M. Brykowska, Sklepienia kryształowe: niektóre problemy,
[w:] Późny gotyk, Warszawa. 1965, s. 243-359.
-
geneza sklepień kryształowych; Mencl i Clasen wywodzą sklepienia z Saksonii, natomiast Libal uważa je za wytwór lokalny ( np. czysto czeski)
-
sklepienie kryształowe występuje w 3 grupach terytorialnych:
•
Saksonia
•
Czechy
•
Pn-wsch Polska
-
najwcześniejszy przykład pochodzi z 1471 r. z zamku w Miśni; w latach 90-tych XV w. stosowane już w Czechach, a około 1500 r. w Gdańsku
-
w/w grupy łączy jedynie zastosowanie łamanej, ostrosłupowej wysklepki, natomiast pozostałe cechy, jak : konstrukcja, technika, rysunek
drutów, materiał, itp. są różne i wynikają z tradycji budowlanej poszczególnych regionów. Sam pomysł ostrej wysklepki mógł być zaczerpnięty
z Saksonii, zarówno przez budowniczych czeskich jak i gdańskich.
-SAKSONIA-
W końcu XV i na początku XVI w. teren pd Niemiec i Austrii stanowi odrębne środowisko budowlane i artystyczne. Nie jest więc przypadkiem,
że właśnie w tym kręgu Arnold z Westfalii odkrył możliwość kształtowego cięcia wysklepki sklepiennej, które zastosował po raz pierwszy w 1471 r. w
zamku w Albrechtsburg w Miśni. Występujące tu ostre druty sklepienne stanowiły w koncepcji przestrzennej wnętrza niezbędny element : tworzyły
przekrycie światłocieniowe i ekspresyjne. Sklepienie kryształowe zastosowano we wszystkich pomieszczeniach, także na spiralnie skręconej klatce
schodowej i we wnękach przyściennych- najciekawsze znajduje się w dwóch salach pierwszego piętra i różni się od pozostałych tym, że druty częściowo
przechodzą w żebra.
Przesklepienie kryształowe pałacu w Miśni było także wzorem dla budowli miejskich- sklepienia miejscowego ratusza i kamienic oraz ratusz i
kamienice w Plauen i Annaberg.
W kościołach Saksonii sklepienie kryształowe nie znalazło szerszego zastosowania. Ograniczono się jedynie do przekryć małych pomieszczeń,
np. chóru w Tabenbeim czy krużganku w Rocknitz. Na terenie sąsiedniej Marchii jedynym znanym przykładem, gdzie sklepienie współuczestniczy w całej
koncepcji wnętrza, jest kaplica św. Piotra w Brandenburgu z 1522 r.
Do omawianej grupy sklepień można włączyć sklepienia kryształowe Austrii, np. przekrycie sali w Greinberg (koniec XV w. ), które posiada
interesujące, przenikające się w wielu płaszczyznach druty oraz wyjątkowo głębokie, ostrosłupowe wysklepki.
-CZECHY-
Importowany z Saksonii przez bernardynów pomysł ostrej wysklepki sklepiennej włączony został w późnogotycki, czeski nurt architektury.
Stąd rozwiązania sklepień kryształowych na terenie Czech mają cechy nie znane w innych zespołach.
W układzie przestrzennym grupa zachodnioczeska nawiązuje do architektury przedhusyckiej, a zastosowane tu sklepienia kryształowe czynnie
organizują wnętrze. Najważniejsze cechy tych sklepień to zastąpienie arkad międzynawowych kryształowymi, sieciowymi łącznikami, brak podziałów na
przęsła, oparcie rysunku drutów na zasadzie czteroramiennej gwiazdy, opisanie drutów na zasadzie kolebki z lunetami.
Najbardziej interesującą grupę stanowią sklepienia wnętrz mieszkalnych na południu Czech, pochodzące z pierwszej połowy XVI w. w
miastach: Jindrichuv Hradec, Jachymov, Slavonice, Znojmo. W konstrukcji nawiązują do czeskich i południowoniemieckich sieciowych sklepień
żebrowych. Charakteryzują się opuszczonymi zwornikami oraz stopniowaniem drutów w rzucie kolistych lub odcinkowych, nieznanych nigdzie poza
Czechami.
Przekrycie kryształowe małych pomieszczeń jest typowe dla całych Czech.
-PÓŁNOCNE ZIEMIE POLSKI-
Pierwsze sklepienia kryształowe na terenie Polski wykonane zostały w Gdańsku. W końcu XV w. i na początku XVI w. następuje szereg
przebudów gdańskich kościołów miejskich: kościół NMP, św. Katarzyny, św. św. Piotra i Pawła.
-
szczególnie charakterystyczny jest układ przestrzenny tych kościołów :
•
trzynawowe
•
halowe
•
o filarach ośmiobocznych dźwigających sklepienia żaglaste- gwiaździste, żebrowe w nawach głównych, a kryształowe w nawach bocznych
•
wnętrza wysmukłe, jasne, oświetlone dużymi oknami
-
w przeciwieństwie do hal czeskich, zastosowano arkady międzynawowe.
Sklepienia żebrowe i kryształowe nie różnią się w rysunku, którego ośrodkiem jest ośmioramienna gwiazda. Podział na poszczególne przęsła
zatraca się dzięki zastosowaniu rozdrobnionych wysklepek, mimo to drut jarzmowy jest konsekwentnie wyprowadzony i nie przerywany. Także drut
przewodni zastąpił wcześniejsze a charakterystyczne na tym terenie żebro. Cechy te świadczą, że sklepienia kryształowe hal gdańskich nie są importem
obcym lecz wywodzą się wprost z gwiaździstych sklepień na tym terenie, niemniej sam pomysł kryształowej wysklepki mógł być zaczerpnięty z Saksonii.
Poza kościołami, sklepienie kryształowe stosowane było w Gdańsku w małych formach; w zakrystii i arkadach przyściennych kościoła św.
Bartłomieja, w chórze kościoła brygidek, w krużganku klasztoru franciszkanów. Również kościół św. Jana w Malborku, kościół cysterski w Pelplinie.
~ 1 ~
