Rynek i jego formy
zorganizowania
dr D. Rusiecka Wykład 2 05.10.2011
Rynek i jego formy
zorganizowania
dr D. Rusiecka Wykład 2 05.10.2011
Współczesne systemy społeczno-gospodarcze
Gospodarka rynkowa –
•
wyłączność własności prywatnej
•
wyłączny wpływ na alokację zasobów mają indywidualne decyzje
konsumentów i firm, a nie decyzje administracyjne, czy wynikające z
tradycji
Gospodarka centralnie planowana –
•
dominacja ( a nie wyłączność) państwowej własności czynników produkcji
•
nierynkowa alokacja zasobów gospodarczych
Gospodarka mieszana –
•
dominacja (a nie wyłączność) własności prywatnej
•
decydujący wpływ na alokację zasobów mają indywidualne decyzje
konsumentów i firm, a nie decyzje administracyjne, czy wynikające z
tradycji
Współczesne systemy społeczno-gospodarcze
Warunki istnienia rynkowego mechanizmu
regulowania gospodarki
:
własność prywatna i swoboda z zakresie transferu prywatnych
praw własności
swoboda prowadzenia działalności gospodarczej (minimalizacja
administracyjnych
ograniczeń, regulacji i reglamentacji
w zakresie produkcji i obrotu)
istnienie sprawnie działających instytucji obsługujących rynek
(KPW, giełdy, banki, instytucje powiernicze, ubezpieczeniowe,
doradcze itp.)
integralność rynku, czyli wzajemne uzależnienie się od siebie
poszczególnych segmentów rynku (np. rynku dóbr fizycznych,
usług, rynku finansowego, pieniężnego, walutowego)
Rynek jako podstawowy,
ale nie jedyny
mechanizm rozwiązywania
trzech kluczowych problemów każdej gospodarki
Co produkować – istotne znaczenie mają zachowania
konsumentów. „Głosują” oni pieniędzmi, jaka produkcja
ma być zwiększona, a jaka zmniejszona - w ramach
możliwości produkcyjnych gospodarki
Jak produkować, biorąc pod uwagę ograniczenia
gospodarki i istnienie efektywnej konkurencji między
producentami (produkować dużo, sprzedawać tanio –
eliminacja drogich metod produkcji)
Dla kogo produkować – problem rozwiązywany dzięki
kształtowaniu się relacji popytu i podaży na rynkach
Rynek
ogół warunków ekonomicznych, w których dochodzi
do zawierania transakcji wymiennych między sprzedawcami
oferującymi towary i usługi, a nabywcami reprezentującymi
potrzeby poparte określonymi funduszami
proces, w którym nabywcy i sprzedawcy określają przedmiot
obrotu i warunki tego obrotu, a więc decydują o cenach i ilościach
oraz o pozostałych warunkach (np. sposób i termin dostawy,
sposób i termin płatności, rodzaj opakowania itd.)
całokształt transakcji kupna i sprzedaży oraz warunków w jakich
one przebiegają
Rynek nie musi być fizycznym miejscem transakcji !!!
Funkcje rynku:
dokonuje wyceny różnych dóbr
jest podstawowym źródłem informacji dla podmiotów
gospodarczych
jest niezbędnym warunkiem racjonalnego wykorzystania
zasobów gospodarczych
umożliwia ustalanie się stanów równowagi w gospodarce
weryfikuje społeczną przydatność produkcji
jest mechanizmem dostosowania produkcji do potrzeb
Rynek ropy naftowej
1852 – pierwsza destylacja ropy naftowej - Ignacy Łukasiewicz
1859 – pierwszy szyb naftowy (w stanie Pensylwania)
Produkcja światowa - początkowo kilka tysięcy ton rocznie
- w 1900 - ok. 20 mln ton rocznie
- przed II wojną światową - ponad 300 mln ton rocznie
- 1960 - ok. 20 mln baryłek (159 l) dziennie
- obecnie – ok. 73 mln baryłek dziennie , w tym ponad 30 mln w
krajach OPEC
Gł. producenci – do połowy XX w. – Stany Zjednoczone
(ponad 60%)
obecnie – rej. Zatoki Perskiej, USA, Morze Północne, Zat.Meksyk.
Ceny – do pocz. lat 70-tych XX w. – ok.. 3 $ /baryłkę
- 1973 – gwałtowny wzrost cen do 12 $ /baryłkę
- 1979-1980 – wzrost cen do 35 $ /baryłkę
- lata 80-te – ropa tanieje do ok. 15 $ /baryłkę
- ponowny wzrost cen od 1999 rok – (02.07.2008 r. 146,14 $ /baryłkę)
- obecnie ok. 101 $ /baryłkę
Źródło: www.bankier.pl
Cena ropy Brent w Londynie (
USD/baryłkę)
03.07.08 – max
146,14
26.12.08 – min
38,55
Zmiany na rynku w wyniku
szoku naftowego w 1973 roku
Co produkować
– zastąpienie ropy innymi surowcami,
rozbudowa energetyki jądrowej
Jak produkować – wzrost zainteresowania technologiami
energooszczędnymi (np. wzrost popularności samochodów
małolitrażowych)
Dla kogo produkować – wzrost dochodów uzyskiwanych
z handlu ropą przez kraje OPEC i szybkie ich bogacenie -
nowy rynek zbytu
RYNEK
- kryteria podziału
według przedmiotu obrotu (rynek produktów i usług, rynek
czynników produkcji – pracy, ziemi, kapitału)
według zasięgu geograficznego (lokalny, regionalny,
krajowy, międzynarodowy, światowy)
w zależności od sytuacji rynkowej (rynek sprzedawcy,
rynek nabywcy)
w zależności od stopnia jednorodności przedmiotu
transakcji (rynek homogeniczny, heterogeniczny)
w zależności od struktury rynku (rynek konkurencji
doskonałej i niedoskonałej)
Warunki istnienia rynku
Warunek konieczny- wymiana
- najczęściej w formie towarowo-pieniężnej
- rzadziej wymiana naturalna – towar za towar lub usługę
lub wymiana usług
konkurencja – proces za pomocą którego uczestnicy rynku,
dążąc do realizacji swych interesów, próbują przedstawić
oferty korzystniejsze od innych pod względem ceny, jakości
lub innych cech wpływających na decyzje zawarcia transakcji
- zarówno między nabywcami jak i sprzedawcami
- w formie cenowej i pozacenowej
infrastruktura rynkowa -miejsca wyznaczone i przystosowane
do prowadzenia różnego rodzaju transakcji rynkowych
Rynek
ogół warunków ekonomicznych, w których dochodzi
do zawierania transakcji wymiennych między sprzedawcami
oferującymi towary i usługi, a nabywcami reprezentującymi
potrzeby poparte określonymi funduszami
proces, w którym nabywcy i sprzedawcy określają przedmiot
obrotu i warunki tego obrotu, a więc decydują o cenach i ilościach
oraz o pozostałych warunkach (np. sposób i termin dostawy,
sposób i termin płatności, rodzaj opakowania itd.)
całokształt transakcji kupna i sprzedaży oraz warunków w jakich
one przebiegają
Rynek nie musi być fizycznym miejscem transakcji !!!
Struktury rynku(modele konkurencji)
Cecha:
Konkurencja
doskonała
Konkurencja
monopolistyczna
Oligopol
Monopol
pełny
Liczba
producentów
bardzo dużo
wiele
kilka lub kilkanaście
jedna
Rodzaj produktu
jednorodny
(standardowy)
zróżnicowany
standardowy lub
zróżnicowany
unikatowy
(brak bliskich
substytutów)
Kontrola nad ceną
żadna
w wąskim zakresie
znaczna (zmowa) lub
ograniczona (wzajemna
współzależność)
znaczna
Warunki wejścia
na rynek
bardzo łatwe
względnie łatwe
poważne przeszkody
bardzo trudne
Konkurencja
pozacenowa
żadna
znaczny nacisk na
reklamę, nazwę,
znak firmowy
znaczna, związana ze
zróżnicowaniem produktu
reklama
Public
relations
rolnictwo
giełdy
handel detaliczny
prod. samochodów,
operatorzy telefonii
Sieć
wodociągowa
energetyczna
Struktury rynku(modele konkurencji)
Cecha:
Konkurencja
doskonała
Konkurencja
monopolistyczna
Oligopol
Monopol
pełny
Liczba
producentów
bardzo dużo
wiele
kilka lub kilkanaście
jedna
Rodzaj produktu
jednorodny
(standardowy)
zróżnicowany
standardowy lub
zróżnicowany
unikatowy
(brak bliskich
substytutów)
Kontrola nad ceną
żadna
w wąskim zakresie
znaczna (zmowa) lub
ograniczona (wzajemna
współzależność)
znaczna
Warunki wejścia
na rynek
bardzo łatwe
względnie łatwe
poważne przeszkody
bardzo trudne
Konkurencja
pozacenowa
żadna
znaczny nacisk na
reklamę, nazwę,
znak firmowy
znaczna, związana ze
zróżnicowaniem produktu
reklama
Public
relations
Przykład
rolnictwo
giełdy
handel detaliczny
prod. samochodów,
operatorzy telefonii
Sieć
wodociągowa
energetyczna
Struktury rynku(modele konkurencji)
Cecha:
Konkurencja
doskonała
Konkurencja
monopolistyczna
Oligopol
Monopol
pełny
Liczba
producentów
bardzo dużo
wiele
kilka lub kilkanaście
jedna
Rodzaj produktu
jednorodny
(standardowy)
zróżnicowany
standardowy lub
zróżnicowany
unikatowy
(brak bliskich
substytutów)
Kontrola nad ceną
żadna
w wąskim zakresie
znaczna (zmowa) lub
ograniczona (wzajemna
współzależność)
znaczna
Warunki wejścia
na rynek
bardzo łatwe
względnie łatwe
poważne przeszkody
bardzo trudne
Konkurencja
pozacenowa
żadna
znaczny nacisk na
reklamę, nazwę,
znak firmowy
znaczna, związana ze
zróżnicowaniem produktu
reklama
Public
relations
Przykład
rolnictwo
giełdy
handel detaliczny
prod. samochodów,
operatorzy telefonii
Sieć
wodociągowa
energetyczna
Struktury rynku(modele konkurencji)
Cecha:
Konkurencja
doskonała
Konkurencja
monopolistyczna
Oligopol
Monopol
pełny
Liczba
producentów
bardzo dużo
wiele
kilka lub kilkanaście
jedna
Rodzaj produktu
jednorodny
(standardowy)
zróżnicowany
standardowy lub
zróżnicowany
unikatowy
(brak bliskich
substytutów)
Kontrola nad ceną
żadna
w wąskim zakresie
znaczna (zmowa) lub
ograniczona (wzajemna
współzależność)
znaczna
Warunki wejścia
na rynek
bardzo łatwe
względnie łatwe
poważne przeszkody
bardzo trudne
Konkurencja
pozacenowa
żadna
znaczny nacisk na
reklamę, nazwę,
znak firmowy
znaczna, związana ze
zróżnicowaniem produktu
reklama
Public
relations
Przykład
rolnictwo
giełdy
handel detaliczny
prod. samochodów,
operatorzy telefonii
Sieć
wodociągowa
energetyczna
Struktury rynku(modele konkurencji)
Cecha:
Konkurencja
doskonała
Konkurencja
monopolistyczna
Oligopol
Monopol
pełny
Liczba
producentów
bardzo dużo
wiele
kilka lub kilkanaście
jedna
Rodzaj produktu
jednorodny
(standardowy)
zróżnicowany
standardowy lub
zróżnicowany
unikatowy
(brak bliskich
substytutów)
Kontrola nad ceną
żadna
w wąskim zakresie
znaczna (zmowa) lub
ograniczona (wzajemna
współzależność)
znaczna
Warunki wejścia
na rynek
bardzo łatwe
względnie łatwe
poważne przeszkody
bardzo trudne
Konkurencja
pozacenowa
żadna
znaczny nacisk na
reklamę, nazwę,
znak firmowy
znaczna, związana ze
zróżnicowaniem produktu
reklama
Public
relations
Przykład
rolnictwo
giełdy
handel detaliczny
prod. samochodów,
operatorzy telefonii
Sieć
wodociągowa
energetyczna