiem 

biura werbunkowego organizacji Todta. Podejrzewano jednak, że on 
jednocześnie prowadzi wywiad wśród białych Rosjan. Zainteresowało to 

Józefa, który zaraz po uporządkowaniu łączności udał się do Stanisława. 
Przypuszczał, że może on mieć więcej wiadomości o Baronowie. Ale 

mieszkanie kościelnego Szymona, u którego Stanisław miał swój lokal, było 
zamknięte. Poszedł tam nazajutrz, nieco wcześniej. Ale i wówczas nie zastał 

nikogo w domu. Nie chciał rozpytywać o nich innych mieszkańców 
kamienicy i tegoż dnia wstąpił do Szymona jeszcze raz. W mieszkaniu był 

nieład. W piecu nie napalono. W kuchni, na stole, w zlewie leżały brudne 

naczynia.. Łóżko było nie zasłane, podłoga zaśmiecona.
― 

Co się stało? ―spytał Józef.

― 

Źle... panie.. ― powiedział Szymon niechętnie i ponuro, chociaż

poprzednio zazwyczaj radośnie witał Józefa.

― 

Byłem u pana wczoraj. A dzisiaj przyszedłem drugi raz.

― 

Umieściłem Wandeczkę u mojej matki, bo tutaj nie ma komu 

jej dopatrzyć. Muszę więc tam chodzić.
― 

A co z żoną? ― zdziwił się Józef.

― 

Uciekła.

― 

Uciekła?!... Dokąd?...

― 

Nie wiem jeszcze... Uciekła ze Stanisławem... Zabrała wszystkie 

swoje rzeczy... Widzi pan, jaka podłość! Toż on ją namówił, a potem rzuci 

jak brudną szmatę!.... Panie drogi, przecież mnie Niemcy, Litwini, 
bolszewicy, razem wzięci, nie sprawili takiej krzywdy, jak on, Polak! Jakże 

tak możną?!... On przecież jest oficerem Organizacji! On ode mnie przysięgę
na wierność AK odebrał. I od żony też! Pan to rozumie?! „W obliczu Boga 

Wszechmogącego i Najświętszej Marii Panny..." Tak brzmi przysięga... 
Dałem mu mieszkanie i utrzymanie. Miał tutaj swoje kontakty. Przychodzili 

różni ludzi i z miasta, i ze wsi. Karmiłem ich, pomagałem, chociaż samemu 
czasem było krucho. I co?... Jak mi wywdzięczył się?.,. Zniszczył polską 

rodzinę! Zabrał mi żonę a dziecku matkę! Czyż nie tak?...
― 

Psiakrew! On mi się nie podobał, ale nie przypuszczałem, że 

jest aż takim łajdakiem! ― zdenerwował się Józef, widząc rozpaczi żal 
Szymona.

― 

Czyż jej czegoś brakowało? Czy mężczyzna był jej potrzebny? 

Czy on jest lepszy ode mnie? Przecież jest zużytym, rozpustnymdziadem, o 
wiele lat starszym ode mnie. Ale zaczął ją urabiać, przekonywać, że jak 

wojna się skończy, to on za swą pracę w Organizacji będzie ważną szyszką, a
ja będę dziadem kościelnym. Zawróciłgłowę głupiej kobiecie, a gdy 

dostrzegli, że zaczynam wszystkiegosię domyślać, to uciekli.
― 

Mnie nawet trudno to zrozumieć! ― rzekł Józef z oburzeniem. 

― Przecież każdy mężczyzna, byle nie potwór, może łatwosobie znaleźć 
wolną kobietę!

 ― Oczywiście! Ale jemu był potrzebny komfort: kobieta namiejscu, na 
zawołanie. Teraz ja rozumiem, dlaczego on tak częstomnie wysyłał 

służbowo na powiat. Ciągle trzeba było czegoś siędowiedzieć, coś 
sprawdzić. A ja czasem myślałem nad jego poleceniami: „Co za bzdury! Po 

co to potrzebne!" Ale złożyłem przysięgę i trzeba było spełniać jego rozkazy.
A jemu szło o usunięciemnie z mieszkania, żeby mógł wygodnie z moją żoną

się bawić. Pojakimś czasie zacząłem się domyślać, że sprawa nie jest 
czysta.A później lokatorka mnie ostrzegła. Ale starałem się nie wierzyć...A w

zeszłym roku on ją przedstawił do odznaczenia Krzyżem Walecznych. 
Rozumie pan?... Gestapo obstawiło tutaj część ulicyi kilka kamienic. Kogoś 

szukali. Wówczas on wyjął z fotela swoje akta w teczce i kazał Jance je 
wynieść. Czyż to nie głupota! Mogłaprzecież wpaść. Ale on się bał, że jak 

zrobią tu rewizję i znajdąakta, to i jego zahaczą. Janka wzięła koszyk na 
zakupy. Akta jego schowała pod palto i wyszła z domu. Nikt jej nie 

zatrzymał, bo obława była skończona. Zabrali kogoś z sąsiedniej kamienicy. 
A on, żeby jej dogodzić, bohaterstwo z tego zrobił... Ale powiedz pan: co 

mam teraz począć? Odnaleźć go i w łeb mu palnąć? Pistolet kupiłem i 

szukam go...
Józef zastanawiał się. Na takie pytanie chciał odpowiedzieć po namyśle. 

Wreszcie rzekł:
― 

Jeśli pan tak postąpi, to, uważam, najwięcej pan skrzywdzi 

siebie.
― 

Ale jakie jest teraz moje życie?

― 

Rozumiem dobrze pańską krzywdę i współczuję mu. Ale mogę 

myśleć o tym spokojniej i chcę, żeby pan nie pogarszał swojej sytuacji. Poza 

tym musi pan się Opiekować dzieckiem.
― 

A pan na moim miejscu jak by postąpił?

― 

Pan się zdziwi, jeśli powiem szczerze.

― 

Bardzo pana proszę.

― 

Uważam, że wina jest nie tylko jego, ale i jej.

― 

Tak. Przecież małżeństwo to sakrament, a ona go zdeptała!.

 ― Otóż żył pan z nią przez wiele lat. Macie dziecko. Uważał ją pan za 
najbliższą sobie istotę na ziemi...

― 

Tak.

― 

... A kiedy nadeszła próba, to się okazało, że żył pan nić z 

najbliższym przyjacielem, ale z wrogiem. Tak to odczuwam i tak rozumiem. 
Jeśli pan potrafi się uspokoić i spojrzeć na tę sprawę jak na obcą, chyba 

będzie pan musiał przyznać, że wraz z nią wyszedł z pańskiego domu wróg, 
zdrajca... A teraz Odpowiem panu na pytanie, jak bym postąpił na pańskim 

miejscu. Podziękowałbym przy sposobności Stanisławowi, że zabrał z mego 
domu brud i fałsz. Jest pan młody, pracowity, zaradny i może pan łatwo 

znaleźć porządną kobietę, która będzie uważała za szczęście, że jej pan da 

oparcie w życiu... Proszę mi wierzyć, że wyrządzona panu krzywda do nich 
powróci. Może jeszcze tak się stać, że ona przyjdzie do pana. Ale nie 

radziłbym jej przyjmować.
Rozmawiał z Szymonem długo. Starał się, aby on się uspokoił. Odczuwał 

przykrość jakby i sam zawinił wobec niego. Był przecież traktowany przez 
Szymona jako ważny członek Organizacji i kolega Stanisława. Wyczuł, że 

obecnie zachwiał się jego patriotyzm i oddanie Sprawie, w którą poprzednio
wierzył bez zastrzeżeń.

Nazajutrz poszedł do Andrzeja. Zastał u niego Grzmota, który, wyczerpany 
całodzienną pracą konspiratora, siedział ponuro przy stole i przeglądał 

jakieś notatki na luźnych kartkach papieru.
― 

Jak idzie praca? ― spytał Józefa Grzmot.

― 

Powoli, ale idzie. Rozpracowuję wszystkich skazanych, którzy 

są w naszym zasięgu. Przygotowuję następną serię zamachów.

― 

Miałem wiadomości, że Gorzewski nieludzko katuje 

aresztowanych.

― 

A czy można robić to w sposób ludzki?

― Tak się mówi. Ale ten jest bestią wyjątkową! Sam się rwie do pastwienia 

się nad aresztowanymi!
― 

Wkrótce postaram się go Uspokoić. Już jest trochę 

rozpracowany. A czy panu wiadomo, co się stało u Szymona, tam, gdzie 
miał melinę Stanisław?

― 

Nic nie wiem ― zaniepokoił się Grzmot. ― Byłem tam przed 

tygodniem. Wszystko było W porządku. Jego komórka pracuje zupełnie 

dobrze.

― 

Otóż Stanisław zniknął stamtąd przed kilku dniami.

― 

Co?Wsypa?

― Gorzej jak wsypa!
― 

A my nic nie wiemy!

― 

Zlikwidował po kryjomu swą placówkę u Szymona, a żeby 

ostudzić jego zapał patriotyczny, zabrał sobie na pamiątkę jego żonę.

Opowiedział pokrótce o swej wczorajszej rozmowie z Szymonem i o 
wrażeniu, jakie z niej odniósł. 

― Więc wsypy nie było ― wywnioskował Grzmot. ― Stanisław gdzieś 
lawiruje. Pewnie wkrótce się odezwie.

― 

Ale jak pan nazwie jego postępek z kolegą, który go traktował 

jak przełożonego?

― 

Sperma mu na. mózg się rzuciła.

― 

A czy nie uważa pan, że jest to poważna zbrodnia?

― Cóż ja na to poradzę?
― 

A jeśli, przypuśćmy, Szymon go odnajdzie i zastrzeli, a sam przy

tym wpadnie? Jeśli gestapowcy zahaczą jego żonę i zaczną ją badać swymi 
metodami, a ona wysypie wszystko, co wie, razem z archiwum Stanisława? 

Przecież może być to groźne!
― 

Czy Szymon .zamierza, porachować się ze Stanisławem?

― 

Tak. Rozmawiałem z nim długo. Starałem się go uspokoić.

Przemawiałem mu do rozumu, aby nie popełnił rzeczy strasznej. Ale on jest 

w rozpaczy. Powiedział, że wszyscy okupanci nie wyrządzili mu takiej 
krzywdy jak as organizacji podziemnej, który od niego przysięgę odebrał. 

Jak on postąpienie wiem.

Grzmot spojrzał na zegarek i wstał.
― 

Znów przykrość! ― powiedział. ― Muszę iść. Może znajdę 

gdzieś ślad Stanisława. Miał do załatwienia ważną i pilną sprawę.
Pośpiesznie opuścił mieszkanie. Po jego odejściu Andrzej, który nie brał 

udziału w rozmowie, lecz z czerwonym ołówkiem w ręce czytał litewski 
dziennik, powiedział twardo:

― 

A ja bym go skazał na śmierć!

Józef spojrzał na niego ze zdziwieniem. Przypuszczał, że Andrzej jest 

chorowity, słaby. Teraz zobaczył w zmęczonej bladej twarzy wyraz potęgi 
duchowej. Andrzej mówił dalej:

― W takich sprawach musimy być bezkompromisowi, bo to się kładzie 
piętnem hańby na nas wszystkich, na ideę walki o wolność. Broniłem 

Jaśkiewicza i będę go bronił wcale nie dlatego, że go znam, ani nawet nie 
dlatego, iż uważam wyrok na niego za szkodliwy dla nas., lecz wyczułem w 

tym podstępną akcję wrogów albo naszych wspólnych, albo jego 
osobistych... A czy pan słyszał o zastrzeleniu pisarza białoruskiego, 

Franciszka Olechnowicza?
― Słyszałem. Z nim bolszewicy mieli dawne porachunki. Siedział u nich w 

koncłagierie na Sołowkach. Potem opisał to. Poza tym należał do Komitetu 
Białoruskiego i pisał w białoruskiej prasie...

― 

Moim zdaniem zlikwidowali go nie dlatego, że był dla nich 

aktualnie szkodliwy, lecz dla terroru. Dla zastraszenia innych. Dla pokazania,

że ich ręce daleko sięgają. W ten sposób przygotowują dla siebie teren. Ale 
wrócę do sprawy Stanisława. Powtarzam, że skazałbym go na śmierć. Jeśli 

kolega, przełożony, rozbija rodzinę kolegi, podwładnego, nie można znaleźć 

na to żadnego usprawiedliwienia!
― 

A jak postąpi w tej sprawie Grzmot?

― 

Czy pan nie wie?

― 

Za mało go znam.

― 

Zaniepokoił się o aparat konspiracyjny. Bo, mówiłem panu, jest

on urzędnikiem, dla którego rzeczą najważniejszą jest ocalenie kółka czy 

śrubki w maszynie biurokratycznej.
― 

Nawet jeśli kółko maszynę psuje?

― 

W ich schemacie istnieje jako dobre. Pan sam mi mówił, że w 

całej egzekutywie jest tylko paru dobrych członków, a inni są dla niej 

uciążliwi. Ale Grzmot chce mieć egzekutywę taką, jaka figuruje w wykazach:
składająca się z kilkunastu ludzi.

― 

Nie mogę tego zrozumieć. Przecież on jest inteligentnym 

człowiekiem.

― 

Tak. I jest całą duszą oddany Sprawie. Ryzykuje bardzo. Pracuje

ponad siły. Ale biurokratyzm wszedł mu w krew. Rzecz najważniejsza: 

papierki, wykazy, schematy, statystyki, raporty, instrukcje, okólniki. I na to 
nie ma rady! Ale szanuję go i mam dla niego duży sentyment.

― 

Jest pewna sprawa ― rzekł Józef. ― Chciałem spytać o to 

Grzmota, ale zapomniałem. Może pan mógłby mi powiedzieć, gdzie dostać 

iperytu?
― 

Iperytu? ― zdziwił się Andrzej.

― 

Tak. Planowałem pewien zamach. Bardzo trudny. Straciłem na 

to sporo czasu. Ale ryzyko dla zamachowca zbyt duże. Gdybym zaś miał 

iperyt, mógłbym unieszkodliwić łajdaka!

― Może w komendzie dywersyjnej? Oni powinni mieć materiały 
wybuchowe, zapalające. Może u nich jest jakiś chemik?

― 

Zdaje mi się, że znam typa, który mnie potrafi w tej sprawie 

zorientować. Zaraz do niego pójdę.

Pożegnał Andrzeja i udał się do miasta. Miał na myśli R7, u którego widział 
małe laboratorium chemiczne i który, jak sobie przypomniał, był 

przydzielony do egzekutywy z grupy dywersyjnej. Poza tym przypuszczał, że 
może uzyskać w tej sprawie jakieś informacje od lokatorów Henryka, Wacka

i Wicka. „Jeśli mają nawet cyjanek potasu, mogą wiedzieć cokolwiek i o 
iperycie!"

Gdy wstąpił do mieszkania R7 zastał u niego Kulę. Wyczuł, że jego wizyta im
przeszkodziła. Ale tym się nie przejął i powiedział, że ma do R7 sprawę 

poufną, która im zabierze tylko trochę czasu. Kula pożegnał ich i odszedł. 
Wówczas Józef powiedział:―

Potrzebny mi jest iperyt. Czy pan nie 

wie, gdzie bym mógł otrzymać dobrą porcję tego specjału?
― 

Wiem. Mogę dać panu jutro z rana, W domu tego nie trzymam.

― 

Doskonale! Będę panu bardzo wdzięczny. Kiedy do pana 

przyjść?

― 

Dzisiaj wieczorem wezmę iperyt, a jutro od rana będę w domu.

Mogę czekać na pana nawet do dwunastej.

 ― Przyjdę między dziesiątą a jedenastą.
― 

Dobrze. Będzie przygotowany.

Nazajutrz R7 wręczył Józefowi tubkę średniego rozmiaru, podobną do tych, 
w których sprzedają farby do malowania.

― 

Jeśli tym nasmaruję na przykład krzesło i ktoś na nim usiądzie? 

― spytał Józef. ― Jaki będzie skutek?
― 

Śmierć! Przecież iperyt przechodzi przez wełnę, przez skórę, 

przez wszelkie materiały, zżera ciało, kości, zatruwa krew. I z tym trzeba 
bardzo ostrożnie się obchodzić, bo najmniejszy odprysk może wywołać 

poważne obrażenia i ranę. Dla kogo to potrzebne? ― zdecydował się 
zapytać R7, którego bardzo interesowała ta sprawa i który już ją omawiał z 

Drobnym i innymi kolegami.
― 

Tylko dla doświadczenia.

Nie ujawnił swego zamiaru nikomu, nawet Grzmotowi i Andrzejowi. Tym 
bardziej nie chciał się zwierzyć R7, do którego dyskrecji nie miał zaufania.

* * *
Uważał Gorzewskiego za najgorszego z pozostałych na liście skazanych na 

śmierć. Słyszał potworne szczegóły o jego znęcaniu się nad więźniami. Gdy 
zaś Grzmot powiedział, że gestapowiec jest „bestią wyjątkową", postanowił 

zlikwidować go jak najprędzej.
Poszedł do Adama i poprosił go o jak najwięcej informacji o Gorzewskim. 

Adam powiedział Józefowi od razu, że z Gorzewskim trzeba być bardzo 
ostrożnym, bo jest sprytny i podejrzliwy. Zna go osobiście i kilka razy z nim 

rozmawiał. Wie o tym, że Gorzewski obawia się zamachu na niego i dlatego 
nigdzie poza sprawami służbowymi nie chodzi, W ogóle jest typem 

nietowarzyskim, ponurym, brutalnym.
Jednocześnie Józef puścił na wywiad Kreta. Polecił mu, żeby jak najprędzej 

przeprowadził rozpoznanie Gorzewskiego. Wynik obserwacji był taki, 
jakiego Józef się spodziewał. Rano, przed dziewiątą, Gorzewski wyjeżdżał na

motocyklu z domu do gestapo. O pierwszej wracał na obiad, a o drugiej 

znów udawał się do gestapo. Tam pozostawał do szóstej albo nawet do 
siódmej. Jeden raź w ciągu trzech dni nie pojechał do domu wieczorem. 

Miał więc nocny dyżur. Nazajutrz rano pojechał do domu około dziewiątej i 
przez cały dzień nigdzie się nie pokazał. Był wolny po dyżurze.

Po Krecie dał śledzenie gestapowca Aktorce, bo nie chciał, aby jeden 
wywiadowca za długo się kręcił na tej samej trudnej trasie. Wynik jej 

rozpoznania był podobny do poprzedniego, z tą różnicą, że drugiego dnia 
Gorzewski nie pojechał wieczorem do domu, lecz wyruszył z jeszcze kilkoma

gestapowcami na motocyklach i ciężarówką pełną uzbrojonych żołnierzy w 
kierunku ulicy Wileńskiej. Pojechali dokądś na obławę albo akcję 

likwidacyjną.
Aktorkę zdjął z roboty po dwóch dniach śledzenia Gorzewskiego. Nie 

spodziewał się nowych informacji, mimo to przekazał wszystkie zebrane 
informacje Klarze, żeby je sprawdziła. Jednocześnie zaczął badać trasę 

gestapowcy, zaczynając od jego mieszkania, które się znajdowało w 
olbrzymiej narożnej kamienicy przy zbiegu ulicy Wielkiej i zaułka 

Literackiego. Jedno wyjście z dziedzińca było naprzeciw poczty głównej. 
Wyglądało jak wąski tunel, przecinający kamienicę od chodnika do dużego 

brukowanego dziedzińca. Brama dla wozów i samochodów znajdowała się 
w zaułku Literackim i była zamknięta od wewnątrz na sztabę i wiszącą 

kłódkę. Lecz była w niej furtka, zazwyczaj otwarta w dzień. Z furtki tej 
mieszkańcy kamienicy mało korzystali. Wychodzili przeważnie tunelem na 

ulicę Wielką. Gorzewski również posługiwał się tym przejściem, chociaż było
wąskie. Mógł jednak przeprowadzić nim motocykl.

Dziedziniec był długi' i miał około trzydziestu metrów szerokości. Tylną jego 

część zajmowały składy i wspólny dla całej kamienicy ustęp. Mieszkanie 
Gorzewskiego było położone z lewej strony na piętrze. Prowadziły do niego 

z dziedzińca szerokie, otwarte, ukośne schody. Gdy gestapowiec przyjeżdżał
na obiad, zostawiał motocykl na dziedzińcu, przed schodami. Mógł więc go 

zobaczyć z okien swego mieszkania. Trasa jego z domu do gestapo była 
krótka: kilkadziesiąt metrów ulicą Wielką, która przechodziła w Zamkową. 

Następnie kilkaset metrów ulicą Zamkową i skręt w lewo, na duży plac 
Katedralny. Wreszcie około kilometra prostą, szeroką ulicą Mickiewicza do 

placu Łukiskiego, z którego lewej strony, w dawnym gmachu sądu, mieściło 
się gestapo. Na tym odcinku drogi nie można było wykonać zamachu. 

Pozostawała do zbadania krótka droga: od kamienicy, w której mieszkał 
Gorzewski, do wjazdu na plac Katedralny.

Z lewej strony ulicy Zamkowej Józef znalazł między kościołem Świętego 
Jana a Muzeum Etnograficznym wąski korytarz o dwóch zakrętach, 

prowadzący do gmachu uniwersytetu. Było to boczne wejście do uczelni. 
Nie można było go zablokować w dzień, nawet na krótko, ale się nadawało 

do odejścia po Zamachu ― jeśli nie będzie pościgu. Józef zwrócił na to 
przejście szczególną uwagę i zaczął badać prawą stronę ulicy: wejścia do 

kamienic, bramy i dziedzińce, wyloty uliczek.
Zwolnił Klarę, kiedy skończyła trzeci dzień śledzenia gestapowca. Ale 

dziewczyna paliła się do roboty.
― 

Kiedy go zlikwidujemy? ― pytała.

― 

Jeszcze nie wiem. Może w ogóle nie znajdę dobrego sposobu.

― Dlaczego? Przecież znamy, każdy jego ruch.

― 

A jak go. zlikwidować?

― 

No, zastrzelić... Chociażby w tamtym korytarzyku, gdy będzie 

prowadził motocykl na dziedziniec.

― 

A co dalej?

― 

Uciec.

 ― Jakie są szanse, że ucieczka się powiedzie?
― 

Są szanse...

― 

Nie mam do nich przekonania. W tym są luki. A ja muszę mieć 

pewność że pościg będzie niemożliwy. Nie zamienię życia, na. przykład 

Maga, za życie nawet dziesięciu takich łajdaków.
― Ja bym go sama zastrzeliła. Wpakowałabym w niego cały magazynek, 

kulę za kulą.
― 

Gdzie pani ojciec?

― 

Umarł.

― 

Mam ochotę go zastąpić i sprawić pani lanie!

― 

Dlaczego nie wolno mi wziąć w tym udziału? Czyż dziewczyna 

jest gorsza od chłopca?

― 

Lepsza. Dlatego. Zresztą i życia chłopca ryzykować nie będę bez

przekonania, że robota jest dobrze uplanowana. Dziękuję bardzo i proszę 

odpocząć.
― 

Ale coś z tego będzie?

― 

Sądzę, że tak. Muszę trafić na dobry pomysł.

Po tej rozmowie Józef starannie „obmacywał" teren w pobliżu mieszkania 

gestapowca. Trafił już na pewien sposób, który mu się nasunął na widok 
motocykla stojącego obok schodów. Zwrócił uwagę na okna. Zbliżył się do 

schodów po drugiej stronie dziedzińca, usiadł na stopniu i rozsznurował 

trzewik. Udawał, że poprawia coś wewnątrz. Później wyjął pudełko tytoniu i
skręcił papierosa. Zapalił. W ciągu dziesięciu minut nikt się nie ukazał w 

oknach mieszkania Gorzewskiego. Chyba byli pewni; że nikt nie ruszy 
motocykla.

„Jedna minuta wystarczyłaby ― pomyślał Józef ― na posmarowanie 
iperytem siodełka i rączek motocykla".

Wydało mu się, że nie znajdzie lepszego sposobu. Zastanowił się, komu 
polecić wykonanie zamachu. Z początku zamierzał dać robotę Magowi, a 

Zeksa i Rysia wyznaczyć na ubezpieczenie. Wszyscy by byli uzbrojeni. Ale 
trzeba było przeprowadzić to w dzień, w południe, bo na noc Gorzewski 

wprowadzał motocykl do dobrze zamykanego składziku. Lecz w dzień na 
dziedzińcu zawsze byli ludzie, którzy szli do miasta lub wracali do domu. 

Kobiety wynosiły z mieszkań śmieci, wieszały na otwartych galeryjkach 
bieliznę. Niektórzy udawali się do ustępu, bo nie wszystkie mieszkania miały

wygódki.
Przechodnie prawdopodobnie nie zwróciliby uwagi na człowieka, który by 

spokojnie zbliżał się do motocykla i coś tam porządkował, wycierał go z 
pyłu, smarów. Ale trzeba było się zachować naturalnie i działać powoli... 

Mag był odważny, ale jego ruchy i spojrzenia cechowała nerwowość, 
ostrość, niecierpliwość. Zeks wydał się Józefowi lepszy, ale go mało znał. 

Rysia w ogóle nie był pewien. Przytym sposobie zamachu musiałby 
postawić ubezpieczenie. Obawiał się jednak, że kręcenie się po dziedzińcu i 

w pobliżu kamienicy kilku nieznanych młodych ludzi mogło ściągnąć czyjąś 
uwagę.

Po rozważeniu tej sprawy zadecydował, że robotę sam wykona. Klarę 

weźmie na obserwację, żeby w wypadku niepomyślnym zawiadomiła 
łącznika.

Wieczorem poszedł do dziewczyny, narysował na papierze dziedziniec, dwa 
wyjścia z niego i dwie, łączące się prawie pod prostym kątem, ulice. 

Powiedział, w jaki sposób będzie dokonany zamach przy pomocy iperytu.
― 

A kto to zrobi? ― spytała.

― 

Ja.

― 

Panu nie wolno! ― powiedziała prawie z oburzeniem.

 ― A dlaczego?
― 

Bo pan jest od organizowania wielu zamachów. A jeśli pan się 

wsypie?!...
― 

Na to, żebym się wsypał, jest pięć procent. Na to, żeby Mag się 

wsypał, jest dwadzieścia pięć.
― 

No, a ja?

― 

Pięćdziesiąt. Samo podejście dziewczyny do motocykla i 

grzebanie przy nim jest podejrzane.

― nie weźmie pan nikogo na ubezpieczenie?
― 

Nie. Bo nikt mnie nie pomoże. Zamiast jednego, zginie kilku 

ludzi. A sam może wybrnę, nawet jeśli na mnie zwrócą uwagę.
― 

Ja się nie zgadzam! powiedziała Klara stanowczo.

Józef roześmiał się.
― 

Mogę z panią się naradzać, ale pani nie może niczego mnie 

zabronić. Po prostu pani będzie musiała potraktować to jako mój rozkaz.
― 

A jeśli się nie zgodzę na takie... szaleństwo?

― 

Robotę wykonam bez pani pomocy i będę pamiętał, że pani 

wprowadziła do niej zamieszanie.
― 

Ale czemu pan nie zostawi sobie szansy ocalenia, bronienia 

się?
― 

Prawdopodobnie nie będzie to potrzebne. Jestem jednak 

bardzo wzruszony pani troską o mnie. Dlatego zostawię taką szansę.
Właśnie pani mnie ubezpieczy. Ale pani mi da słowo, że wykona wszystko 

dokładnie. Bo jeśli z naszej strony będzie ofiara, to tylko jedna. Poza tym 
musi ocaleć świadek roboty. Zgoda?

― 

Tak.

― 

Więc będziemy działać, jak wyjaśniłem poprzednio: pani na 

obserwacji, ale będzie pani miała broń. Jeśli w trakcie roboty nastąpi wsypa,
proszę uważnie na mnie patrzeć. Gdy przesunę dłoń po włosach, od czoła 

do karku, pani prędko się cofnie w kierunku ulicy i kiedy wbiegnę w 
korytarz, poda mi pani parabellum z kulą w lufie i zapasowy magazynek. 

Dam to pani jutro, przed robotą. Następnie wyjdzie pani na ulicę i wstąpi na
pocztę...

― 

A pan?

― 

Ja się cofnę prędko korytarzykiem, zastrzelę tego czy tych, 

którzy będą mnie ścigali, i wydostanę przez cały dziedziniec i furtkę w 
bramie w zaułek Literacki. Są duże szanse, że się wymknę, bo wytworzę 

panikę.
Skinęła głową z aprobatą.

― To już lepiej.
Nazajutrz, niedługo przed pierwszą w południe, Klara; skromniutko, a nawet

biednie, lecz schludnie ubrana, spacerowała wolnym krokiem po prawej 

stronie ulicy Wielkiej. Minę miała spokojną, naiwną, prawie głupiutką. Ale 
na piersi, pod żakiecikiem, umieściła zdobyczny pistolet Józefa z kulą 

wprowadzą w lufę. Zapasowy magazynek, osłonięty z góry chusteczką do 
nosa, trzymała w lewej kieszeni.

Tego dnia rano Józef uporządkował wszystko w domu, żeby nigdzie nie 
pozostało nic podejrzanego. Znalazł w składziku na drewno wytartą 

szczotkę do ubrania, na której ocalała rzadka wysepka włosia. Poza tym 
wziął z kuchni miękki, barchanowy gałgan, którym Helena czyściła szyby w 

oknach.
Z Klarą spotkał się w jej mieszkaniu. Dał dziewczynie pistolet i jeszcze raz 

omówili akcję. Potem poszli osobno w kierunku poczty.
Na dziesięć minut przed pierwszą Józef wstąpił, przez furtkę do zaułka 

Literackiego, na dziedziniec kamienicy. Zobaczył z prawej strony otwarte 
drzwi do pracowni stolarskiej. Dolatywały stamtąd zgrzyty piły i syczenia 

hebla. Dziedziniec o tej porze był prawie pusty. Józef wszedł do ustępu z 
lewa. Wewnątrz nie było nikogo. Wstąpił do jednego z przedziałów, wyjął z 

kieszeni szczotkę do ubrania i tubkę iperytu. Otworzył zakrętkę i ostrożnie 
wycisnął trzecią część zawartości w kępkę włosia na końcu szczotki. Położył 

tubkę wysoko na listwie przybitej do ściany i drewnianym patykiem wcisnął 
galaretową maść we włosie. Patyk wrzucił w głąb dołu kloacznego.

Spojrzał na zegarek: kilka minut po pierwszej. „Zaraz powinien przyjechać". 
Zbliżył się do drzwi ustępu i nieco je uchylił. Zobaczył prawą stronę 

dziedzińca, schody do mieszkań na piętrze i część kamienicy. Po dwóch 
minutach w polu jego widzenia ukazał się wysoki tęgi mężczyzna w siwym 

mundurze, spiętym pasem koalicyjnym, na którym wisiała kabura pistoletu. 

Miał na nogach wysokie, ciężkie buty, na głowie czapkę z dużym znaczkiem 
trupiej głowy. Obiema rękami prowadził za rączki motocykl, który się toczył 

po lekkiej pochyłości dziedzińca w kierunku schodów. Zatrzymał go, ustawił 
na podpórce i zdejmując z rąk duże, skórzane rękawice, poszedł ciężko i 

sztywno, jak żelazny automat, schodami na górę.
Józef opuścił ustęp. Zobaczył na drugim końcu dziedzińca obok wejścia do 

korytarza Klarę; siedziała na niskiej skrzynce do piasku i coś przeglądała w 
torebce, którą trzymała na kolanach. W pobliżu schodów do mieszkania 

gestapowca były inne podobne schody na piętro. Przy nich niemłoda, lekko 
ubrana kobieta w nocnych pantoflach na bosych stopach rozstawiła 

doniczki z kwiatami i nożycami podcinała gałązki. Była to niespodzianka dla 
Józefa. Przez kilka sekund obserwował kobietę, ale ona była zajęta swoją 

robotą i na nic nie zwracała uwagi.
Położył szczotkę z iperytem na dwóch krótkich, związanych razem 

drabinach, które leżały obok drzwi do składu. Potem zdjął marynarkę i 
cyklistówkę i położył je również na drabinach. Wyjął z kieszeni barchanowy 

gałgan i poszedł w kierunku motocykla, trzymając szczotkę z iperytem w 
lewej ręce. Po drodze rzucił spojrzenie na okna w mieszkaniu gestapowca. 

Nie było w nich nikogo. Natomiast z korytarza, od strony Klary, szła młoda 
kobieta,która prowadziła za ramię kilkuletniego chłopca. Chłopiec się 

opierał, wyrywał jej i płakał.
― 

Czego on tak się drze? ― spytała kobieta, obcinająca gałązki u 

kwiatów.
― 

Chciał na ulicy wleźć na samochód. Nie pozwoliłam mu.

― 

Strzęp mu skórę!

Józef wycierał gałganem błotniki u motocykla, a jednocześnie smarował 
szczotką siodełko i rączki obciągnięte karbowaną gumą. „Źle zrobiłem ― 

pomyślał ― że zostawiłem dokumenty w kieszeni marynarki". Rozprowadził
maść równo i cienko po całej powierzchni siodełka i rączek. Spojrzał w okna 

u góry. I teraz nikogo w nich nie było. Kobieta przy kwiatach rozmawiała 
nadal z tą inną, trzymającą za ramię chłopca. Józef poszedł wolno w stronę 

ustępu. Wstąpił do środka. Wrzucił szmatę i szczotkę przez otwór do kloaki. 
Wziął z listwy tubkę z pozostałym w niej iperytem, wrócił na dziedziniec, 

włożył marynarkę i czapkę i skierował się do wyjścia na zaułek Literacki. 
Dostrzegł z dala, że Klara wstała i zapina torebkę.

Poszedł, jak się umówił z dziewczyną, do jej mieszkania. Otworzył drzwi 
kluczem, który wziął z półki w szafce ściennej. Wymył w kuchennym zlewie 

ręce, mydląc je kilka razy. Nie mógł się pozbyć wrażenia, że jest na nich 
lepki, żrący osad.

Klara przyszła do domu po godzinie. Była rozpromieniona. ― Ależ świetnie 
się udało! Podeszłam do tamtej kobiety z kwiatkami, obok mieszkania 

Gorzewskiego. Poprosiłam ją o flancę pelargonii i trochę z nią rozmawiałam 
o hodowli kwiatów doniczkowych. Doczekałam się, aż on wyszedł z domu, 

wyprowadził motocykl na ulicę i odjechał.
― 

Nic nie dostrzegł?

― 

Na pewno nie dostrzegł. Zachowywał się jak zawsze. A kiedy 

iperyt zacznie działać?

― 

Może już działa.

― Nie będzie już ludzi katować! ― powiedziała z mściwym błyskiem w 

oczach.

Tegoż dnia pod wieczór Józef poszedł do Adama i poprosił go, aby zwrócił 
uwagę na Gorzewskiego i, jeśli to możliwe, porozmawiał z nim. Nie wyjaśnił 

mu, o co idzie, ale dał do zrozumienia, że użyto pewnego środka, który 
powinien mu zaszkodzić. Adam obiecał, że załatwi to nazajutrz. Umówili 

spotkanie na wieczór następnego dnia. Józef przeczekał dobę i znowu 
poszedł do Adama. Był pewien, że Gorzewski albo skonał, albo zabrano go 

do szpitala. Okazało się jednak, że nic mu się nie stało. Gdy Adam z nim 
rozmawiał, Gorzewski w pewnej chwili powiedział, że jacyś łajdacy 

wysmarowali mu łajnem rączki u motocykla. Józef był zaskoczony tą 
wiadomością. Był pewien, że użył dostatecznej dozy iperytu, żeby 

poskutkował.
Nazajutrz postanowił wypróbować zabójczą maść. Panna Jadwiga poszła na 

rynek, a Róża udała się do szpitala, by odwiedzić Helenę. Józef wyjął ze 
skrytki w składziku tubkę, w której zostało jeszcze dwie trzecie zawartości. 

Zawołał bezpańskiego kundla, który tułał się po dzielnicy i obchodził 
podwórka szukając odpadków jedzenia. Panna Jadwiga zawsze zostawiała 

dla niego kości. Józef nazywał psa biezprizornym.
Gdy kundel przyszedł, Józef dał mu do zjedzenia skórkę chleba, potem go 

przytrzymał i posmarował mu iperytem brzeg wewnętrznej strony ucha i 
łapkę pod spodem. „Biezprizornyj" zaraz zlizał ciecz z łapki. Gdy Józef 

ponowił zabieg, pies znów oblizał ze smakiem łapkę. Wówczas Józef sam 
dotknął małym palcem lewej ręki iperytu, lecz ani od razu, ani później nie 

odczuł .żadnego działania. „Więc to taki iperyt".
― 

Czekaj, sobako! ― powiedział. ― Wypróbujemy i cyjanek. 

Może jest taką samą lipą jak iperyt. Jeśli zginiesz, to bez bólu. A życie twoje 

jest marne. Poświęcę ciebie dla dobra nauki!
Dał kundlowi porcję cyjanku w gałce chleba. Kundel ochoczo łyknął ją i 

przymilną miną oraz merdaniem ogona upominał się o więcej. Józef wsypał 
dwie dozy proszku na miękisz chleba. Pies chętnie łyknął jeszcze dwie 

porcje piorunującej trucizny i zachęcał Józefa do dalszego ciągu tak 
przyjemnej zabawy.

― 

Masz szczęście, sobako― rzekł Józef ―że wśród moich 

kolegów z konspiracji są świnie!

Po tej próbie poszedł do Klary. Przywitał się z nią, usiadł na krześle przy 
oknie i jakby się zamyślił, patrząc w głąb pokoiku. Dziewczyna była 

zdziwiona jego milczeniem.
― 

I co się z nim stało? ― spytała po jakimś czasie.

― 

A pani co przypuszcza?

― 

Pewnie w szpitalu.

― 

Nie. Zdrów jak ryba. Iperyt to lipa. Ordynarne oszustwo! ― 

położył tubkę na stole.

― 

Ależ to podłość! Przecież pan ryzykował życie!

― 

Mało tego!... Cyjanek, który dałem pani i Magowi i który sam 

schowałem w ubraniu w dwóch miejscach, nie jest cyjankiem!... Dobrze, że 
chociaż sprawdziłem to. Może wystaram się o coś innego.

Klara była oburzona. Nie mogła zrozumieć tego, jak nędzne zdarzają się 
dusze ludzkie. Józef również z całkowitym zaufaniem odniósł się do 

„cyjanku" i do „iperytu".
Od Klary poszedł do Tomasza. Opowiedział mu historię zamachu na 

Gorzewskiego.

― 

Czy pan wysłał o tym meldunek do Komendy? ― spytał 

Tomasz.

― 

Jeszcze nie.

― 

Niech się pan z tym wstrzyma. Proszę opowiedzieć o tym 

Grzmotowi. I ja pomówię z nim, bo to... ciekawa sprawa. Wygląda bardzo 
podejrzanie. Oczywiście mogła to być małpia złośliwość, ale mogło być i coś 

gorszego. Szkoda, że nie udało się sprzątnąć tamtego zwierza.
― 

Czy pan nie wie, gdzie mógłbym dostać zaczepny granat? Taki, 

co nie razi odłamkami, lecz siłą wybuchu. Chodzi mi o zamach na ulicy. Nie 
chciałbym pozabijać przechodniów.

― 

Wiem ― rzekł Tomasz. ― I to nie lipę, ale dobry.

― Gdzie?

― 

Tutaj. U mnie.

― 

Byłoby wspaniałe!

― 

Co pan zamierza zrobić?

― 

Chcę jednak wykończyć Gorzewskiego. On wali ulicami jak 

wariat. Zamach pistoletem jest bardzo trudny i ryzykowny. Gdybym zaś 
rzucił granat z takim obliczeniem, aby wybuchł przy Gorzewskim albo pod 

motocyklem, to przy dużym pędzie na pewno by się zabił.
― Skomplikowana robota. Kto jej dokona?

―Sam to zrobię. ― Może się uda. Nie będę panu odmawiał. Czy pan wie, że
on niedawno wziął udział na ochotnika w potwornej masakrze Żydów na 

Ponarach. Zamordowano w jednym dniu około pięciu tysięcy ludzi. Brał w 
tym udział nie dlatego, że musiał wykonać rozkaz, lecz dla przyjemności. 

Innych gestapowców i szaulisów zazwyczaj przed takimi akcjami poją 

wódką. On zaś może mordować ludzi i na trzeźwo.
― 

I ja jego też na trzeźwo zamorduję!

― 

Zlikwiduje go pan... jak wściekłego wilka.

Tomasz wstał i wyszedł z gabinetu drzwiami do łazienki. Powrócił po 

kwadransie. Położył na biurku dwa francuskie granaty. Były wykonane z 
matowej blachy. Miały z boku łyżeczki do przytrzymywania przed rzutem, 

które u góry były zabezpieczone zawleczkami z pierścieniami:
― 

Czy pan wie, jak z nimi się obchodzić?

― 

Wiem dobrze.

Wziął granat i zważył go w ręce.

― 

Obawia się pan, że wewnątrz marmolada ―zażartował 

Tomasz. ― Naciął się pan na iperycie i cyjanku i nie wierzy pan nikomu.

― 

Panu zawsze wierzę.

Daję panu dwa. Drugi może się przydać, jeśli będzie pościg. Pistolet pan ma.

― 

Mam kilka. Z nich dwa własne, jeden wspólny, a jeden 

egzekutywy.

― Życzę powodzenia. I proszę mnie odwiedzić. Mam ochotę doradzić panu 
ostrożność, ale wierzę w pański spryt, wyczucie i doświadczenie.

Józef postanowił dokonać zamachu na Gorzewskiego na ulicy Zamkowej i 
wykorzystać do Nadejścia korytarz prowadzący do gmachu uniwersytetu. 

Ulica w tym miejscu była wąska, wygodna dla akcji. Ale panował tam duży 
ruch ― nie tylko na jezdni, lecz i na chodnikach. Obawiał się więc, że prócz 

Gorzewskiego mogą ucierpieć i niewinni ludzie. Co prawda granat zaczepny 
nie raził odłamkami, ale podmuch mógł kontuzjować przechodniów. Nie. 

orientował Się w tym dokładnie, chociaż miał do czynienia z granatami w 

wojsku. Postanowił wybrać taką sytuację, żeby nikomu prócz Gorżewskiego
177

nie zaszkodzić. Za najlepszą porę uznał południe, bo na ulicy było mniej 
ludzi, a gestapowiec przejeżdżał ją dwa razy w ciągu jednej godziny.

Nie zapoznał nikogo ze swym planem zamachu. Wiedział o nim tylko 
Tomasz, ale nie znał szczegółów. Nie chciał wtajemniczać w to nawet Klary, 

chociaż uważał, że byłaby potrzebna jako obserwatorką... po akcji. Ale się 
obawiał, że jeśli będzie się kręciła w pobliżu, może się narazić na 

aresztowanie, bo miejsce zamachu na pewno otoczą policjanci z niedaleko 
położonej przy ulicy Dominikańskiej komendy policji.

Nazajutrz udał się przed dwunastą na ulicę Zamkową. Miał pod pachą lewej 
ręki parabellum umieszczone w futerale, który sam uszył z brezentu. 

Zapasowy magazynek trzymał w kieszeni marynarki. Granaty wsadził 
łyżeczkami za pas spodni ― z prawa i z lewa. Chociaż dzień był ciepły, 

włożył starą jesionkę, żeby go luźno okryła. Prawa kieszeń w niej była 
wycięta i mógł tędy łatwo wyjąć granat albo trzymać go w ręce pod połą 

jesionki.
Zaraz po pierwszej Gorzewski przejechał motocyklem w górę ulicy, od 

strony placu Kajedralnego. Józef go dostrzegł z dużej odległości, ale sytuacja
była niepomyślna dla dokonania zamachu. Chodnikami po obu stronach 

ulicy szło dużo ludzi: studenci, żołnierze niemieccy, cywile, kobiety, nawet 
dzieci.

Starał się zorientować, jak rzucić granat, żeby wybuchnął w powietrzu tuż 
przed jadącym motocyklem gestapowcem albo pod nim na jezdni. Trzeba 

było uprzednio wyjąć z granatu pierścień z zawleczką, a potem trzymać go 

pod połą jesionki, przyciskając dłonią łyżeczkę. Następnie ― jeśli sytuacja 
będzie odpowiednia ― zrzucić łyżeczkę jeszcze przed zrównaniem się z nim 

Gorzewskiego, potem cisnąć granat naprzód, przed motocykl. Mógł zrobić 
to w trzeciej lub czwartej sekundzie po zwolnieniu łyżeczki. Wówczas, 

przypuszczał, wybuch nastąpi w tym miejscu, w którym się znajdzie jadący 
prędko motocykl.

Gdy Gorzewski minął go, Józef wszedł do korytarza i zabezpieczył granat. 
Potem skierował się przez główną bramę uniwersytetu na plac Napoleona. 

Tam usiadł na ławeczce na małym skwerze, wyjął z kieszeni miejscową 
gadzinówkę i zaczął ją przeglądać. Wrócił na Zamkową wkrótce przed 

drugą. W korytarzu odbezpieczył granat i trzymając go przez wycięcie w 
kieszeni pod połą je. sionki zajął stanowisko. Nie odchodził daleko. Musiał 

jednak „spacerować" w obie strony ulicy. Czasem się zatrzymał w wejściach 
frontowych i udawał, że na kogoś czeka. Gdy Gorzewski ukazał się na jezdni,

sytuacja znów była niepomyślna. Oboma chodnikami szło wielu ludzi.
Dopiero na trzeci dzień trafiła mu się dobra sposobność. Gdy Gorzewski, 

niedługo przed drugą, jechał z domu do gestapo, oba chodniki były puste na
dłuższym odcinku. Tylko od placu Katedralnego pędziła wojskowa 

półciężarówka.
Józef stanął obok wejścia do korytarzyka. Gdy motocykl był w odległości 

około trzydziestu metrów od niego, zwolnił łyżeczkę i trzymał w dłoni 
odbezpieczony granat, który musiał rzucić, bo wybuchu nie mógłby już 

wstrzymać. Liczył sekundy. Gestapowiec zrównał się z nim pędząc prawą 
stroną wąskiej ulicy. Wówczas Józef silnym ruchem cisnął granat, nieco 

skośnie, w przód i w górę jednocześnie. Zrobił to zupełnie spokojnie, jakby 

automatycznie, bo właśnie tak zamach uplanował. Wszystko, co się odbyło 
w ciągu ostatnich sekund, utrwaliło się w jego pamięci ― jakby oglądał to 

na filmie zwolnionym. Pusta ulica i jadąca nią z lewa półciężarówka z 
niemieckimi żołnierzami. Pędzący z prawa motocykl, na którym tkwi 

masywna postać gestapowca. Granat zakreślający łuk w powietrzu, 
opadający tuż przed motocyklem na bruk i nagle znikający... w wirze 

podmuchu. Hałas dwóch motorów złączył się z wybuchem, którego Józef, 
wtulony we wnękę u drzwi, nie odróżnił może dlatego, że nie odrywał 

spojrzenia od pędzącego motocyklem gestapowca. Raptem motocykl 
pośliznął się na jezdni, a siedzący na nim człowiek wyrzucił ramiona w boki i 

dał nura głową w dół. W powietrzu mignęły jego nogi. Rozległ się 
gwałtowny, ostry zgrzyt hamulców półciężarówki wojskowej. Józef skoczy! 

w pół ciemny korytarz i poszedł w kierunku zakrętu na prawo. Rozminął się 
ze studentem i studentką, którzy głośno się śmiali. Przeszedł obok 

oszklonego wejścia do dyżurki woźnego i wnet znalazł się na dużym 
dziedzińcu uniwersytetu. Skierował się, nieco wolniej, ku bramie.

„Chyba nie ocalał" ― pomyślał o Gorzewskim, ale nie czuł zadowolenia, lecz
raczej wstręt. A tamta scena, która mu utkwiła w pamięci, wydawała się 

nierealna jak przypomnienie koszmarnego snu. i
Po dwóch dniach dowiedział się od Adama, że Gorzewski miał wypadek 

podczas jazdy motocyklem. Jest obecnie w szpitalu, w ciężkim stanie. Ma 
złamaną rękę i rozbitą głowę. Długo był nieprzytomny i jeszcze nie odzyskał 

mowy.
― 

Jak to się stało? ― spytał Józef z udanym zdziwieniem.

― 

Potrąciła go ciężarówka niemiecka. Motocykl wpadł pod koła 

auta, a Gorzewski wyleciał na chodnik.
― 

Dziwna historia! ― powiedział Józef. ― Przecież on doskonale 

jeździ!
― 

Jeździł jak szatan! A może to wina Niemców, bo po wypadku 

umknęli i nie wiadomo, jak tam było. Ja również mam motocykl, ale jeżdżę 
ostrożnie.

Chociaż Józef miał do Adama całkowite zaufanie, nie wyjaśnił mu tej 
sprawy. Uważał za zbędne obciążanie go, bez koniecznej potrzeby, takimi 

wiadomościami.
― 

Pan Józef miał rację! ― powiedział Andrzej do Grzmota. ― 

Jaśkiewicz żywy już nam się przyda.
― 

Tak. Nie wiadomo, co w tej sprawie tkwi. Bolszewicy ogłosili 

zaprzeczenie. Zwalają winę morderstw na Niemców.
― 

A pan w to wierzy? ― spytał Józef.

 ― Nie mamy żadnych danych na obiektywne wyjaśnienie tej sprawy. 
Dlatego właśnie uznaliśmy wysłanie Jaśkiewicza do Katynia za bardzo 

ważne. On nie chciał przyjąć zaproszenia Niemców. Oba wiał się, że jemu z 
tego względu zarzucają kolaboracjonizm. Więc zwrócił się do nas z 

zapytaniem. Przyrzekł, że zbada sprawę uczciwie, rzeczowo i zbierze jak 
najwięcej materiałów. Potem złoży nam szczegółowe sprawozdanie.

― 

W moim przekonaniu ― wtrącił Andrzej ― sprawa jest 

zupełnie jasna. Hitlerowcy są zdolni do popełnienia każdej zbrodni, ale 

tamtej nie mogli dokonać. Natomiast bolszewikom się nadarzyła 
sposobność zniszczenia ogromnej ilości oficerów polskich. Przecież gdy byli 

tutaj, najstaranniej wyłapywali i wywozili, oczywiście na zagładę, właśnie