Tomasz Lisowski
Pisownia polska. Główne fazy rozwoju
1. Alfabet łaciński a potrzeby polszczyzny
2. Świadomość językowa skrybów średniowiecznych
3. Fonologiczna specyfika języka polskiego
4. Grafia prosta
5. Wprowadzanie dodatkowych liter spoza alfabetu łacińskiego
6. Grafia złoŜona
7. RóŜnicowanie funkcji liter przez kontekst graficzny
8. ZróŜnicowanie kształtu liter. Propozycja ortograficzna Jakuba Parkoszowica
9. Grafia diakrytyczna. Pierwsza próba normalizacji grafii druków polskich –
traktat ortograficzny Stanisława Zaborowskiego
10. Kompromis między grafią złoŜoną a grafią diakrytyczną
11. Pierwsze zasady ortograficzne
12. Kodyfikacje polskiej ortografii
13. Podsumowanie
1. Alfabet łaciński a potrzeby polszczyzny
Przyjęcie chrztu przez Mieszka I w obrządku łacińskim w roku 966 miało skutki nie
tylko religijne czy polityczne, ale takŜe kulturalne. Dzięki temu przodkowie współczesnych
Polaków przekroczyli granicę kultury oralnej i wkroczyli w przestrzeń kultury cyrograficznej,
to jest kultury tekstów rękopiśmiennych, powielanych w nielicznych egzemplarzach, dla
której punktem wyjścia było fonetyczne pismo łacińskie. Teksty pisane, z jakimi Polakom
przyszło odtąd obcować, były początkowo redagowane po łacinie, ale wraz z upływem czasu
takŜe po polsku. Język polski tym samym stawał się stopniowo językiem pisma, czyli
grafolektem, dla którego punktem wyjścia był alfabet łaciński. Od tego momentu rozpoczyna
się historia polskiej grafii, czyli historia kształtowania się polskiego systemu graficznej
ekwiwalencji głosek mowy.
Podstawową zasada pisma fonetycznego, czyli alfabetu, jest idealistyczne załoŜenie,
Ŝe jednemu fonemowi języka odpowiada jeden znak graficzny (w przypadku języka
łacińskiego i jego alfabetu jednemu fonemowi odpowiadała jedna litera). Tak więc stopień
funkcjonalności pisowni opartej na alfabecie zaleŜy od stopnia realizacji tej zasady. Alfabet
łaciński, z którym zetknęli się nasi przodkowie i którym zaczęli się posługiwać, był
niewystarczający wobec bogactwa fonetycznego ówczesnej polszczyzny, zbyt duŜa bowiem
była dysproporcja między liczbą liter alfabetu łacińskiego a liczbą fonemów języka polskiego.
Alfabet łaciński po uwzględnieniu liter uŜywanych do zapisu wyrazów zapoŜyczonych z greki
(k, y, z) liczył 24 litery - a, b, c, d, e, f, g, h, i, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z. NaleŜy
zwrócić uwagę, Ŝe w klasycznej pisowni łacińskiej litera „y” oznaczała ten sam fonem co
litera „i”, a mianowicie /i/. UŜycie litery „y” ograniczone było jednak wyłącznie do wyrazów
transkrybowanych z greki, np. Calypso; stąd jej nazwa: igrek, czyli ‘greckie i’. Podobnie
rzecz się miała z parą liter „c” i „k”, które oznaczały ten sam fonem łaciński /k/, z tym Ŝe
litera „k” występuje zaledwie w kilku wyrazach łacińskich, np. Kalendae. Natomiast łacińska
litera „i” niekiedy (gdy znajdowała się przed literą oznaczającą samogłoskę), była czytana
jako głoska /j/, np. maius, ius.
Pierwsi piszący po polsku, realizując nadrzędną zasadę pisma fonetycznego, do swojej
dyspozycji mieli niewystarczającą w stosunku do bogactwa fonetycznego polszczyzny liczbę
liter łacińskich. Ta dysproporcja wynikała z faktu, Ŝe liczba fonemów polszczyzny była
zdecydowanie większa niŜ liczba fonemów języka łacińskiego. Stanęli więc oni przed
koniecznością adaptacji alfabetu łacińskiego do potrzeb języka polskiego, która polegała po
pierwsze na wyłonieniu spośród róŜnorodności głosek polskich fonemów, a więc klas głosek,
którym na płaszczyźnie graficznej przysługiwałyby odrębne litery, znaki graficzne, po drugie
ustalenie sposobu zapisu tych wyodrębnionych fonemów polskich. Oba te aspekty
opracowywania pisowni polskiej są wobec się komplementarne, współzaleŜne.
2. Świadomość językowa skrybów średniowiecznych
Zadanie to było o tyle niełatwe, nie tylko dlatego Ŝe językowi łacińskiemu obcych
było wiele fonemów polskich, ale takŜe dlatego Ŝe inwentarz fonemów polskich na
przestrzeni stuleci ulegał zmianom ilościowym i jakościowym. Średniowieczni skrybowie
zatem musieli wykazywać duŜą świadomość językową. Jako Ŝe z okresu do końca XV wieku
dysponujemy tylko jedną wypowiedzią o charakterze metajęzykowym (Traktat o ortografii
polskiej Jakuba Parkosza z około 1440 r.), jesteśmy zmuszeni do jej rekonstruowania poprzez
analizę manuskryptów. Z całą pewnością moŜemy stwierdzić, Ŝe piszący po polsku w
średniowieczu, rozumieli związek alfabetu z fonetyką, i co więcej – dostrzegali, Ŝe na
wyróŜnienie graficzne zasługują tylko te klasy głosek, które wpływają na znaczenie wyrazu.
Fonologia jest wprawdzie dziedziną językoznawstwa nowoŜytnego, jednak skrybowie
średniowieczni wykazywali intuicyjne podejście fonologiczne do pisowni polskiej. To
spostrzeŜenie znajduje takŜe potwierdzenie w traktacie Jakuba Parkosza, który, dąŜąc do
rozróŜnienia w piśmie tych wszystkich dźwięków, które wpływają na znaczenie, nie
uświadamiając sobie tego w pełni, dał dość dokładny obraz ówczesnej, piętnastowiecznej
polskiej fonologii.
Pamiętać naleŜy, Ŝe tę swoistą, bo nieuświadamianą w pełni, analizę fonologiczną
polszczyzny prowadzili piszący po polsku, którzy byli osobami przynajmniej bilingwalnymi –
Polak znający łacinę – jeśli nie multilingwalnymi – np. Niemiec znający łacinę, swój język
ojczysty i w większym lub mniejszym stopniu język polski. Zdarzyć się mogło takŜe, jak w
przypadku anonimowego pisarza Bulli gnieźnieńskiej (1136 r.), Ŝe po polsku pisał
obcokrajowiec znający łacinę i swój język ojczysty, ale nieznający polszczyzny. Bilingwizm
(multilingwizm) skrybów średniowiecznych pozwalał im na zestawianie, utrwalonego w
postaci liter alfabetu systemu fonologicznego łaciny (oraz ewentualnie ich języka ojczystego)
z fonetyką, a w dalszej fazie analizy z fonologią polską. Pewne utrudnienie stanowił fakt, Ŝe
łacina w tym czasie była juŜ językiem martwym. Jej fonetyka, a zatem i fonologia, podlegały
silnej interferencji języków ojczystych osób przyswajających sobie łacinę jako język obcy.
Tak więc w średniowieczu (podobnie zresztą jak dziś) nie istniała jedna wzorcowa wymowa
języka łacińskiego. To mogło powodować, Ŝe niektóre litery alfabetu łacińskiego (np. litera
„c”) nie miały jednej stałej wartości fonetycznej, a ich odczytywanie (wymowa) uzaleŜnione
były od języka ojczystego osoby, która posługiwała się łaciną jako językiem wyuczonym.
3. Fonologiczna specyfika języka polskiego
Jeśli przyjąć, Ŝe pierwsi piszący po polsku dąŜyli do stworzenia pisowni polskiej
moŜliwie funkcjonalnej, czyli takiej, która pozwalałaby na jednoznaczny zapis wszystkich
tych polskich głosek, które wpływają na znaczenie wyrazu, to musieli oni stawić czoła
następującym problemom, wynikającym z niewystarczalności alfabetu łacińskiego:
a) Zapis spółgłosek palatalnych
Palatalność była cechą artykulacyjną nieistotną w języku łacińskim, natomiast w
polszczyźnie wykorzystywana jest do róŜnicowania znaczeń wyrazów (np. para: ciało: cało,
piasek : pasek itp.). Dlatego bardzo waŜnym zadaniem było wypracowanie sposobu zapisu
palatalności polskich spółgłosek: 1. wargowych, dziedziczonych jeszcze z języka
prasłowiańskiego: /p’/, /b’/, /m’/; 2. wargowych, które
wykształcają się w polszczyźnie średniowiecznej:
wargowo-zębowego
/v’/,
które
powstało
z
prasłowiańskiego dwuwargowego /w’/, oraz nowego
polskiego
fonemu
/f’/;
3.
przedniojęzykowo-
zębowych:
/c’/,
/dz’/;
4.
przedniojęzykowo-
dziąsłowych /š’/, /ž’/, /č’/, /dž’/ oraz /ř’/ (pod tym
znakiem kryje się spółgłoska kontynuująca dawne
prasłowiańskie /r’/, które w języku polskim w dobie
staropolskiej ewoluowało fonetycznie, przekształcając
się ostatecznie w głoskę /ž/, którą dziś zapisujemy
połączeniem liter „rz”, np. rzeka wymawiane jako
/žeka/); 5. środkowojęzykowych: /ś/, /ź/, /ć/ (początkowo, do połowy XIII wieku
prawdopodobnie wymawiane jako /t’/), /dź/ (początkowo, do połowy XIII wieku
prawdopodobnie wymawiane jako /d’/), /ń/; 6. tylnojęzykowych: /k’/, /g’/, które pojawiają się
w polszczyźnie dopiero na przełomie XV i XVI wieku; 7. płynnej /l’/. Dodajmy jeszcze, Ŝe na
przełomie XV i XVI wieku niektóre spółgłoski palatalne, a mianowicie /c’/, /dz’/, /š’/, /ž’/,
/č’/, /dž’/, /ř’/, /l’/ ulegają stwardnieniu, czyli dyspalatalizacji.
b) Zapis samogłosek nosowych
Język łaciński nie znał samogłosek nosowych, dlatego teŜ w alfabecie łacińskim nie
było liter pozwalających je zapisywać. W polszczyźnie średniowiecznej występowały dwie
samogłoski nosowe identyczne co do barwy (najprawdopodobniej było to /ą/ nosowe), ale
róŜne co do długości, a więc /ą/ nosowe krótkie i /ą/ nosowe długie, z których to samogłosek
ostatecznie w początkach XVI wieku wykształcają się odpowiednio samogłoska /ę/ i
samogłoska /ǫ/. Fonetyczne badania eksperymentalne dowodzą, Ŝe w polszczyźnie nam
współczesnej samogłoski nosowe /ę/ i /ǫ/ juŜ nie istnieją, wymawiane są bowiem w kaŜdej
pozycji asynchronicznie, czyli jako połączenie samogłoski ustnej /e/ bądź /ǫ/ z elementem
nosowym.
c) Zapis iloczasu samogłosek ustnych
W staropolszczyźnie róŜniły się iloczasem takŜe samogłoski ustne. Były więc
następujące ich pary: /i/ krótkie : /i/ długie, /e/ krótkie : /e/ długie, /a/ krótkie : /a/ długie, /o/
/dz/
symbolizuje
spółgłoskę
przedniojęzykowo-zębową
zwarto-szczelinową;
/dž/
symbolizuje
spółgłoskę
przedniojęzykowo-dziąsłową
zwarto-szczelinową;
/dź/ symbolizuje spółgłoskę
środkowojęzykowo-
podniebienną zwarto-
szczelinową.
krótkie : /o/ długie, /u/ krótkie : /u/ długie oraz /y/ krótkie : /y/ długie. Co prawda iloczas był
cechą artykulacyjną klasycznej łaciny, jednak nie wykształcił się piśmie łacińskim zwyczaj
jego wyróŜniania graficznego. Innymi słowy łacińskie samogłoski długie i krótkie Rzymianie
zapisywali w identyczny sposób.
RóŜnice iloczasowe między polskimi samogłoskami ustnymi zaniknęły na przełomie
XV i XVI wieku w ten sposób, Ŝe samogłoski długie się skróciły, zrównując się co do barwy
z odpowiednikami krótkimi (dotyczy to samogłosek /i/, /u/, /y/) albo teŜ podwyŜszając swoją
artykulację, czego efektem jest powstanie tak zwanych samogłosek pochylonych, czyli nieco
wyŜszych artykulacyjnie od krótkich odpowiedników (te ostatnie w opisach fonetycznych
historycznej polszczyzny nazywane są samogłoskami jasnymi). Powstają więc pary
opozycyjne: samogłoska /é/ pochylone : /e/ jasne, /å/ pochylone : /a/ jasne oraz /ó/ pochylone
: /o/ jasne. Ostatecznie dochodzi do zaniku samogłosek pochylonych, który polegał na
utoŜsamieniu się ich barwy z samogłoskami jasnymi (/é/ pochylone przechodzi w /e/ jasne, /å/
pochylone przechodzi w /a/ jasne, /ó/ pochylone – wyjątkowo – nie obniŜa artykulacji, jak to
mam miejsce w wypadku poprzednich dwu samogłosek pochylonych, lecz podwyŜsza ją, w
efekcie czego przechodzi w /u/). Jako pierwsze (do połowy XVIII wieku) z polszczyzny
ogólnej ustępuje /å/ pochylone.
d) Zapis samogłoski /y/
Język łaciński nie miał w swoim zasobie fonetycznym samogłoski /y/. Przypomnijmy,
Ŝe litera łacińska „y”, którą dziś zapisujemy tę samogłoskę w łacinie klasycznej oznaczała
samogłoskę /i/.
e) Zapis spółgłoski /ł/
Ta obca językowi łacińskiemu spółgłoska w dawnej polszczyźnie wymawiana była
jako spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa, a nie tak jak dziś jako /u/ niezgłoskotwórcze.
f) Zapis głoski /j/
Co prawda głoska /j/ istniała w języku łacińskim, jednak, jak juŜ wspomnieliśmy, nie
miała ona odrębnego znaku – zapisywano ją litera „i”, np. maius, ius, która w innych
kontekstach oznaczała głoskę /i/, np. dominus.
g) Zapis spółgłoski /k/
Jak juŜ wspomnieliśmy w alfabecie łacińskim głoskę /k/ zapisywano literą „c”, a
wyjątkowo takŜe literą „k”. Jednak litera „c” w łacinie średniowiecznej, w wypadku, gdy
znajdowała się przed literą oznaczającą samogłoskę /i/ bądź /e/ czytana była jak głoska bliska
polskiej spółgłosce /c’/ lub /č’/. Dwoistość fonetyczna łacińskiej litery „c” powodowała duŜą
wariantywność w zakresie zapisu spółgłoski /k/ w polskich tekstach średniowiecznych.
4. Grafia prosta
Przez wieki średnie kształtują się zręby polskiej grafii. Pierwszym stadium jej
ewolucji jest etap grafii prostej (albo niezłoŜonej), który reprezentuje Bulla gnieźnieńska
(1136) czy Kazania świętokrzyskie (koniec XIII – początek XIV w.). Pamiętajmy, Ŝe Bulla
gnieźnieńska jest o tyle mniej reprezentatywnym przykładem grafii prostej, Ŝe jest to tekst
zredagowany z całą pewnością przez cudzoziemca, który nie władał językiem polskim. Pisarz
Bulli gnieźnieńskiej natomiast był doświadczonym kancelistą, przywykłym do tego, Ŝe w
swojej pracy redaguje dokumenty łacińskie zawierające obce wtręty (w naszym przypadku
polskie).
Pisownia niezłoŜona charakteryzowała się niewielką funkcjonalnością, będącą
skutkiem zapisu kilku róŜnych głosek polskich jedną literą łacińską, np. litera „d” oznaczała
/d/ (np. domeſci ‘domieści’), /dź/ (np. poydi ‘pojdzi’), /dz’/ (np. narodene ‘narodzenie’); litera
„c” oznaczała /k/ (np. taco ‘tako’), /c’/ (np. mocy ‘mocy’), /č’/ (np. uciny ‘uczyni’); litera „z”
oznaczała /z/ (np. znameniti ‘znamienity’), /ś/ (Zedlanta ‘Siedlęta’), /ź/ (priiazny ‘przyjaźni’),
/ž’/ (yze ‘iŜe’). Z tego powodu większość zapisów cechowała wieloznaczność zapisów.
Właściwe odczytanie tekstu utrwalonego w piśmie za pomocą grafii niezłoŜonej, np. Kazań
świętokrzyskich, moŜliwe było tylko dzięki temu, Ŝe czytający znał konwencję zapisu
zastosowaną w danym tekście. Konwencja ta nie miała zasięgu powszechnego, ograniczona
była do jednego środowiska pisarskiego, w wypadku Kazań świętokrzyskich do mnichów
boŜogrobców. Była więc konwencją partykularną.
5. Wprowadzenie dodatkowych liter spoza alfabetu łacińskiego
Niedobór liter alfabetu łacińskiego w średniowieczu próbowano takŜe uzupełniać
poprzez wprowadzanie nowych, nieznanych alfabetowi łacińskiemu liter oraz nadawanie im
polskiej wartości fonetycznej. Przykładem takiego rozwiązania moŜe być grecka litera „φ”
(phi) w funkcji samogłoski nosowej, wprowadzona do tekstu Kazań świętokrzyskich, np.
uzastφpy ‘w zastępy’, pφte ‘piąte’. Dowodzi ona znajomości greki czy – szerzej – tradycji
bizantyjskiej w środowisku boŜogrobców. Innym przykładem jest litera „ø”, takŜe
oznaczająca samogłoskę nosową, występująca w manuskryptach od XII wieku po wiek XV, a
przejęta z graficznej tradycji iroszkockiej, np. prawdø ‘prawdę’, nademnø ‘nade mną’. W
jednym i drugim przypadku, przejmując litery z innych niŜ łacińska tradycji pisownianych,
nadano im nowe polskie wartości fonetyczne.
6. Grafia złoŜona
Wzrost liczby osób umiejących pisać i czytać po polsku (byli to ciągle przede
wszystkim duchowni) prowadził do rozszerzania się polskiej przestrzeni cyrograficznej,
dzięki czemu partykularne konwencje zaczęły krąŜyć między poszczególnymi polskimi
środowiskami pisarskimi. Dochodziło takŜe do konfrontacji polskich konwencji
partykularnych ze wzorcami obcymi. W tej sytuacji pisownia niezłoŜona przestaje być
wystarczająca, koniecznym staje się zwiększanie funkcjonalności grafii polskiej. Dzieje się to
dzięki zastosowaniu pod wpływem romańskim, niemieckim i czeskim połączeń liter alfabetu
łacińskiego w funkcji graficznego reprezentanta jednej głoski. Pisownia polska wchodzi w
fazę tak zwanej grafii złoŜonej. Jej przykładem moŜe być pisownia Psałterza floriańskiego
(XIV/XV w.), Kazań gnieźnieńskich (XV w.) czy Psałterza puławskiego (XV w., a moŜe 1
ćwierć XVI w.) Występują tam dwuznaki, a nawet trójznaki, czyli połączenia odpowiednio
dwóch albo trzech liter alfabetu łacińskiego, którym nadaje się funkcję graficznego
reprezentowania jednej głoski. I tak na przykład głoska /č’/ zapisywana mogła być
dwuznakiem „cz” – czlowek ‘człowiek’, głoska /dz’/ dwuznakiem „dz” – iedzene
‘jedzenie’.
Głoska /ć/ mogła być zapisana trójznakiem „czy” – czyalo ‘ciało’.
Dwuznakiem będącym podwojeniem litery oznaczającej samogłoskę oddawano
niekiedy długość samogłosek ustnych, np. poznanyee ‘poznanie’, pokolenyaa ‘pokolenia, D. l.
poj.’, wooz ‘wóz’, a takŜe nosowych, np. møøka
‘mąka’ wobec møka ‘męka’. Zapisy iloczasu w
manuskryptach średniowiecznych były sporadyczne.
Prawdopodobnie
dlatego,
Ŝe
nie
miały
one
odzwierciedlenia w pisownianej tradycji łacińskiej. Nie
moŜna wykluczyć takŜe faktu, Ŝe iloczas, choć był
ówczesną polską kategorią fonologiczną, nie był zbyt
UŜyta w tym i innych
połączeniach litera „ſ” (tzw.
długie s) była stosowana w
średniowiecznych
manuskryptach oraz w drukach
szesnastowiecznych jako wariant
stylistyczny łacińskiej litery s.
silnie obciąŜony funkcjonalnie, gdyŜ w nieznacznym tylko stopniu róŜnicował znaczenie
wyrazów.
Od połowy XV wieku coraz częściej pojawiają się połączenia liter spółgłoskowych z
literą „y”, co w rezultacie daje dwuznak oznaczający spółgłoskę miękką, np. byaly ‘biały’ –
baly ſye ‘bali się’, kony ‘koń’. W ten sposób rozwiązano problem zapisu spółgłosek miękkich.
Stosowanie połączeń literowych jednak nie spowodowało, Ŝe wszystkie zapisy stały
się jednoznaczne. Nadal znaki złoŜone są wielofunkcyjne, zwłaszcza w zakresie trzech
opozycyjnych szeregów spółgłoskowych – syczącego /s/, /z/, /c’/, /dz’/, szumiącego /š’/, /ž’/,
/č’/, /dž’/ i ciszącego /ś/, /ź/, /ć/, /dź/. Na przykład w Psałterzu floriańskim głoska /š’/
zapisywana była dwuznakiem „ſz”, np. grzeſznik ‘grzesznik’, który równieŜ mógł się pojawić
w zapisie głoski /s/, np. czaſz ‘czas’, oraz głoski /ś/, np. nadweſzelili ‘nadwesielili’.
Pojawiające się w średniowiecznych manuskryptach połączenie liter „rſ” lub „rz”
początkowo nie było dwuznakiem. Odzwierciedlało faktyczną wymowę kontynuantu
dawnego *r’. Połaczenie „rz” w zapisie: rzeka odczytywano prawdopodobnie jako dwie
głoski /rž’/, czyli /rž’eka/. Dopiero gdy w wyniku przekształceń fonetycznych w miejsce tego
/rž’/ zaczęto wymawiać głoskę /ž’/ czy następnie /ž/, a stało się tak ostatecznie
najprawdopodobniej w XVI wieku, połączenie liter „rz” zaczęło pełnić funkcję dwuznaku.
Na specjalną uwagę zasługuje litera „w”. Jest ona genetycznie dwuznakiem. Powstała
bowiem na gruncie germańskiej tradycji pisownianej z podwojenia łacińskiej litery „v”, czyli
z zapisu „vv”. Te dwie litery zostały graficznie scalone. Powstałą w taki sposób nową literę
nazywamy ligaturą. Za jej pomocą oddawano germańskie głoski róŜne od łacińskiej
spółgłoski /v/. Najprawdopodobniej ówczesna polska spółgłoska /v/ (przyjmuje się, Ŝe to
spółgłoska dwuwargowa, a nie jak dziś wargowo-zębowa) bliŜsza była głosce germańskiej a
nie łacińskiej, dlatego do jej zapisu wykorzystano germańską ligaturę „w”. Jest to jedyna
ligatura w polszczyźnie.
7. RóŜnicowanie funkcji liter przez kontekst graficzny
Metodą zwiększającą funkcjonalność polskiego systemu graficznego w średniowieczu
było nie tylko tworzenie wieloznaków, ale takŜe uzaleŜnienie wartości fonetycznej litery od
kontekstu graficznego (spacja, znaki reprezentujące inne głoski, typy liter – litery
samogłoskowe, litery spółgłoskowe), w jakim się ona pojawiała w tekście. W ten sposób
oznaczano np. głoskę /j/. OtóŜ wartość fonetyczną głoski /j/ mogła otrzymać litera „i”
(prymarnie wykorzystywana do zapisu głoski /i/), o ile występowała ona przed literą
oznaczającą jakąś samogłoskę, np. iego, ‘jego’, kroluią ‘królują’. Tę samą wartość fonetyczną
przybierała takŜe litera „y” w pozycji po literze oznaczającej jakąś samogłoskę a przed spacją,
np. twey ‘twej’, lub przed literą oznaczającą spółgłoskę, np. troyce ‘trojce, tj. Trójcy’.
Wreszcie głoska /j/ mogła być zapisywana z uŜyciem litery „g” po spacji, a przed literą
oznaczającą głoskę /i/, np. gi, gy ‘ji, forma B l. poj. r. m., dawny odpowiednik dzisiejszego
zaimka go’.
8. ZróŜnicowanie kształtu liter. Propozycja ortograficzna Jakuba Parkosza
Działający w połowie XV wieku Jakub Parkosz, profesor i trzykrotny rektor Akademii
Krakowskiej, dostrzegał wariantywność dotychczasowej, wykorzystującej grafię złoŜoną,
pisowni rękopisów. Z zamiarem jej usystematyzowania zredagował (po łacinie) około 1440
roku rękopiśmienny traktat ortograficzny, który jest zarazem pierwszym komentarzem
metajęzykowym dotyczącym języka polskiego. Zaproponował w nim między innymi, aby
opozycję spółgłoska twarda – spółgłoska miękka oznaczać literami alfabetu łacińskiego o
zróŜnicowanym kształcie a nie połączeniami literowymi. Litery o kroju kanciastym
oddawałyby spółgłoski twarde, zaś litery o kroju zaokrąglonym spółgłoski miękkie. Tak na
przykład pisał o parze /b/ : /b’/: „Więc, jeśli łaska, (piszmy) b twarde bez łuczka (zagięcia u
góry) i kwadratowe, tak jak b, które muzycy takŜe nazywają b twardym, a b miękkie z
łuczkiem u góry i niŜej okrągłe, tak jak b, które muzycy takŜe nazywają b miękkim” (Parkosz
1985: 65, 95). Jednak tego typu rozwiązania okazały się bardzo nieergonomiczne, bowiem
ręka skryby przyzwyczajona była do ruchów kolistych. Ponadto – i moŜe przede wszystkim –
zrywały one radykalnie ze średniowieczną tradycją graficzną, dlatego teŜ nigdy nie utrwaliły
się w praktyce pisarskiej. Traktat ortograficzny Parkosza dla rozwoju grafii polskiej ma więc
znaczenie czysto teoretyczne.
9. Grafia diakrytyczna. Pierwsza próba normalizacji grafii druków polskich – traktat
ortograficzny Stanisława Zaborowskiego
Pisownia średniowiecznych manuskryptów, choć wraz z upływem czasu coraz
bardziej funkcjonalna, a więc coraz lepiej przystosowywana do systemu fonologicznego
polszczyzny, była jednak ciągle w duŜym stopniu wariantywna. Ten stan rzeczy zmienił się
wraz z pojawieniem się ksiąŜki drukowanej w języku polskim, która była dziesięciokrotnie
tańsza od manuskryptu, a więc powszechniej dostępna. To sprawia, Ŝe znacznie rozszerzyło
się grono uŜytkowników tekstu pisanego (drukowanego).
Kontynuująca średniowieczną tradycję graficzną pisownia pierwszych polskich
tekstów drukowanych wydanych w Krakowie w latach 1506 – 1520, wśród których była co
najmniej jedna ksiąŜka – Raj duszny (1514, najstarsza znana polska ksiąŜka drukowana) nie
nadąŜała za nowymi potrzebami komunikacyjnymi, w jakich się znalazła kultura polska za
sprawą druku. Nasilona w średniowiecznych tekstach rękopiśmiennych wariantywność nie
utrudniała ich odbioru dobrze przygotowanym, wykształconym, ale nielicznym czytelnikom,
którymi byli przede wszystkim duchowni. Jednak z pewnością była ona przeszkodą w
lekturze ksiąŜki drukowanej dla mniej wprawnego czytelnika i w efekcie odstręczała go od
chęci jej nabycia (warto wspomnieć, Ŝe nakład jednego tytułu osiągał nawet od 500 do 800
egzemplarzy).
Odpowiedzią na oczekiwania tych nowych czytelników był opublikowany w
znamiennym momencie rozwoju polskiej pisowni, na progu kultury typograficznej, traktat
ortograficzny Orthographia seu modus recte scribendi et legendi Polonicum idioma quam
utullissimus (Kraków, Florian Ungler 1514-1515), autorstwa Stanisława Zaborowskiego.
Zaborowski proponował zwiększenie funkcjonalności polskiej pisowni poprzez dodanie do
liter alfabetu łacińskiego, tychŜe liter opatrzonych znakami diakrytycznymi (kreska, kropka,
haczyk, ogonek). Tak o tym pisał: „Niech to będzie pierwsza reguła: wszędzie pozostawiać
właściwą formę i znaczenie łacińskich liter, nie dbając przy tym o mało odmienne, czyli
odchylone brzmienie, byle tylko całkiem nie zmieniało znaczenia. Wtedy bowiem naleŜy
cechować litery pewnymi znakami, zachowując jednak ten sam kształt litery” (Zaborowski
1983: 104).
Nie był to w pełni oryginalny pomysł. Takie rozwiązanie na początku XV wieku
zaproponował dla czeskiej pisowni Jan Hus w rozprawie Orthographia Bohemica. Jednak
Zaborowski był w trudniejszej sytuacji aniŜeli jego czeski poprzednik, gdyŜ polszczyzna
miała więcej głosek niŜ język czeski. ToteŜ obok kropki nad literą, którą proponował Jan Hus,
wykorzystanej przez Zaborowskiego do odróŜnienia samogłosek jasnych i pochylonych (litera
„a
.
” z kropką oznaczała głoskę /a/, litera „a” bez kropki głoskę /å/, litera „e
.
” z kropką
oznaczała głoskę /é/, litera „e” bez kropki głoskę /e/, litera „o
.
” z kropką oznaczała głoskę /ó/,
litera „o” bez kropki głoskę /o/) oraz do oznaczania spółgłosek szeregu szumiącego (litera „s
.
”
z kropką oznaczała głoskę /š/, litera „z
.
” z kropką głoskę /ž/, litera „c
.
” z kropką głoskę /č/,
litera „r
.
” z kropką głoskę /ř/), stosuje Zaborowski inne znaki diakrytyczne: podwójną kropkę
i wymiennie z nią poziomą kreskę nad literą na oznaczanie miękkości spółgłosek (np. litera
„s
..
” z dwoma kropkami lub „s
-
” z poziomą kreską oznaczała głoskę /ś/, litera „n
..
” z dwoma
kropkami lub „n
-
” z poziomą kreską oznaczała głoskę /ń/), ukośną kreskę przekreślającą literę
„l” (a więc „ł”) dla oddania głoski /ł/ oraz haczyk lub kropkę u dołu litery dla oznaczenia
samogłosek nosowych (litera greckie alfa: „ᾳ” z haczykiem dla samogłoski nosowej tylnej,
„α
.
” z kropką u dołu dla oznaczenia samogłoski nosowej przedniej).
Projekt Zaborowskiego nie w pełni został wykorzystany w praktyce drukarskiej. Z
powodu nadmiaru kropek i kresek tekst drukowany według jego zasad był męczący dla oka.
TakŜe względy techniczno-ekonomiczne miały wpływ na jego upowszechnienie. Wymagał on
bowiem od wydawcy wysokich nakładów pienięŜnych na nowe diakrytowane czcionki.
Dlatego teŜ w XVI-wiecznej praktyce drukarskiej upowszechniły się tylko niektóre,
absolutnie niezbędne z funkcjonalnego punktu widzenia, rozwiązania zaproponowane przez
Zaborowskiego, a mianowicie: litery „ł”, „Ŝ” oraz litery w formie nieco zmodyfikowanej
(kreseczka ukośna zamiast kropki lub kreski poziomej nad literą) „ó”, „ć”, „ś”, „ź”, „ń”,
których zresztą do dziś uŜywamy, a takŜe „á”, „é”, które były w uŜyciu – odpowiednio – do
połowy XVIII wieku i końca XIX wieku.
10. Kompromis między grafią złoŜona a grafią diakrytyczną
Nieograniczona moŜliwość powielania tekstu drukowanego w raz ustalonej formie
staje się czynnikiem przyspieszającym normalizację między innymi grafii, co w połączeniu z
wyrazistością liter drukowanych, pozwalających na szybkie czytanie tekstów, prowadzi do
wzrostu poziomu wykształcenia społeczeństwa i do demokratyzacji wiedzy. Na ostateczny
kształt tekstu publikowanego mają wpływ redaktorzy przygotowujący jego edycję,
korektorzy, a nawet zecerzy. Tak więc redaktorzy zatrudnieni w oficynach wydawniczych, a
nie pisarze, tworzą w XVI wieku normę czy teŜ pewne zwyczaje językowe.
Podstawy nowoŜytnego systemu graficznego, którym po pewnych modyfikacjach
Polacy posługują się do dziś, powstały więc w praktyce drukarskiej, przede wszystkim
oficyny Hieronima Wietora, spod pras której wyszły w latach 1521 i 1522 ksiąŜki,
otwierające na dobre polską erę kultury typograficznej, a mianowicie: Rozmowy, ktore miał
krol Salomon mądry z Marchołtem... (1521), Ecclesiastes (1522), Historyja o Szczęściu a o
Swejwoli (1522), Księgi św. Augustyna (1522) oraz śywot Pana Jezu Krysta (5 maja 1522)
Baltazara Opeca.
Konkurujące ze sobą oficyny drukarskie (w latach 1521 – 1522 w Krakowie polskie
ksiąŜki drukowano u Hieronima Wietora i Floriana Unglera), zabiegające o czytelnika -
nabywcę (wszak edycje poszczególnych tytułów były przede wszystkim przedsięwzięciami
nastawionymi na zysk) starały się usuwać z wydawanych ksiąŜek dowolność między innymi
na płaszczyźnie graficznej. Ten cel moŜna było osiągnąć przede wszystkim poprzez
eliminację typowej dla średniowiecznych manuskryptów wariantywności graficznej, a takŜe
poprzez wypracowanie takiej grafii, która byłaby najbliŜsza nowej, średniopolskiej
rzeczywistości fonetycznej. Redaktorzy językowi współpracujący z oficyną Hieronima
Wietora (a byli to Baltazar Opec, Jan z Koszyczek, Hieronim z Wielunia, Biernat z Lublina),
przygotowując do druku ksiąŜki z lat 1521 i 1522, stworzyli spójny system graficzny, który
był kompromisem między dawną grafią złoŜoną, zakorzenioną juŜ w polskiej tradycji
pisownianej, a nowoczesną grafią diakrytyczną. W zakresie tej ostatniej nowością jest w
drukach Wietorowych litera „ą” na oznaczenie samogłoski nosowej tylnej oraz litera „ę” na
oznaczenie samogłoski nosowej przedniej. UŜyto ich po raz pierwszy w Marchołcie (1521).
Litera „ę” ma swoją genezę w łacińskim e caudata, czyli w literze „ę”, której w klasycznej i
renesansowej łacinie uŜywano na skrótowe oznaczanie połączenia liter „ae”. Czcionka o
takim kroju wchodziła w skład standardowych, słuŜących do drukowania tekstów łacińskich,
kompletów drukarskich, jakimi dysponowali drukarze krakowscy.
System graficzny drukarni Hieronima Wietora jest kompromisem między
tradycyjnymi, średniowiecznymi rozwiązaniami (grafia złoŜona i róŜnicowanie funkcji liter
poprzez kontekst graficzny) a nowoczesną grafią diakrytyczną. Mamy tu zarówno połączenia
literowe („ch”, np. ich, „ſſ”, np. duſſá, „cz”, np. czás, „dz”, np. pieniądze, „rz”, np. rzekł, „ſi”,
np. ſiebie „ci”, np. ciebie, „ni”, np. niebo, „pi”, np. pienie, „bi”, biel, „fi”, np. ofiárował, „wi”,
np. człowiek, „mi”, np. mieli, „ki”, np. kiedy, „gi”, np. Bogiem), litery w róŜnej funkcji w
zaleŜności od otoczenia, w jakim się pojawiają (uŜycie liter „i” oraz „y” do zapisu głoski /j/,
np. ieſt, ſwoy, mieycie), jak i litery ze znakami diakrytycznymi („ą”, np. idą, „ę”, np. będę,
„á”, np. wodá, „ś”, np. śliczny, „ź”, np. źle, „ć”, np. prosić, „ń”, np. koń, „Ŝ”, np. Ŝe, „ł”, np.
zwycięŜył). Nowością zaproponowaną przez redaktorów tych druków jest kontaminacja grafii
złoŜonej z grafią diakrytyczną („dź”, np. bądź, „dŜ”, np. roŜdŜká).
Niemal w identyczny sposób zorganizowana jest współczesna grafia polska. Obecne
są nadal połączenia liter: „ch”, „sz”, „cz”, „dz”, „rz”, „si”, „zi”, „ci”, „dzi”, „ni”, „pi”, „bi”,
„fi”, „wi”, „mi”, „ki”, „gi”; - litery ze znakami diakrytycznymi: „ą”, „ę”, „ó”, „ś”, „ź”, „ć”,
„ń”, „Ŝ”, „ł”; połączenia liter i znaki diakrytyczne: „dź”, „dŜ”.
Brakuje tu tylko litery „j”, która weszła na stałe do pisowni polskiej dopiero w XIX
wieku. W 1816 roku Alojzy Feliński w rozprawie pt. Przyczyny uŜywanej przeze mnie pisowni
zamieścił propozycję uporządkowania pisowni głoski /j/. Postulował mianowicie
wprowadzenie na oznaczenie tej głoski litery „j”. Ta propozycja stopniowo się upowszechniła
i ostatecznie problem zapisu głoski /j/ przestał istnieć.
Zawarte w drukach Wietorowych z lat 1521 – 1522 rozwiązania graficzne zamykają
proces dostosowywania alfabetu łacińskiego do potrzeb fonetycznych języka polskiego.
Kolejne lata praktyki drukarskiej przyniosą juŜ tylko nieznaczne modyfikacje – do połowy
XVI wieku upowszechni się połączenie literowe „ſz” (dzisiejsze „sz”) na oznaczenie głoski
/š/. System graficzny wypracowany w drukarni Hieronima Wietora znajdzie formalne
potwierdzenie w dwu szesnastowiecznych traktatach ortograficznych – Stanisława
Murzynowskiego (Ortografia polska, wydana w 1551 r. w Królewcu jako dodatek do Nowego
Testamentu w jego przekładzie) oraz Jana Januszowskiego (Nowy karakter polski, 1594 r.).
11. Pierwsze zasady ortograficzne
Mimo rozpowszechnienia się w drukach funkcjonalnego systemu graficznego
wypracowanego w drukarni Hieronima Wietora w szesnastowiecznych tekstach pisanych
odręcznie panuje w zasadzie średniowieczna grafia złoŜona. Taki rozdźwięk między pisownią
druków i rękopisów trwa właściwie aŜ do momentu, kiedy to za sprawą Komisji Edukacji
Narodowej (1772 r.) język polski staje się językiem wykładowym w szkołach polskich.
Wtedy bowiem pojawia się praktyczna potrzeba uporządkowania i znormalizowania pisowni
polskiej,
potrzeba
wprowadzenia
jednolitych,
obowiązujących
wszystkich
reguł
ortograficznych. Trudu tego podjął się Onufry Kopczyński, autor Gramatyki dla szkół
narodowych (1778, 1780, 1783). Nie przeprowadził on reformy pisowni, ale ją uporządkował,
za wzór obierając grafię druków szesnastowiecznych. W konsekwencji doszło do swoistej
archaizacji pisowni polskiej. Zalecał bowiem Kopczyński stosowanie litery „á” na oznaczenie
samogłoski /a/ jasne i litery „a” na oznaczenie samogłoski /å/ pochylone, podczas gdy w
końcu XVIII wieku pochylone /å/ utoŜsamiło się juŜ z /a/ jasnym. Ta reguła ortograficzna
była więc niezgodna z rzeczywistością fonetyczną ówczesnej polszczyzny. Być moŜe taki
sam status swoistego archaizmu graficznego miały inne dwie litery – „é” na oznaczenie /é/
pochylonego (przynajmniej w niektórych regionach w polszczyźnie ogólnej nie było juŜ tej
głoski) oraz „ó”, w drukach szesnastowiecznych sporadycznie pojawiająca się na oznaczenie
samogłoski /ó/ pochylone. Tymczasem w końcu XVIII wieku głoska /ó/ pochylone
najprawdopodobniej juŜ nie istniała w polszczyźnie ogólnej, a jej kontynuant wymawiany był
tak jak dziś jako /u/. W ten sposób Onufry Kopczyński wprowadził do polskiej ortografii
zasadę historyczną, pozostającą w sprzeczności z nadrzędną dla pisma alfabetycznego relacją
jeden fonem – jeden znak graficzny. Odtąd mimo Ŝe w wyrazach córka i kurka Polacy
wymawiają tę samą głoskę /u/, zapisują ją odmiennie, wskazując na genezę tej głoski w
poszczególnych wyrazach - pierwszy wyraz z uŜyciem litery „ó”, bo głoska /u/ pochodzi z
dawnego /ó/ pochylonego, drugi z uŜyciem litery „u”.
12. Kodyfikacje polskiej ortografii
Braki polskiego szkolnictwa w okresie zaborów nie sprzyjał normalizacji pisowni
polskiej. W XIX wieku kilkukrotnie podejmuje się próby ujednolicenia ortografii, ale
nieskutecznie. Stan nieładu trwa takŜe po odzyskaniu niepodległości. Problem
znormalizowania polskiej pisowni udaje się rozwiązać dopiero w 1936 roku, kiedy to
ogłoszone zostały postanowienia Komitetu Ortograficznego, na czele którego stał początkowo
Jan Rozwadowski, a po jego śmierci Kazimierz Nitsch. Ustalono wtedy między innymi
pisownię wyrazów obcego pochodzenia typu ortografia, studio, mumia przez „i” a nie przez
„j” (chyba Ŝe w wyrazach tych graficzny znak miękkości ma się pojawić po literach „s”, „z”,
„c”, w tym wypadku naleŜy posłuŜyć się literą „j”, np. depresja, finezja, lekcja), pisownię
grup „ke” (np. kefir), „ge” (np. geometria) w wyrazach odczuwanych jako obce, a grup „kie”
(np. kielnia), „gie” (np. giełda) w wyrazach odczuwanych jako przyswojone, uznano, Ŝe tam,
gdzie to jest tylko moŜliwe wyrazy naleŜy pisać rozłącznie (np. nie wiem, ode mnie, przede
wszystkim, na pewno, z dala), uściślono zasady stosowania wielkich i małych liter,
znormalizowano zasady interpunkcyjne.
Postanowienia Komitetu Ortograficznego obowiązywały aŜ do roku 1996, kiedy to
Komisja Kultury Komitetu Językoznawstwa PAN i Rada Języka Polskiego przy Prezydium
PAN wprowadziła kilka modyfikacji, wśród których najwaŜniejszą jest zezwolenie na łączną
pisownię zaprzeczonych imiesłowów przymiotnikowych biernych i czynnych bez względu na
ich odcień znaczeniowy, np. niekupiony, nienapisany, nieprzeczytany, nieŜyjący, nieczytający,
nieustający.
13. Podsumowanie
Współczesna pisownia polska genetycznie jest fonetyczna. Zasób znaków graficznych
(liter, połączeń literowych, liter wzbogaconych o znaki diakrytyczne), jakimi się dziś
posługujemy, jest efektem stopniowego przystosowywania do potrzeb polszczyzny przejętego
wraz z chrztem Mieszka I alfabetu łacińskiego. Echem tradycji średniowiecznej są dziś
uŜywane połączenia literowe „ch”, „sz” , „cz”, „dz”, „rz”, a takŜe idea połączenia litery
spółgłoskowej z literą „i” (początkowo funkcję znaku miękkości pełnić mogła litera „y”) na
oznaczenie miękkości spółgłoski – „pi”, „bi”, „wi”, „mi”, „ki”, „gi”. Współczesna grafia
polska zawdzięcza Stanisławowi Zaborowskiemu litery „Ŝ”, „ł”, „ś”, „ź”, „ć”, „ń”, „ó”
(wtedy w innej funkcji), redaktorom językowym drukarni Hieronima Wietora litery „ą”, „ę”
oraz połączenia „dź”, „dŜ”, będące efektem przyjętego przez nich kompromisu między grafią
złoŜoną a grafią diakrytyczną, Alojzemu Felińskiemu zaś literę „j”. Onufry Kopczyński po
raz pierwszy, zalecając stosowanie między innymi litery „ó”, podjął próbę archaizacji pisowni
polskiej, czym naruszył konstytutywną fonologiczną zasadę pisma alfabetycznego.
Skodyfikowana ortografia polska ten rozdźwięk między pisownią a wymową jeszcze bardziej
utrwala.
Bibliografia
Cyran W., Ślady iloczasu w głównych zabytkach języka polskiego XIV i XV wieku. „Biuletyn
Polskiego Towarzystwa Językoznawczego” 1952, XI, s. 1- 21.
Jakuba Parkosza Traktat o ortografii polskiej. Opr. M. Kucała. Warszawa 1985.
Jodłowski S., Losy ortografii polskiej. Warszawa 1979.
Lisowski T., Grafia druków polskich z 1521 i 1522 roku. Problemy wariantywności i
normalizacji. Poznań (2001).
Nowy słownik ortograficzny PWN. Red. E. Polański. Warszawa (1996).
Ong W. J., Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii. Lublin 1992.
Urbańczyk S., Olesch R., Die altpolnischen Orthographien des 16. Jahrhunderts. Stanisław
Zaborowski, Jan Seklucjan, Stanisław Murzynowski, Jan Januszowski. „Slavistiche
Forschungen” 37. Köln – Wien (1983).
Wydra W., Rzepka W. R., Niesamoistne drukowane teksty polskie sprzed roku 1521 i ich
znaczenie dla historii drukarstwa i języka polskiego. W: Dawna ksiąŜka i kultura. Materiały
międzynarodowej sesji naukowej z okazji pięćsetlecia sztuki drukarskiej w Polsce. Red. S.
Grzeszczuk, A. Kawecka - Gryczowa. Wrocław 1975, s. 263 - 288.