plik

Spis treści

1. Przedmowa / 3

2. Zadanie / 4

3. Charakter / 7

4. Wykształcenie / 16

5. Mistrzostwo / 31

6. Hellada /40

7. Styl / 46

8. Postać / 57

9. Uzupełnienia Prawdy / 66

10. O Świątyni Wieczności / 69

11. O poznaniu w nas Boga / 74

12. Dusza / 78

13. Biegunowość / 82

14. Ora et Labora / 86

15. Miłość / 100

16. Mądrość / 109

17. Patriarcha / 119

18. Przejście / 131

xxx

Przedmowa

Jeżeli przyjacielowi autora niniejszego „życiorysu”

pozwolono   napisać  przedmowę,  to   może   ona   tylko  –
jednocześnie   z   podziękowaniem   za   rzetelną  pracę
ucznia Bô Yin Râ – zawierać słowa całkowitej aprobaty.
Co   nas   już  przy   pierwszym   spotkaniu   z   Bô  Yin   Râ
wstrząsnęło, to była pewność, że stoimy wobec człowie-
ka, który – w i e d z i a ł. Oczywiście: wiara może być
przykładem   dostatecznie   mocnym,   aby   według   niej
układać życie i oddać  za nią życie. Czego zaś  każdy
szukający dostępu do rzeczy niezniszczalnych od dawna
najgoręcej  życzył  sobie,   to   spotkanie   z   człowiekiem,
który nie tylko wierzył w ów świat wiekuisty, o którym
podawał wieści, lecz znał go z własnego bezpośrednie-
go doświadczenia. A więc w czasach szukania zazdro-
ściliśmy zawsze tym uczniom, którzy swą wiarę niegdyś
opierać mogli na osobistym doświadczeniu ich mistrza.
Coś  podobnego   stało   się,   więc   naszym   w  dwójnasób
wdzięcznym   udziałem,   gdyż  wiemy,   jak   ciężko   było
temu Mistrzowi, z natury swej tak powściągliwemu, być
posłusznym wezwaniu do głoszenia tego, co poznał. Nie
tylko   o   jego   dziele,   którego   wszystkich   faset,   jak   z
kryształu, promieniuje to samo światło, a ze wszystkich
słów i obrazów ta sama wiedza, ale również o jego pro-
stej ludzkiej istocie chce i powinna niniejsza książka –
jako wyraz wdzięczności – podać wiadomość.

O.M.

2. Zadanie

Sens życia ludzkiego, o którym ma być mowa w dal-

szym ciągu książki, polegał na ofiarowaniu Prawdy,
Dobra i Piękna. To, co mąż znany imieniem Bô Yin Râ
czuł, myślał, malował i pisał, opierało się na wewnętrz-
nym doświadczeniu, które jako drogowskaz powierzono
mu obwieścić.

Będę tu próbował wykazać, jak życie i dzieło Bô Yin

Râ dokonały takiego wskazania drogi, które człowieko-
wi czasów dzisiejszych i przyszłych może pomóc do
uszczęśliwiającego rozszerzenia świadomości i praw-
dziwego poznania siebie, do osiągnięcia celu zwanego
królestwem niebieskim, tao, brahman itp., a który Bô
Yin Râ nazwał „narodzeniem Boga Żywego w jaźni”.

Oczywiście dla szukającego wystarcza by sam Bô

Yin Râ wskazywał  mu drogę  i to wyłącznie przez swe
własne pisma  lub obrazy duchowe  –  później  wskażę,
o co tam chodzi  –  zamiast by ktoś  inny piszący o Bô
Yin Râ wytyczał dopiero jakby drogę do drogi, usiłując
zaprzyjaźnić  Szukającego ze  światem tego człowieka i
jego dzieła. Ale często dzięki pośrednictwie innej osoby
nabiera się większej pewności przy szukaniu omackiem

w duszy jakiegoś wybitnego człowieka. A jeśli ten czło-
wiek jest w pełni dziecięciem naszych czasów, oczekuje
się  od   osoby   o   nim   piszącej,  że   osłabi   uprzedzenia
i podejrzliwości mimowolnie zjawiające się  zwłaszcza
wtedy,  gdy ktoś  używa  imienia mającego  tak dziwny
powab,   mówi   o   „Jaśniejących”,   siebie   nazywa   wręcz
jednym z Jaśniejących i w ogóle mówi o Bogu i o rze-
czach boskich, „nie będąc urzędowo do tego upoważ-
nionym”.

A że ten człowiek pragnie odsłonić tajemnice życia,

pragnie dopomóc bliźnim dotrzeć od wiary do wiedzy –
chce im udowodnić, że mniej lub więcej wyraźne twier-
dzenia wielkich religii świata odpowiadają rzeczywisto-
ści, w którą  nie należy tylko wierzyć, lecz całkiem po
prostu (w sensie duchowym) można ją  poznać. Raczej
trzeba ją poznać, aby człowiek ziemski wybrnął wresz-
cie ze zwierzęcego somnambulicznego stanu i doszedł
do prawdziwego człowieczeństwa, czyniącego z ludzi
dzieci boże, i zbudził się. Czyż może człowiek o zdro-
wych   zmysłach   i   bystrym   rozumie,   logicznie   rzeczy
biorąc,   pośród   wszelkich   niedorzeczności   i   oszustw
wprowadzanych coraz bardziej na świecie przez chaos,
powierzyć  się  kierownictwu   tego   rodzaju  „literatury
zawierającej objawienia”?.

Zadanie niniejszej książki polega, więc na tym, aby

przede wszystkim rozwiązać wszelkie uzasadnione wąt-
pliwości za pomocą faktów i ich wyjaśnień oraz ułatwić
dostęp do świata ksiąg i obrazów podpisanych imieniem
Bô Yin Râ. Zadanie to polega na tym, aby sens jego
życia wykazać jako zgodny ze wspomnianymi pismami
i treścią jego obrazów. Przeto książka ta nie może i nie
powinna zawierać zwykłego życiorysu. Nikomu na nic
by się nie przydało, jeżeli bym się rozwodził tu z możli-

wą dokładnością o powszednich drobiazgach życia tego
człowieka – żadne życie ludzkie nie może być nigdy od
nich wolne – i wygrzebywał wszystko to, co ani w tym
wypadku ani w większości innych wypadków znać nie
ma potrzeby i tylko przejściowo zaspakaja niezdrową
ciekawość,   chętnie   maskującą  się  jako   nauka.   Przeto
żywot tego nauczyciela  życia będzie tylko o tyle oma-
wiany, o ile stał  się  przykładem: jak by przyjął  postać
dzbana, w którym mogła się zbierać woda życia, aby za
pośrednictwem słowa i barwnych kształtów ofiarować
ją  spragnionym ludziom naszych i przyszłych czasów.
Zatem o tym żywocie będzie musiała być mowa jedynie
pośrednio za pomocą  aluzji, o jego sensie zaś  bezpo-
średnio, aby w ten sposób przyczynić się do ułatwienia
ludziom zrozumienia  wysokiej  wartości  owoców tego
żywota i budzić w nich pragnienie zerwania ich, a dzię-
ki   temu   dopiero   stania   się  naprawdę   świadomymi
i szczęśliwymi ludźmi.

Pewien wybitny a rozważny, trzeźwy a jednak pełen

fantazji,   niezwykle   wykształcony   i   mądry   Szwajcar
powiedział kiedyś o Bô Yin Râ do piszącego te słowa:
„To był potężny człowiek”. Te słowa zwięźle ujęły treść
uczuć, jakie autor niniejszej księgi, ze wzruszeniem rzu-
cając okiem wstecz na wieloletnią  przyjaźń  z Bô Yin
Râ, zachował o tym niezwykłym człowieku. Będę więc
usiłował wykazać jak dalece te słowa są słuszne. Prze-
konującymi   są  przecież  tylko   przykłady   wskazujące
nam, jak się można dzięki pewnemu procesowi ducho-
wemu wyrwać ze stanu omamienia i poniżania, z hipno-
zy materialnego bytowania. One tylko dowodzą, jeżeli
tego nie mogą  już  dokonać  kwiaty i dzieci,  świątynie
i błękit morza, że się opłaca żyć.

Rzym, lato 1954 roku

3. Charakter

To, co zwykliśmy nazywać charakterem, tworzy, – że

tak powiem – zarys losów i zewnętrznego życia czło-
wieka.

Nie dlatego, że przeszło gładko i bez starć, nie dlate-

go,  że temu człowiekowi oszczędzono cierpień, trosk,
znoszenia niedostatku, mąk i choroby. Raczej miał  do
znoszenia tego wszystkiego pełną  miarę, ale znosił  to
prawie zawsze pogodnie, z tą wesołością, jaka jest nam
znana z  życia osobistości szczególnie wzniosłych i uz-
nawanych w pewnym stopniu za  święte. Wspomnijmy
choćby   Sokratesa,  świętego   Franciszka   z  Asyżu,   San
Filippo   Neri,   Goethego,   a   w   szczególności   zmarłego
dwa   pokolenia   temu   hinduskiego   mędrca   Shri   Rama
Krishna, którego wesoły humor wręcz zakrawał na dzie-
cinadę. Bô Yin Râ nadzwyczajnie lubił śmiech i dobry
humor.   Nie   miał  nic   przeciwko   temu,   jeżeli   humor
w jego domu dochodził do wesołego szaleństwa.

Oczywiście, jeśli Bô Yin Râ było już zbyt ciężko

z powodu głupoty bliźnich lub własnych mąk ciele-
snych, jeśli mu wówczas – pozornie – wyczerpała się
cierpliwość – wymyślał również, ale działo się to w pe-
łen humoru sposób.

A ten nieco srogi humor, który go nie opuścił nawet

na stole operacyjnym – jego, który znał się na powadze
lepiej   niż  ktokolwiek  –  był  cechą  charakterystyczną
jego pogodnej istoty, był to wstęp do jego śmiechu, nie
jakiegoś  grymasu,   lecz,   jeśli   tak   można   powiedzieć,
wesołego głośnego  łajania. Jego prawdziwy  śmiech  –
jakże niewielu ludzi posiada dziś zdolność do śmiechu,
w którym nie ma fałszywych tonów. – Ze wszystkiego,
co nie miało wewnętrznej trwałości, robił tragiczne wra-
żenie, prześwietlał ujemne strony jego życia tak tajem-
niczo, pięknie, jak bywają prześwietlone najgłębsze cie-
nie świątyń greckich.

Cienie tego życia nigdy nie były obce naturze, nigdy

sztuczne, nigdy złośliwe. Nie było w nich nigdy tych
mrocznych i złych plam, których nie brak niestety w
życiu ludzi, w szczególności w czasach dzisiejszych.
Dlatego też nawet psychologowie na próżno by się roz-
glądali tu za kompleksami w podświadomości.

Istniała tam pod względem duszy zawsze tylko

schludność  i porządek. Na zewnątrz przejawiało się  to
w  najwyższej  skrupulatności,   tak  w  wielkich  jak  i  w
drobnych   rzeczach,   w   poszanowaniu   cudzej   godności
ludzkiej, w dobroci i uprzejmości względem każdego,
w dokładności przy spełnianiu wszystkich obowiązków
codziennych. Kto otrzymywał  od Bô Yin Râ przesyłki
pocztowe, wie, o czym tu mowa.

Nie należy na próżno wspominać o pięknym, staran-

nym, doskonale czytelnym piśmie, które, pomijając jego
harmonijną ludzką treść, zawsze miało na względzie nie
tylko   adresata   i   personel   poczty,   lecz   również  układ
adresu,   zamknięcie,   zasznurowanie,   umieszczenie
znaczków pocztowych itp. Można czuć się wzruszonym
widząc,  że ten człowiek, bezprzykładnie przeładowany

pracą, nigdy nie okazał obojętności ani nie poskąpił cza-
su, jak to dziś jest w zwyczaju u wszystkich naprawdę
lub rzekomo bardzo zajętych osób. Ta wielka dygresja
mówi o czymś, co tylko pozornie stanowi drobnostkę,
w rzeczywistości jednak sięga aż do głębi ludzkiej jaźni,
a mianowicie tam, gdzie się ona stapia z jaźnią wszech-
ludzką.

Przy tym był on właściwie wytworny i z polotem

w wielko-mieszczańskim stylu, lecz skłaniał  się  w roz-
mowie   raczej   ku   swojskiej   rubaszności,   zawsze   ze
znaczną  domieszką  rodzimego dialektu frankfurckiego;
nie bardzo jest oddalony od Frankfurtu okolica Ascha-
fenburga, gdzie się urodził, ale opuścił już ją we wcze-
snym dzieciństwie.

Jego osobowość rozwinęła się w indywidualność do

tego stopnia pogłębienia jaźni, które już nie poddaje się
złudzeniom woli, lecz daje się kierować wolą boskości.
Bô Yin Râ sam przecież kiedyś wyraził to jednemu ze
swych przyjaciół i uczniów:

„Wola w najgłębszym znaczeniu jest znaczeniem”
Jeżeli rozważyć te słowa o wielkim znaczeniu, tym

jaśniejszą rzeczą się staje, dlaczego Bô Yin Râ jako
człowiek był być może oryginalny, ale bynajmniej nie
był dziwakiem.

Jego istota czyniła wrażenie typu w wyższym zna-

czeniu o charakterze głęboko ludzkim. Aby to wyjaśnić,
jak to należy rozumieć, chcielibyśmy tu przytoczyć
piękną notatkę z dziennika poety Hofmannsthala, który
kiedyś w formie samorzutnej dedykacji książki dał wy-
raz głębokiemu zrozumieniu posłannictwa Bô Yin Râ:

„Jeżeli spotykam ludzi...., u których – jak się wydaje

– słowo znajduje się bliżej uczucia, myśl bliżej czynu,
których zdanie punkt po punkcie poucza o rzeczywisto-

ści, u których brak dialektyki, zaskakuje ciebie, w któ-
rych towarzystwie wydarzenia na  świecie wydawać  się
będą  mniej zagmatwane, a nawet cierpienia pełniejsze
sensu....,   którzy...   dzięki   swej   nieuczonej   dystynkcji
częściej będą  zawstydzeni  –  pośród których czujesz się
jak w domu, a jednocześnie jak obcy i odczuwasz swego
rodzaju tęsknotę do takiego stanu ducha, który nie jest
wprawdzie dla ciebie obcy, ale bardziej niedostępny niż
raj utracony, tedy wiedz: jesteś wśród ludu”. (vide Carl
J. Burckhardt, Wspomnienia o Hofmannsthalu, Bazylea
1944 r.) .

Czegoś w mniejszym sensie interesującego nie było

– jak to już powiedziałem – w rozpatrywanym przez nas
charakterze i życiu. W wyższym zaś sensie rzeczy inte-
resujące, jakie czasami można znaleźć  w  życiorysach,
pozostają  zawsze   nagłą  zmianą,   rozmyśleniem   się,
nawrotem, czasami występują błyskawicznie jak w wy-
padku Pawła lub Pascala, przeważnie jednak przedsta-
wiają  rozwój powolny, oporny, ciągnący się  przez całe
życie,   w   którym   osnuty  światową  hipnozą  charakter
trudny i prawie nigdy całkowicie się nie odmienia. U Bô
Yin Râ jednak znajdujemy coś  nowego i niezwykłego:
już  się  dokonał, zanim jego  życie historycznie i jako
życiorys zdawało się omówić. Nawrót miał miejsce kie-
dyś w jego dzieciństwie, poniekąd jako wczesne stwier-
dzenie od dawna powziętej decyzji, jako przypomnienie
sobie i przyjęcie do wiadomości mienia pochodzącego
ze  świata Ducha wiekuistego. Słowem, wydarzenie to,
które dokonało się w początkach życia, nie jest u niejed-
nego wybitnego wybrańca, których to zazwyczaj spoty-
ka w połowie życia, jak na przykład w przypadku Dan-
tego, a w szczególności Jakuba Boehmego.

W każdym razie zmiana nastąpiła, jeśli w ogóle coś

podobnego mogło się zdarzyć u człowieka jego pokroju,
już  w wieku dziecięcym, kiedy, jak sam to opisuje w
„Księdze rozmów”, odwiedzał  go kierownik duchowy,
którego   początkowo   brał  za  żebraka,   a   następnie   za
„świętego”. Te odwiedziny, należy sądzić – miały miej-
sce we Frankfurcie. Pamięć  o nich prawie całkowicie
wygasła we wspomnieniach dorastającego chłopca, aż
potem osobę nauczyciela odczuwał wewnętrznie i w ten-
że   sposób   nauczyciel   oddziaływał  na   niego,   zanim
ponownie później, na ten raz w Monachium odwiedziny
powtórzyły się. Tym razem „guru” przybyły ze środko-
wego Wschodu Azji wystąpił  w europejskim codzien-
nym ubraniu. O tych sprawach Bô Yin Râ wspomina
w księdze „Tajemnica”. Ostatecznie decydujące spotka-
nie z innymi jeszcze spośród tych mężów nastąpiły w
Grecji. Oni to wydoskonalili go na tego, kim jest, na
„Jaśniejącego Praświatłem”  i podnieśli go na ten sto-
pień, który jest jednocześnie stanem i zadaniem.

Możliwą jest rzeczą, że to spotkanie i związane

z nimi przeżycia oraz wewnętrzne kształtowanie organi-
zmu   duszy   wstrząsały   i   podburzały   tego,   o   kim   tu
mowa,   dopóki   stan   podwójnej  świadomości   w   duchu
i w ciele nie został ostatecznie utrwalony. Ale te wyda-
rzenia były kolejnymi stopniami wstępnymi, niby pla-
nowymi stopniami wtajemniczenia na drodze do osta-
tecznego,   możliwego   do   urzeczywistnienia   na   ziemi,
porządku i harmonii, do posiadania w pełni świadomo-
ści  życia   wiekuistego,   a   więc   do   stanu  świadomości,
który nie ma zgoła nic wspólnego z powszechnie żywio-
ną  wiarą  ludu,   natomiast   z   dorywczymi   ekstazami
mistyków, tak jak je znamy na przykład z życia Plotyna,
tylko   warunkowo.   Jednak   pewność   życia   wiecznego

może istnieć tylko w pełni świadomości duchowej, lecz
nie mniej lub więcej wyraźnych wspomnieniach po wej-
ściu w stan ekstazy. Bô Yin Râ więc bynajmniej nie był
ekstatykiem, ani mistykiem w romantycznym poniekąd
sensie tego słowa. Był zupełnie po prostu zbudzony.
Zgoła nie potrzebował odchodzić od zmysłów, aby
dojść do „świadomości”, ponieważ żył w tej świadomo-
ści przynajmniej od czasu swego pobytu w Grecji aż do
ostatniego tchnienia.

Jedynie ta okoliczność dawała mu też możność prze-

konanie uchodzące za nadludzką  wydajność  pracy, po-
mimo ciągnących się latami ciężkich cierpień. Nie wol-
no też  nigdy zapomnieć,  że zewnętrzna jego natężona
praca,   polegająca   na   konieczności   literackiego   ujęcia
jego wiedzy duchowej, na olbrzymiej wymianie listów,
na działalności artystycznej jako malarza oraz na przyj-
mowaniu niezliczonych gości w jego domu  – tworzyły
tylko ramy jego głównej działalności jako duchowego
szafarza pomocy i ratownika. Ta działalność rozgrywała
się nie w płaszczyźnie materialnej, lecz w płaszczyźnie
duszy i ducha, właśnie w jego  świadomości duchowej
nieustannie, bez przerwy, dla dobra wszystkich szukają-
cych, spragnionych, walczących dusz ludzkich, które go
wewnętrznie wzywały.

Bô Yin Râ przeżywał to, czego nauczał, nie zacho-

wując się bynajmniej w sposób rzucający się w oczy,
ani też nie usiłując wymuszać uznania w nim świętości
przez ascezę i umartwianie ciała.

„Ekstaza” nie przejawiała się u niego na zewnątrz.

W ogóle unikał omal że nie z lękiem wszystkiego, co
się rzuca w oczy i wydaje się nadzwyczajne, ponieważ
w przeciwnym razie niewątpliwie musiałby bezpowrot-
nie wyzbyć się harmonijnego ukształtowania sił duszy,

sumiennego   uporządkowania   rozporządzania   wolą.
Świętość  tak samo jak geniusz, pełna  świadomość  jak
również poznanie – do tego stopnia należą do płaszczy-
zny   duchowej,  że   wszelkie   genialne   zachowanie   się
i wszelkie trącące czarodziejstwem sztuczki bez mała są
oznaką sztuczności.

Bô Yin Râ zachowywał się, więc zawsze w sposób

nie   rzucający   się  w   oczy,   chociaż  wprawdzie   jego
zewnętrzność i fizjonomia daleko odbiegały od codzien-
ności.   Lecz   dla   przenikliwego  wzroku   swego   rodzaju
zaświatowa potęga ducha tego człowieka, zawsze opa-
nowana i ukryta, nie mogła ujść uwagi. Jego patriarchal-
ny sposób bycia wypromieniowywał  gorącą, prawdzi-
wą,   przy  tym   zgoła   nie   małomieszczańską  dobrodusz
ność. Jeden z jego uczniów, zmarły już przed wielu laty,
powiedział mi kiedyś, że Bô Yin Râ działał na niego jak
wielki gorący piec kaflowy zimą.

Ale rozumie się, że właśnie on na każdego oddziały-

wał w inny sposób, gdyż za każdym razem oddawał się
tak,   jak   to   odpowiadało   poglądom   i   możliwościom
duchowym   danego   człowieka.   Wprawdzie   nigdy   nie
wypływało   to   z   pochlebstwa.   Czyżby  mógł  ten   czło-
wiek, o tak królewskim wyglądzie, być  służalczy lub
schlebiać  komuś? Nie wynikało to z psychologii: gdyż
nie   był  wyrafinowanym   i   wyrachowanym   psycholo-
giem. Wiedział wprawdzie nieomylnie, jaka jest wartość
wewnętrzna ludzi, lecz nie zawsze mógł  przewidzieć,
czy ze swoimi zdolnościami, ze swoim oddaniem się, ze
swą wytrwałością wytrwają do końca, czy kiedykolwiek
–  czy to częściowo, czy całkowicie nie zawiodą. Być
może,  że istniejąca w nim, innym zaś  ludziom właści-
wie zgoła niezrozumiała – miłość – sprawiała, że potra-
fił złe przemiany w charakterach ludzkich w dostatecz-

nej mierze pojmować. Zawsze życzył ludziom tego, co
dla nich najlepsze, odpowiedniejsze, a więc spodziewał
się najgoręcej, że sami nigdy nie stracą z oczu tego, co
dla nich najlepsze, a mianowicie wytrwałości na drodze.

Jeżeli jednak sprawiali mu zawód i rozczarowanie,

stawał się bardzo surowy i szorstki, a nawet nieubłaga-
ny, mógł się odwrócić na lata całe lub na zawsze: gdyż
był  prędki i radykalny w swych decyzjach. Ale jeżeli
taki człowiek znał  drogę  powrotną, wówczas przygar-
niał go do swego wielkiego serca z większą miłością niż
kiedykolwiek przedtem, jak to uczynił  w najwspanial-
szej  przenośni  Jezusa  ojciec  z marnotrawnym  synem,
który jednak powrócił.

Jego charakteru nie da się opisać, ponieważ nigdy nie

był  kapryśny,  śmieszny,   grymaśny,   lecz   raczej   czynił
wrażenie   wielkości  i   właściwie  skłaniał  się  raczej   do
rzeczy ogólnych i uniwersalnych. Miał  wspólne cechy
z ludźmi, którym wolno było przyznać  prawdziwą  ge-
nialność.   Przedstawianie   takich   charakterów   prawie
zawsze wypada w sposób wypaczony, jak karykatura,
ponieważ one właśnie z punktem środkowym i wszyst-
kim, co on wypromieniowuje, z natury swojej harmoni-
zują. A że sama istota jasnego Ducha jest prosta, ucho-
dzą  tacy   ludzie   za   banalnych,   rozumie   się  tylko   po
zornie. Nic ludzkiego, a również  nic boskiego nie jest
dla   nich   obce,   gdyż  najwyższe   człowieczeństwo   jest
w zgodzie z boskością. W istocie swej odpowiada bosko-
ści, jak kropla oceanowi. Dlatego wybitni ludzie spra-
wiają wrażenie jak gdyby ludzi typowych.

Bô Yin Râ robił wrażenie człowieka typowego,

ponieważ był całkowicie ludzkim. Nic ludzkiego nie
było mu obce o ile przez to, jak już powiedziałem, nie
rozumie się nierozsądnie zwierzęcości, jak to się zwykle

dzieje. Nad zwierzęcością panował i nie był już jej pod-
legły. A przy tym nie lękał się jej. Nie miał żadnej pod-
stawy  do odmawiania  sobie  z  zasady  dobrych  rzeczy
ziemskich w źle zrozumianej świątobliwości do ich uni-
kania. I radował się z pięknem, muzyką, dziełem sztuki,
krajobrazami,   a   w   szczególności   roślinami.   Ale   nic
z tego wszystkiego nie mogło go ujarzmić  i niewielkie
miałoby dlań znaczenie obejść się bez tego wszystkiego.
Wiedział  dokładnie,   gdzie   przebiega   zakreślona   dlań
granica,   gdzie   rzeczy   pożyteczne   ulegają  zmianie   na
szkodliwe, wiedział to tak samo, jak i jego lekarze. Wie-
dział dokładnie to samo, jak to wiedział Budda, że asce-
za jako cel sam w sobie nie może prowadzić do niczego
dobrego.

Jeżeli Bô Yin Râ pędził życie, któremu od czasu do

czasu pomimo różnych trosk – nie brakło mieszczań-
skich wygód, to jednak nie mógł nigdy, przenigdy czuć
ich jako właściciel tej czy innej rzeczy, lecz wyłącznie
jako zarządca, a nikt nie był bardziej skrupulatnym
i sumiennym zarządcą niż on. Nie chodzi o to, aby nic
nie mieć, lecz raczej oto, by niczego nie pożądać. Pięk-
ne słowa: „posiadać, nie będąc jednak sługą tego co się
posiada”, do nikogo bardziej nie pasują, jak do niego.

4. Wykształcenie

Ten zadziwiający człowiek, którego charakterem zaj-

mujemy się  tutaj, posiadał  nie wypaczone, ale niezwy-
kle rozległe wykształcenie, chociaż pod tym względem
podobnie jak wszyscy pobierający wiedzę z serca świata
światłości, nigdy nie ukrywał, że wykształcenie ze sta-
nowiska ducha jest prawie bez znaczenia, a w wypadku
pretensjonalnego czynienia z niego użytku może się stać
niebezpiecznym   hamulcem   na   drodze   człowieka   do
domu,   do  źródła   swego   pochodzenia.   Bardzo   często
wykształcenie jest maską próżności, pychy i ambitnych
dążności   nie  mających  nic   wspólnego   z  człowieczeń-
stwem   duchowym   przez   Bô  Yin   Râ   raczej   wyraźnie
były określone jako siły duszy zwierzęcej i na równi ze
wszystkimi zdolnościami pamięciowymi i utalentowa-
niem nie potrzebują sięgać do sfer ludzkiej duszy. Choć-
by wykształcenie miało zawsze pewien miły urok, jak
równie   po   ziemsku   rzeczy   biorąc,   było   pożytecznym
posiadaniem,   to   pozostaje   ono   bogactwem,   którego
pokusy mogą stać się bardziej zdradzieckie, niż pokusy
pieniężne i majątkowe.

Rzuca się w oczy, że Bô Yin Râ i ludzie jego pokro-

ju, a więc owi Jaśniejący Praświatłem i kapłani Świąty-

ni Wieczności na ziemi nie dopuszczali w stosunku do
siebie balastu uczoności. Jeśli więc mówimy, że Bô Yin
Râ był niezwykle wykształcony i posiadał wybitnie głę-
boką wiedzę zewnętrzną, to łączy się to właśnie ze zle-
conym   mu   zadaniem,   jakby  nakazem   nauczania.  Aby
móc   oddziaływać  na   mieszkańców   Zachodu,   musiał
gruntownie   zrozumieć  ich   zagmatwany   język,   musiał
dobrze wiedzieć, co było dla nich ważne, przenikać ich
różnorodne zainteresowania i móc je ujmować psycho-
logicznie. Ale to przenikanie musiało być w miarę moż-
ności bezstronne i zdobyte w wolnej chwili od obcych
wpływów rzeczywistości i trzeźwości. Dlatego to wy-
kształcenie człowieka z góry przeznaczonego na Mist-
rza nie mogło być inne niż wykształcenie prawdziwego
samouka.

Jako dziecko, (chociaż już w bardzo młodym wieku,

przeniesiony do wielkiego miasta Frankfurtu z bardziej
wiejskiego środowiska swego) aszafenburskiego pocho-
dzenia, w wolnym od zajęć czasie wiele włóczył się po
lesie i polu. Wychowanie przez dobrze mu  życzącego,
poczuwającego się  do odpowiedzialności wobec Boga,
ale bardzo surowego ojca, oraz bardzo bogobojną matkę
–  być  może  wywołało  na  nim  właśnie  przez  te  zew-
nętrzne wpływy pewną krnąbrność, zaciętość i pewność
siebie,   a   przy   tym   skłonność  do   chodzenia   swymi
odrębnymi   drogami   i   do   patrzenia   na   rzeczy   bystro
i krytycznie. Aby mu zaimponować  (a jak chętnie sza-
nował kogoś) , nie wystarczyło, żeby coś przedstawiać,
lecz należało czymś być. Ale wówczas nie było nikogo,
kto   by   chętniej   i   bez   zazdrości   jak   on   odzywał  się
z uznaniem i chwalił. Nie zbity z tropu przez szkoły, prą-
dy, wielkich ludzi swego czasu i mody, torował  sobie
własne  ścieżki i był  w ogóle niełatwy do kierowania.

Udzielanie mu wskazania musiały być bezgranicznie
pewne, zanim darzył je niezachwianym zaufaniem.

W gruncie rzeczy zwykle on kierował, nie dając się

kierować  nikomu: nie dlatego,  że stał  się  despotyczny,
ale zawsze odczuwało się  w nim autorytet,  ponieważ
miał  wrodzoną  pełną  potęgę  ducha   zasługującego   na
zaufanie.  Odczuwał  to  każdy człowiek,  jeżeli  nie  był
zbyt gruboskórny. Prawdziwość  i prostota jego myśli,
czynów,   czucia   i   mowy   nie   mogła   być  pozbawiona
ludzkiego   zrozumienia   rzeczy.   Ale   był  on   nie   tylko
naturą, lecz odrodzoną naturą, chciałoby się powiedzieć
–  naturą  nie   w   stanie   wyzwolenia,   gdyż  całe   jego
wykształcenie było naturalne i duchowe, nigdy sztucz-
ne, papierowe i obce życiu. A gdy się z nim spacerowa-
ło,   wówczas   cała   przyroda   zewnętrzna   otrzymywała
inne oblicze dzięki promieniowaniu jego natury całko-
wicie   wewnętrznej,   była   przenoszona   z   powrotem
w swoje   duchowe   dzieciństwo,   nie   zepsute   jeszcze
przez   upadek   człowieka,   jej   krajobrazom   wyrastały
wszędzie   niby   oczy   przecudne,   jak   owym   bogom   w
indyjskich bajkach.

Jeżeli wymienimy zmianę miejsc pobytu (w dwu-

dziestych i trzydziestych latach jego życia), naturali-
styczne zapatrywanie i praktyczne roboty ręczne jako
podstawy jego wykształcenia – a nie szkoły, co chcemy
przez to wyrazić jak w ogóle w całej tej książce, że jego
wykształcenie i wychowanie nie podlegały w istocie na
wychowaniu przez samego siebie. Kierownictwo jedne-
go (lub wielu) Mistrzów duchowych ma na celu prze-
cież wychowanie siebie samego.

Dla naświetlenia tych rozważań przytoczymy urywek

z listu Mistrza (z dnia 29.6.1931 r.) brzmiący jak niżej:
„Jest to, mówiąc najprościej, pewien ściśle określony

sposób „wychowania siebie”, który umożliwia Kierow-
nictwu prowadzić  kierowanego od przemiany bytu do
wyższej, czystszej przemiany coraz bardziej w Światłość.
Od dzieciństwa człowieka „wychowują” w sposób, któ-
ry   można   nazwać  wychowaniem   kierowanym   z   wew-
nątrz   na   zewnątrz,   gdyż  tylko   w   ten   sposób   rosnący
malec   a   następnie   dorosły   człowiek   uczy   się  dawać
sobie radę  ze światem zewnętrznym. Skoro jednak ktoś
wkracza   na   drogę   świadomego   rozwoju   duchowego,
chodzi o to, aby siebie samego wychował  od zewnątrz
do wewnątrz, przy czym bynajmniej nie potrzeba zanie-
chać tego, co było rzeczywiście dobre, słuszne i koniecz-
ne w poprzednim wychowaniu dążącym „od wewnątrz
do zewnątrz”.

Lata dzieciństwa i młodości upłynęły spokojnie

w kraju   rodzinnym   nad   Menem,   gdzie   uczęszczał  do
szkoły Marian, a następnie, gdy został dokonany wybór
zawodu, pracował w instytucie sztuki Standela. Było to
kilka semestrów w latach 1892 do 1985 i w roku 1899
letni semestr w pracowni Mistrza. Od października 1896
do  1898 roku  pracował  jako malarz  we  frankfurckim
teatrze   miejskim.   Dopiero   w   dwudziestym   czwartym
roku życia, a mianowicie w początkach naszego tak nie-
spokojnego stulecia, rozpoczął  Bô Yin Râ swoje  życie
wędrowne, a tym samym lata studiów podczas dojrze-
wania męskiego, które obejmowały, aż do wieloletniego
pobytu   w   Zgorzelcu,   siedemnaście   lat.   Wyżej   wspo-
mniane lata wędrówki dały mu możność poznania miast
jak Monachium, Wiedeń, Paryż i Berlin oraz krajów jak
Szwecja, a przede wszystkim Grecja, ten kulminacyjny
punkt jego życia, któremu poświęcę bardziej szczegóło-
wo   rozważania.   Stosunkowo   wcześnie   poznał  już
uszczęśliwiające przeżycia pierwszej podróży do Włoch

i oswoił się z zawodem malarza, chociaż pierwotnie
czuł pociąg do studiowania teologii.

Każde ze wspomnianych wyżej czterech miast przy-

czyniło się zapewne na swój sposób nie tylko do rozsze-
rzenia zakresu wiedzy, lecz również  do przygotowania
dla sposobu myślenia i dla prądu uczuć swego sposobu
bezwarunkowości,   nieograniczoności   i   niezawisłości.
Znajdowało się  tam przecież  wielu ludzi skłaniających
się zgodnie ze swą naturą do kosmopolityzmu i pewnej
swobody, jeżeli nie całkowitej niezależności poglądów,
pomijając charakter architektoniczny oraz zbiory wyróż-
niające wszystkie te miasta.

W Monachium, tym tak szorstkim, a jednak owia-

nym tchnieniem Południa mieście, czasowo zbliżył się
do koła przyjaciół, w skład, którego wchodziły niezależ-
ne,

uzdolnione

duchy, które

rozumie się wówczas w swej

skłonności   do   magicznych   spekulacji   poruszały   się
w kierunku   nie   odpowiadającym   jego   przeświadcze-
niom.  Dlatego  stosunki  te nie  mogły istnieć  stale,  co
jednak nie przeszkadzało, że Bô Yin Râ w swój przepo-
jony miłością sposób nie przestawał nigdy brać udziału
w losach rozwoju tych poniekąd nieprzeciętnych ludzi,
którym sam zawdzięczał  niejeden piękny impuls, cho-
ciaż on był tym, który w istocie darzył.

Bez wątpienia doznał on, który miał możność do-

tychczas studiować sztukę głównie w ciągu półtorarocz-
nego bezpłatnego nauczania u Hansa Thomy i w Insty-
tucie Sztuki Staedla we Frankfurcie, – pomijając książki
traktujące o sztuce, – w pełni bardzo cennych przeżyć,
wywołanych przez monachijskie zbiory sztuki. Te prze-
życia   mogły   mu   dać  powód   w   czasie   późniejszym,
mimo   bardzo   potężnych   wrażeń  w   innych   miastach
Europy, do dłuższych pobytów w Monachium (1909  –

1912   i   1913  –  1915)   ,   którym   zawdzięczał  pierwsze
objawienia jego nauki. Były to zarazem lata, w których
dążenia pewnej grupy artystów, zwących się „Błękitny-
mi Jeźdźcami” z Francem Marcem, Kandinskym na cze-
le i innymi wystąpiły na scenę jako zjawiska rzucające
się w oczy i wywołujące zacięte spory. Jeżeli Bô Yin Râ
w   swej   księdze   o   sztuce   mógł  pisać:  „Patrzcie,   oto
świat,   który   przeczuwają  nasi   najlepsi”.   (Królestwo
Sztuki, str.20) , tyczy się to głównie dawnych mistrzów,
a jednak jest to również wyraz nadziei na przyszłą sztu-
kę, gdyż  karmi nas nadzieją  odnawiania oblicza ziemi
i wszędzie   już  postrzega   pierwsze   promienie   Ducha
jako zwiastuny tego odnowienia.

Ale wybiegamy naprzód. Już ten okres około 1900-

1901 roku spędzony w Wiedniu, gdzie usiłował w tam-
tejszej Akademii rozwijać swój talent, miał wielkie zna-
czenie dla jego artystycznych kształtotwórczych dążeń
i umysłu.   Obok   barokowych   pałaców   zbudowanych
przez Breughelsa i Tintoretto, kultury teatralnej, miłego
otoczenia,   pozostał  wówczas   pod  wrażeniem  czasopi-
sma  „Fackel”   (Pochodnia)   ,   występującego   z   surową
krytyką a redagowanego i pisanego jednoosobowo przez
Karola Krausa, czasopisma, które nie tylko ze względu
na   swój   charakter   satyryczny,   lecz   przede   wszystkim
pod względem językowym było czymś jedynym w swo-
im rodzaju w nowszej literaturze niemieckiej. Natural-
nie,   zgodnie   ze   swym   charakterem,   nie   zawsze   on
pochwalał  przesadną  krytykę  w   kierunku   nadawczym
pisma przez Karola Krausa i często zabarwione nienawi-
ścią dowcipy jego. W tym czasie nawiązał również sto-
sunki   z   bliskim   przyjacielem  „niosącego   pochodnię”,
architektem Adolfem Loosem; jego idee i prace wyprze-

dziły wiele rzeczy, które nowsza architektura próbowała
realizować.

Naturalnie w tych miastach, a w szczególności

w Paryżu, gdzie pracował  w Akademii Julian, oddawał
się  studiom swej   sztuki,  chociaż  nie  nawiązał  bezpo-
średnich   stosunków  z  wybitnymi,  przodującymi   euro-
pejskiemu malarstwu osobistościami, nie licząc, Thona.
Odpowiadało to charakterowi Bô Yin Râ: raczej w ciszy
i ukryciu oddawał się studiom i obserwacjom, ponieważ
nie mogło to odpowiadać również jego duchowemu sta-
nowisku tylko dla znikomo małej garstki ludzi, by stać
się  zwolennikiem jakiegoś  malarza lub jakiejś  określo-
nej szkoły, co w szczególności we Francji jest w zwy-
czaju. W gruncie rzeczy jako malarz i artysta był rów-
nież samoukiem i musiał nim być. A jeżeli interesowali
go pewni wybitni przedstawiciele artystycznego i umy-
słowego życia jego czasów – do nich należeli na przy-
kład   filozof   Bergson   i   poeta   Valery,   malarze   Utrollo
i Kandinsky  –  wypływało to  nie z osobistych  stosun-
ków, lecz – jeżeli tak to można powiedzieć – z bezinte-
resownego   zainteresowania.   Wydoskonalenie   w   ręko-
dziele zawdzięczał prócz Hansowi Thomy takim mężom
jak Boeghle i Klinger, ale być  może bardziej  jeszcze
niejednemu   dzielnemu   nauczycielowi,   o   których   nie
wspomina   historia   sztuki,   a   więc   przeważnie   znowu
sobie samemu. (Porównaj Bô Yin Râ „Z mojej pracow-
ni malarskiej”  i książkę  autora  „Malarz Bô Yin Râ,”
której nowe przerobione i uzupełnione wydanie jest w
przygotowaniu.\ Stosunki z Klingerem, który bardzo sil-
nie   zareagował  na   obrazy   duchowe,   nie   były   trwałe,
chyba,  że pewne młodzieńcze czarno-białe cykle z ich
makabrycznym marzycielskim nastrojem powstały pod
wpływem tego artysty. Szczególny stosunek wysokiego

wzajemnego poważania wywiązał się pomiędzy Bô Yin
Râ, a sędziwym Hansem Thoma.

Paryż dał mu widocznie to artystyczne zrozumienie

rzeczy, którego inne, zwiedzane przez niego miasta nie
mogły mu dać w tym zakresie i w tak wykwintnej for-
mie, tak, że później miały nastąpić tylko helleńskie i w
ogóle   południowe   przeżycia,   aby   dać  mu   możność
zestawienia w postaci księgi szeregu radosnych rozpraw
naświetlających   ostatecznie   wszelkie   podstawowe   za-
gadnienia   formalnej   twórczości   artystycznej:  „Króle-
stwo Sztuki” (przejrzane i zmienione wydanie Bazylea –
Lipsk 1953) .

Co się zaś tyczy pobytu w Berlinie – 1904 r. – 1908

oraz w roku 1916, zachował  w tym mieście pomimo
całego   jego   natarczywego   i   zgiełkliwego   charakteru
szczególnie   miłe   wspomnienia,   ponieważ  nadzwyczaj
cenił  skoncentrowaną  chęć   życia   i   twórczą  zdolność
jego mieszkańców do realizacji.

We wszystkim, czego w ciągu tych lat szukał i co

zdziałał,   gdy   usiłował  dawać  koniecznie,   praktyczne
i poglądowe podstawy dla swego artystycznego dążenia
zawodowego,  –  było   zawsze   nastawienie   na   te   same
rzeczy istotne, mogło więc i dla niego wówczas mieć
znaczenie to, o czym znacznie później pisał do jednego
ze  swych przyjaciół  (27.3.1929):  „Zdaje mi się...  żeś
pan trafił w sedno rzeczy, poznając w swej tęsknocie do
piękna ukrytą tęsknotę do Boga.”

Na lata nauki i wędrówki przypada małżeństwo

z kobietą obznajomioną z wielu dziedzinami wiedzy
i bardzo dzielną, która bardzo młodo zmarła na chorobę
jakiej w tych czasach jeszcze leczyć nie umiano. Studio-
wała ona medycynę, na owe czasy wypadek bardzo
rzadki i zajmowała się również archeologią. Jej dążenia

i działalność bez wątpienia znaczenie w kulturalnym
życiu jej małżonka.

Bô Yin Râ bez przerwy intensywnie wzbogacał skar-

by swego naturalnego krytycznego poglądu. Od natury
stale się uczył, lecz nie dręczył się zbędnym zamiłowa-
niem naturalizmu do ścisłego kopiowania natury. Wyją-
tek z listu z 1928 roku mówi o sprawie dotyczącej jego
malowania:  „Dla mnie samego motywy natury będące
tłem moich obrazów są przecież jedynie okazją do kształ-
towania motywów duchowych, tak  że daleki jestem od
chęci przedstawienia jakiegoś  krajobrazu gwoli niego
samego”.

Wolno,

więc

odnieść

również

do artystycznego pozna-

nia natury to, co napisał w pewnej niewielkiej zwrotce:

„Dopiero, gdy się wszystko,
Co człowiek myśli o sobie,
Doszczętnie zapomina,
Wie się naprawdę
Kim się jest”.
Ważną dla jego naturalnego sposobu widzenia stała

się jego podróż do Szwecji, która przypadła podczas
drugiego jego pobytu w Berlinie. Z tej podróży przy-
wiózł pomysły obrazów noszących zdecydowanie pół-
nocny charakter.

Ręka w rękę z naturalnym sposobem widzenia

Mistrza idzie jego skłonność do wykonywania praktycz-
nych robót ręcznych, do ich obserwowania, a w pew-
nych wypadkach nawet do podziwiania. Niezwykle
interesowało go śledzenie powstawania jakiejś budowy
czy aparatury, jakiegoś urządzenia i to nie tylko śledze-
nia mózgiem, lecz tworzenie rękami, co mówię – całym
swym organizmem. W swej młodości musiał często

przy najrozmaitszych zajęciach ciężko pracować  ręka-
mi. Również  i później nie wstydził  się, gdziekolwiek
było   to   konieczne   lub   możliwe,   przykładać  ręki,   nie
bacząc na bardzo ciężkie cierpienie fizyczne. Szczegól-
nie miał na sercu swój ogród, który pielęgnował w peł-
nej miłości pracy przy sadzeniu i uprawianiu. Jeśli padał
śnieg, on pierwszy strząsał  ciężar z palm i wrażliwych
na zimno roślin południowych.

W drugiej połowie pierwszej wojny światowej roz-

kaz władz wojskowych zapędził go początkowo na krót-
ki przeciąg czasu do Królewca, a stamtąd do Zgorzelca
w Górnych  Łużycach, gdzie były internowane wojska
greckie. Otrzymał  zadanie służenia w charakterze tłu-
macza, gdyż  z czasu swego pobytu w Grecji rozumiał
nowogrecka mowę i mógł mówić po grecku. Pomijając
tę  funkcję  sprawiającą  mu przyjemność, gdyż  był  dla
Greków   bardzo  życzliwie   usposobiony,   otworzyło   się
dlań  w   tym   zakątku  świata   szerokie   pole   działania.
Podjął  kierownictwo   w  sprawach   sztuki   tej   prowincji
oraz zajął się założeniem związku ku uczczeniu pamięci
wielkiego Jakoba Boehme, który w roku 1575 urodził
się w Alt-Seidenberg, miejscowości w pobliżu Zgorzel-
ca.  Bô Yin  Râ  w artykule  o Boehme,  umieszczonym
w księdze „Drogowskaz” powiedział bardzo wiele waż-
nych i istotnych rzeczy o Philosophus Teutonicus, które
czynią zrozumiałym, w jaki sposób Boehme doszedł do
swego poznania świata duchowego.

W tym czasie zawarł też ponownie związki małżeń-

skie i ten okres rozpoczyna odcinek jego życia, którego
cechą stale wzrastającą była stabilizacja i patriarcha-
lizm. Spełnienie tej postaci życia nastąpiło tedy w roku
1923 dzięki przesiedleniu się do Szwajcarii, a mianowi-
cie początkowo do Horgen nad jeziorem Zurychskim,

w dwa   lata   później   do   Massagno   niedaleko   Lugano,
gdzie, pomijając krótkie wyjazdy, w tym samym domu
przemieszkiwał wraz z rodziną, aż do końca swego ży-
cia ziemskiego i uzyskał obywatelstwo tej gminy. Tym-
czasem poznał już z dawna Włochy, gdzie w szczególno-
ści pobyt na wyspie Capri (wczesna wiosną 1922 roku)
miał  nadać  szczególną, przetkaną  złotymi nićmi krajo-
brazu cechę  księdze  „Tajemnica”. Włoskie i tesyńskie
wrażenia wzmacniały jego duszę coraz bardziej i to, co
nazwałem odczuwaniem Południa, decydująco stanowi-
ło o stylu jego  życia i twórczości. We wszystkich tych
latach dochodziły do skutku tylko podróże mające na
celu leczenie lub wypoczynek. Kilkakrotnie odwiedzał
Wildbad  w Szwarowaldzie,  który  polubił, dalej   Kars-
bad, Pegli w pobliżu Genui, Montecatini i blisko poło-
żone Brissago.

Jeżeli rozpatrujemy całość wykształcenia tego męża

poczuwamy się jeszcze do obowiązku wyświetlić jego
stosunek do książek i do królestwa tomów, gdzie obie te
dziedziny żywo interesowały jego duszę, a muzyka
w późniejszych latach jego życia coraz bardziej nabiera-
ła znaczenia.

Książki: jak powiedzieliśmy, nie był molem książko-

wym. Ale czytał chętnie i dużo. W pokojach jego domu
wszędzie pełno było książek.

We wspomnianej wyżej księdze: „Drogowskaz”

znajduje się rozdział zatytułowany „Uczcie się czytać”.
Rozdział  ten przeciwstawia się  dzisiejszemu pośpiesz-
nemu sposobowi czytania sztukę  czytania, wskazującą,
że   dopiero   wówczas   można   czytać  należycie,   jeżeli
człowiek gruntownie rozwinie w sobie zdolność  wczu-
wania i potrafi brać udział w toku myśli autora, a mia-
nowicie zwracając uwagę  nie tylko na zdania, lecz na

każde poszczególne słowo. Jeżeli tak się czyta, może
ktoś się stać w duszy bogatszy niż sam autor. Niewątpli-
wie Mistrz czytał książki w ten właśnie sposób. A nawet
więcej, wolno nam wnioskować, że czytał książki zwra-
cając uwagę na wartość ich dźwięków i nie tylko wysłu-
chiwał je myślowo i artystycznie, lecz również poniekąd
jako lekarz organizmu duszy, według woli dźwięków.

Chętnie czytał książki niemieckich mistyków) cho-

ciaż nie cenił miana „mistyk”) . Tu lubił prócz Eckhar-
da, Traulera i autora  „Książeczki o  życiu doskonałym”
szczególnie Jakoba Bohme, Anioła Ślązaka. Szczera głę-
bia Mateusza Claudiusa pociągała go, ale również polot
Schillera,   siła   poznania   Dantego,   ucieszna   fantazja
takiego Spittelera. Pewnemu właścicielowi sanatorium,
który go pytał  o radę, jakie książki ma czytać, zalecił
Goethego, Schillera, Jean Paula, Novalisa Holderliusa,
Stiftera,   Dantego,   Eckharta,   Traulera,   Erazma,   Lutra,
(mowy biesiadne)oraz Bhagavadgita. Ten krótki wyraz
od razu wskazuje na prostą  wielkość  wyboru, dlatego
właśnie, że nie zwracając na siebie uwagi żadne dalekie
wynalazki i smaczne kąski, lecz wymienia tylko dzieła
literackie, w których nadano postać – często dochodzącą
do doskonałości – wszystkiemu, co czyste, co prawdzi-
we. Nic nie ma w nich hulaszczego lub wymuszonego.
Na właściwą  beletrystykę  nie zwracał  uwagi nie tylko
w poważnym wykazie, lecz i w tym co sam czytał.

Jednego najwidoczniej Mistrz stawiał ponad wszyst-

kich innych poetów. Był to Goethe, którego natchnienie
uzasadniał bezpośrednim „stosunkiem uczniowskim”,
jak na przykład było to w wypadku Jana (ewangelisty,
przyp. tłumacza) , Eckharta, Leonarda, Boehme i Rama-
krishny. Wręcz niepojęte odnowienie w mowie wszech-
światowej rzeczywistości w niemałej liczbie poematów

owego Potężnego pobudzały Mistrza do ciągłego z nich
czerpania. Pochodzenie z tej samej okolicy mogło przy-
czynić sie do więcej niż należało: gdyż Bô Yin Râ mógł
czuć się obywatelem Frankfurtu. Dlatego to wesołe
rymy miejscowego Frankfurckiego poety Fryderyka
Stolze sprawiały mu, lubiącemu ponad wszystko weso-
łość i śmiech, wielką przyjemność, tak, że chętnie czy-
tywał je na głos w kółku rodzinnym.

Szczególny pociąg miał do niektórych gruntownych

ksiąg uczonych badaczy, którzy zwiedzili Tybet i okoli-
ce Himalajów a także Chiny i Mongolię. W tej liczbie
znajdowali się francuscy ojcowie Huc i Gabet, jak rów-
nież Flichner. Koeppen i Aleksandra Dawid Neel. Kró-
lestwo   tonów:  przeplatało,  jak  to  już  powiedzieliśmy,
złotymi   nićmi   ziemskie   jego   lata   w   coraz   większym
stopniu. W książce o malarzu Bô Yin Râ informowali-
śmy,  że kiedyś w latach swojej młodości przy pomocy
stolarza wyrabiającego trumny skonstruował  fisharmo-
nię. Bardzo to odpowiadało jego naturze oraz wrodzonej
miłości do muzyki, nadawanie wyrazu temu przez prak-
tyczne roboty ręczne. Warunki w domu rodziców oraz
ówczesne okoliczności życiowe nie pozwoliły oddawać
się  bardziej  gruntownym studiom muzyki. Jedynie na
tym polu, tak bardzo przezeń lubianym, pozostał całko-
wicie otrzymującym. Dwaj poważni mistrzowie tonów
byli   z   nim   w   bliskiej   przyjaźni:   Eugeniusz   d'Albert
i Feliks Weingartner.

Chociaż nie uprawiał muzyki, była ona dlań jednak

elementem  życiowym. We wspomnianej wyżej książce
o malarzu wskazano wiele cech łączących świat tonów
i wzrokowe   twory  Mistrza,   w   szczególności   duchowe
obrazy   wskazujące   prawidłowe   formy   dźwiękowe,
a mianowicie elementy Pra-bytu wyznaczające działanie

tonów. Prócz tego większa część tych obrazów robi wra-
żenie, że wypełnione są jakby wewnętrznie dźwiękiem,
pieśnią sfer; Bô Yin Râ w późniejszych latach życia cza-
sem napomykał, że odpowiedniki jego wielu jego obra-
zów do pewnego stopnia można znaleźć  w kompozy-
cjach muzycznych wielkich mistrzów tonów, na których
spłynęła   szczególna  łaska.   Miał  na   myśli   szczególnie
Bacha i Szuberta. Właśnie, Szuberta, którego zewnętrz-
na zupełnie niepozorna postać całkowicie wyżywała się
w duchowej prawdziwości i prostocie jego muzyki, lubił
niby żyjącego po drugiej stronie promiennego przyjacie-
la. Co się  zaś  tyczy Jana Sebastiana Bacha, to Bô Yin
Râ był przekonany, że jego kompozycje miały źródło w
bezpośrednich doświadczeniach w świecie duchowym.

Wszak muzyka otacza tchnieniem pełen tajemnic

zaświat. Prawie w niczym innym, jak tylko we wspania-
łym  a tak krótkotrwałym  świecie kwiatów zyskuje tu
wieczność  symbol w doczesności. Choć  muzyka może
wyzwalać  i   uszlachetniać,   uspokajać  uczucia,   nosi   w
sobie jednak stale bolesny składnik, ponieważ już przy
powstaniu   dźwięku   w   naszych   zmysłach   ustawicznie
zamiera.

Muzyka, ten piękny duch, nie daje się zbadać ani

uchwycić, a tylko o tyle zrozumieć, o ile odbierający ją
słuch dowiaduje się o przemijającej przemianie w coś
duchowego. Do tego należy wiele prawdziwego oddania
i możność ukojenia niepokoju zwierzęcej cielesności.
Ale musi się to odbywać czysto na trzeźwo, w przeciw-
nym razie muzyka może stać się niebezpiecznym narko-
tykiem.

Zapewne muzyka w ostatnich latach sprawiała mu

czasami chwilową ulgę w jego cielesnych cierpieniach.
Lubił również w swym domu śpiew i sam śpiewał dla

swej rodziny stare pieśni maryjne, które znał z dzieciń-
stwa; w kulcie katolickiego kościoła dla Marii widział
wielkiej wagi przebłysk duchowej rzeczywistości.

Nie trudno odgadnąć, że Beethoven i Mozart głęboko

przypadli mu do serca. Sądząc z charakteru pisma, po-
chodzącego ze stosunkowo wczesnego okresu, są  dwa
poświęcone   Beethovenowi   i   Mozartowi   niżej   podane
czterowiersze, które w swej nieupiększanej i bezpreten-
sjonalnej   prostocie   przypominają  naszych   przodków
żyjących wśród mebli z wiśniowego i brzozowego drze-
wa:

„Lubisz burze, lubisz morze
Oraz dzikie skalne góry;
W głąb pod tobą chmara ludzi
Jest dla ciebie państwem karłów
Ale ty, co mieszkasz w gaju, w świątyni
U pastuszków wśród fletów i bzu
Którego bóstwo tronuje w zefirze eteru,
Ty zstępujesz na dół do ludzi.”

5. Mistrzostwo

Co to jest mistrz? Tego słowa wielce nadużywano

i trzeba   mu   znowu   przywrócić  powagę.   Prastary   to
wyraz   i   pochodzi   bezpośrednio   z   języka  łacińskiego
(magister) , a następnie również z greckiego (megistos),
a   nawet   z   języka   etruskiego,   skąd   przekazany   nam
został  bohater imieniem Mastarda, później identyfiko-
wany z wielkim królem rzymskim Serwiuszem Tuliu-
szem.   Pomijając   to,  że   w   danym   języku   niemieckim
uczonego   poetę  określano   tym   mianem,   pochodzenie
tego słowa wskazuje,  że odnosi się  ono do człowieka,
który jest czymś więcej i jest większy niż coś innego lub
też w ogóle największy. Dopóki to słowo nie występuje
w połączeniu z jakimś wyrazem, ma ono znaczenie czy-
sto   ceremonialne,   wprawdzie   nie   jako   tytuł  oficjalny,
lecz jako prywatny zwrot honorowy, bądź  do jakiegoś
majstra  –  rzemieślnika, bądź  do wybitnego artysty, ale
zawsze do człowieka odznaczającego się  twórczością.
Im wyższe i powszechniejsze jest mistrzostwo sięgające
ponad fach, tym więcej uwagi nabiera słowo „Mistrz”,
tym bardziej nabiera istotnego znaczenia, podczas, gdy
w mniej poważnych wypadkach może uzyskać ironicz-
ny   posmak.   Jeśli   jednak   chodzi   o   człowieka,   który

wszystko specjalnie, nadzwyczajnie i fachowo całkowi-
cie ma poza sobą, gdyż  rzeczy powszechne w najwyż-
szym znaczeniu, a mianowicie nie tylko poniżej ludz-
kiego   poziomu   leżące,   zwierzęce   i   materialne,   lecz
również, i to szczególnie, dziedziny duszy potrafi z du-
cha opanować  i jest upoważniony wiązać  i rozwiązy-
wać, wówczas nie nasuwa się trafniejsze określenie dla
takiej postaci górującej ponad sprawami czysto osobi-
stymi, jak słowo „Mistrz”.

A że my po dziesięcioletnich studiach i praktycznym

wypróbowaniu ofiarowanej, przez Bô Yin Râ nauki
życia i po odczutych w sobie wpływach jego indywidu-
alności dochodzimy do wniosku, że ten człowiek odpo-
wiada temu, co wyżej powiedziano, zatem pozwolimy
sobie częściej stosować do niego słowo „Mistrz”.

W tym wypadku Mistrzostwo zawiera w sobie jesz-

cze coś istotnego, co będziemy musieli w dalszym ciągu
zbadać i rozpatrzyć, aby się usprawiedliwić, że śledzi-
my tylko wewnętrzne motywy tego życia ludzkiego.

W tym nader rzadkim przypadku, gdy dzieło i życie

jakiegoś człowieka nie różni się od siebie, zewnętrzne
losowe fakty tak dalece tracą wagę i znaczenie, że mogą
pozostawać prawie niezauważone. Są czymś niewiele
większym niż jakaś kreska na cyferblacie. Przy tym bio-
graf nie ma możności poparcia naukowymi dowodami
najgłębszych swych danych. Tu może tylko posiłkować
się uczuciem – które łatwo wydaje się bliźnim podejrza-
ne.

Z uczuciem, które istnieje przy Mistrzostwie Bô Yin

Râ w wyżej wyjaśnionym sensie, z tego uczucia jedynie
autor czerpie prawo do napisania tej książki. Udzielone
mu kiedyś przez Mistrza upoważnienie nie wystarczyło-
by mu do tego. Opierając się na tym odczuciu musi

wyznać, że nie nasuwają mu się żadne wątpliwości co
do tego istotnie najważniejszego w Mistrzostwie Bô Yin
Râ, co teraz powinno i musi zostać rozpatrzone.

Jest to, że tak powiem, podstawa i kamień węgielny,

lecz również kamień obrazy dla krytycznych głów
w świątyni jego nauki; jest to istota jego duchowej
egzystencji i wiąże się bezpośrednio z jego imieniem.

Jeżeli my mieszkańcy Zachodu wprawdzie nie byli-

śmy   zgoła   nieprzygotowani   do   tego   przez   podanie
o Graalu   i   Okrągłym   Stole   króla  Artura,   dalej   przez
historię  Różokrzyżowców,   również  przez   fragment
„Tajemnicy”  pochodzący z okresu męskiej dojrzałości
Goethego oraz niezliczone mnóstwo aluzji romantyków
– to do pewnego stopnia zaskoczyło i wywołało nawet
nastrój sceptyczny,  gdy pewien mąż  zwący siebie Bô
Yin Râ bez przerwy rozpowszechniał wieści wśród tego
pokolenia   w   szybko   po   sobie   następujących,   mało
obszernych, ale za to tym bogatszych w treść księgach
o tych   szafarzach   pomocy,   pośrednikach   i   budowni-
czych   mostów   na  Wschodzie.   Mało   tego,  że   do   tego
grona zbawicieli znajdujących się  gdzieś  w okolicach
Himalajów, a składającego się z żyjących ale w dalszym
ciągu w postaci duchowej, zaliczył Jezusa i Lao-Tse, to
jeszcze stwierdził,  że jest wysłannikiem i człowiekiem
tych mędrców Wschodu i jako ich Brat nosi imię ducho-
we Bô Yin Râ.

To jednak zbyt wielkie żądanie skierowane do świa-

ta, który wierzył tylko w to, co oglądał własnymi ocza-
mi.  Ale   znalazło   się  również  wielu   ludzi,   w   których
duszy   ta   godna   uwagi   wieść  znalazła   oddźwięk   niby
wspomnienie, a może wręcz jako wewnętrzny postulat
w sercu marnotrawnego syna, którego coś  nagliło, aby
się  wyrwać  ze  świńskiego   chlewa   i   szukać  drogi

powrotnej do domu swego Ojca. Albowiem jako swego
rodzaju dom Ojca opisuje Bô Yin Râ w prostych i trzeź-
wych, chociaż uroczych słowach, ów arcyświęty zwią-
zek, ponieważ każdy, kto doń należy, stanowi jedność
z Ojcem, o którym Jezus zawsze tak dobitnie mówi.

Na środkowym i dalekim Wschodzie wyobrażenie

o takich   pośrednikach   i   Mistrzach,   takich  „Kardyna-
łach”,   tych   zasadniczych   punktach   ludzkości,   jest
dobrze znane. Znane są  tam postacie zbudzone wew-
nętrznie, które doszły do pełnej świadomości w duchu,
w   buddyźmie   zwane   Bodhisattvas,   które   dobrowolnie
zrzekały się  stania się  Buddą  i przejścia w najwyższą
rzeczywistość nirwany, by wytrwać na usługach ludzko-
ści, którą  zbawić  należy aż  do końca dni. Bô Yin Râ
mówi nam z całą pożądaną jasnością, że bez tych posta-
ci, do których należą  zarówno  „upadli” w ciała ziem-
skie,   jak   również  nigdy   tu   na   ziemi   nie   inkarnowani
ludzie, zbawienie duszy człowieka ziemskiego byłoby
nieomal niemożliwością. Bez pośredników jest nie do
pomyślenia wznoszenie się do jaśniejących sfer. Legen-
da o Chrystusie w przedpiekle szczególnie wskazuje na
to (do tego rozumie się dochodzi jeszcze szczególne za-
danie tego największego „Miłującego” w gronie Jaśnie-
jących) .

Ale my możemy tutaj tylko napomknąć o tych wyda-

rzeniach. Są one stale i ciągle przedstawiane lub poru-
szane z możliwą dla człowieka jasnością w języku
i sposobie myślenia naszego czasu prawie we wszyst-
kich księgach Mistrza. Czy są na to dowody, lub przy-
najmniej wypracowane filozoficzne teorie? Nie, takich
nie ma. Już Budda ongi wzbraniał się popierać i wyja-
śniać swoje poznanie przez teorie. Mówił po prostu, co
poznał i odsyłał swoich uczniów do medytacji. Przez to

chciał powiedzieć, że to tylko wewnętrznie daje się
doświadczyć. Bô Yin Râ zupełnie tak samo odsyła do
wewnętrznego oglądania, do którego naturalnie docho-
dzi tylko ten, kto zaprowadził harmonię i porządek
w gospodarce duszewnej i doznaje wewnętrznego kie-
rownictwa jakiegoś Guru, czyli nauczyciela. I będzie się
niechybnie doznawało go, jeżeli człowiek spełni pierw-
szy warunek.

A więc Bô Yin Râ w wyżej opisanym sensie był

Mistrzem i – po tamtej stronie – jest nim w dalszym cią-
gu; czy Mistrzostwo posiadał i posiada, to na razie może
decydować tylko uczucie, zanim to uczucie zdecydowa-
nie nie wstąpi na drogę poznania w medytacji, zanim to
uczucie  nie odważy się  na  ćwiczenie  się  w mądrości
życiowej. Wszelkie cechy jego życia i istoty jego, które
wolno nam było obserwować, były zgodne z jego nauką
i pozwalały mu, jeśli nie więcej, to, co najmniej wyka-
zać  siebie jako człowieka pogodnego, zrównoważone-
go, o szerokiej naturze i nieustraszonego, którym wszel-
ka obłuda była zupełnie obca. I to jest już wiele naszym
zdaniem.   Mogłoby   się,   więc   opłacić  poważnie   wziąć
pod uwagę tego rodzaju naukę.

Jego wydawca pisał kiedyś: „Wyjaśnienia Bô Yin Râ

są  całkowicie praktycznie pomyślane, a nie jako mate-
riał  naukowy   lub   wyjaśnienie   ustroju  świata.   Jedynie
praktyczne wprowadzenie w czyn ich wskazówek może
potwierdzić ich prawidłowość. Świadome odpowiedzial-
ności przejawy  życia i wzrastająca pewność  wewnętrz-
na  –  są  to   pierwsze   owoce   stosowania   się  do   tego
rodzaju   wskazań.   Rozwój   wewnętrzny   zgodnie   z   jego
charakterem,   jest   całkowicie   zależny   od   właściwości
danej jednostki. A do zrozumienia tego, co dla każdego
czytelnika ma znaczenie i dla niego osobiście służy za

wytyczną, może wskazać drogę tylko wewnętrzna zgoda
serca, przejawiająca się  jako jasne i uszczęśliwiające
odczucie   arcypewnego   potwierdzenia   uczuciowego.  –
Księgi   Bô   Yin   Râ   nie   mają  na   celu   prowadzenia   do
jakiegoś  nowego krępowania myśli i sumienia, lecz do
praktycznego przeżycia wolności.

Rzeczowa trudność istnieje tylko dla tych, którzy

w ogóle nie są w stanie uwierzyć w możliwość poznania
wiekuistej prawdy, lub też  dla tych, którzy objawienia
takiej   prawdy,   podane   w   tej   lub   innej   odziedziczonej
postaci   wiary,   przyjmują  jako   podane   raz   na   zawsze
i zakończone.”

Co się zaś tyczy imienia Bô Yin Râ: Dlaczego miało-

by  być  tak   trudne   przyjąć  je   jako   cechę  jego   istoty?
Rzecz jasna,  że etymologią  i szukaniem w hinduskich
lub   chińskich  źródłosłowach   daleko   się  nie   zajdzie.
Imiona mogą  być  niedającymi się  wyjaśnić  symbolami
słownymi dla atmosfery duchowej jakiejś  istoty, mogą
one również wyrażać życzenie kształtujące i wykazanie
celu, jak to przeważnie się zdarza, gdy nadajemy imiona
naszym   nowonarodzonym   dzieciom.   Ludzie,   którzy
sobie wyrobili więcej niż powierzchowne pojęcie o po-
słannictwie Mistrza, natomiast całkowite  –  tacy, co się
znajdują  na   wskazanej   przezeń  drodze,   przyzwyczaili
się do tego imienia, umiłowali je i wyczuwają całkowitą
wypływającą  z dzieła jego  życia siłę  błogosławieństwa
zgromadzoną w tych pełnych wyrazu i dźwięku siedmiu
literach.

Kolejność dźwięków Bô Yin Râ – tak było kiedyś

powiedziane – jest połączeniem siedmiu głosek w trzy
sylaby, gdzie autor, a którym tu mowa, czuje się z mate-
matyczną ścisłością substancjalnie określony zgodnie
z duchowymi wartościami głosek, o tak zwanym „pseu-

doniźmie” nie ma co tu myśleć  już  z tego powodu,  że
cywilnego   nazwiska   Józef   Schneiderfranken   człowiek
noszący duchowe imię Bô Yin Râ – nigdy nie ukrywał,
sylaby Bô Yin Râ – tworzyły jego rzeczywiste, od pra-
czasów związane z nim „Imię”. – To, o czym tu mogli-
śmy tylko napomknąć, znajduje się w pismach osobiście
przezeń  autentycznie   udokumentowane.  „Jest   rzeczą
nieodzowną” – jak to pisałem w przedmowie do „Bre-
wiarza Bô Yin Râ (1928) – „pisma Bô Yin Râ umieścić
w tej wyjątkowej pozycji, jak przysługuje tak zwanym
„Pismom świętym” wszystkich narodów i czasów”.

Jego Mistrzostwo pod pewnym względem byłoby

również na zewnątrz udowodnione, gdyby wykazać, że
nauka jego jest niezbędna, że może stać się doraźną
pomocą. Innymi słowy, musiało się zawierać w niej coś
istotnego, czego w innych odziedziczonych wyznaniach
i naukach, poglądach na świat i systemach filozoficz-
nych nie ma zupełnie lub tylko dostrzec można niewy-
raźne ślady. Zobaczymy, jak się to dzieje.

Przeciwko Bô Yin Râ, poza wielu innymi, wysunięto

szczególne   dwa   zastrzeżenia:   jakby   nauka   jego   była
zlepkiem innych nauk i zestawiona została na drodze
medialnej.   Drugi   zarzut   jest   zemstą  ludzi   jawnie   lub
w ukryciu mających do czynienia ze spirytyzmem, który
on określił, jako wysoce groźny, zemstą ludzi oczekują-
cych sensacji od swych zamaskowanych pod płaszczy-
kiem religii ćwiczeń i bardzo chętnie pragnących czaro-
wać. Pierwszy zarzut jest pozornie poważniejszy, gdyż
nauka   ta   rzeczywiście   przypomina   prawie   wszędzie
obrazy  świata i nauki misteryjne, objawiające głęboką
religijną  treść.  Ale   Bô  Yin   Râ   musiałby  niesłychanie
wiele studiować i przeczytać, aby być w stanie wszędzie
w tych sprawach oddzielać prawdziwe perły od fałszy-

wych. Na to nie miał  ani czasu ani możliwości i nie
odpowiadało to jego przyzwyczajeniom życiowym, któ-
re stale i gwałtownie pociągały go do działalności twór-
czej. Zapożyczenie nie należało w jego raczej radykal-
nej naturze, która musiała prawie wyłącznie oddawać
się  czystej kontemplacji. I to obserwował  on chętniej
rzeczy żywe, bezpośrednio w duszy, w naturze, w sztu-
ce,   a   w   szczególności   w   krajobrazach   i  życiu   roślin.
Jego charakter, który go stale pociągał do jedności i har-
monii, do pełnego wyrazu polegania na sobie niby wiel-
kie zdrowe drzewo, nie byłby zgoła w stanie nalepić
tysięcy różnorodnych rzeczy i złożyć  z tego pozornie
harmonijną  mozaikę  przypadków.   Ale   pomijając   to,
możemy wszędzie i zawsze zauważyć, że w całokształ-
cie jego nauki istota rzeczy – pozornie tak podobna do
najróżniejszych tradycyjnych podań – otrzymuje zupeł-
nie nowe oblicze, mające dla nas ludzi czasów dzisiej-
szych bezpośredni powab, a dalej  – i to niezwykle jest
ważne  –  te rzeczy same w sobie nie nowe, ale dla nas
wszystkich tak nowe występują na widownię. Co dzięki
temu bardziej lub mniej skostniało i przesłonięte mgłą
pojęcia   innych   nauk   i   religii   nagle   stają  przed   nami
w pełni   nowego  życia.   Te   dotychczas   nieznane,   bądź
niewypowiedziane   a   co   najwyżej   tylko   wyczuwane
zasadnicze   punkty,   pragnęlibyśmy   później   rozpatrzyć
w osobnych   rozdziałach,   aby  wskazać,   jak   dalece   ten
ogród objawień i posłannictwo zbawienia daje nieocze-
kiwane a jednak tak upragnione pokrzepienie. Jeżeli to,
co tu mamy na myśli zbierzemy w czterech pojęciach,
to będzie to zaledwie namiastka do uporządkowania. W
każdym razie nie będzie zbyt trudno poznać, że Bô Yin
Râ w swoich wypowiedziach o „Świątyni Wieczności”,
o  „Poznaniu w nas Boga”, o  „Duszy”  i  „Biegunowo-

ści” – jak to tymczasem ośmielamy się nazwać – rzucił
wyzwalające  światło w labirynty ziemskiego szukania
Prawdy i Praświatła. Jego wyjaśnienia, jeśli je przyjmo-
wać  bezstronnie,   dotyczą  duszy  niby  odwieczne,   nie-
gdyś  i przez nas  śpiewane, ale od dawna zapomniane
pieśni.

Mimo woli człowiek czuje: „O mój Boże, przecież ja

o tym od dawna wiedziałem i dowiaduję się wreszcie od
nowa, że to święta ojczyzna, – jak mogłem o tym zapo-
mnieć?”

6. Hellada

W Grecji w latach 1912 do 1913 osiągnął Bô Yin Râ

wysoki, właściwie szczytowy punkt swego życia. Krajo-
braz grecki z objawiającymi się  w nim formami i du-
chowy   aspekt   nieśmiertelnej   Hellady   tworzy   tło   jego
podniesienia   do   stanu   Mistrzostwa.   Początkowo   był
jeszcze uczniem, chociaż trzeba usiłować zrozumieć, co
oznaczał jego rodzaj uczniostwa.

Wprawienie się w duchu, chciałoby się powiedzieć.

Jest to okres powołania, który poprzedza okres wybra-
nia, tu jednak jeszcze w szczególnym sensie. Ucznio-
stwo w Duchu jest to coś tak wzniosłego, że nie jeste-
śmy w stanie naszymi miarami zmierzyć tej sprawy. To,
co się daje osiągnąć w tym stanie uczniowskim, i zaw-
sze bywa osiągane, nie ma nic wspólnego z uzyskaniem
zewnętrznym wiadomości, zręczności i godności, z kul-
turą zaś i genialnością – bardzo niewiele.

Moralna dojrzałość i nie dawanie zbić się z tropu

przez mętne spory należą  do uczniostwa, nie stanowią
jednak jego istoty, którą można by raczej określić  jako
miłość  poznania   ze   wszystkimi   wynikającymi   z   tego
skutkami, jak na przykład twórczy porządek, porówna-
nie   własnej   jaźni   z   prawdziwa   wolą,   a   mianowicie

boską wolą oraz jednolite harmonijne przekształcanie
wszystkich sił duszy.

Ale istnieją dwa różne rodzaje tego uczniostwa, lub

inaczej mówiąc: od pewnej chwili dopiero występują te
dwa rodzaje na widownię. Każdy uczeń sam przez się
w naszym rozumieniu znajduje się pod kierownictwem
swego Mistrza, a Mistrzem jego jest jeden z najświęt-
szego grona Jaśniejących. Niektórzy uczniowie – a jest
ich bardzo niewielu – zostają, na podstawie powziętego
przed urodzeniem postanowienia, wybrani na Mistrzów.

Wszyscy pozostali nie są w tym stopniu związani

i zobowiązani: od nich nie  żąda się  dźwigania prawie
niedającego się unieść brzemienia miłości, którym obar-
czony   jest   Jaśniejący   w   Praświetle,   ale   pozostający
w sferze upadłej części ludzkości. Byłoby jednak zaro-
zumiałością  te wspaniałe postacie uczniów niżej cenić.
Nie ma i nie było tu na ziemi, pomijając pośredników,
nic   szlachetniejszego   i   ważniejszego.   Kto   studiował
pisma Mistrza, przypomni sobie,  że niektórych z tych
uczniów wspomniał po imieniu, w szczególności ucznia
Jana i apostoła Pawła, kilku  średniowiecznych misty-
ków   i   Jakuba   Boehme,   a   także   hinduskiego   mędrca
Ramakrishnę.  –  W rozmowach dawał  do zrozumienia,
że zalicza Leonarda de Vinci do tych ludzi niezwykłych.

Wielu czytelników mogłoby się dziwić spotykając

najsławniejsze imiona w spisie uczniów, a w szczególno-
ści porównanie męża imieniem, Bô Yin Râ z Laotse lub
wręcz z Jezusem. Zechcą jednak czytelnicy nie gorszyć
się przedwcześnie, lecz wziąć pod uwagę, że nie chodzi
tu o porównanie czynu i wielkości, lecz o określenie
zadania i działalności. Nie zachodzi pytanie, czy Laotse
był większy od Bô Yin Râ, lub o to, czy Jezus był do
tego stopnia jedynym w swoim rodzaju, że nie wolno

jego imienia stawiać na równi z innymi imionami. Cho-
dzi o odzyskanie czegoś zgubionego, czegoś co byłoby
bezpowrotnie stracone, gdyby nie było na ziemi „Przy-
bytku bożego u ludzi”, gdzie działa grono szafarzy
pomocy duchowej i ustawicznie strzeże Światłości nie-
biańskiej, którą człowiek – pragnący przeciwnego świa-
ta i spadający

w ciało zwierzęce

– musiał porzucić, z bez

jej wskazującego drogę światła myśli nie odnalazłby
ścieżyny powrotnej (vide, „Księga Boga żywego”) . Co
z żywego Światła w upadłych duszach ludzkich lub było
strzeżone w dawnych naukach i misteriach, zwłaszcza
też w helleńskich miejscowościach, jak Eleuzys i Delfy,
było i jest darem owych pośredników.

Zauważyć należy, że są oni pośrednikami, gdyż lu-

dzie śmiertelni spośród nich mają Światło nie z siebie,
lecz było ono im zwracane dzięki żywej „świadomości
siebie” myśli przez ich nigdy nie podległych śmiertelne-
mu upadkowi Braci, owych Najstarszych.

A więc w Grecji, Bô Yin Râ stał się z ucznia Mist-

rzem. W jaki sposób się to odbyło, zostało opisane lub
napomknięte przede wszystkim u Mistrza w  „Księdze
Rozmów”, tej może najosobliwszej z ksiąg. O wszyst-
kim, co z Ducha pochodzi, można w najlepszym razie
mówić  w   przenośniach.   Tu   udzielił  Mu   jego   własny
Mistrz i Nauczyciel ostatnich nauk, aż wreszcie zjawili
się i inni mężowie ze Wschodu, aby go ściśle wypróbo-
wać i nieubłaganie udoskonalonego podnieść do godno-
ści im równej, godności Brata najwyższej wspólnoty na
ziemi,  gdzie  każdy jest we wszystkich,  a wszyscy są
w każdym i z których każdy może o sobie powiedzieć:
„Ja i Ojciec jedno jesteśmy” (Jan 10,30) .

Przy tym przebiegu wtajemniczenia nowo zbudowa-

ny Brat poznaje szczególne siły, które może znalazły

wyraz w obrazowych darach magów ze Wschodu.
Historia

ta zawarta jest tylko w ewangelii Mateusza i nie

powiedziano tam, ilu było magów, jak wyglądali i jak
się zwali. Dopiero znacznie późniejsza legenda dała
odpowiedź na te pytania.

Nie może być bez znaczenia, że wydarzenia te miały

miejsce w Grecji. Kto był w Grecji, wie, że kraj ten nale-
ży do Wschodu. Grek wyraża się  o Europie tak, jakby
kraj   jego   nie   wchodził  w   jej   skład.  A  jeśli   rzucimy
okiem na starożytną Helladę, a przede wszystkim na to,
co w książce z moich młodych lat (Podróż  do Italii)
nazwałem „wewnętrzną starożytnością (wrażenie, które
podobało się również Bô Yin Râ) , to może będzie dla
nas widoczne,  że w tym wspaniale uformowanym ma-
łym kraju wyżłobionym zatokami, z jego  świetlanymi
wyspami,   doszło   do   najsubtelniejszego   i   ważnego
ukształtowania   wschodniego   poznania   Ducha,   począt-
kowo niezrozumiałego na skutek jego nieograniczono-
ści, do formy, która poniekąd unosi się  pomiędzy nie-
bem   a   ziemią,   przecudnie   duchowej   a   jednocześnie
zmysłowej, pomnej  na  to,  że  ciało  ma   być  świątynią
Ducha. Z hellenizmu płynie również aż po dzień dzisiej-
szy   pielęgnowane   przez   Ducha   bogactwo   kształtów,
które nie na tym jedynie polega, że dopiero grecka for-
ma myślenia obdarzyła ciałem naukę chrześcijańską i że
grecka sztuka dla kilku znawców wrażliwych na estety-
kę była ciągle na nowo przedmiotem zachwytu – nawet
w jej podobnych do ruin resztkach i drobnych szcząt-
kach,

że ówczesne rzymskie barbarzyństwo dzięki wpły-

wowi helleńskiemu triumfalnie porwane zostało w krąg
cywilizacji i zapału do prawdy, dobra i piękna, i że tak
potężny, zbyt niedoceniony przez historyków, twór
świata helleńskiego, jak państwo rzymskie, bizantyjskie,

przetrwał aż do progu odrodzenia. To greckie wyczucie
świata było również inne, niż u pogrążonych jeszcze we
śnie   leśnych   mieszkańców   Zachodu   i   Północy,   a   w
szczególności różniło się  ono od wyczucia niewolnych
poddanych wschodnich i południowych satrapii oraz suł-
tanów, gdzie człowiek w porównaniu do swego władcy
przedstawiał niewiele więcej niż niewolnika lub zabaw-
kę. – Może dla tępoty umysłowej tak jednych jak i dru-
gich było potwornym wstrząsem to nieoczekiwane prze-
niesienie   we   wspaniały   stan   wolności   helleńskiej  –
z życia zbiorowego w klanach i mentalności niewolni-
ków,   gdzie   nieznanebyło   brzemię  odpowiedzialności
osobistej ani swobody decyzji, ni troska o indywidualne
kształtowanie własnego życia.

Grecja jest miejscem narodzin tego, co by można na-

zwać odczuciem Południa. Choćby ta duchowo – ludzka
rzeczywistość  zapowiadała się  również  już  w egipskiej
kulturze Azji Mniejszej i dawała się wyraźnie odczuwać
w kulturze Krety i Myken, aby po raz pierwszy zabły-
snąć  w baśniach  żeglarskich Homera, to jednak pełny
blask Południa został osiągnięty dopiero wtedy, gdy po-
wstały wiersze Pindera i tragików attyckich oraz serde-
czne myśli Platona, gdy dojrzały twory Fidiasza i Miro-
na, gdy wyrosły kolumny Olimpii i Delf, Aten i Sunio
nu. To odczucie Południa jest w związku przede wszyst-
kim z błękitem morza, wysp, spokojną  linia brzegów
i opromieniowaną  przez   wóz   słoneczny   Heliosa,   roz-
brzmiewającą powierzchnią morza. Przejawia się one w
pogodnych i jasnych, prostych i harmonijnych formach,
mających powab najbardziej niezmąconych wspomnień
człowieka ziemskiego o jego ojczyźnie duchowej.

To wyczucie Południa – przeżycie duszne Hellenów,

które przekazali ludziom i czasom, a dzisiaj jawi się jak

już z chwilą, gdy mieszkaniec Północy przekroczy prze-
łęcze Alp, – było, dla Bô Yin Râ podstawowym warun-
kiem kształtowania jego pism i obrazów. Jedne i drugie
są wybitnie europejskie i z nastrojem przeznaczone dla
mieszkańców Zachodu, choćby nawet prócz tego bardzo
silnie współdziałały w nich inne pierwiastki czyniące
wrażenie wschodnich. Dlatego to pobyt w Grecji miał
tak doniosłe znaczenie. Dał on nie tylko scenerię dla je-
go podniesienia do mistrzostwa, ale umożliwił również
Mistrzowi przedstawienie ludzkości – zgodne z jej spo-
sobami

myślenia

–

swej

nauki, swego posłannictwa, swe-

go objawienia – ludzkości tak zdecydowanie przepojo-
nej przez Zachód, przez starożytność ze wszystkimi jej
skutkami.

Dlatego też nie było to nieuzasadnione, że Bô Yin

Râ, los rzucił na Północ, osiedlił się po powrocie
stamtąd w świetlistym kraju tesyńskim, do którego się-
gają promienie odczucia Południa i w którego krajobra-
zach i architekturze ciągle drga jeszcze coś niecoś
z wewnętrznego antyku.

Gdy się pomyśli, że pobyt Mistrza w Grecji był wła-

śnie jednoroczną podróżą, to plan tego roku jest nieoce-
niony. Był to cały łańcuch chwil wieczności, które zna-
lazły   swój   artystyczny   wyraz   w   pięknych   szkicach
greckich krajobrazów i późniejszych wielkich dziełach
epickich. Nawiasem wspomnieć  należy,  że Bô Yin Râ
miał  szczęście przez mała kwadrans oglądać  z Lariszy
Olimp wolny od chmur. Niestety, niektóre z najpiękniej-
szych krajobrazów zginęły w zamieszkach wojennych.
Mistrz aż do ostatnich lat życia tworzył  z pomocą nie-
wielu swoich szkiców z pamięci obrazowe wizje swej
umiłowanej Hellady.

7. Styl

Pewien sławny przyrodnik francuski sądził, że styl to

sam człowiek, sądził wręcz, że styl i człowiek to jest
jedno. Cóż, więc ma właściwie znaczyć to osobliwe
pojęcie „styl”?

Zawiera ono pierwotnie zupełnie konkretne wyobra-

żenie. Dawne helleńskie słowo, któremu służy za pod-
stawę: stylios oznacza coś prosto stojącego i podpierają-
cego,

jakby filar lub kolumnę; jeśli ktoś chce: z wszy

stkich kolumn wybrano dorycką, jakby znalezioną i wy-
jętą z wieczności.

Jednym słowem, styl jakiegoś przedmiotu, styl jakie-

goś wieku, styl jakiegoś człowieka i jego życia, myśle-
nia i twórczości podobny jest do „kolumny”. Rzeczywi-
ście kolumną staje się tylko zbudzony, na nowo
narodzony człowiek.

Uprzytomnijmy sobie, aby całą tę myśl należycie

wyjaśnić, funkcję kolumny w świątyni doryckiej.

Taka kolumna – najszlachetniejsza forma z najszla-

chetniejszego materiału, jasnego marmuru greckich gór
z lądu lub wysp – tkwi w ziemi, tworzącej jej podstawę,
dlatego też nie wymaga żadnej innej podstawy jak owe
przeznaczone na sprzedaż pochodne formy kolumn.

Wznosi   się  ona   wzwyż,   skupiając   wszystkie   siły   na
rowkach kaneli i łącząc je, przy czym echinus kapittelu
ostatecznie wieńczy i łączy całość. Abskus jest tu cząst-
kowym belkowaniem, które indywidualnie  –  mikroko-
smicznie   poprzedza   podpierana   przezeń  i   jak   gdyby
z czcią dźwiganą całość belkowania.

Tak oto łączy ona harmonijne niższe z wyższym,

przyjmujący i rodzący świat nocy z płodzącym i błogo-
sławiającym światem dnia, zgodna własną postacią
z postaciami wszystkich towarzyszących jej kolumn.

Czy mogłoby architektura dać doskonalszy symbol

człowieka zbudzonego do wszechświadomości? Nie
możemy sobie tego wyobrazić.

Powyższe rozważania wydawały się nam celowe, by

lepiej zrozumieć styl interesujących nas tutaj pism i ob-
razków i by ocenić je należycie. Bô Yin Râ i jego dzieło
są jednym słowem jakby kolumną. Potężne i jasne, har-
monijne i spokojne, prosto i dźwięcznie – niby kolumny
z pentelisjkiego lub paryskiego marmuru – otaczają jego
książki,  środki wyrazu jego malowideł,  świętość  jego
zadania, które by było niewykonalne, gdyby nie propor-
cjonalna zgodność  z pulsującymi prawami Wszechży-
cia.   Choćby   nasze   czasy   były   nacechowane   brakiem
zrozumienia sztuki, bądź obce ornamentacyjnej struktu-
rze Ducha, to jednak wpływ na teraźniejszych i przy-
szłych   ludzi   ziemskich   przeznaczonych   do   zbudzenia
się  działać  może   jedynie   według   praw   panujących
zarówno w kosmosie jak i w duszy człowieka. Jest to
taka sama,  że tak powiemy, artystyczna liturgika, jaka
przenika makro – i mikrokosmos. Świat Światłości, jak
również  jego   odblask   we   wszystkich   wypływających
z niego i odpadających odeń królestwa cieni jest właści-
wie   mówiąc  –  dziełem   sztuki   i   tęskniąca   doń  dusza

ludzka może doń tylko wtedy powrócić, gdy się sama
stanie dziełem sztuki.

Nie należy tego rozumieć, jakoby każdy człowiek

musiał być artystą i że dla nie artysty nie ma nadziei na
wyzwolenie. Takie ujęcie byłoby zgoła powierzchowne.
Nie chodzi tu bynajmniej o coś związanego z zawodem,
lecz o powołanie, które staje się  w największej głębi
duszy. Ale to jądro duszy rozumie tylko jedną  mowę
świętą,   zbudowaną  na   prawach   piękna   i   harmonii,
w pra-ogniu miłości wiecznie żarzącą się mowę Boga.

Mowa złożona ze słów i zdań lub też mowa wzroko-

wa  – z linii i barw, która ma wychować  tak, by mowę
Boga, mowę Zielonych Świątek znowu zrozumieć i nią
władać,   musi   być  zbudowana   w   odpowiednim   stylu,
musi całkowicie odpowiadać kolumnie, musi być zespo-
lona jak przenośnia, jakim człowiek być powinien, jeśli
się  znowu   zjednoczy   ze   swym   Bogiem,   oddając   mu
z powrotem ziemskość, w której tkwi.

Oto język, którym przemawia Bô Yin Râ.
Wszyscy mogą go zrozumieć, jeżeli tylko słuchają

go i spoglądają od wewnątrz swej istoty, a mniej od
zewnątrz. Tam niespodziewanie mogą rozewrzeć się dla
nich nieskończone obszary bytu ożywione formami
podlegającymi tym samym prawom, co i owa złocisto –
biała mowa, tak dobrze nam znana.

Ta mowa jest wskazówką z boskiej ojczyzny. Każde

słowo jest tylko symbolem. Każdy symbol jest wska-
zówką. Symbol kolumny doryckiej jest wskazówką,
dającą do zrozumienia człowiekowi, jaki być powinien,
aby całkowicie być samym sobą: w jednakowej i wolnej
wibracji woli z Prajaźnią.

Doskonały styl jest wypowiadaniem siebie. Bô Yin

Râ nie czyni nic innego, jak tylko nieustannie wypowia-

da siebie za pomocą środków słuchowych lub optycz-
nych.

Ale należy dobrze zrozumieć, co to znaczy. To, co

ludzie zazwyczaj nazywają „wypowiadaniem się” ma
małe, albo też nie ma nic wspólnego z prawdziwym
wypowiadaniem siebie. Częstokroć chodzi tam o czczą
gadaninę, bądź o pełną trwogi i pieszczącą się z cierpie-
niem spowiedź, która najczęściej tylko pozornie sprawia
ulgę. Wypowiadanie siebie jest zupełnie innego, a mia-
nowicie duchowego rzędu.

Jeżeli Adalbert Stifter opisuje jakiś austriacki lub

czeski krajobraz, jeżeli Jan Jakob jakiś łaciński lub hel-
leński, jeżeli Herman Hesse jakiś indyjski lub tessyński
krajobraz, wówczas robi to wspaniałe i przekonywujące
wrażenie, ponieważ te szlachetne duchy – za pośrednic-
twem krajobrazu – wypowiadają najgłębszą jaźń swoją.
Gdyby   mówili   tylko   o   krajobrazie,   pozostawałby   on
głuchy i niemy, a sami byliby partaczami. Sposób wy-
powiadania   się  powinien   być  całkowicie   przejrzysty,
aby  jądro  zjawiska  mogło  wystąpić  w  swym   królew-
skim majestacie.

A więc każdy styl tu na tym świecie posiada „żużle”

bądź w środkach, bądź w materiale. Środki i materiał
same w sobie są nie istotne, żużlowate i znikome, z tą
tylko różnicą, że środki doprowadzone do przejrzystości
mogą być podniesione do stanu przemienienia, podczas
gdy materiał, jako zewnętrzne tworzywo, jest i pozosta-
nie żużlem.

Im większym jest ktoś mistrzem stylu, tym bardziej

ogranicza się u niego żużel do materiału, podczas gdy
jego środki mogą być znacznie uszlachetnione, aż do cał-
kowitego

wbudowania

w świadomość duchową. Wpraw-

dzie do tego celu zbliżają się jedynie powołani i będą

się znajdowali przeważnie w stanie „uczniowskim”, – a
więc będą to ludzie kierowani przez jednego z członków
świetlanego chóru zjednoczonych z Bogiem mędrców.
Styl takich wybrańców będziemy mogli uważać za bez
mała doskonały, całkowicie podobny do kolumny. Do
niczego nie może tu doprowadzić podchwytująca słowa
krytyka stylu: podchodzenie do objawień Jaśniejących z
subiektywnymi poglądami i uprzedzeniami jest na dal-
szą metę skazane na niepowodzenie. Zresztą jest rzeczą
wątpliwą, czy zwykłe sposoby krytyki w stosunku do
dzieł wielkich artystów można w ogóle brać poważnie,
a cóż dopiero w wypadku objawienia, którego prawdzi-
wość można byłoby sprawdzić tylko w drodze wew-
nętrznego przeżycia. Bardziej niż gdziekolwiek indziej
styl i człowiek tutaj nie różnią się.

Jeżeli tu występujemy, wobec Bô Yin Râ jako czło-

wieka zaprowadzającego ład i kształt, zobowiązani jeste-
śmy rozpatrzyć pewne najważniejsze osobliwości jego
stylu, z którym muszą wynikać logiczne wnioski, co do
istoty dzieła i człowieka.

Może wskazane jest najpierw rzucić okiem na jego

obrazy, ponieważ tam szybciej i bardziej bezpośrednio
osiąga się ogólne wrażenie. Zupełnie obojętne przy tym,
czy uprzytomnimy sobie jedną z jego duchowych kom-
pozycji, – zjawia się uczucie, że coś się otwiera, otwiera
się szeroko, coraz szerzej, a dusza nasza może doświad-
czyć przyjemnego uczucia stale wzrastającego wyzwo-
lenia, jeśli ma zamiar współbrzmieć. Że to, co tu powie-
dziano, nie jest tylko wyrazem dowolnej interpretacji,
wskazuje wręcz bezpośrednio obiektywna budowa wię-
kszości obrazów duchowych. Spotykamy w nich prawie
zawsze przednie kulisy w postaci obramowania z wyraź-
nie poruszanych składających się form, jakby rozsuwają-

cych się, aby dopuścić rzut okiem do wnętrza, czyniące-
go wrażenie świętego, tak jak rozsuwają się chmury po
burzy, ustępując przed wspaniałością nieba i jego
światła. Tę niebiańską część środkową zapełniają często
śnieżne lub koloru kości słoniowej obrazy górskie i w
rodzaju

wież,

jak

również

złote

lub

barwne słońca, a ca-

łość dyszy szczęściem, spokojem i wzniosłą harmonią.
Dosłownie coś się otworzyło. Napięcie ustępuje, aby
dać miejsce swobodzie. Radosne, zdecydowanie uszczę-
śliwiające przeżycie.

Ale nawet przy krajobrazach można zrobić te same

spostrzeżenia, o ile widz nie trzyma się ściśle przedmio-
tu krajobrazu. Chodziło mu tam, podobnie jak i wszę-
dzie, o prostotę, którą mądry Hans Thoma wpajał w nie-
go wówczas jeszcze, kiedy korzystał z jego wskazówek
we Frankfurcie. Dzięki tej prostocie i „ornamentalnemu
ujmowaniu natury”

uzyskuje

się niespodziewaną olbrzy-

mią  przestronność. Szczególna właściwość  tych krajo-
brazów,  zwłaszcza od czasu  przeżyć  greckich, polega
zawsze na tym,  że niezależnie od wybranego motywu
robią one wrażenie stojących otworem i nieruchomych.
Jest to tak, jak gdyby odkryty dopiero przez nie widz
był  zaproszony   jako   gość:   wejdź  i   znajdź  tu   pokój
i radość, spokój i wyrównanie wszelkich przeciwności.
Zupełnie wyraźnie występuje zamiast naturalnego tema-
tu coś  z wziętej za tło sytuacji duchowej. Tutaj Mistrz
zgodnie ze swą naturą wprawiał się w świetlanej magii
również  jako  żyjący   w   ciele   człowiek.  A  oto   jedno
z moich własnych wspomnień:

„Pewnego razu, gdyśmy o zmierzchu zimowym wra-

cali z Carony, wielogłosowy dźwięk dzwonów tesyńskich
kościołów dochodził do nas ze wszystkich stron przez
ostre powietrze przesycone zapachem dymu drzewnego,

a w dali Monte Rosa połyskiwała  śnieżnym blaskiem.
Mistrz w sposób tajemniczy otworzył  mi serce, tak,  że
do   pewnego   stopnia   wyczuwałem   krajobraz   od
wewnątrz. Nie daje się opisać, ale czułem w tej chwili,
co to jest człowiek oraz jakim był on człowiekiem.”

Od czasu pobytu w Grecji w obrazach jego dojrzała

do tego stopnia właściwa dlań „matematyka” podziału
przestrzennego i wartości farb, że jego styl nie może już
być porównywany ze stylem jakiegokolwiek innego
mistrza. Pytania o pięknie lub brzydocie rozwiązują się
same przez się, gdy natura dzięki ornamentalnemu uję-
ciu zostaje wyzwolona – z powstałego z przeciwieństw
napięcia – ręką człowieka, który przypomniał sobie zno-
wu swą przyrodzoną królewskość nie tylko w marze-
niach, lecz w rzeczywistości.

Bô Yin Râ częstokroć podkreślał to wspaniałe pocho-

dzenie, ale przebłyskuje ono również w innych słowach,
niedźwięczących bynajmniej mistycznie, w liście do
jednego z przyjaciół (14.3.1927): „Każde wielkie dzieło
wymaga pewnego nadmiaru ufności do samego siebie”.

Przez to nie chciał oczywiście bronić chaosu i pychy,

gdyż tam gdzieś chodzi o tego człowieka i jego styl,
wszystko było w nim „karmicznie jasne i prostokątnie
obciosane”.

Dlatego nie tolerował on nigdy bezplanowej wybuja-

łości fantazji, ani w swych malowidłach ani w swych
pismach, przy całym właściwym mu rozmachu i beztro-
skiej   rozwlekłości,   przypominającej   wschodnią  i   bud-
dyjską  literaturę. Słowa z wiersza Holderline „święcie
trzeźwy”,   które  stały  sięsławne,  dotyczą  właśnie   jego
stylu.   Jeśli   sprawdzić  następnie   jego   kompozycje   du-
chowe, promieniujące złocisto białym blaskiem, często
jak u Goethego w późniejszym wieku wydłużone okre-

sy,   jak   również  niektóre   rozdziały   w  „Księdze   Roz-
mów” i „Księdze sztuki Królewskiej” przybrane w szatę
bajek, wówczas wątpliwości, co do źródeł tej duchowej
twórczości znikną  bez  śladu. Jego pisma są  w każdej
sylabie, jego obrazy w każdej  linii, w każdej  plamce
barwnej – radosnym hymnem dla wspaniałej siły miło-
ści do wszystkiego, co boskie, z czego wszyscy powstali-
śmy i dzięki czemu żyjemy.

I to właśnie ta niezłomna pewność i stałe świadome

doświadczanie boskiej rzeczywistości sprawiają, że
wszystko staje się u niego tak solidne. Nikt nie znajdo-
wał większej satysfakcji z solidności niż on.

Zarówno w życiu, jak i swym stylu i jego środkach

był  człowiekiem   wielkiej   miary,   całkowicie   obcym
skąpstwem,   ale   również  przeciwnym   bezużytecznemu
marnotrawstwu,   tym   bardziej,  że   stale   i   ciągle   kładł
nacisk na konieczność  wdzięczności w odniesieniu do
wszystkiego i do każdego, co kogoś spotyka, co komuś
przypada w udziale, co ktoś zużywa i spożywa. Nic z te-
go wszystkiego, z czym się w życiu spotykamy, zwłasz-
cza, jeśli to jest coś miłego, nic nie jest rzeczą zwykłą,
samo przez się zrozumiałą – mawiał z naciskiem. Jego
styl, jego charakter powinien służyć każdemu twórcy za
wzór.. Każdy artysta, niezależnie od tego, jakie dzieło
planuje i tworzy, musi stanowczo zasięgnąć rady swego
sumienia.   Najmniejsze   nawet   nadużycie   materiału   i
środków,   kształtów   i   pomysłów   będzie   nań  fatalnie
oddziaływać. Sztuka musi pełnić wolę bożą, wprzeciw-
nym razie jest jej grzechem przeciw Duchowi.

Mogło zapewne rzucić się w oczy, że Bô Yin Râ

zaimki osobowe bardzo często stosuje do siebie. Coś
władczego, imponującego i potężnego w tonie jego „Ja”
decyduje do pewnego stopnia o jego stylu. Słusznie

mógłby ktoś ten, który zresztą u niego stale robi wraże-
nie jowialnego i patriarchalnego, odczuwać jako chy-
biony i nieudany, gdyby nie występował tu właśnie
człowiek posiadający mistrzostwo, tak jak pragniemy,
by było ono rozumiane:

Mistrzostwo Jaśniejących w Praświetle. Jeżeli oni

przejawiają w tonie Ja, to mówią o potędze pewnej Jaź-
ni, która nie jest zwodnicza, poobwieszana świecidełka-
mi   i   nie   jest   z   tego  świata,   lecz   spoczywa   w  łonie
boskiej Prajaźni i mówią na mocy pewnej Jaźni, której o
sobie wolno powiedzieć, a która powiedzieć  to musi:
„Ja i Ojciec jedno jesteśmy”. Dlatego też całe jego dzie-
ło   jest   w   pewnym   stopniu   jego   własnym   portretem,
a tego rodzaju dzieł ludzkość wydała niewiele. Dotyczy
to zarówno jego obrazów jak i pism. Jego styl jest iden-
tyczny   z   jego   jaźnią,   z   jaźnią  jego   Braci   w   Duchu,
kolumną w Świątyni Wieczności.

Jedynie wychodzące w tej potęgi „Ja” można wyja-

śnić  stylistyczne osobliwości, które rzucają  się  w oczy
każdemu bezstronnemu czytelnikowi ksiąg, o których tu
mowa. Przede wszystkim daje się w nich zauważyć, że
tak się  wyrażę, akcent rapsodyczny, który szczególnie
był  utrzymywany  w  pierwszych,   podstawowych   księ-
gach.   Rytm   uroczystych   zdań   łatwiej   utrwala   się  w
wewnętrznych zmysłach (jak również i w naszej pamię-
ci zewnętrznej) .

Nie ma więc także w tym nic dziwnego, że niekiedy

w tym rytmicznym falowaniu zjawiają się formy wyra-
zów  rzadko   używane,  robiące   wrażenie  archaicznych:
na przykład upodobanie do stosowania „saskiego gene-
tivu”   (przykłady:  „aller   Menschheit   Fluren”,   den
Meisters erate Kindheit”, seiner Enge Fessel”  itd.   –
jako unikanie rodzajnika) przykład: alter Observanz des

Judentums   getreu”  zamiast  der   alten   Observanz....”);
jako   uwypuklenie   rzeczownika   celem   rozszerzenia
w zdaniu względna (przykład:  „Die seine Bruder sind,
nennen ihn....”) ; jako zaakcentowanie przez podwójną
negację (przykład: .... keiner meiner Bruder ist, der hier
nicht ehr furchtsvoll ver ihm sich neigen musste”) . Moż-
na by było przytoczyć jeszcze wiele innych podobnych
środków   wyrazu.   Zawsze   słyszy  się  w  tych   zdaniach
mowę i czytelnik czuje, że autor do niego bezpośrednio
się zwraca w sposób poufały, patriarchalny i traktujący
go po prostu per „ty”.

Przez pauzy i spacje domaga się utrwalenia tekstu w

pamięci.   Bezustannie   poniekąd   bada   i   uprawia   glebę
duszy, w którą rzuca swój siew. Czasami robi wrażenie
reżysera,   który  rozważył  i   opracował  starannie   każde
słowo, i wtłacza je w słuchającego uważnie aktora, aby
służyły   następnie   dzieciom   ludzkości   do   wielbienia
kosmicznej poezji złożonej z prawdy i piękna. Wszyst-
kie te  środki stosował  bardziej powściągliwie w księ-
gach, które się później ukazały, chociaż okresy wyłado-
wują się prawie że jeszcze obszerniej. Albo może należy
trafniej powiedzieć: nie rozbudowują się one tak bardzo
wszerz, ale raczej wzwyż i w głąb, stają się coraz bar-
dziej strome i bardziej podobne do kolumn. Trzeba je
bardzo spokojnie wchłaniać i starać się rozmyślać. Stają
się  coraz   bardziej   na   to   nastawione,  żeby   nie   można
było pominąć ich przy czytaniu.

Czyżby powstawał w związku z tym rozwojem rzu-

cający się  w oczy fakt,  że wcześniejsze obrazy ducho-
we,   tak   jak   je   znamy   z   księgi  „Światy”,   przeważnie
były w formacie poziomym,  późniejsze zaś  i ostatnie
tego rodzaju kompozycje wszystkie bez wyjątku dawały
pierwszeństwo formatowi wzwyż? Często wszak zdarza

się, że wielcy twórcy w sile wieku skłaniają się ku
poziomej linii morza, a w późniejszym czasie – ku idą-
cej wzwyż linii gór alpejskich, czy to raczej zewnętrzne,
czy bardziej wewnętrznie (po. Michał Anioł, Rem-
brandt, Goethe) .

Niech wystarczy już to wszystko cośmy dotąd po-

wiedzieli. Daleką  jest od nas pokusa dania całkowitej
psychologii   interesującego   nas   dzieła.   Mogą  tu   być
podane tylko impulsy i zachęta do pełniejszego wniknię-
cia z miłością w coś, czego sobie niechętnie i wzgardli-
wie odmawiamy, nie przeczuwając, co w głębi się  tu
rozgrywa, a mianowicie:  Tuares agitur. Ciebie to doty-
czy.

8. Postać

Istnieje na Zachodzie stosunkowo mało znany szczyt

sztuki   ludzkiej:   daleko-wschodnie   malarstwo   tuszem,
zwłaszcza   wykonane   przez   Zen-byddystów   w   dawno
minionych wiekach, odpowiadających mniej więcej na-
szemu  średniowieczu.  W   tym   malarstwie,   przyjmując
pod uwagę środki niezmiernie oszczędnej i celnej sztu-
ki, spotyka się nierzadko wizerunek Bodhidharma, owe-
go   indyjskiego   księcia,   który   udał  się  do   Chin,   aby
nadać  buddyzmowi cechy wspólne z taoizmem, a mia-
nowicie naukę  Zen, według której poznania prowadzą-
cego   do   szczęśliwości   nie   można   osiągnąć  ani   przez
mądrość zaczerpniętą z ksiąg, ani przez rytuały i czynno-
ści, lecz jedynie przez wewnętrzne pogrążenie a więc
rozmyślanie.

Ów bez wątpienia oświecony i świadomy stosunków

duchowych mąż wydaje się być w swych rysach twarzy
– choćby nawet „wizerunki”, które chciały przedstawić
raczej siłę, Świadomość i mądrość a nie podobieństwo –
podobny z rysów do naszego Mistrza. Powiedziałem to
w tym znaczeniu, że obydwa oblicza tak odpowiadają
jedno drugiemu, jak to może się dziać z dwoma dębami,
z dwoma górskimi jeziorami lub dwiema katedrami

gotyckimi. Widać te same pełne i doświadczone usta na
pełnym siły woli podbródkiem, ten sam silny nos, to
samo głębokie przenikliwe spojrzenie oczu pod potęż-
nym czołem i silną czaszką. Również brody były bardzo
podobne, dopóki Bô Yin Râ swojej nie zgolił.

Obie twarze opromienia ogień poznania, rzuca się w

oczy pewna surowość, które świadczą o niezwykłej sile
wypływającej z powagi duchowej potęgi i łaski i posia-
dają  swego   rodzaju   pełnię   –  jak   się  wydaje   niewiele
ceniącą ascezę i umartwianie ciała jako środki wiodące
do celu. Tak jedno jak i drugie oblicze należy do ludzi
torujących drogę do kraju, gdzie powstaje twórcza rze-
czywistość. Ale jest w nich pewna różnica: niezwłocz-
nie daje się zauważyć, że oblicze pierwszego Zen – pa-
triarchy jest tak strasznie zamknięte, by każdego wprost
przerazić, podczas gdy rysy w obliczu naszego Mistrza
jednak łagodnie się rozwierają, jak to czyniła cała jego
istota   w   stosunku   do   niezmiernie   wielu   ludzi,   którzy
u niego szukali rady i pomocy. Obie fizjonomie odpo-
wiadają  całkowicie   dziełom   ich   posiadaczy.   Bodhi-
dharm   nie   znalazł  innej   możliwości   przekazywania
wskazówek na wspinanie się wzwyż, jak przemilczenie,
jak symboliczne napomknienia o okresach czasu kryją-
cych w sobie siły i szafujących nimi. Wszystkie pisma
Zen są, więc dziwne, pełne ciemnej, pozornie dziwacz-
nej dowolności, pisma, których głęboki sens otwiera się
dopiero przebudzonemu w duchu. Ale Zen można zro-
zumieć  najprędzej   w   przecudownych   przenośniach
malarskich sztuki Zen, naszkicowanych z błyskawiczną
szybkością  piórkiem lub pędzlem z włosia borsuka lub
też złamaną trzciną.

Po tych wysiłkach doprawdy wielkich ludzi i arty-

stów pragnących wyrazić owo niewypowiedziane, moż-

na lepiej osądzić, co zdziałał Bô Yin Râ swoja twórczo-
ścią, czyniąc za pomocą słowa (i farby) rzeczy niemoż-
liwe możliwymi. W nauce i sztuce Zen wszelka postać
jest ujęta w chwili wyzwolenia, by w ten sposób dać
możność odczucia charakteru tej istoty.

U Bô Yin Râ tymczasem staje się wszystko postacią

i objawia charakter tej istoty. Tożsamość nieba i ziemi
zostaje zobrazowana w prawie nieznany dotychczas
sposób.

Bô Yin Râ był wysokiego wzrostu, przystojny, które-

go dopiero cierpienia w drugiej połowie życia wyrządzi-
ły krzywdę  fizyczną, lecz z drugiej strony dopomogły
do   wyrobienia   pewnych   charakterystycznych   rysów
fizjonomii, tak, że wyłoniła się postać – niegdyś kwiat,
teraz dopiero owoc rzeczy osiągniętych i dokonanych,
a przede wszystkim ziarno do siewu tego, co w przyszło-
ści ma się urzeczywistnić i przeobrazić. Jeżeli jako mło-
dzieniec i mężczyzna w ziemskim znaczeniu mógł być
nazwany  pięknym  i  przystojnym,  to   w jego  jesiennej
dojrzałości  życia   wystąpiła   nadzwyczajna   siła   i   szla-
chetność; pomimo całego naturalnego przeminięcia peł-
nych   powabu   cech   rzeczy   ziemskich:   ten   spokój   od-
świętny,   to  łagodne   królestwo   pośrednie   między
jaskrawymi marzeniami dnia i słodkim spokojem nocy,
przygotowania do chwili, kiedy  „słońce da się  ujrzeć
o północy”  –  Wyciskają  na rozstającej się  z tym  świa-
tem fizyczności piętno prawdziwości duchowej promie-
niującej żarem miłości.

Jego postać nadająca sens wszelkiej jego twórczości,

ta zewnętrzna znikoma powłoka jego istoty była zawsze
od   początku  życia   bardzo   zagrożona   (albowiem   siły
zniszczenia oczywiście godziły szczególnie w tę  grupę
cicho   a   potężnie   działającą,   ową   „najmniejszą  grupę

duszną ludzi ziemskich o pokrewnych impulsach, grupę
sięgającą  do  świetlanego   kręgu   prapewnego   bytu”–
(vide  „Upiór wolności”  str. 147) , odkąd 25 listopada
1876 roku o godzinie 2 rano pod postacią ziemską naro-
dził się człowiek jako Józef Antoni Schneider) w przy-
szłości dopiero jako artysta dla odróżnienia od niezli-
czonych innych osób noszących to nazwisko, przybrał
nazwisko   Schneiderfranken,   zatwierdzone   urzędowo
jako nazwisko rodowe) .

Jego ojciec Józef Schneider pochodził z Eugstadtk)

Miltttenberga   we   Frankonii,   matka   jego   Maria  Anna,
z domu   Albert,   z   Hosbach   niedaleko   Aszafenburga.
Przodkowie jego byli od dawna osiadłymi wolnymi wi-
niarzami i majstrami ciesielskimi, ze strony zaś  matki
leśnicy mogunoccy.

Już po pierwszym szczepieniu ospy był bliski śmier-

ci. Jako mały chłopiec wpadł kiedyś pod lód na Menie,
a gdy pewnego razu opierał się, by go położono do łóż-
ka, tak, że – w przeciwieństwie do surowego skrupulat-
nego   ojca,   bardzo  łagodna   matka   zatrzymała   go   na
chwilę przy sobie, zarwał się sufit nad jego pustym łóż-
kiem, co wywołał  w jego pobożnej i po dziecięcemu
wierzącej   matce   przekonanie,  że  święty   Józef,   jego
patron,   uratował  dziecko.   W   dzień  Wniebowzięcia
Marii,   jako  młodzieńcowi,   przytrafił  mu   się  wypadek
kolejowy.   Razem   z   narożną  częścią  jego   przedziału
wyrzucony został na pole, gdzie go znaleziono nieprzy-
tomnego.  Wszystkie   jego   lata   spędzone   w   Szwajcarii
były przyćmione stale wzmagającymi się  cierpieniami,
wobec których cudem się  wydaje, że jego ciało jednak
tak długo mogło opierać się śmierci.

Lecz można to objaśnić tylko całkowitą odmienno-

ścią jego duchowo – ludzkiego nastawienia. Pewne

w związku z tym już wspomniane i inne jeszcze poema-
ty dydaktyczne z księgi „Marginalia” dają uważnie
wsłuchującemu się w nie – do głębi wzruszające wyja-
śnienia.

Najbardziej szczególne w jego postaci i jego istocie

było   to,  że   był  całkowicie   „po   ziemsku   zabarwiony”
i pośród   wszelkich   ciężarów   i   mąk,   których   ogromu
większość ludzi nie może sobie wyobrazić i nie powin-
na sobie wyobrażać (vide „Poważna prośba” w Margi-
naliach): w gruncie rzeczy był stale pogodny i szczęśli-
wy,   a   przy   tym   rozsiewał  wokół  szczęście,  żywy
przykład zadziwiających nauk zawartych w jego „Księ-
dze Szczęścia”, które wręcz nakazują obowiązek szczę-
ścia i określają  jako grzech brak pragnienia szczęścia,
niechęć stworzenia go sobie lub w dążeniu do szczęścia
wykazywanie  „politowania   godnej   skromności”.   Po-
twierdził  swym  życiem i twórczością  wygłoszone prze
siebie   zdanie:  „Szczęście   jest   zadowoleniem   twórcy
z jego dzieła”.

Dobitnie nam wpoił, że bytowanie ludzkie jest rów-

noznaczne   z   radosną,   swobodną  twórczością  zgodnie
z utajoną w nas wolą boską, twórczością, której tworze-
nie nigdy się  nie kończy. Dlatego też  Bô Yin Râ miał
zwyczaj ostro występować przeciwko bezpodstawnemu
smutkowi,   który  tak  łatwo   opanowuje  subtelniejszego
człowieka, i piętnował  ten smutek jako niebezpieczne
schorzenie   nerwowe,   przeciwko   któremu   najlepszym
lekarstwem   jest   pełnienie   obowiązków   i   praca.   Z   tą
cechą  charakteru sam musiał  walczyć  w młodości, aż
mu się udało całkowicie ją opanować. Chociaż z natury
odziedziczył  on   względnie   dobre   warunki   fizyczne  –
jego ojciec był winiarzem, był to zresztą postawny męż-
czyzna o czarujących oczach – to jednak łączył w sobie

przy całym uporze i sprężystości wielką  delikatność  i
wrażliwość  uczuć. Do jego zdolności należał  może też
talent do trzymania się tego, co konieczne, a jednocze-
śnie odrzucania i wyłączania wszystkiego, co zbędne;
przejawiało się  to przede wszystkim w tym,  że często-
kroć  trudno   mu   było   zapamiętać  jakąś  zwrotkę  lub
temat   muzyczny,   podczas   gdy   posiadał  bez   zarzutu
pamięć miejsca, barw, kształtu i położenia.

Skłonność w czasach swej młodości do oczekiwania

natchnienia przy swej artystycznej pracy przezwyciężył
później przez surowe wychowanie siebie do pracy. Jeśli
przyjąć, że królestwo niebieskie gwałt cierpi, to można
spokojnie przypuścić, że nawet muza do pewnego stop-
nia   ulegać  może   przymusowi.  Ściśle   tak   samo,   jak
szczęście, można i ją wciągnąć w prawdziwą, a nie tyl-
ko maskowaną  jako  życzenie wolę: jednak natchnienie
i entuzjazm, które bynajmniej nie mogą zawsze wyłado-
wywać  się  na zewnątrz w jakichś  przesadnych gestach
i zbytniej czułości, nie są identyczne ze szczęściem.

W ogóle szczęście, a więc szczęście tworzenia jest

przecież wzrastającą harmonią z ukrytą w nas postacią
Ducha, radosnym działaniem przy powstawaniu Świąty-
ni, w ziemskiej postaci. Dlatego Mistrz zawsze wystę-
pował o godne reprezentowanie tej postaci przez staran-
ne i zgodne z Duchem zachowaniem formy i form
w naszym otoczeniu, a zatem i w ubraniu. Zawsze dbał,
w miarę posiadanych do dyspozycji środków, o dyskret-
ną solidność i nobliwość ubrania.

Nie cierpiał niedbalstwa, tak w tych sprawach jak

i wszędzie. Przy całym humorze i wybaczającym uśmie-
chu wobec zwierzęco ludzkich słabości, miał jednak
ostre i nieubłagane oko. Najdrobniejsze szczegóły nie
uszły jego uwagi i zgoła nie życzył sobie, by zbytnia

swoboda   w   obejściu   przekraczała   właściwe   granice.
Dlatego nie podobało się mu wszystko, co trąciło bohe-
mą. Uważał, że zgoła niezgodną jest chęć wywyższania
się ponad innych przez zewnętrzne zachowanie lub dzi-
waczność w ubraniu i fryzurze. A chociaż ubiór współ-
czesnej epoki bynajmniej mu się  nie podobał  i trochę
zazdrościł  szat swym braciom przebywającym na azja-
tyckim Wschodzie, to jednak nawet we  śnie nie przy-
szłoby mu do głowy, aby ubrać  się  na sposób cudzo-
ziemski  –  może   nawet   dla   ciała   pożyteczniejszy   pod
względem estetycznym i zdrowotnym – lub wręcz prze-
jąć ubiór chiński, który, jak nam wiadomo, szczególnie
cenił. A że był właśnie po ziemsku zabarwiony i z grun-
tu prawy, miał we wszystkim ów subtelny takt i właści-
wy umiar, a więc zgodną bardzo z duchem właściwość,
która w równej mierze może być nazwana antyczną hel-
leńską, jak i antyczną chińską, jeżeli nie w ogóle wypły-
wającą z najczystszych elementów ludzkich.

Gdyby nawet ktoś nie patrzał na jego oblicze, to już

w samym układzie swych rąk wypowiadał się całkowi-
cie, ponieważ odczucie swej odwiecznej jaźni przenika-
ło całe jego ciało, mimo że było zawsze tak bardzo cier-
piące. A że każdy poszczególny palec potrafił poniekąd
powiedzieć „ja” otrzymało to, co te palce komunikowa-
ły czy to w postaci pisma, czy też barwnej plamy i linii,
coś całkowicie twórczego, a zarazem dobitnego i wyraź-
nego, czemu zupełnie jawnie duch kapłański służył za
postawę.

Bardzo często przy rozmowie – ręce, a zwłaszcza

ręka prawa – pomagały w słowu nie w sposób patetycz-
ny i teatralny, lecz powściągliwy i jakoś szukający, jak
gdyby końce palców rzucały spojrzenia dookoła lub też
na wewnątrz. Mam jeszcze wyraźnie w pamięci, jak mi

kiedyś  wyczarował  przed   oczami   brodate   oblicze
widzianego przezeń  wewnętrznie Laotse, raczej dzięki
wymowie ręki niż opisującym je słowom. Gdy ręka jego
„mówiła”, widziało się  wypływający z niej kształt, jak
go   przedstawiają  w   szczególności   jego   krajobrazy
duchowe: ale te kształty nie były stałe, lecz rozrastały
się i zmieniały, a często bywał w nich śmiech i przymi-
lanie   się,   gdyż  ręce   jego   były   również  wesołe.   Ba,
mogły być nawet zupełnie niesforne. Gdyśmy któregoś
wesołego wieczoru zabawiali się muzyką, jego ręce tak
żywo wybijały na indyjskim bębnie takt wykonywanej
przeze mnie z werwą na fortepianie wspaniałej neapoli-
tańskiej piosenki ulicznej, że aż skóra popękała.

Choć te ręce umiały chwytać tak silnie i energicznie,

poznać było można, że były też zdolne wykonywać naj-
delikatniejsze wyroby złotnicze lub najbardziej precy-
zyjne prace: Miały w sobie delikatność i ojcowską czu-
łość. Jednym słowem pięknie to było przypatrywać się
tym rękom i warto o nich rozmyślać, ponieważ prowa-
dzi to do powiązań wielkiej wagi.

Bô Yin Râ z całym naciskiem podkreślał, że mowa

posiada dla poznania, również dla poznania naukowego,
podstawowe   znaczenie.   Zawiera   przecież  w   swym
jądrze wszelkie możliwe poznanie: trzeba tylko odczuć
jej doprawdy proroczą  treść świetlaną. Ta siła  światła
spływa również nie zmniejszona na mowę pisaną. Ludy
Dalekiego Wschodu już w zamierzchłych czasach wie-
działy  o  tym  i   swe  malarstwo  rozwinęły  z   kaligrafii.
Rękopis o wielkiej wadze miał dla nich równą wartość
jak wielka artystyczna wypowiedź  i bywał  częstokroć
bogato oprawiony brokatem oraz drzewem lub kością
słoniową, jak obraz jakiegoś wielkiego artysty.

Jeżeli rozpatrujemy charakter pisma Bô Yin Râ zgod-

ny z jego rękami oraz całą jego postacią (trochę podob-
ną  do postaci pogodnych starożytnych filozofów, któ-
rych się  widzi na tle dawnych chińskich krajobrazów,
pogrążonych na przykład w oglądaniu jakiegoś  wodo-
spadu)   ,   jako   ukształtowanie   odpowiadające   tej   jego
postaci,   to   znajdujemy,   pomimo   stosowania   opornych
środków   zachodniej   grafiki,   w   spokojnych   i   pełnych
rysach tego pisma, a jego pięknie i symetrycznie płyną-
cych   kształtach   doskonały   posiew   poznania   Mistrza
i optycznie  –  artystyczne przedstawienie tego poznania
w krajobrazach o obrazach duchowych, które są  rów-
nież swego rodzaju krajobrazami.

Wszelka sztuka wysokiego stopnia może być tworzo-

na tylko drogą najgłębszego skupienia i przedstawia
poniekąd akt białej magii. Ręce i charakter pisma, które
były dla nas punktem wyjściowym, doprowadzają nas
niechybnie do takich wniosków.

9. Uzupełnienia Prawdy

Niniejsza księga nie ma za zadanie podawania

w skrócie duchowej nauki życia pozostawionej nam
przez Mistrza, ani jej wyjaśniania lub tworzenia według
niej czegoś w rodzaju małego modelu dla wewnętrzne-
go oka czytelnika przez odrzucenie rzeczy drugorzęd-
nych, gdyż nic w tej nauce nie może być drugorzędne.
A że chodzi w niej wyłącznie o prawdę i rzeczywistość,
o to jedno jedyne, wszystko w niej jest ważne w stale
zmieniającym się aspekcie. Dlatego sam Mistrz nie zna-
lazł

krótszej drogi, jak tylko przestawienie nauki

w posz-

czególnych trzydziestu  –  mniej lub bardziej zwięzłych
księgach. Zdarzające się  tam powtórzenia są  tylko po-
zorne: ukazują  raczej stale nowe i przeważnie niespo-
dziewane perspektywy rzeczy istotnych.

Zadaniem, jakie sobie w tej księdze postawiłem, jest

udowodnienie, że życie człowieka, który obdarzył świat
ujętym w nowej formie objawieniem prawdy, istotnie
jest zgodne z jego dziełem.

Z tego wynika jeszcze jedno dalsze zadanie: ustalić,

czy ujęta w nowej formie nauka jest potrzebna i konie-
czna, czy jej głoszenie nie jest czasem rzeczą zbędną,
gdyż doprawdy nie odczuwa się braku nauk życia i reli-

gii. Gdy by ta nauka nie podawała nic innego, jak tylko
to, co jest już zawarte w innych naukach, choćby to było
coś najlepszego i podane było w doskonałej, przystępnej
i odpowiedniej dla czasów dzisiejszych formie, wów-
czas jej głoszenie nie byłoby koniecznością, prawie nie
opłacałoby się robić z tego wielkiej sprawy. W „Księ-
dze rozmów” (str.71) znajduje się bardzo ważna uwaga:
„U każdego ludu nie znajdziesz „gotowej” nauki, która
by ci całkowicie odsłoniła wszystką prawdę.”

Tak było zawsze i tak zawsze będzie. Zdarza się jed-

nak od czasu do czasu, że w danej epoce na skalę możli-
wości   ludzkich   są  warunki   do   głoszenia   „gotowej”
nauki, jak to bez wątpienia miało miejsce na przykład
z Tao te King, prastarą księgą, przypisywaną Lao – Tse
i zawierającą  osiemdziesiąt   jeden   przypowieści,   oraz
Jezusem, którego Bô Yin Râ nazywa największym ze
wszystkich Miłujących,  –  w jego nauce głoszonej ust-
nie, która doszła do nas w poblakłych, o parę  wieków
późniejszych   opowiadaniach   i   przekładach,   często
wydających się czymś nadludzkim i wstrząsającym.

To samo zdarzyło się dzięki nauce, którą tu rozpatru-

jemy. Ośmielamy się tak twierdzić i postaramy się wyja-
śnić to, lecz nie uzasadnić, gdyż nie sposób uzasadniać
naukowo spraw duchowych oraz tych, które tylko
wewnętrznie można przeżywać. Postaramy się wykazać,
że nauka ta przedstawia mądrość w tak doskonałej for-
mie, jak to w naszych czasach jest konieczne, możliwe
i słuszne. Przy tych rozważaniach dokonamy odkrycia,
że nauka ta wyjaśnia szereg zagadnień, wobec których
w domach i kaplicach innych nauk staliśmy zawsze
zakłopotani lub byliśmy skłonni je poniechać.

Lektura ksiąg Mistrza wykazała już niejednemu czy-

telnikowi, że autor tylko pozornie unikał odpowiedzi na

pewne pytania,  że te pytania jednak w dalszym ciągu
w nim nurtowały i  że ich niespodziewane rozwiązania
jak nocna błyskawica raptem wszystko oświetlały. Dla-
tego też  mówimy o integracji, uzupełnieniu i ustaleniu
nienaruszonego stanu prawdy.

Jest, więc naszym obowiązkiem położyć nacisk na te

rzeczy istotne i będziemy starali się uporządkować czte-
ry wspomniane już działy:

O Świątyni Wieczności,

O poznaniu w nas Boga,

O Duszy

i O biegunowości.

10. O Świątyni Wieczności

„Bóg

–

to żywy ogień” mówi „Księga Boga Żywego”.

Każdy z nas ludzi na tej ziemi jest synem marnotraw-

nym. Jeśli wreszcie dojrzeje w nim decyzja, by udać się
w drogę do domu i włączyć się w obwód prądu, który
przepływa pomiędzy niebem a ziemią, to wiekuista
Miłość postara się stworzyć należyte zabezpieczenie, by
strącone dziecię Światła nie zostało niezwłocznie spalo-
ne potęgą Światła nadświatowej energii, od której się
już odzwyczaiło, a na której działanie waży się teraz na-
rażać. Gdyż w gospodarce wszechświata panuje cudow-
ny porządek. O cóż, więc tu chodzi?

Bô Yin Râ w jednym z listów do swoich uczniów

duchowych, ogłoszonych w swoim czasie w jednym
z czasopism, na pozór zupełnie na marginesie czyni
uwagę, która może niejednego głęboko poruszyć.

Głosi ona, co następuje: „Religijne przenośnie mó-

wią, że ludzie świadomie w Duchu żyjący – jakiekolwiek
miano by im nadawano i jakkolwiek by sobie ich wy-
obrażano  –  bezustannie   „przed   tron   Boga”   zanoszą
swoje „Święty, Święty, Święty”, co nastrojonym do pew-
nego stopnia estetycznie sceptykom mogłoby się  wyda-
wać  raczej   karą  piekielną,   niż  dowodem   wiekuistej

szczęśliwości. Ale w tych alegoriach tkwi tylko prawda,
że  świadome  życie w Duchu wiekuistym jest bezustan-
nym rytmicznie akcentowanym czynem, i że ten czyn jest
najwyższym   uwielbieniem   wiekuistego   Bytu,   lecz   nie
daje się opisać za pomocą ziemskich porównań. Że czyn
ten usiłowano przedstawić jako śpiew, – a czasami na-
wet jako muzykę, – wskazuje wyraźnie, że ta mowa ale-
goryczna pochodzi od ludzi, którzy doprawdy przema-
wiali z Ducha wiekuistego...”

Rytmicznie akcentowany czyn. Jakże by istota, która

dopiero   zdecydowała   się  ujść  z   chaosu,   mogła   nagle
znieść taką wspaniałość, nawet gdyby już była do pew-
nego stopnia przygotowana przez rytmiczne skojarzenia
natury w postaci kwiatów, kryształów oraz przypływów
i   odpływów   morza,   lub   też  przez   rytmiczne   wysiłki
ziemskich   artystów   i   budowniczych  świątyń,   nawet
gdyby stworzono ziemskie pontyfikaty w Rzymie lub
Lassie czy też  gdzie indziej, w słusznym założeniu,  że
bez budowniczych mostów i bez pośredników nie moż-
liwe jest znalezienie bezpiecznej drogi powrotnej?

Żądanie skołatanej duszy ludzkiej niezbędnego,

z Ducha   zatwierdzonego   pontyfikatu   jest   usprawiedli-
wione i od dawna spełnione i urzeczywistnione. W jaki
sposób,   to   wyjawił  nam   obecnie   Mistrz.   Prawdziwie
duchowy i  święty, czyli zbawienny i wyzwalający, ryt-
micznie akceptowany czyn sięga aż  do sfer tej planety
jako struktura, którą Mistrz nazwał Świątynią Wieczno-
ści,   a   Jaśniejących   Praświatłem   jej   kapłanami.   We
wszystkich wielkich religiach znajdujemy napomknie-
nia o tym fakcie duchowym, nigdzie jednak tak jasno
i wyraźnie wypowiedziane, żeby czuć mocny grunt pod
stopami. W sposób symboliczny objawia się  wszędzie
istnienie tej  Świątyni z kryształowo czystej, wiekuistej

substancji duchowej (porównanej, Bô Yin Râ „Listy do
ciebie i do wielu innych”) .

W podaniach i legendach chrześcijańskich mit o Gra-

alu na przykład czyni nader wzruszające aluzje do tej po
raz pierwszy odsłoniętej przez Bô Yin Râ rzeczywisto-
ści.

Powiedziano nam, że „Świątynia Wieczności” znaj-

duje się  gdzieś  w Himalajach, niedostrzegalna dla oka
cielesnego, bez określenia miejsca. Nawet dla przecięt-
nego   pojmowania   jasne   jest,  że   to   wysoko   położone
i odległe miejsce nie jest narażone na zwierzęco-ludzką
atmosferę,   skutkiem,   czego   skupione   w   nim   wpływy
duchowe i stąd kierowane w głąb ziemi nie napotykają
na  żadne  nieczyste przeszkody.  Świątynia zawdzięcza
swój błogosławiony i niezniszczalny byt działaniu i „ry-
tmicznie   skoncentrowanemu   czynowi”  budowniczych,
którzy są jedynymi upoważnionymi do kierowania czło-
wieka, który odpadł od swego Boga, na jego powrotnej
drodze do Ojca. Cicho i niezmordowanie budują dalej tę
doskonałą, ale wciąż jeszcze dającą się doskonalić pra-
duchową  architekturę  wszelkiej   natchnionej   budowy
świątyni   na   ziemi,   której   szczytowe   punkty  znane   są
nam przede wszystkim jako doryckie świątynie i gotyc-
kie katedry. Jest to, więc substancjalny, duchowo prze-
strzenny pomnik i dokument działalności tych Jaśnieją-
cych Praświatłem „Wielkich duchów”. To wielkie dzieło
jest   kwintesencją  duchowo  –  ludzkiej   twórczości   na
naszej   planecie,   a   obleczone   w   formę  daje   rękojmię
powrotu   ziemskich   ludzi   dobrej   woli   do   ojczystego
świata ducha,  świata przyrody, dobra i piękna; dzieło,
które we wszystkich swych częściach składowych jest
dźwięcznym odzwierciedleniem harmonii sfer. Goethe,
którego Bô Yin Râ czytał zawsze z najwyższym szacun-

kiem   i   podziwem,   doskonale   wyczuwał  wewnętrznie
istnienie  Świątyni   Wieczności,   gdy   w   drugiej   części
„Fausta”  (scena   w   pałacu   cesarskim,   sala   rycerska)
pisał:

„Wskroś przez powietrze dźwiękami przesnute
Wszystko się zlewa w melodyjną nutę.
O tron tryglifu poddźwięk się roztrąca.
Cała świątynia zda się śpiewająca”.
Związek braterski i konwent tych ludzi wielkiej

duszy, tych Jaśniejących Praświatłem, składa się przede
wszystkim z ludzi Duchów nie upadłych w ciało zwie-
rzęce, którzy w miłującym porywie poświęcili się  wy-
zwalaniu swych „młodszych braci” tęskniących za utra-
conym szczęściem. Można ich porównać z Bodhisattvą
wschodniej   i   aniołami   stróżami   zachodniej   mitologii.
Ale   zresztą  niemożliwą  byłoby   dla   tych   dostojnych
„Najstarszych”   dosięgnąć  upadłych   ludzi   ziemskich
i nieść im pomoc, by się przeobrazili w odpowiednie dla
swego celu jaśniejące kamienie węgielne pod budowę
Świątyni ludzkości.  „Człowiek ziemski upadł  zbyt głę-
boko, by bez stopni pośrednich mogli go dosięgnąć owi
najwyżsi, nigdy nie upadli opiekunowie duchowi”  (Bô
Yin Râ „Księga Boga Żywego”).

Dlatego właśnie kształcą oni odpowiednie duchy

ludzkie, które się dobrowolnie na to ofiarowały na dłu-
go przed ich wcieleniem w ciało zwierzęce, aby następ-
nie w życiu ziemskim mogły tworzyć niezbędne stopnie
pośrednie. Takich ziemskich ratowników bywa zawsze
bardzo niewielu. Ale troszczą się o to, aby łańcuch nig-
dy się nie zerwał. Może wieść o tych zbudzonych w
duchu Mistrzach i pomocnikach „Najstarszych” zacho-

wała się w zachodnich podaniach o bohaterach, które
osnuły takie postacie jak Orfeusz lub Parsival.

Choćby nawet istniały różnice miary duchowej na

podobieństwo różnic pomiędzy słońcami wszechświata,
to jednak wszyscy kapłani Świątyni Wieczności są iden-
tyczni w swej – przekraczającej zdolności pojmowania
ludzi ziemi – łączności albo transsubstancjacji z „Oj-
cem” wiekuistym.

Gdy rozważymy, co ci Mistrzowie Świątyni poma-

gają nam osiągnąć w nas samych –

Prowadzi to nas bezpośrednio na nauki:

O poznaniu w nas Boga.

11. O poznaniu w nas Boga

Pełno jest na świecie ludzi, którzy z mniej lub bar-

dziej wyraźną świadomością szukają Boga.

A że droga do Boga jest drogą prowadzącą w głąb

siebie   a   nie   na   zewnątrz,   co   do   tego   są  jednomyślni
wszyscy ci, którzy to rzeczywiście poznali i uświadomi-
li sobie. Jest, więc rzeczą jasną i niewątpliwą, że Bô Yin
Râ również nie wskazuje żadnej innej drogi, jak tylko tę
właśnie.  Wskazuje   nam   nie   tylko,   gdzie   i   jak   można
znaleźć  Boga, lecz przede wszystkim podaje zarazem,
kto i co to jest – Bóg.

Zdołał odsłonić fakty duchowe, które dotychczas

wydawały się nie do opisania. A że mógł i miał prawo to
uczynić, odczuwają jako wielkie dobrodziejstwo ducho-
we wszyscy ludzie nie upojeni rojeniami lub uprzedze-
niami i nie lubiący drwić ani szydzić. Jak więc Mistrz
naświetla nasze pojęcie o Bogu?

Przede wszystkim nie oczekiwanym stwierdzeniem:

„Jedynie wolna wola, świadoma wola Ducha kształtuje
siebie dla samej siebie – na Boga”.

To sformułowanie brzmi prawie zastraszająco, gdyż

Bóg jako samoukształtowanie woli Ducha występuje
jako jego najwyższe wypowiadanie własne, stanowiące

warunek istnienia wszechświata, który ze swej strony
jest warunkiem istnienia Boga (Księga Boga Żywego) .
To  wyraźne  sformułowanie  rzuca  od  razu   upragnione
światło   na   naukę  o   Słowie   w   pierwszym   rozdziale
ewangelii   Jana.   W   swej   księdze  „Mądrość  Janowa”
Mistrz   podał  duchową  wierną  rekonstrukcję  pisma
ucznia Janowego, która to prawda nie jest przeznaczona
ani dla ludzi pobożnych i wierzących zgodnie z dogma-
tami, ani dla biegłych w Piśmie, a prócz tego w żadnym
wypadku nie ma ona zakłócać spokoju tych grup ludz-
kich, lecz jest niezwykle ciekawa i pouczająca dla ludzi,
którzy  muszą  kroczyć  własnymi   drogami.   Znamienne
początkowe zdania Ewangelii brzmią  w  ścisłym i dos-
łownym przekładzie z języka greckiego: „Na początku
było Słowo (Logos) i Słowo było u Boga i Bogiem było
Słowo. Wszystko się przez nie stało, a bez niego nie sta-
ło się  ani jedno z tego, co się  stało. W nim był żywot,
a żywot był Światłością ludzi”.

Mistrz podaje następujące ujęcie, które zasadniczo

przenosi wszystko w czas teraźniejszy, a właściwie w
stałą teraźniejszość wieczności: „Na początku jest Sło-
wo, a Słowo jest w Bogu i Bogiem jest Słowo. Wszystko
się tylko przez nie stało, a bez niego nic się nie staje:
nawet rzeczy najdrobniejsze. W nim żywot wszystkiego a
jego żywot jest Światłością ludzi”.

Światłość ludzi: gdyż Bóg jest człowiekiem – należy-

cie rozumiejąc – a właściwie tym, co stanowi istotę jaź-
ni  duchowej  człowieka.  Każdy może  odnaleźć  swego
Boga, od którego odłączył się w swym upadku ze Świa-
tła   i   ukształtować  go   według   najgłębszej   swej   wiary,
dzięki czemu staje się  Bóg dla niego i tylko dla niego
dostępny do zrozumienia. Jak jednak mogą  nastąpić  te

wewnętrzne narodziny Boga? Przez Słowo. Jak to nale-
ży rozumieć?

Mistrz stale wskazywał na magiczna potęgę Słowa,

a nawet   wręcz   powiedział,  że   dla   naszych   czasów  –
gdyż nie zawsze można dostrzec „to samo nadzwyczaj-
ne działanie sił”  – żadne inne magiczne działanie nie
jest odpowiednie, jak tylko działanie Słowa. Już  nawet
na   zewnątrz   wypowiedziane   Słowo   wywołuje,   jak   to
udowodniły w naszych czasach liczne przykłady, nie-
zwłocznie skutki w takich rozmiarach, jakich dawniej
zapewne nie znano. Tylko pozornie, albo przynajmniej
częściowo   działanie   Słów   wynika   z   ich   rozumowo
uchwytnego znaczenia. Jest to raczej ich magiczna war-
tość dźwiękowa, ich zgodność z liczbowymi i rytmicz-
nymi   podstawami   wszechświata,   z   której   wynika   ich
potężna siła w pewnych okolicznościach  „poruszająca
z posad   góry”.   Gdyż  prawdziwe   Słowa   wypłynęły
z Prasłowa, jak jaźń z Jaźni światowej. A droga do Boga
jest drogą do wewnętrznej tożsamości Słowa ze Słowem
wszystkich Słów, do poznania imienia człowieka, któ-
rym się jest.

Odczute wewnętrznie Słowo, zakładając odpowiedni

tryb  życia, wywołuje palenie się  krzaków ciernistych,
raptowne otwieranie się  drzwi oddzielających od ocze-
kującego wewnątrz bóstwa. Jak przyszła matka, a przy
tym miłująca i rozumna, poświęca wiele uwagi swemu
odżywianiu, tak też  uczeń  duchowy, który pragnie, by
Bóg jego w nim się  narodził, będzie bacznie dobierał
Słów, które wewnętrznie wymawia i ćwiczy, które spo-
żywa jako pokarm duchowy, gdyż obdarza nimi nie tyl-
ko   samego   siebie,   lecz   przede   wszystkim   najświętsze
dziecię boże, które oczekuje narodzin. A że prawdziwa
jaźń człowieka całkowicie i wyłącznie z Ducha pocho-

dzi, zabłyśnie Bóg narodzony w jaźni jako objawienie
się  Ducha i jest on identyczny z jednym Bogiem, cho-
ciaż  ukształtowany  indywidualną  siłą  twórczą  danego
człowieka.   W   miarę  możliwości   każdy   człowiek   jest
podobizną owego chrześcijańskiego legendarnego Świę-
tego Krzysztofa, który początkowo nieświadomie, ugi-
nając się pod ciężarem, a następnie w pełni świadomo-
ści,   przy   coraz   lżejszym   ciężarze   niesie   Dzieciątko
Boże, a wraz z nim istotę całego Ducha – przez wody,
przez pierwiastki Prabytu, oceanu duszy.

Jeżeli więc powiedziano nam, że Bóg narodzi się

w duszy człowieka, powstaje pytanie: co to jest dusza?

12. Dusza

Chodzi jedynie o narodziny Boga żywego w jaźni

duszy, a to urzeczywistnienie w głębinach człowieka.
Co to więc jest ta dusza, której nigdy jeszcze nie ujrzało
oko śmiertelnika, której istnienie stale na nowo z sarka-
zmem bywa zaprzeczane, o której jednak mędrcy i świę-
ci wszystkich czasów mówią jako o czymś niewymow-
nie przewyższającym w swej rzeczywistości wszystkie
rzeczy uchwytne dla zmysłów.

Uprzytomnijmy sobie pobieżnie budowę wszech-

świata, którą w sposób przekonywający przedstawia
Mistrz w „Księdze Zaświata”:

Istnieją dwie grupy światów, obie zawierające niezli-

czone poszczególne  światy, obie przepełnione kształta-
mi i dające się oglądać na swój sposób za pomocą zmy-
słów: królestwo duchowe i fizyczne. Poza tym istnieje
„królestwo utajonych przyczynotwórczych sił  Prabytu”
–  jedyna rzeczywistość, na której opierają  się  wszelkie
rodzaje   poznania   zmysłami,   oraz   odpowiadające   im
światy zjawisk tak po duchowej, jak i po fizycznej stro-
nie wszechświata. Owe utajone przyczynotwórcze siły
bytu czynne są  w człowieku ziemskim, jako „siły jego
duszy”.   (Księga   Zaświata  str.   140)   .  Ludzie   ziemscy,

którzy ulegli śmierci fizycznej, muszą porzucić wszyst-
kie skupione siły duszy, których nie zdołali związać, aż
wreszcie te siły, związane z innymi jednostkami, osią-
gną  spełnienie   i   dojdą  do  harmonijnego  uwieńczenia.
Ten proces zależy od tak zwanej na Wschodzie  „Kar-
ma”,   której   odpowiednikiem   od   pewnego   czasu   na
Zachodzie stało się pojęcie Losu.

Innymi słowy: dopóki siły duszy, zawdzięczające

swoje impulsy jakiejś określonej sile kształtującej, nie
nabiorą odpowiednich form, wypowiada się ten proces
przez karmę wywołany, we wszystkich biorących w tym
udział wolach ludzkich.

Ta okoliczność, jak to wyjaśnia Bô Yin Râ, wywołała

błędne   w   istocie   swej   pojęcie   mieszkańców   Azji
o ponownym wcieleniu. Każdy człowiek jest obciążony
w   mniej   lub   większym   stopniu   niespokojnymi   siłami
duszy, które otrzymał  w spadku od duchów być  może
od dawna zmarłych ludzi. Te siły duszy mogą  w pew-
nych okolicznościach wywołać w jego wyobraźni wspo-
mnienia,   które   nie   należały   do   jego   własnego  życia.
Taki człowiek skłonny jest wówczas przypuszczać,  że
był  już  przedtem   raz   jeden   albo   i   więcej   wcielony
fizycznie.   Zazwyczaj   myli   się  on,  chociaż  możliwość
fizycznego  ponownego  wcielenia  nie  jest  wykluczona
w trzech   przypadkach,   jak   to   wskazuje   Bô   Yin   Râ,
a mianowicie: po pierwsze na skutek nadmiernego uwi-
kłania   się  sił  w   fizycznej   hipnozie,   nie   dającej   się
zerwać po rozstaniu z ziemią, po wtóre z powodu zbyt
wczesnej śmierci „zanim wiekuista wola znalazła speł-
nienie swego dążenia do doświadczeń  zmysłami fizycz-
nymi”, po trzecie jako skutek samobójstwa, dokonanego
w   pełni  świadomości.   Wszystkie   te   trzy   możliwości
dotyczą tylko bardzo nikłej cząstki ludzi, którzy upadli

z królestwa przyczyn w świat skutków. Dlatego fizycz-
ne wcielenie w ciało zwierzęce – nie tylko jako ukrycie
się  przed budzącymi lęk potęgami wiekuistego chaosu,
odrzutowymi siłami absolutnej stężałej, gęstej jak lawa
„nicości”,   jak   się  wyraża   Mistrz,   lecz   również  jako
ucieczka od własnych, poprzednio opanowanych, pra-
potężnych sił  duszy  –  jest z reguły jednorazowe, nie-
skończenie   ważne   jako   decydujący   najniższy   punkt
zwrotny wiekuistej egzystencji i okazja do zawrócenia
i powrotu do dawnej  wspaniałości wzbogaconej przez
jej przeciwieństwo, przez zaznaną niemoc i głębię.

Z tej nauki o duszy wynika – w odróżnieniu od koś-

cielnych poglądów Zachodu, które upatrują tworzenie
duszy w chwili zapłodnienia i poczęcia dzięki interwen-
cji boskiej – jej bezwzględne istnienie przed narodze-
niem. Zauważyć należy, że łączące duszę w całość i kie-
rująca nią wola ducha ludzkiego jest promieniowaniem
wszechżycia prawdziwego, substancjalnego Ducha.

Karma jako skutek czynów, bez względu na to, czy

zostały spełnione, czy też tylko pomyślane, odczute lub
zamierzone, a więc czynów samowolnych i nieposkro-
mionych sił duszy, będzie rozwikłane i umorzone dopie-
ro w chwili, gdy te siły duszy zostaną stopione przez
wolę duchową w harmonijna jedność, w której Bóg
żywy może się narodzić.

Dążenie to nie może tylko być czymś sztucznym

i wymuszonym, czymś  gwałtownym, lecz  –  jak to już
wypowiedziano  –  pełną  niezmąconego spokoju równo-
wagą,   całkowitym   oddaniem   się,   zgodnym   poświęce-
niem się  wolności wszechjedynej woli boskiej. Mistrz
Eckhart ma na myśli to samo gdy w swym kazaniu na
temat   ewangelii   Mateusza   mówi;  „by   naprawdę  być
ubogim, musi człowiek tak dalece wyzbyć  się  własnej,

stworzonej przez siebie woli, jak był wówczas, kiedy go
jeszcze   nie   było.   Zaprawdę  powiadam   wam:   dopóki
macie jeszcze wolę spełniać wolę bożą i macie jakiekol-
wiek pragnienia – choćby nawet pragnienie wieczności,
nawet pożądania Boga – dopóty nie jesteście naprawdę
ubodzy. Gdyż ten tylko jest ubogi, który nic nie chce, nic
nie poznaje, niczego nie pożąda. Gdym był  w pierwot-
nym poczęciu, nie miałem jeszcze żadnego Boga: należa-
łem sam do siebie (a więc do Boga) .

Nie chciałem, nie pożądałem, gdyż byłem wówczas

nieskończoną istotą, poznającą samego siebie w boskiej
prawdzie”.

By jednak wyraźniej odczuć sposób działania sił

duszy i elementów Prabytu, należy starać się uprzytom-
nić  sobie   stan   napięcia   panujący   we   wszechświecie,
trzeba wyobrazić sobie biegunowość wynikającą z chęci
zachowania   w   sobie   elementów   Bytu   wyrzucanych
z Prabytu,   biegunowość,   której   napięcie   prowadzi   do
przyciągania i wreszcie do skupienia (porównaj rozdział
„En soph” w Księdze Boga Żywego) .

Tak więc dochodzimy do nauki o Biegunowości.

13. Biegunowość

Prawo biegunowości jest w gruncie rzeczy czymś,

czego nie można sobie wyobrazić  ani pojęciowo wyja-
śnić, a raczej czymś, co można tylko przeżyć. W ogóle
należy   ono   do   rzędu   doświadczeń,   które   tylko
wewnętrznie mogą  przeżywać  ludzie wewnętrznie doj-
rzali i to przeważnie ludzie starsi, a przede wszystkim
o „starszych” duszach. Być  może, iż  daje się  to ujmo-
wać  i kształtować  tylko w sposób artystyczny,  jak to
zresztą  czynił  Bô   Yin   Râ,   który   w   swym   działaniu
i kształtowaniu  –  pomijając jego posłannictwo  –  stale
był artystą.

Dwubiegunowość wszelkiego życia odgrywa decy-

dującą  rolę  w   religijnych   i   filozoficznych   pojęciach
ludzkości. Jest to jednak osobliwością  chrześcijaństwa,
wspólną  dla wszystkich jego postaci, (pod tym wzglę-
dem podobnie do judaizmu i mahometanizmu) , że nie
życzy sobie przyjmować do wiadomości i przede wszy-
stkim   nie   uznaje   pierwiastków  żeńskich   w   swym
wyobrażeniu   o   boskości,   chyba  że   można   przyjąć,   iż
piękne nabożeństwo ku czci Marii w kościele katolic-
kim   czyni   aluzję  do   tego.   Jednak   ta   okoliczność  nie
powinna wprowadzać  w błąd, gdyż  Bóg chrześcijański

w trzech osobach przedstawia się nie inaczej jak czysto
męski. Wskutek tego zdarzyć się może, że mieszkańco-
wi   Zachodu   wychowanemu   w   duchu   historycznego
chrześcijaństwa, będą stanowiły bardzo wielkie trudno-
ści w przynoszącej  światło nauce Mistrza ustępy poru-
szające   sprawę  dwubiegunowości.   Trudności   te   rzecz
prosta   wynikają  nie   z   nauki,   lecz   z   odziedziczonych
przez czytelnika hamulców. Będę usiłował w najzwięź-
lejszej formie wskazać, jakie pod tym względem decy-
dujące poznanie dał  nam Mistrz i jak dalece ma  ono
możność zmienić wydatnie nasze odziedziczone wyobra-
żenia.  Ponieważ  upadły  tu  na ziemię  człowiek  ducha
wcielił się w ciało zwierzęce i przynależy do „neutralnej
strefy” (porównaj księgę  tegoż  autora  „Malarz Bô Yin
Râ”  Monachium   1927   str.79.)   fakt   dwubiegunowości
stanowi dlań misterium i nie może być przezeń całkowi-
cie pojęte drogą rozumowania. Czy człowiek tę dwubie-
gunowość uznaje, czy wątpi o niej, czy też ją neguje –
jest   w   gruncie   rzeczy   obojętne,   ponieważ  dyskusja
w tych sprawach do niczego nie prowadzi i w niczym
stanu rzeczy zmienić nie może. Wolno każdemu wierzyć
w to lub nie. W każdym razie dzięki dwubiegunowości
najwyższe możliwe dzieło wyzwolenia ducha ludzkie-
go, a mianowicie stanie się miłującym, nabiera dopiero
najgłębszego, wzruszeniem przejmującego znaczenia.

Czysty Duch „od wieczności po wieczność zajęty

tworzeniem siebie samego” i z siebie płodzący wszyst-
ko, co istnieje, jak to poucza Mistrz w „Księdze Czło-
wieka”, jest mężem i niewiastą. Mąż i niewiasta
w Duchu... płodzą i rodzą ze swej od prapoczątku danej
im postaci własnej.... człowieka czystego Ducha.... na
obraz i podobieństwo swoje jako męża i niewiastę, zjed-
noczonych w odwiecznie istniejącej jedności dwubiegu-

nowej istoty, I tak ciągnie się to w nieskończonym pło-
dzeniu dalej, coraz głębiej i dalej od prapodłoża, cho-
ciaż „srebrna nić” promiennych sił z pierwszego płodze-
nia w czystym Duchu nigdy się nie urywa i sięga w dół
aż do zatraconego w zwierzęciu człowieka ziemskiego,
do   którego   losów,   jakie   sam   sobie   zgotował,   należy
również i to, że oba jego bieguny oderwały się od siebie
i niestrudzenie szukają się wzajem. Bô Yin Râ wyraźnie
mówi: „Wszędzie, gdzie męskość i kobiecość w kosmo-
sie nie są  czynne w połączeniu, musi powstać  dyshar-
monia.   Dlatego   małżeństwo   uważa   się  w   szczególnej
mierze za  święto, gdyż choćby nawet nie odnalazły się
w nim należące do siebie od prapoczątku bieguny, a tyl-
ko działały bieguny zastępcze w dążeniu do duchowej
dwujedni, to o ile małżeństwo takie żyje w możliwie naj-
wyższej czystości i harmonii, sięga ono istoty duchowe-
go prapodłoża i w tym sensie jest ćwiczeniem się w miło-
ści i powrocie do utraconej ojczyzny duchowej, którego
znaczenia nie można dość  wysoko ocenić. Należy sta-
nowczo   zdawać  sobie   z   tego   sprawę,  że   mający   się
w duszy narodzić Bóg żywy jest mężem i niewiastą.”

Bo Yin Ra nazywa to wręcz przewinieniem, jeżeli

człowiek ziemski widzi jedynie mężczyznę w swym
„wymarzonym Bogu”. Przecież wszelkie życie we
wszechświecie powstaje tylko i wyłącznie dzięki połą-
czenia biegunów przeciwnych i nie istnieje nic uciele-
śnionego i posiadającego kształt, co by nie zawierało w
sobie w ten czy inny sposób obu biegunów bytu.

Nawet to, co Bô Yin Râ nazywa elementami Prabytu,

„obdarzonymi siłą twórczą potęgami praprzyrody”,
prowadzi przez potężne zachowanie ich rozdwojenia do
powstania biegunów dodatniego i ujemnego. Bieguno-
wość tworzy nie tylko odpychanie i napięcia, lecz rów-

nież przyciąganie, które prowadzi do skupienia i jedno-
ści: oto potrójny bieg kolisty wszechświata.

Jeżeli w sferach czysto duchowych biegunowość mu-

si   się  wypowiadać  jako   swego   rodzaju   kontrapunkt
potęg, to w naszej neutralnej strefie może nie brak przy-
padków,  że   przeciwieństwa   ostro   przeciwstawiają  się
jedno drugiemu, jak  światło i cień, dzień  i noc  –  przy
czym jednak zauważyć należy, jakie pocieszające znaki
dla nas wystawiono: właśnie na granicy między  świa-
tłem i ciemnością stają półcienie i półmroki, które wystę-
pują, jako tajemnicza zapowiedź  nadświata, w którego
majestatycznej ciszy dają się słyszeć tym, co mają uszy,
głosy głębszego i bardziej rzeczywistego bytu. Pomię-
dzy najwznioślejszą  siłą  światła  będącą  sensem  życia
i tworzącą  jądro  świadomości boskiej człowieczeństwa
duchowe, a więc pomiędzy miłością  a jej przeciwień-
stwem – nienawiścią, piętrzącą się z nicości, nie istnieje
naturalnie harmonijna strefa półmroku, lecz co najwyżej
szara i nudna pustka czegoś nieokreślonego.

14. Ora et Labora

„Ora et labora”: módl się i pracuj. Tej pradawnej

sentencji benedyktyńskiej nie zawiera wprawdzie reguła
założyciela zakonu, ale towarzyszyła ona jako cudowna
formułka   białej   magii,   błogosławionej   działalności
benedyktynów, których modlitwie i pracy, których twór-
czości   i   pomysłom   Zachód   zawdzięcza   to,  że   jego
mieszkańcy po wtargnięciu niszczącego wszelką kulturę
barbarzyństwa,   powrócili   znowu   do   obyczajowości,
dzięki której mogły powstać katedry i świątynie.

Sentencja jest zwięzła i pełna treści, lecz jej podsta-

wowe działanie polega na rytmicznej i magicznej warto-
ści wewnętrznej jej dźwięków. Już z tego powodu prze-
kład   z  łaciny   tej  średniowiecznej   mowy  środowisk
kulturalnych nie daje tego, co oryginał. Podwójne tro-
cheiczne wibracje pomiędzy A i O, które niegdyś stano-
wiły początek i koniec alfabetu greckiego oraz obrazo-
wo  wszelkich   kosmicznych   wydarzeń:   wydaje   się,  że
dźwięczy to w podwórcach i przedsionkach klasztorów
zbudowanych   na   górach,   a   służących   uobyczajnieniu
zbałamuconego  środowiska,   z   których   to   klasztorów
pierwszy, Monte Cassino. Wzniesiony został  przez Be-
nedykta   na   miejscu   dawnej  świątyni   Apollina.   Było

więc tak, jak gdyby muzy w jasnym odczuciu południa
roztaczały potajemnie opiekę nad działalnością tych
klasztorów, jak gdyby stawała się ona działalnością
Apollina, kierowana przez to jasne, a jednak tajemnicze
bóstwo, w którego boskości nadali Grecy kształt uskrzy-
dlonemu słowu.

Ten zwięzły aforyzm o pracy i modlitwie, w którym

dźwiękowo i zgodnie z sensem  –  koniec na początek,
O i A, połączone zostały w wiecznym obiegu kolistym,
słusznie można by odczuwać  jako najistotniejszą  treść
tego, co Bô Yin Râ przez swe  życie i naukę  przekazał
ludziom   na   ich   dzień  powszedni.   Cechą  charaktery-
styczną najważniejszych wskazówek Mistrza jest to, że
zdobycie i odnowienie prawdziwych sił niezbędnych na
stromej drodze prowadzącej do  Światła należy czerpać
nie z jakichś tajemniczych praktyk i  ćwiczeń oddecho-
wych, lecz z życia codziennego, a mianowicie z należy-
cie   i   sumiennie   wykonywanej   pracy.   Jak   najbardziej
gorliwe i sumienne spełnianie obowiązków, jak gdyby
od tego zależało szczęście i porządek całego świata: o to
właśnie   chodzi,   a   nie   o   ciągłe   pełne   namaszczenia
nastroje, które przeważnie nie są niczym innym jak osza-
łamiającą trucizną duszy.

Rzeczywiście porządek świata zależy od naszego po-

stępowania. Nawet rzekomo najniższa i najbardziej bez-
duszna robota uszlachetnia się, zyskuje sens, a wreszcie
i sprawia przyjemność przez sposób, w jaki się ją wyko-
nuje, przez miłość i oddanie, przez skupienie woli na tej
właśnie jedynej czynności. W zasadzie przecież wszyst-
ko we wszechświecie jest z sobą powiązane i myśl, że
jakiś genialny człowiek nie mógłby dokonać swego dzie-
ła, gdyby niezliczona moc innych ludzi, choćby to byli
prawie nie zasługujący na uwagę robotnicy, nie świad-

czyła swych usług pomocniczych, a mianowicie gdyby
nie   dostarczała   innym   ludziom   i   jemu   mieszkania,
odzienia,   pożywienia,   niezbędnych   materiałów   i   nie
dokonywała tysiąca innych rzeczy – ta myśl jest bardzo
przekonywująca, jak również jest rzeczą zrozumiałą, że
najbardziej niepozorny robotnik, czy chce wierzyć  te-
mu,   czy  nie,   przez   dzieło   owego   geniusza   w   jakichś
sposób jednak będzie opromieniony i podniecony. Jeden
drugiemu winien być wdzięczny.

W „Księdze Pociechy” Mistrz poświęcił cały roz-

dział „sile pociechy czerpanej z pracy”. Sens, jaki nale-
ży nadawać pracy, polega na jej stosunku do Ducha,
polega na tym, że jest ona źródłem radości, że jest czyn-
nym składnikiem szczęścia ludzkiego, a więc i szczęścia

wszechświatowego. Ale szczęście jest to cicha radość

dziękczynnej modlitwy, a wszelka religia tylko wtedy
ma wartość, jeśli ta wartość wypowiada się w dniu
powszednim.

O ile w przeciwieństwie do powszechnie przyjętego

wyobrażenia o powołaniu do „oglądania Boga” Bô Yin
Râ odrzuca umartwianie ciała i ascezę, wyrzeczenie się
i ucieczkę  od  świata, dzieje się  to tylko dlatego,  że te
środki rozpowszechniane w wielu religiach w celu osią-
gnięcia   kontemplacji   duchowej   zamienia   on   jakby  na
ich bieg przeciwny, na działanie, a mianowicie na pracę
i należyte opanowanie dnia powszechnego: każde dzia-
łanie, każda praca z góry zakładają wyrzeczenie i rezy-
gnację,   wysiłek   i   poświęcenie.   W   jednym   ze   swych
listów wyraził się kiedyś: „Im bardziej człowiek tak się
nastawia,   jak   gdyby   nie   oczekiwał  na   nic   innego   na
świecie, jak tylko na nasuwające mu się  rzeczy niedo-
skonałe, tym więcej stwarza „magnetyzm” dla rzeczy
nadzwyczajnych”. Ani ambicje i  środki czarodziejskie,

ani wewnętrzne gromadzenie zobowiązań  na duchową
przyszłość  nie przynoszą  najmniejszej  nawet pomocy,
doprowadzają jedynie do bierności, skłaniają do zarozu-
miałości, do nieszczęsnych urojeń. W tym sensie Mistrz
pisał w innym liście do tego samego adresata: „Nie to,
co ktoś posiada, nadaje mu wartość w oczach wieczno-
ści, lecz to, jak sobie z tym posiadanym poczyna, a przy
tym, czy odpowiada temu, czego się od niego żąda”.

Słowem, nawet działanie powinno już zawierać

w sobie   kontemplację,   jak   również  i   kontemplacja  –
działanie,  ściśle tak samo, jak całkowicie przebudzony
poznaje,  że zjawisko i rzeczywistość  dopiero stanowią
całość.  A  w   ten   sposób   stanie   się  dopiero   jasne,  że
modlitwa i praca są  wprawdzie przede wszystkim bie-
gunami przeciwnymi, ale przy należytej wprawie dopro-
wadza się je do harmonijnego połączenia. Jeśli mówimy
o pracy, jak ją rozumie Bô Yin Râ, tym samym jesteśmy
otoczeni modlitwą.

Jeśli Tomasz z Akwinu mówi, że działanie powinno

być czymś, co się dodaje do modlitwy, a nie czymś co
się jej odbiera, to słuszne zapatrywanie zostało uzupeł-
nione i odnowione dzięki nauce naszego Mistrza. Jest,
więc czas rozpatrzyć, jakie światło z tego pada na
modlitwę.

W swej księdze pt. „Modlitwa” Bô Yin Râ dał zaska-

kujące objaśnienie powszechnie znanych słów z kazania
na Górze o prośbie, szukaniu i kołataniu, tak, że wydaje
się, jakbyśmy dotychczas niby ślepcy przechodzili
omackiem koło tych promiennych słów.

Kto zna Biblię, tego uwagi nie ujdzie, że Bô Yin Râ

w swym objaśnieniu przedstawił słowa ewangelisty.
W przekazanym nam w Ewangelii Mateusza kazaniu na
Górze czytamy dosłownie: „Proście, a będzie wam da-

ne; szukajcie, a znajdziecie; kołatajcie, a będzie wam
otworzone”. Mistrz umieścił środkowe zdanie na pierw-
szym miejscu; wkrótce zobaczymy, w jaki sposób to
uzasadnia.

Z drugiej strony te trzy stopnie prawdziwej i należy-

cie zanoszonej modlitwy są swego rodzaju trzema sko-
kami człowieka wznoszącego się ku Wieczności, tak, że
nie następuje tu coś jedno po drugim, lecz jedno przeni-
ka w drugie. Jednak człowiek pragnący nauczyć się
modlić, podobnie jak uczniowie Jezusa z Nazaretu tego
pragnęli – a oni wiedzieli, dlaczego – słusznie postąpi,
jeśli będzie trzymał kolejności zaleconej dla modlitwy
w księdze, o której mowa.

Yin

wskazuje nam, że te trzy słowa odnoszą się

myślenia, czucia i postępowania. Cały przebieg czyni

niezwykle wyraźnym, posługując się będącym na czasie
porównaniem z elektromotorem, podkreślając, że motor
najpierw musi być starannie sprawdzony, zanim będzie
włączony płynący przezeń prąd, przez co osiągnięta
zostanie wydajność pracy dzięki zużyciu jego ruchu.

Przede wszystkim, więc należy sprawdzić, czyli szu-

kać i znaleźć, przy czym „szukający jest sam dla siebie
przedmiotem szukania” (Modlitwa str.24) i przy należy-
tym szukaniu niechybnie musi odnaleźć siebie, a miano-
wicie swą wiekuistą jaźń utajoną w sercu Prabytu. Może
to nastąpić przy pełnym spokoju i spokojnym wyłącze-
niu wyobrażeń  plastycznych i myślowych, odczuwając
własne ciało niby naczynie wypełnione sobą  w postaci
płynu. Będzie się  musiał  człowiek wówczas pogrążyć
w głęboki lęk wzbudzających ciemności, zanim zaświta
nowa jaśniejąca  świadomość  i znajdzie się  w nierozłą-
cznej jedności z Prajaźnią i Prabytem, do jakiej wznio-
sła się wola własna w Prawoli.

Na takim podłożu może dopiero powstać prawdziwa

i skuteczna modlitwa. Prawdziwa modlitwa polega na
uprzednim   wewnętrznym   poznaniu   praw   wiekuistych,
których nawet Bóg obalić nie chce i nie może. To poz-
nanie   równające   się  aktowi   miłości   (słowo  Erkennen
miało   niegdyś  głęboko   tajemniczy   podwójny   sens),
potrafi należycie włączyć prądy sił i miłości i utrzymać
je w tym stanie. W ten sposób prośba bez oporu stanie
się  otrzymaniem,   gdyż  prawdziwa   modlitwa  nakazuje
chcieć tego, czego Prabyt chce od Wieczności.

Dlatego też dalej powiedziano, że człowiek ma zako-

łatać, aby mu otworzono, zakołatać do wrót tej Świątyni
Wieczności, którą zawiera w sobie każda poszczególna
dusza   biorąca   udział  w   ocenie   wszechdusz.   Głupotą
byłoby   lękliwie   i   bezczynnie   stać  i   oczekiwać:   gdyż
i tutaj mają  zastosowanie słowa:  „królestwo niebieskie
gwałt   cierpi”.   Wszystko   to   jednak   byłoby   daremne,
gdyby wkradło się  zwątpienie, czy aby to, co ma być
przydzielone, przydzielone być musi.

„Modlący się – musi sobie zadać pytanie, czy aby

„otrzyma”

usunąć

całkowicie

ze swych myśli i uczuć”.

(Modlitwa str.46) . Istnieje legendarne podanie, że Moj-
żesz, uderzając na rozkaz Pana swym kijem w skałę,
aby spragnionemu ludowi otworzyć źródło, uderzył dwa
razy, gdyż nie był pewny. Dlatego Pan z daleka tylko
ukazał mu krainę Kanaan. Co za głęboki przykład grze-
chu zwątpienia.

Mistrz scharakteryzował modlitwę wręcz jako źródło

działania drabiny niebieskiej. Przez nią powstaje to
stopniowanie, na którym hierarchiczne Moce jedne dru-
gim „podają złote wiadra”.

Byłoby jednak zuchwalstwem, wprost z haniebnej

obcości wobec duchowej ojczyzny, stawać oko w oko

z boskością. Człowiek uległby losowi Semele, umiłowa-
nej Zeusa, która go zmusiła do objawienia się jej w swej
odwiecznej postaci. Człowiek byłby na popiół spalony,
byłby wniwecz obrócony. Ale wiekuista Miłość zatrosz-
czyła   się  przez   swoich   pośredników   o   to,   aby   coś
podobnego stać się nie mogło. Oni to budują należycie
zabezpieczone   przewody,   aby   prąd   nie   występował
z większą  siłą,   niż  to   znieść  może   otrzymujący   go.
W przeciwnym razie łaska stawałaby się męką.

Życie każdego Jaśniejącego Praświatłem jest w grun-

cie   rzeczy   nieustającą  modlitwą,   ciągłym   układaniem
przewodów. Ci ludzie, którzy znali Bô Yin Râ jeszcze
za jego życia i prócz tego mieli możność poznania coś
niecoś  jego  istoty,   uświadomili   to   sobie.   Ja  osobiście
muszę i mam obowiązek tu poświadczyć, że niezliczone
razy pomagał mi radą i czynem, zachętą i pouczeniem,
udzielaniem   sił  i   odradzaniem,   i   to   dość  często   bez
mojej wiedzy.

Siły prawdziwej modlitwy nie można nawet ocenić:

niech więc każdy rzetelnie zbada własne swe doświad-
czenia. Może ona w rzeczywistości pomóc jeszcze
wówczas, gdy wszelka inna pomoc zawodzi i gdy się
wszystko możliwe zrobiło, do czego człowiek
wewnętrznie był zobowiązany.

Jeżeli tylko modlitwa – o czym powinno się zawsze

pamiętać – wewnętrznie idzie w parze z czynem i dzia-
łaniem, a mianowicie z pracą w najwyższym znaczeniu.
Przez modlitwę możliwe jest oddziaływanie sięgające
aż do serca wszechświata. I dlatego Bô Yin Râ w nie-
wielkiej, ale niewyczerpanej księdze o modlitwie udzie-
la rady, a raczej daje nakaz kroczenia przy modleniu się
w odwrotnej kolejności niż ta, którą dyktuje życie.

Jeśli w życiu zaczynać należy od rzeczy najbliż-

szych, od treści o siebie samego i o najbliższych krew-
nych,   to   modlitwę  należy   zanosić  za   wszystkich.
W szczególności należy modlić się za wszystkich, choć-
by to byli rzekomo najdalsi, zanim się pomyśli o okre-
ślonych grupach ludzi, a szczególnie bliskich i wreszcie
o samym sobie. Jednocześnie modlitwa może i musi,
gdyż  posiada siłę, działać  w zaświecie i ogarniać  rów-
nież  zmarłych, którzy wszyscy bez wyjątku mnie lub
więcej   potrzebują  pomocy,  „gdyż  znajdują  się  teraz
w pewnym stadium rozwoju duszy, który nie pozwala im
samym czynnie kierować  swym losem”  (Modlitwa  str.
96).

Mistrz uważa wszystkich, którzy naprawdę potrafią

się  modlić,   jako   przysposabiających   przyszłość,   jako
zwiastunów   tajemniczo   przezeń  zapowiedzianego
„nowego człowieka”, który połączy wszystko teraz roz-
dzielone,  „gdyż będzie żył  tylko w miłości”. (Modlitwa
str. 102). Dlatego „Ora et labora” objawia się jako bieg
kolisty z nieba na ziemię i z ziemi do nieba.

Istnieje niebezpieczeństwo, że zanoszenie modłów

pozostaje paplaniną  (nie powinno tak być), dopóki nie
odbywa się „w cichym wnętrzu”. Najgłębszy sens tego
polega na przeciwstawieniu modlenia się  publicznie  –
tabernaculum,  do którego nie ma dostępu nic, co nie
z Boga   pochodzi,   dom,   w   którym   nie   mogą  znaleźć
miejsca  żadne niepełne twory, opanowane ciekawością
myśli,  żadne   pieszczenia   się  z   cierpliwym,   ani  żadne
namiętności,   gdyż  one   rozpraszają  uwagę.   Dlatego
Mistrz   w   krótkiej   notatce   pt.  „Dom   duszy”  mówi:
„Wielu szukało Boga, a znaleźli bożków, gdyż  nie wie-
dzieli oni, że Bóg wtedy tylko się objawia, gdy w krainie
duszy zbudowano mu dom”. Nie jest przy tym w  żad-

nym razie w sprzeczności,  że Bô Yin Râ w pismach,
listach i rozmowach stale na nowo podkreślał  aktyw-
ność  jednostki (przeciwstawiając jednocześnie bezwol-
ną  zdolność  wyobraźni masy) : im częściej i „neutral-
niej” dom modlitwy duszy jest utrzymany, tym bardziej
kształtotwórcze   mogą  się  stać  wszelka   praca,   czyny
i działanie.

Nadanie należytego i prostego wyrazu tym wszyst-

kim   sprawom   jest   niezwykle   trudne,   ponieważ  w
naszym  świecie niepojęta prostota i jedność  Ducha są
osiągalne   zaledwie   w   przybliżeniu.   Każda   dyskusja
o istniejącej od prapoczątku rzeczywistości jest już pra-
wie rozszarpującym fałszowaniem, rozrywaniem czegoś
żywego na zawierające kawałki i strzępy. W tym wła-
śnie przejawia się mistrzostwo, że wszystkiemu, o czym
Mistrz mówi, potrafi nadać pewien blask prostoty i jed-
ności,   gdyż  wszystkiego   tego   doświadcza  świadomie
i na wieki w samym sobie. Bô Yin Râ prawie wszystkie
swoje wypowiedzi ujmuje z niedającą  się  naśladować
prostotą, a inaczej być  to zgoła nie może, gdyż  tylko
w stale nowym odzwierciedleniu ciągle mówi się o jed-
nym i tym samym.

Wszystko, o czym pouczali wielcy nauczyciele życia

jest w gruncie rzeczy wiecznie to samo, i dla tych, któ-
rych ciekawość łaknie rzeczy osobliwych i interesują-
cych, może nie mieć wielkiego znaczenia, gdyż dla nich
wszelkie możliwe do pomyślenia rzeczy są bardziej
interesujące, niż to właśnie, co jedynie powinno by ich
interesować, gdyż dotyczy ich jedynie i naprawdę w ich
najgłębszej jaźni.

Będą oni zaledwie zwracali uwagę na upomnienie,

jakie Mistrz wypowiedział w jednym ze swych listów:
„Na dzisiaj mogę ci tylko zwrócić uwagę na głęboką

mądrość  przysłowia:  „Pomagaj   sam   sobie,   a   Bóg   ci
dopomoże,”  –  którego bynajmniej nie wolno cynicznie
pojmować.   Według   swego   właściwego   sensu   jest,   co
raczej najwyższym wyrazem ufności pokładanej w Bogu.
Chce   ono  powiedzieć:  Zabierz  się  do  dzieła  i   stwórz
sobie sam warunki, a pomoc boska cię nie opuści”.

Ta samopomoc zarówno w kontemplacyjnej modli-

twie jak i czynnej pracy jest składnikiem tych możliwo-
ści i w pełnej tajemnic tożsamości w nich się znajdują;
jest to stała i ciągła budowa świątyni, uszlachetnianie
własnej postaci na tabernakulum, skazujące na wygna-
nie wszystko, co nieczyste.

Jeśli do modlitwy nie powinny mieć dostępu żadne

wyobrażenia obce trącące głupią żebraninę i lękliwym
balwochwalstwem, to i praca musi również być strzeżo-
na przed roztargnieniem i gadulstwem.

W tym sensie pisał kiedyś Mistrz w liście do przyja-

ciela: „...Praca, o której chciałbym mówić przed jej
zakończeniem, byłaby dla mnie stracona”.

Jak jednak i od czego w życiu zaczynać i do czego

brać się należy, Mistrz odpowiadał w ten sposób:
„Zawsze od tego, co się znajduje najbliżej...”

Dlatego też ostrzega bezustannie, jak i wszyscy inni

Mistrzowie  życia to czynili, przed nieporządkiem, roz-
targnieniem, brakiem odwagi i lękiem, przy czym przy
okazji wspomina, że stan bojaźni oraz niemożność sta-
nia się  optymistą  zawarte są  we krwi jako dziedzictwo
po przodkach, którzy w ciężkich zawieruchach wojen-
nych musieli przeżywać stany wielkiej trwogi. Oczywi-
ście okropne czasy, które przeżyliśmy i w dalszym cią-
gu   przeżywać  musimy,   zaostrzyły   ponownie   te   stany
trwogi,   a   trzeba   sobie   uprzytomnić,  że   trwoga,   miast
uzbrajać  przeciw   niebezpieczeństwu,   wytrąca   z   rąk

człowiekowi   oręż  rozważnego   poznania,   rozumie   się
rzeczywistego   poznania.   Jest   bowiem   rzeczą  ważną,
żeby   się  nie   poddawać  nieustannie   obleganiu   przez
nagromadzone doznania. Dlatego to Mistrz w jednym ze
swoich pism powiedział:  „Jest rzeczą  samo przez się
zrozumiałą, że...pewne poznania bledną, gdy nowe wstę-
pują w pole widzenia świadomości. Dostalibyśmy obłą-
kania, gdyby wszystko, czegośmy w  życiu doświadczyli
i wszystko, co wiemy – pozostawało w świadomości sta-
le w tej samej wyrazistości. Zupełnie wystarcza, że doś-
wiadczenie, przeżycie i poznanie znowu powracają gdy
tego potrzeba. A zresztą w bycie duchowym nie chodzi o
poznanie, które by można było w myślach sformułować,
lecz o  postępowanie,  którego  celem jest  ucieleśnienie
Ducha (Ducha „Świętego”) i jego sił. To postępowanie
– choć brzmi to wręcz paradoksalnie – polega na tym,
że człowiek wszelkie możliwe dlań czynności skierowane
na duchowość  wykonuje za pomocą  ciała i jego orga-
nów, całkowicie bez udziału myśli. Oczywiście z  żarli-
wym oddaniem i uczuciem wdzięczności za to,  że jako
cielesne istoty ziemskie możemy to czynić. Oczywiście
ze skupieniem uwagi, niby światła reflektora, na tę jedy-
ną czynność, do której właśnie przystępujemy. Ale nie z
pomocą myśli, oddani jakiemuś myśleniu. Nie myśląc z
wdzięcznością. Nie skupiając myśli na naszej czynności,
choćby ta czynność miała polegać tylko na absolutnym
pozbawionym wszelkiego rodzaju napięcia spokoju cia-
ła.

Podczas gdy dążenia skierowane na rzeczy zewnętrz-

ne, bez szczególnego związku z pełną tajemnic dziedziną
Ducha Świętego, jak wiadomo należy dobrze rozważyć i
w myślach wyjaśnić, jeżeli człowiek nie chce ponosić
szkód, to wszystko, co czyni w celu stworzenia ze swego

ciała świątyni Ducha Świętego, może być dokonane zgo-
ła bez udziału myśli.

Z takiego postępowania wynika wówczas prawdziwa

pełnia uczuć, o których znów nie należy rozmyślać. Od-
czucia należy żarliwie odczuwać, doznawać, nie zwra-
cając uwagi na żadne nasuwające się myśli. Wówczas,
jeśli człowiek tak postępuje i przyzwyczai się do takiego
postępowania, zjawiają się później, w zupełnie innym
czasie, również poznania myślowe. Ale przychodzą one
wówczas   jako   dojrzałe   owoce,   wyrosłe   na   świętym
gruncie naszych wolnych od myśli czynów i odczuć”.

Z opisanego postępowania wynika teraz, w tym ży-

ciu,   ten   stan   szczęśliwości,   który   stał  się  pośmiertną
chwałą  wszystkich   prawdziwych   mędrców   i  świętych
mimo   wszelkich   cierpień  i   mąk,   które   znosili   i   to   w
stopniu   znacznie   przewyższającym   wszystko,   co   się
zwykło na ziemi znosić. Jest to szczęście, które postrze-
gamy w pełnym spokoju uśmiechu Buddy i Kwanony
dalekiego   Wschodu.   Należy   zwrócić  uwagę,  że   ten
uśmiech maluje się nie tylko na samej twarzy, lecz i na
cichych,   spokojnych,   pełnych   rozmachu   liniach   całej
postaci, jako wyraz w spokoju pożądanego i osiągnięte-
go szczęścia, które dla racjonalistycznego mieszkańca
Zachodu stało się bez mała niezrozumiałe, gdyż u niego
wszystko   skupia   się  w  mózgu   i   całemu   organizmowi
prawie, że nie może już być przekazane. Mózg, co naj-
wyżej   tworzy   sobie   być  może   jakieś  abstrakcyjne
wyobrażenie o szczęściu, (którego Bô Yin Râ poświęcił
całą  księgę) i wówczas oczekuje, czy zechce ono na-
dejść. Pewien ustęp listu Mistrza daje temu bardzo prze-
konywujące wyjaśnienie: „Ciesz się swym życiem i bądź
szczęśliwy”.  Człowiek jest szczęśliwy tylko wtedy, gdy
chce być szczęśliwy.

Ci którzy oczekują, że staną się szczęśliwi, oczekują

niestety prawie zawsze daremnie”. Wszystko to nie ma
na celu trwonienia zbyt trywialnego optymizmu, niechcą-
cego   uparcie   zwracać  uwagi  na  rzeczywistość  świata
zjawisk, lecz „nie zawsze wszystko układa się  tak, jak
byśmy tego pragnęli, ale wreszcie okazuje się, że prawie
każde wyrzeczenie jest przyczyną jakiegoś zysku, które-
go inaczej nigdy by się nie osiągnęło”.

Dlatego z pożytkiem będzie na zakończenie przyto-

czyć  tu   jeszcze   jeden   cytat   z   listu,   który   wszystko,
o czym   była   mowa,   ponownie   i   wyraźnie   streszcza:
„Jeżeli   człowiek   sam   czyni   wszystko   to,   co   do   niego
należy i nie naraża się lekkomyślnie na łatwe do pozna-
nia niebezpieczeństwo, tedy może być pewny, że znajdu-
je się pod opieką, która doprawdy więcej zdziałać może,
niż wszelka pomoc zewnętrzna. To jest inny piękny sens
przysłowia: Pomagaj sam sobie, a Bóg ci dopomoże.

Warunkiem wykorzystania pomocy duchowej jest

zawsze i w każdej sprawie, aby człowiek sam wypełnił
wszystko, co jest w jego mocy”.

Wszystko to brzmi bardzo prosto i w rzeczy samej

jest proste. Odurzony jak we śnie bierny sprzeciw i opór
człowieka, niechcącego się  duchowo rozwinąć, będzie
to  –  jak już  wspomniano  –  uważał  za nieinteresujące.
Któż  jednak   spośród   tych   odurzonych   przeczuwa
wewnętrzną szczęśliwość, która przenika skromną natu-
ralność  serca   ludzkiego   zjednoczonego   z   Prajaźnią,
a więc   szczęśliwość  człowieka   zbudzonego   lub  wręcz
samego Mistrza, jakiego mamy tu na myśli?

Jeśli Jezus dopuszczał do siebie ludzi o prostocie

dziecięcej, miał na myśli nie dzieci Lucyfera. Lucyfer
nie znosił prostoty bożej. Dlatego spowodował rozłam
i rozproszenie.

Chociaż usiłowałem naświetlić ludzki dzień powsze-

dni wypełniony przez ora et labora za pomocą działalno-
ści w dniu powszednim Mistrza naszych czasów – jak
go z całym spokojem ośmielamy się nazywać – to nie
wolno mi było i nie mogło to nigdy nastąpić w formie
mającej zaspokoić próżną ciekawość.

A że świadomość Mistrza ucieleśnionego w powłoce

ziemskiej jest zawsze jednakowa tak na fizycznej, jak
i na duchowej płaszczyźnie, a przy tym dla nas ludzi
ziemskich nie pojęcie ożywiona, jego życie i działalność
dnia   powszedniego   sięga   najdalszych   podstaw   bytu
i ogarnia cały niezmierzony obszar pomiędzy serdecz-
nym   płomieniem   ognia   miłości   a   ziemią,   skostniałą,
zaskorupiałą ścianą nicości. To, czego Mistrz dokonuje
co dzień i co godzinę, tego możemy się zaledwie słabo
domyślać. Pewnego pojęcia o tym może nam udzielić
następujący  ustęp   listu   Mistrza:  „Działanie   duchowe,
tak jak ono dokonuje się przeze mnie jak przez ziemską
„antenę”,  sięga...  daleko  poza wszystko,  co zdołałem
ukształtować  do dnia dzisiejszego dla wszystkich cza-
sów przyszłych, gdyż najistotniejsze przejawy tego dzia-
łania   następują  w   niewidzialności,   tak  że   wynikające
z nich   skutki   muszą  być  ponownie   przetworzone   na
modłę  ziemsko-zmysłową, zanim będą  mogły z pewno-
ścią stać się uchwytne dla zmysłów ziemskich”.

15. Miłość

Wszyscy Mistrzowie są, nawet w szacie ziemskiej,

duchami czyniącymi dzieło Miłości. Dzięki tej prapotę-
dze czynią oni swe dzieło wyzwolenia, które jest dzie-
łem

pomocy przy narodzinach Boga żywego w Ja, a któ-

re można porównać z ponownym narodzeniem czło
wieka ziemskiego.

Jednocześnie jest to dzieło budowania mostów, gdyż

przerzucają  oni potężne a nieuchwytne dla oka mosty
wiodące   od   nowonarodzonego   człowieka   poprzez
wszystkie hierarchie do Ojca, do człowieka wieczności
w jego nieskończonej  Światłości, którego można rów-
nież  nazywać  Ojcem  – Matką  (Księga Miłości str. 96).
Wszystkie   kształtotwórcze   siły,   które   z   upadłego
w podobieństwo człowieka czynią  dopiero Człowieka,
są  to   odmiany   siły   miłości,   które   ze   swej   strony   są
wyrazem   praboskiego   przeżywania   i   poznania   Jaźni.
Jest, więc aż  nadto zrozumiałe,  że Mistrzowie oddają
najgłębszą  cześć  jednemu   spośród   nich,   który   ziścił
miłość w sposób, w jaki żaden inny z tych wspaniałych
naczyń Miłości nie był w stanie tego uczynić.

Dopiero Księgi Mistrza naszych czasów naprawdę

wykazały, kto to był Jezus i kim nadal pozostaje: „Nie

100

wymarzony Bóg, lecz człowiek niezrównany, którego peł-
nia   duszy   i   zdolność  miłowania   przewyższa   blaskiem
każdy   obraz   Boga   dzięki   potędze   swej  żywotności
i synostwa   Bożego   swej   rzeczywistości,  –  przewyższa
tak, jak zorza poranna, błędny ognik migający ponad
bagniskiem.”

Odsłonięcie rzeczywistości tajemnicy ofiary śmierci

Jezusa jest jednym z Najwyższych objawień  ofiarowa-
nej przez Bô Yin Râ nauki życia. Legenda o Bogu, który
poświęca swego syna, przysłoniła mgłą  równy cudowi
czyn, którego zasięgu nasz umysł  zmierzyć  nie zdoła;
ten czyn przemawia jedynie do naszych nie spaczonych
uczuć. Człowiek – i to człowiek również w poprzednim
okresie swego życia – w chwilach grozą przejmujących
męczarni zadawanych przez „bliźnich”, w chwilach bez
przykładowego poniżenia i potępienia  przez  obłąkany
świat współczesny, w chwilach nie dającego się wyob-
razić  opuszczenia i beznadziejnego cielesnego położe-
nia, w obliczu niechybnej  śmierci cielesnej  –  znajduje
siłę do pokonania nawet śladu nienawiści, pogardy, chę-
ci zemsty, smutku i rozpaczy, jednym słowem: do prze-
zwyciężenia   wszelkiej   ludzkiej   nieudolności,   aczkol-
wiek przecież każda komórka nerwów drgała krzykiem
męki. Zdobył  się  na to wszystko, aż  wreszcie uciele-
śniona w nim siła Miłości stopiona z jego jaźnią wzbiła
się  do   nieporównanego   triumfu   i   stała   się  słowem:
„Ojcze,   przebacz   im,   bo   nie   wiedzą,   co   czynią”.   To
przecież oznacza, że nawet Ojciec im teraz przebaczyć
pragnie, przebaczyć musi i przebaczy; że skończyła się
straszliwa,  ponuro ciążąca  nad  upadłym  światem klą-
twa: że potęga ciemności złamana została w swym rdze-
niu dzięki  światłu miłości i otrzymała cios, po którym
nigdy już nie będzie mogła powstać. Jest to wydarzenie

101

duchowe należące do wieczności, ale całkowicie wcie-
lone w fizyczna doczesność: stan przeobrażenia ciele-
snego w najwyższym sensie w świątynię, która oddzia-
ływuje nie tylko na całą  przyszłość, lecz musi również
posiadać moc wstecznego działania. Jest to akt niepoję-
tej kosmicznej przemiany w granicach ziemskiej sfery
duchowej,   oddziałujący   zarazem   na   nasz  świat   oraz
świat pośrednio niedostępny dla naszych zmysłów. Jest
to przeistoczenie, przeczute i uroczyście święcone jako
punkt   najważniejszy   w   liturgiach   religii   chrześcijań-
skiej.

Jest to najdoskonalsze przeistoczenie samego siebie,

które w rzeczywistości daje w sposób wiarygodny moż-
liwość i pewność przeistoczenia siebie również wszyst-
kim innym ludziom, którzy byli, są i będą dobrej woli.

Jeśli więc we wspomnianej Ewangelii według Mate-

usza (27,51-53) napisano, że wówczas zasłona kościelna
rozdarła się na dwie części od góry aż do dołu, ziemia
zadrżała a skały z hukiem pękały, groby się otworzyły
i wiele ciał świętych powstało i wyszedłszy z grobów
po wskrzeszeniu weszło do miasta świętego, – to dzięki
temu dawnemu tekstowi w potężnych obrazach wyjaśni-
ło się do głębi, co zdziałał ów czyn miłości Jaśniejącego
pośród jego najgłębszego i pełnego mąk poniżenia na
jerozolimskim miejscu straceń, pośród złości i głupoty
ludzkiej.

Słusznie, więc postąpi ten, kto będzie sobie to uprzy-

tomniał, bądź przez rozpamiętywanie dawnych tekstów,
bądź też – jeszcze lepiej – przez gruntowne zagłębienie
się w te księgi, w których Bô Yin Râ wyczarował postać
Największego Miłującego (w szczególności „Misterium
Golgoty” 1953 r. „Mądrość Janowa”, „Wysoki Cel”,
„Zmartwychwstanie”).

102

Wszelako raz jeszcze należy zwrócić szczególną

uwagę  na   to,  że   wszystko   cokolwiek   Mistrzowie   i
Współbracia „Wielkiego Miłującego” z Nazaretu świad-
czą  i co czynią  sprawiają, dzieje się  pod wpływem sił
promieniujących   z   duchowego   ognia   miłości;   jest   to,
jeśli ktoś tak woli: zesłanie Ducha świętego przez zjed-
noczonych z Bogiem.

Brak słów w języku ludzkim, aby oddać pojęcie tego

cudu, mimo że niejeden natchniony trudził się, by przez
pełne zachwytu słowa poezji albo przez natchnioną for-
mę sztuki dać o tym pojęcie. Cud jest nadspodziewaną
zgodnością śmierci i miłości, godów wesołych i naro-
dzin. Nie na próżno spostrzegamy na sarkofagach staro-
żytnych, tj. w miejscach przechowania w proch obróco-
nych kształtów ziemskich, radosne, triumfujące obrazy
miłości i upojenia. Wiele daje do myślenia, a jeszcze
więcej   do   przeżycia   wewnętrznego,   to   sąsiedztwo
śmierci i najwyższych radości  życia w  świecie antycz-
nym,   znajdującym   się  tak   bardzo   pod   decydującym
wpływem misteriów, których pobożności i głębi religij-
nych

nie docenia niestety człowiek wychowany w duchu

chrześcijańskim. Przez to zestawienie miłości i śmierci
prawie   całkowicie   brak   w   antycznej   religii   czegoś
okropnego i niesamowitego, czym nasz  świat obrazów
tak biegle włada i prawie od dwóch tysięcy lat przełado-
wuje   smutkiem.  Ale   istnieje   pojednanie  święte,   pro-
mienne   piękne   i   dające   głęboko   poznać  wyrównanie
tych   sprzeczności  –  w   utworze   poetyckim   przeszło
osiemdziesięcioletniego Goethego. Mam na myśli kla-
syczną  noc Walpurgii, ten artystyczny wynik najgłęb-
szego   poznania   człowieka   oświeconego.   Ten   właśnie
utwór,   wielce   odosobniony   w   nowszej   literaturze
zachodniej, może w inny zupełnie sposób niż cały sze-

103

reg historii miłosnych dać wyczucie, co to jest wszech-
rozbrzmiewająca siła miłości.

Miłośc nigdy nie bierze, nie posiada w swym stale

wzrastającym nadmiarze miejsca w sobie, aby brać;
raczej rozdaje ona i rozrzuca – a przez to rośnie. Miłość
to życiorys Jaśniejących, którzy się bezustannie rozra-
dowują.

Jeżeli Bô Yin Râ w jednej ze swych wierszowanych

wypowiedzi pisze:

„Całe moje życie było
Od wczesnej młodości

Ustawicznym dawaniem...”

to w tych kilku słowach mieści się cały jego życiorys,
a wszelkie dane dodawane poza tym – to tylko odmiany
i uzupełnienia tego samego tematu. Bardzo liczne listy
Mistrza, które, poza skierowanymi do mnie, przejrza-
łem, działają dziś jeszcze niby prąd żywej miłości, który
już w owym czasie płynął i płynie nadal z zaświata na
ziemię. Jest to ten ognisty prąd, który spala wszystko,
co marne i sprowadza śmierć rzeczy nieważnych i dzi-
wacznych, prąd miłości, który żąda ofiary z własnej jaź-
ni, by po uświetnieniu znaleźć się z powrotem we
Wszechświecie.

Bô Yin Râ nigdy nie odrzucał spraw ziemskich. Po-

dziwiał  często ze zdumieniem i w pełni miłości ziem-
skie zjawisko prądu elektrycznego i chętnie czynił alu-
zje   do   pełni   zawartych   w   nim   symboli.   Szczególnie
żywo   przypomina   sobie,   jak   staliśmy   z   nim   przed
oknem   wystawowym   w   Lugano   i   oglądaliśmy   dość
rzadko wówczas jeszcze spotykane rurki neonowe, któ-
rych   widokiem   był  widocznie   przejęty.   W   niedługim
czasie potem pisał w liście, do którego dołączył zdjęcie

104

przedstawiające wyładowanie iskry elektrycznej w cen-
trali prądów wysokiego napięcia: „Nie ma.... w tym zgo-
ła nic dziwnego, że iskra elektryczna może tworzyć takie
wstęgi nawarstwień światła, gdyż  jest ona w ziemskim
materialnym  świecie   praprzodkiem   wszelkiego  życia
w kształtowaniu form i nie może całkowicie ukryć swe-
go wyższego pochodzenia. Zapewne wieszcze starożytni
o czymś podobnym wiedzieli, gdy przedstawiali Lucyfe-
ra jako upadłego anioła i stworzyli mit o Prometeuszu?
–  Jedno i drugie daje się  doskonale odnieść  do pana
ciemności, brata  świętego praognia, który „był  zanim
niebo i cokolwiek innego zostało stworzone”.

Miłość jest potężną niszczycielką cierpienia. Zdanie

to jest stwierdzeniem niezbitego faktu, a raczej pewnego
prawa. Jeśli Bô Yin Râ szczerze i otwarcie mówi,  że
należy swoje cierpienia miłować, to bynajmniej nie ma
na myśli kultu cierpienia, jak to czynili i czynią niektó-
rzy   uważani   za  świętych   maniacy,   a   raczej   zupełnie
przeciwieństwo tego kultu. Kto miłuje swoje cierpienie,
tym   samym   pracuje   nad   pozbawieniem   go   wartości,
a wreszcie nad jego zniszczeniem. Rzecz prosta, że nie
wszystko cierpienie może być  zniszczone: to by ozna-
czało unicestwienie wszelkiego bytu. Ale niewymownie
wiele cierpienia można usunąć lub mu zapobiec, w każ-
dym razie całe cierpienie, które niejako chce być czymś
więcej   niż  mroczną  przeciwwagą  przejawiającej   się
wspaniałości.

Kształt z gałęzi i liści, piękno kwiatów, bogactwo

owoców krzewu albo drzewa nie mogłyby istnieć  bez
zakorzenienia w ciemnej glebie. Jak bardzo rozstrzygają-
ce   jest   złudne   istnienie   cierpienia   w  życiu   ziemskim
Mistrzów zjednoczonych z Bogiem widoczne było na
Golgocie.   Ten   kielich   nie   mógł  ominąć,   chociażby

105

doprawdy nie był pożądany; musiał być do dna wychy-
lony, albowiem taki był warunek, dzięki któremu został
spełniony czyn wszelkich czynów, czyn miłości Jezusa,
który przełamał bezlitosny grom klątwy nękający ludz-
kość ziemską.

Obowiązywało to również Bô Yin Râ jak i obowiązu-

je każdego z tych świetlanych ratowników: wyzwalać
określone siły ziemi. Wiersz w jego „Marginaliach”
mówi o tym wyraźnie:

„Siły tej ziemi,

Które w „dniu moim” wyzwalać muszę.

Dają się wyzwolić tylko temu.

Kto z wdzięcznością znosi

Ziemskie cierpienie cielesne:

Jak wyzwoliciel więzów cielesnych

Wyzbyty trwogi i skarg”.

W tym samym wierszu odrzuca wszelkie współczu-

cie z powodu jego cierpień cielesnych i mówi nawet, że
raczej każdy powinien zazdrościć mu: wręcz przejmują-
ce grozą słowa.

Gdy się je czyta, są one w pierwszej chwili prawie

niezrozumiałe. Ale gdy przenikną do naszego wnętrza,
zdolne są do rozwiązania od dawna stawianego pytania:
na cóż cierpienie, dlaczego panuje zło, po cóż to wszyst-
ko?

Odpowiedź może być dana tylko przez duchowe prze-

życie. Wiersz o którym mowa oraz wiele jeszcze innych
zawartych w „Marginaliach” stanowią odpowiedź na to
odwieczne pytanie, są wyzwaniami człowieka duchowo
całkowicie obudzonego, ale są jeszcze niezrozumiałe,
jeśli się je ujmuje rozumowo: muszą one przeniknąć we

106

własne życie jako wpływ miłości z Wszech-Życia, które
tam jest miłością.

Wydawałoby się, że o tym wszystkim nie można

mówić, że można zaledwie bełkotać. Lecz Bô Yin Râ
potwierdza się tu jako Mistrz, nigdy bowiem nie bełko-
cze, lecz mówi tak jasno i prosto, jak gdyby mówił tyl-
ko: dzień dobry, jak się masz?

Ten prosty sposób mówienia bywa często lekceważo-

ny i poddany wątpliwościom: cóż tam może być osobli-
wego? Przecież  to są  rzeczy doprawdy same przez się
zrozumiałe. Ale powoli: być  może jednak nie tak już
same przez się  zrozumiałe dla tych wszystkich, którzy
zaplątali się w skomplikowanej piekielnej sieci odłącze-
nia od ducha, od miłości, od praźródła  życia. Przecież
i dzisiaj spotykamy wielu ludzi, którzy Rafaela kojarzą
z oleodrukiem, a Mozarta z  ćwiczeniami muzycznymi.
Zachodzi tylko pytanie, czy to Mozart i Rafael, czy też
oni sami ponoszą winę za taką formę zblazowania.

Doprawdy, Mistrz niechętnie cierpiał, a jednak – jak

się wyrażał – modlił się o cierpienie, aby w ten sposób
przejąć wołanie o pomoc innych ludzi cierpiących ciele-
śnie w kierowaniu życiem cielesnym.

Człowiek powierzający się temu kierownictwu poj-

muje wówczas w sobie sens słów: Widzieć w cierpieniu
„kłamstwo” Znaczy: „niszczyć” swoje cierpienie.

Zawsze nie należy grzebać się ani w swoim, ani

w cudzym   cierpieniu.  Ale   należy   o   tym   pamiętać,  że
cierpienie na tej ziemi Jaśniejących służy bezwzględnie
zawsze do gloryfikacji miłości oraz siły tworzącej jej
piękno duchowe.  Żaden z Mistrzów nie jest ani refor-
matorem  świata ani rewolucjonistą. On daje przykład.
Oto wszystko. Odnalazł siebie samego i dokonał swego
wychowania, wychowania z miłości. A czym jest wy-

107

chowanie siebie w miłości, jeśli nie pełne miłości ofia-
rowanie   i   pogrążenie   własnej   jaźni   w   boską  jaźń?
Mistrz, jeśli wewnętrznie zdołamy uważnie przysłuchi-
wać  się  jego   cichym   słowom,   pociąga   nas   w   głąb
i wzwyż  do akordu miłości wirujących sfer. A jest rze-
czą zupełnie obojętną, czy ten przebieg rozwojowy wyja-
śnia się kierowanemu człowiekowi zgodnie z jego uspo-
sobieniem   w   obrazach,   czy   w   dźwiękach,   czy   też
przeobraża się on bez takich duchowo-zmysłowych spo-
strzeżeń  w niezachwianie pewne poznanie miłości pa-
nującej   w   jej   nieprzemijającym   rdzeniu.   Miłość  jest
przecież  bardziej istotna niż  każde jej odbicie, choćby
było najwznioślejsze.

108

16. Mądrość

Gdziekolwiek czytelnik zechce się zatrzymać w og-

rodzie   ksiąg   pełnych   kwitnącego  życia,   ksiąg,   które
podjęliśmy  się  rozpatrzyć,  zawsze   będzie   miał  całość
przed   sobą.   Zgoła   nie   powtarzając   się  całkowicie
w temacie i motywach, kątach widzenia i przenośniach,
zawiera jednak każda księga, a nawet więcej: każdy roz-
dział, każdy ustęp, prawie każde zdanie – całość, tak że
nawet w najdrobniejszych częściach zawarta jest całość
nauki. Właściwie Mistrz mówi zawsze o jądrze duszy
poszczególnego człowieka, a zatem powszechnej cało-
ści, która jest przecież w niego samego wpromieniowa-
na. Wskutek tego przy przerzucaniu stron i szukaniu,
nigdzie tutaj czytelnik nie natknie się  na jakiś  system
lub jego szkic. Jaźń i wszechświat nie są systemem – są
to żywe ciała.

Bô Yin Râ przemawia zawsze do ciebie. Wkłada on

wszystko w wychowanie samego siebie. Na tym wycho-
waniu polega cała pedagogika, cały socjalizm, cała poli-
tyka. Decydujące odpowiedzi znaleźć można zawsze
tylko we własnej głębi, jedynym niezawodnym kompa-
sie wszelkiego kierownictwa życiowego.

109

Kto chce wychowywać, rządzić i socjalnie ulepszać,

ten niech rozpoczyna od samego siebie. Jeżeli nie może
dać rady z sobą samym, jakże może uporać się z inny-
mi?

Mistrz życiem swoim i swoim dziełem wskazuje,

czym jest człowiek, czym jest  życie i jak się  samego
siebie wychowuje. Jedynie z przykładu wynika należyte
oddziaływanie   na   zewnątrz.   Kto   nie   wie   z   własnego
poznania, czym jest człowiek i  życie, jak może chcieć
kierować  ludźmi   i   ich   wychowaniem,   kierować  ich
życiem? Rodzicom, którzy sobie łamią głowę, jak mają
wychować  dzieci,   można   zawsze   tylko   powiedzieć:
zacznijcie od wychowania samych siebie; reszta wynik-
nie sama przez się. Bô Yin Râ napisał kiedyś: „Wszelkie
wychowanie dzieci zależy przede wszystkim od tego, aby
rodzice poznali samych siebie.”

Cała nauka moja odnosi się do tego wychowania. To

nie jest tak jak sądzicie, że macie dopiero odpowiedzial-
ność względem dzieci. Przede wszystkim istnieje dla każ-
dego człowieka tu na ziemi odpowiedzialność za siebie
samego. Jeżeli wszystkie swoje wysiłki będziecie kiero-
wać  na to, by stale poddawać  kontroli wasze własne
wychowanie, wtedy możecie bezwzględnie być pewni, że
nie popełnicie żadnego „błędu” przy wychowaniu dzie-
ci.... Wychowanie dzieci polega w pierwszym rzędzie na
tym,  że   należy   dzieckiem   kierować  w ten   sposób,   by
wychowało się  samo. Tylko wówczas, gdy człowiek od
wczesnej młodości nauczy się  odczuwać,  że może sam
siebie wychowywać, to i wychowuje się sam, i tylko to
wychowanie jest trwałe. Zbyt wiele robicie sobie kłopo-
tu sądząc, że losy dziecka zależą od waszej pedagogiki.
Nie zapominajcie proszę, że każde dziecko jest samoist-
ną istotą, której losy są w ręku Boga i której to istocie

110

możemy o tyle tylko wyrównywać drogę życia, o ile zdo-
łamy dodać na tę drogę coś na wewnętrzną i zewnętrzną
własność.   Nie   zależy   tak   dalece   na   tym,   aby   dzieci
odzwyczaić od wszelkiego drobnego błędu, a nawet każ-
dego poważnego błędu, lecz daleko ważniejsze jest to,
by   dziecko   wyniosło   z   domu   rodzicielskiego   zasady
prawdziwego,   dobrotliwego,   pełnego   miłości   uczucia
ludzkiego.... Im spokojniej i swobodniej staracie się dać
swym dzieciom to, coście w samych sobie znaleźli, tym
lepiej. Nie słowa wypowiadane przy wychowaniu, jakie
dziecko   słyszało   w domu   rodzicielskim   i   być  może
zachowało w pamięci, dają  mu w  świecie rzeczywistą
ochronę.   Dorastający   poza   domem   rodziców   młody
człowiek  chroniony  jest tam tylko wtedy,  gdy wyniósł
niezachwiane   przekonanie,  że   o   każdym   czasie   sam
może się  wychować, a celem jego wychowania będzie
dobro, prawda i szlachetność, jeśli te cnoty już w domu
pokochał  i z nimi się  zżył. Wszystko dalsze pozostawić
możecie naprawdę  z całym spokojem Bogu.  Jeśli wy-
chowanie ma być coś warte, musi wypływać z własnego
żywego czucia i z serca, a nie z mózgu”.

Wszyscy, którzy mieli możność obcowania z Mist-

rzem, mogą stwierdzić, że znajdował on zawsze i w
mgnieniu oka radę na ich potrzeby, nie banalne rady,
lecz starannie wyczute, wypływające z duchowych pod-
staw: wyraźny znak jego wewnętrznego, hierarchiczne-
go stopnia jako wysłannika z zaświata.

W wolnym przekładzie nazywamy ewangelię „rado-

sną nowiną”. Ściślej powinna się ona nazywać „dobrą
nowiną”.

Jeśli się rozważy, że to orędzie pochodzi już z drugiej

lub trzeciej ręki, a nie bezpośrednio od Tego, kto mógł
powiedzieć: Jam jest droga i prawda i żywot; nikt nie

111

przychodzi do Ojca jak tylko przeze mnie (Jan 14,6) –
mamy wszelkie powody nazywać  orędzie pochodzące
bezpośrednio   od   Mistrza   naszych   czasów,   które   przy
tym   napisane   zostało   w   całkowitym   porozumieniu
duchowym z Jezusem, radosną, a nawet ponad wszelką
miarę  uszczęśliwiającą  nowinę,   jako   niezbędne   nowe
objawienie ze sfer Wieczności i daje ciąg dzieła miło-
sierdzia. To objawienie wskazuje nam w  żywych sło-
wach, które poniekąd stały się ciałem i krwią, nie tylko
drogą powrotną do Ojca działającego i przebywającego
w naszej duszy, lecz również mającą nastąpić decydują-
cą duchową przemianę naszego świata ziemskiego. Sto-
imy na progu potężnego wydarzenia. Ale musimy się
strzec, aby nie popaść  w błąd pierwszych chrześcijan,
którzy usiłowali zmaterializować  swoje mesjanistyczne
nadzieje   i  źle   zrozumieli   objawienia   Jezusa”.  „Chęć
zmiany duchowo-kosmicznych wpływów”, jak to Bô Yin
Râ określił w swej księdze „O bezbożności”, nie może
być  wyobrażana   jako   przedstawienia   z   reflektorami,
ogniami   sztucznymi   i   wodotryskami,   zmierzchem
bogów   itp.,   lecz   jako   wolny   od   przesądów,   wyzbyty
wszelkiego   sennego   upojenia   zwrot   wielu   ludzi   do
Ducha, jako pewne i niezawodne poznanie wiekuistej
rzeczywistości:   cel,   którego   można   najserdeczniej
życzyć. Jasne jak na dłoni,  że to potężne wydarzenie
moce ciemności będą usiłowały powstrzymać za pomo-
cą wszelkich przeszkód i zaczynamy to aż nad to odczu-
wać. Z mobilizacji sił przeciwnych, jakich ziemia jesz-
cze  nie   widziała,   z  techniczno-romantycznych  potwor
ności,  intelektualnej  pychy,   z  wyrafinowania   a  często
jednorazowego barbarzyństwa sztuki i rozkoszy, niepoję-
tego wyobcowania z naturą, by to tylko tu wymienić, –
można przeczuć  do pewnego stopnia wspaniałość  nad-

112

chodzącego „z Ducha wiekuistego rozjaśnienia i oświe-
cenia”. Kto ma przeczucie tego, temu wolno, pomimo
całego  rozpętania  mocy  piekielnych,  razem z  Bô Yin
Râ, gdy cytuje on słowa Huttena, powiedzieć z całą ra-
dością:  „Rozkoszą  jest  żyć”  (O  bezbożności,   str.   47).
Naturalnie   nie  łatwo   jest   zachować  radosną  ufność
w chaotycznym zamęcie dzisiejszej rzeczywistości, która
prawie każdego człowieka obrabowała ze zwykłego nie-
gdyś minimum pewności. Tu w wysokiej mierze ma zna-
czenie to, co Mistrz powiedział do jednego z przyjaciół:
„Pewien sprzeciw, pewne oporne nastawienie przeciw
złu   atakującemu   od   zewnątrz   musi   według   mojego
doświadczenia   rzeczywiście   nastąpić,   jeżeli   ma   się
potwierdzić zaufanie.”

Potwierdzenie zaufania ze strony Ducha nastąpi bez

oporu, jeżeli spokój wewnętrzny nie pozwoli się zbała-
mucić żadną życiową niedolą, ani żadnymi sztuczkami
piekielnymi lub oszołomić blaskiem.

Mądrość Mistrza pouczała nas na każdym kroku

widzieć  rzeczy  takimi,   jakie   one   są,   a   nie   jakimi   się
wydają. Potrafi on czynić je przejrzystymi, w szczegól-
ności rzeczy ostateczne i rzeczy boskie, o których do-
tychczas   dowiadywaliśmy   się  tylko   niby   o   rzeczach
odbitych   w   lustrze   i   przy   tym   niejasnych   słowach.
Słusznie mówi w jednej ze swoich uwag: „Kto... szuka
rady w tym, com napisał, ten wnet pozna, co mu się
z powołanej   lub   niepowołanej   strony   przedstawia
i powiada, by temu uwierzył. Trudno mu będzie popaść
w błąd”.

Stale na nowo ostrzega nas przed naszym najbardziej

złośliwym   wrogiem  –  lękiem.  W  wyżej   przytoczonej
uwadze   nadaje   temu   ostrzeżeniu   szczególną,   niemal
przerażającą  nutkę:  „Najcięższym   grzechem   jest   lęk,

113

aby nie popaść w grzech... Nie ma... zgoła żadnego
stopnia błędu, co w najgorszym razie może być „grze-
chem”, z którego człowiek chcący tego a ufający w wie-
kuistą Łaskę nie mógłby cię znów dźwignąć o własnych
siłach ze swego życia ziemskiego.

Zdumiewające, o posmaku prawie rewolucyjnym,

a jednak jest bardzo pocieszające i krzepiące słowa. Nic,
ale to zgoła nic, nie ma takiego, czego by się  należało
lękać, nawet grzechu, a przede wszystkim nie bać  się
Boga, który wszak jest Miłością i człowiek Mu ufający
odczuwa Go jako  Łaskę. Boga należy się  raczej wsty-
dzić, jeżeli człowiek, jak się  to prawie zawsze zdarza,
okaże   się  niegodny   Boga,   ulegając   wszelkim   głup-
stwom, chuciom i różnym napaściom lenistwa i trwogi.
Oto mądrość Mistrza, że dużym dzieciom, które wresz-
cie mają się rozwinąć, opowiada zajmująco – niby książ-
ka z bajkami – o pięknej ojczyźnie duchowej, a jedno-
cześnie nastraja je radośnie i ufnie i usuwa głupi lęk.
A nie opowiada on bzdurnych bajek dziecinnych, lecz
niesie najczystsze i najjaśniejsze wieści o rzeczywisto-
ści   i   prawdzie,   o   dobru   i   pięknie   krainy   duchowej,
o Bogu żywym w sercu duszy oraz o cudownych niezbi-
tych sprawach boskich. Może on, jak Pan do Mojżesza,
powiedzieć  budzącym   się  dzieciom  „Nie   bójcie   się,
gdyż jestem przy was”. Ale również odradza im wszelką
przesadę w wyobrażeniach.

Chodzi przecież tylko o jedna rzecz samą przez się

bardzo prostą: o poznanie z całą pewnością we wła-
snych głębiach przyczyny tego, kim jest człowiek du-
chowo i co fizycznie jest jego powłoką.

Dlatego w tych samych, już często przytaczanych

słowach wypowiada upomnienie: „Wybujałość wyobraź-
ni przeszkadza w słyszeniu delikatnych poruszeń serca,

114

które człowiekowi nie obeznanemu jeszcze ze światem
Światłości jedynie mogą podać o nim wieść... Ludzie nie
chcą wierzyć, że to, co wieczne, przejawia się w takiej
prostocie”.

Zanim się dotrze do tej treści prawdy, należy usunąć

pokłady gruzu, chwastów, kurzu, próchna i zapleśniałej
pajęczyny, należy wypłoszyć  urojenia, dzienne i nocne
upiory z ich poglądami i naukami w świecie zewnętrz-
nym, a przede wszystkim wewnątrz w onieśmielonych
i zdezorientowanych duszach. A jest to sedno wszelkiej
mądrości  –  wskazać  człowiekowi ziemskiemu, jak ma
się uporać z głównym swym wrogiem: z powszechną na
świecie trwogą, która się  zagnieździła lub grozi wśli-
zgnięciem   się  w   postaci   lęku,   przerażenia,   opętania,
zwątpienia, rozpaczy, troski, bojaźni, przesądu, melan-
cholii   i   tysiące   innych   Postaci.   W   prawdziwej,   albo-
wiem z  łaski Mistrza nadanej mądrości, Mistrz z nie-
zrównaną  wytrwałością  i cierpliwością  wskazuje drogi
i możliwości osiągnięcia tego pierwszego celu, uwzglę-
dniając najróżniejsze typy charakterów.

Jakiekolwiek zainteresowania może mieć człowiek,

jaki   temperament   w   nim   przeważa,   czy   będzie   miał
usposobienie czynne, czy też  kontemplacyjne, znajdzie
on w jakimś  ustępie lub nawet w wielu ustępach licz-
nych nauk, a może i przy intuicyjnym wczuciu się w ten
lub inny obraz duchowy – wynalezioną dla niego możli-
wość,   aby   powoli   lub   szybko   opanować  w   końcu   tę
trwogę, niegodną dziecka królewskiego; gdyż my wszy-
scy jesteśmy pochodzenia „królewskiego” (niezależnie
od tego, czymkolwiek byśmy się trudnili) .

Szczególnie niebezpieczny jest smutek. Bô Yin Râ

surowo sądził ludzi opanowanych tym uczuciem i rzad-
ko czynił z tego tajemnicę, że uważa za grzech, co naj-

115

mniej za oznakę rozstroju nerwowego, który należy bez-
względnie zwalczać. Świadczy o tym wiele fragmentów
jego pism, a jeszcze bardziej listów, w których Mistrz
delikatnie lub ostro, zależnie od okoliczności, zmywa
głowę opanowanym przez smutek adresatom, przeciw-
stawiając nieświadomej magii lęku – świadomą magię
niezachwianej ufności, udzielając pociechy, którą dusza
musi sama w sobie wyzwolić:

„Pociechy nie znajdziesz

W pobliżu ni w dali,

Dopóki złość i zawiść

Duszę twą niewoli.

Gdy dusza sama z siebie

Nie znajdzie pociechy,

Zaiste jej nie zazna

Na ziemi po wieki”.

Wszystko bowiem, co Bô Yin Râ oznajmił przyjacio-

łom bliźnim znajduje się wręcz poza wszelkimi teoriami
zaczerpnięte z doświadczenia w sposób, jaki znacznie
przewyższa normalny naukowy i praktyczny empiryzm.
Dlaczego? Gdyż  prawdziwemu mędrcowi nie potrzeba
wiedzy od kogoś przejętej, aniż żadnych poza nim stoją-
cych konstrukcji pomocniczych, gdyż źródłem, z które-
go czerpie, jest on sam. Jego mądrość  nie jest czymś
zapożyczonym, co się  rozpada razem z szatą  ziemską,
lecz trwałym wiekuistym posiadaniem. Dlatego Mistrz
mówi   na   zakończenie   rozdziału  „Wiedza   mędrców”
w księdze   „Zmartwychwstanie”:  „Przy   wiedzy   wieku-
istej.... Wiedzący, przedmiot jego wiedzy oraz to, co on o
nim wie, całkowicie przenikają się wzajemnie. W ten ty-
lko sposób naprawdę się poznaję”. Kto pozwoli radom
i opiniom   nauki   przewinąć  się  przed   oczyma   ducha,

116

a przy tym jeszcze, jak miał możność autor niniejszego
dzieła, bezstronnie zbadać wpływ poważnego materiału
listów i notatek, notatek dalej ożywić wspomnienia wie-
lu   rozmów   przeprowadzonych   z   Mistrzem,   ten   musi
dojść do odczucia wręcz niezwykłej pewności: tu moc-
ny jak opoka. Co się tyczy treści tej mądrości, to Bô Yin
Râ kiedyś po prostu powiedział: „Nie przynoszę żadnej
„teorii”,  żadnej nowej „filozofii”,  żadnej nowej „reli-
gii”, lecz wyłącznie wyniki praktycznego doświadczenia
w   dostępnych   dla   mnie   osobiście   duchowych   dziedzi-
nach życia, które nieświadomie są prawdziwą ojczyzną
duchową każdego człowieka ziemskiego”.

W drugiej połowie mego życia miałem szczęście

oglądać  starożytne, z dalekiego Wschodu pochodzące,
malowidła wykonane tuszem  –  w kopiach, lub jeśli to
było możliwe w oryginałach. Gdy zagłębiam się w tych
uduchowionych   krajobrazach   lub   też  na   swój   sposób
obcuję  z   tymi   osobliwymi   pielgrzymami   i  świętymi,
wówczas zawsze wydaje mi się, że mnie spotyka i prze-
mawia do mnie na swój niewymownie pogodny sposób
ów z Bogiem zjednoczony, którego pamięci i ewokacji
duchowej poświęcam mój wysiłek napisania tej książki.
W tych spokojnych mających wygląd świętych, nieskoń-
czenie dyskretnych dziełach sztuki prastarej, na głębo-
kim szacunku ugruntowanej kultury, odczuwam coś, co
najbardziej ze wszystkich innych ludzkich tworów może
dać piękną oprawę uśmiechniętej złocisto-białej mądro-
ści Mistrza. Wszystkie one razem wzięte są  przenośni-
kami Domu Duszy. Delikatnie i miękko rzucone, a jed-
nak potężnie wznoszące się i cudownie uporządkowane
krajobrazy,   w   których   nie   ma   nic   zbędnego,   a   każde
drzewo, każdy wodospad, każde jezioro, każda góra czy
obłok   stały   się  symbolem   i   obrazem   Boga.   Wysoce

117

ludzkie w sposób zgoła niezrozumiały. Tu stale staje mi
w pamięci Bô Yin Râ, który w swym utworze napisa-
nym w rodzaju psalmu pt. „Dom Duszy” powiedział:
„Zważ Szukający – kraina wiekuistych kształtów

stoi przed tobą zawsze otworem,

Musisz jedynie wybrać gdzie pragniesz zbudować

w niej dom swój....

W domu twoim, jeśliś go odpowiednio wybrał

Bóg nie będzie ci obcy

Jako potężnego przyjaciela będziesz

Go gościł u siebie”.

Mądrość Mistrza przejawiała się nieraz także w po-

staci   humoru,   jeśli   sytuacja   ziemska   była,   jak   to   się
mówi   zawikłana.   I   mogło   się  zdarzyć,  że   osoby   go
odwiedzające, które oczekiwały wyroczni apolińskich,
znajdowały   dowcipne   słówka   i  żarty,   wywołujące
w nich zakłopotanie, o ile im, co niestety dość  często
zdarzało się, brak było poczucia humoru. Brak humoru
jest jednak smutną  cechą. Należy on do rzeczy najbar-
dziej  rozpaczliwych, jakie w tym  życiu  przytrafić  się
mogą człowiekowi, o ile mu się nie uda znaleźć czegoś
budzącego wesołość  nawet w rzeczy pozbawionej  hu-
moru.

118

17. Patriarcha

Ten człowiek został zesłany w czasach pełnych

zamętu, chaosu, tak, że w historii dwóch tysięcy lat,
połowicznie tylko znanej, próżno by się rozglądać za
bardziej szaleńczym chaosem myśli, słów i czynów. Nic
w takich czasach nie przynosi większej ulgi człowieko-
wi, jak rzeczy jasne i trwałe, których się bezmyślnie nie
podkopuje, a które noszą pogodny blask. Doprawdy nie-
łatwo człowiekowi zachować pogodę i dobry humor, nie
dając się zbić z tropu i podążać drogą uznaną za właści-
wą, pragnąc szczęścia dla siebie i dla innych działać
w tym kierunku. Biada temu, kto zwątpi.

A jednak znalazł się przecież człowiek, który cicho

a z wielką mocą spokojnie i z pogodą, niby patriarcha
czasów biblijnych, znalazł właściwe słowa, nadające się
do tego by odwrócić nieszczęście. Wprawdzie nie mógł
czynić cudów, tak jak i sam Bóg nie mógł tego dokonać
by stworzyć raj na ziemi. Pomijając to, raj na ziemi nie
jest ani możliwy ani pożądany, wymaga on partnera
dobrej woli, człowieka czujnego, który zmęczył się już
drzemaniem i marzeniami sennymi.

I oto znów zjednoczony z Bogiem człowiek – Bô Yin

Râ – dał, jeżeli ktoś potrafi należycie czytać, zadawala-
jące odpowiedzi na wszelkie nurtujące ludzi pytania,

119

które należało rozwiązać. Zwłaszcza w tomie  „Ułuda
Wolności”  znajdował   zawsze   nić   przewodnią,   która
wskazuje drogę z labiryntów zagadnień socjalnych, na-
rodowych   i   w   ogóle   społecznych,   przy   czym   często
w jednym jedynym zdaniu trafnie ujmuje rzeczy decy-
dujące. Nie przeczy przy tym wcale doniosłości nauki
i jej zasług. Przyznaje on jej być może więcej, niż by to
mogło być miłe niejednemu gorliwemu fanatykowi. Ale
rozwikłuje i przecina ostrzem jasnego i prostego pozna-
nia duchowego wiele przędziwa omotującego prawdzi-
we

lub

rzekome

zagadnienia i sprowadza każde z nich do

decydującego mianownika, do wewnętrznej jaźni, z któ-
rej wychodząc – wszystko, ale to rzeczywiście wszystko
można doprowadzić do porządku i harmonii, z której
jedynie wychodząc odbudować można wszelką dającą
się pomyśleć społeczność – czy to obejmować będzie
małżeństwo, rodzinę lub przyjaciół określonego rodzaju
grupy dusz lub wspólnoty ludowe, związki narodów
i całą ludzkość ziemską, czy nawet cały przeniknięty
boskością a więc i człowieczeństwem wszechświat.

Mistrz wszystko to widział i opisał, a oprócz tego

przeżył jako ojciec, jako patriarcha, co musimy stale
podkreślać. Jego dzieło i istota jest na wskroś patriar-
chalna przy jego dobrotliwej, promieniującej ciepłem
więzi daleko sięgającej miłości, przypływającej doń nie-
przebranie jedynie dzięki jego jedności z Bogiem.

Bardzo znany od dawna już zmarły uczony wyraził

się o nim w kółku znajomych mnie więcej tymi słowy:
„Jest on niby anioł unoszący się w przestrzeni, ale lu-
dzie tego nie widzą”.

Bô Yin Râ czynił zawsze wrażenie pełnego spokoju

patriarchy pod drzewem figowym lub też mędrca z Da-
lekiego Wschodu medytującego na występie skalnym,

120

leżącym naprzeciw wodospadu, albo pod strzechą prze-
wiewnego pawilonu stojącego na polach na jeziorze
górskim i wysyłającego światu krzepiące myśli i impul-
sy. Z tej jego patriarchalnej postawy wypływa to, co nie-
gdyś napisał: „Człowiek zawsze będzie błądził, jeśli sta-
le szuka czegoś „nowego” miast dążyć do oparcia się
o rzeczy najstarsze”.

Taka zasadnicza postawa pozwalała mu przy całej

skromności do miłego otoczenia do dobrych i pięknych
rzeczy pozostawać spokojnym i obojętnym, przy nader
sumiennie uregulowanych stosunkach, do wszystkich
niespokojnych pokus w postaci namiętności, przepychu,
ambicji i tym podobnych, a do tego dochodziło coś jesz-
cze bez mała niby lęk przed osobistym obcowaniem
z ludźmi, gdyż każdy jego kontakt z obcymi stale mu-
siał się dlań przekształcać w wewnętrzne ustosunkowa-
nie się do każdego z osobna. Czynił on charakterystycz-
ną różnicę pomiędzy ziemską społecznością a kierowa
ną

z ducha wspólnotą, o czym w księdze „Ułuda Wolno-

ści” wypowiedział wszystko, co istotne. Choć ze wzglę-
du na harmonię i zwyczaje przywiązywał pewną wagę
do opinii, to jednak jako artyście i pisarzowi były mu
obce myśli o sławie. Każdy człowiek inteligentny zro-
zumie, że chodzi tu nie o potrzebę zdobycia znaczenia i
nie o żądzę sławy, lecz o stwierdzenie ważnego, gdyż
duchowego a dla ludzi bliskich przebudzenia pociesza-
jącego faktu, o czym Mistrz kiedyś napisał: „Nadejdzie
dzień, w którym się okaże, że pomoc duchowa podawa-
na jest ludziom jej godnym zaiste nie bez mocy dalej
działającej,   chociaż   nawet   jej   skutki   ujawniały   się
w czasie znacznie późniejszym.... Nic a nic zginąć nie
może   po   wieczne   czasy   z   danej   przeze   mnie   pomocy
duchowej”.

121

Ten patriarchalny, w naszych czasach tak niezwykły,

a dlatego dwójnasób sympatyczny, przejmuje nastrajają-
cy sposób bycia zmagał się coraz bardziej od czasu, gdy
posiadł on Mistrzostwo duchowe i nie na próżno miły,
łagodny i szlachetny krajobraz Lugano mógł przygoto-
wać do tego nader godnie, ściągając na siebie błogosła-
wieństwo. Rzeczywiście Lugano i jego okolica jest bło-
gosławioną krainą czy przybywa się tam z południa, czy
z północy, jest ono dla podróżnika zdolnego do przyj-
mowania subtelniejszych odczuć prawdziwą niespo-
dzianką. Zabawką Boga uśmiechająca się do oczu zmy-
słów i duszy.

Bô Yin Râ rozmiłowany był poza tym w Tessimie,

lecz szczególnie w okolicach Locarno, położonego na
brzegu znacznie większego otwartego Lago Maggiore,
które wraz z jego dolinami pozostało do pewnego stop-
nia mniej zeszpecone. Jednakże wybrał miejski charak-
ter Lugano z racji dogodniejszych dla rodziny warun-
ków życia, a szczególności ze względu na ważne dla
dzieci   szkoły.   Gdy   mu   wychwalano   wielkość   Lago
Maggiore w porównaniu z jeziorem Lugano, zauważał
z zadowoleniem: „Dla mnie jest ono dostatecznie wiel-
kie”. Dom, do którego zdecydował się wprowadzić da-
wał mu coraz większy spokój i zadowolenie z powodu
pięknego   wysokiego   położenia   z   licznymi   widokami,
jak  również   z   powodu  architektonicznego   pokrewień-
stwa   z   prostotą,   niewyszukaną   tradycją   włoską,   oraz
ogród, z którego dało się coś nie coś zrobić. Jeżeli cho-
dzi o dom to pragnąłby może dla siebie nieco innego
rozwiązania, o czym świadczy zachowany własnoręcz-
ny szkic z tego rodzaju rozplanowaniem. Ale pozostał
wierny temu domowi na resztę dni swego życia ziem-
skiego, przede wszystkim ze względu na otwarte jeszcze

122

wówczas   rozległe   widoki,   nieco   ustronne   położenie
i ogród,   którego   pielęgnacji,   jako   nader   zamiłowany
ogrodnik, bezustannie poświęcał wiele pracy. Botanicz-
ny inwentarz tego naprawdę niewielkiego ogrodu przy
willi Gladiola jest niezmiernie bogaty, a każda szczegól-
na roślina była starannie przez Mistrza strzeżona, pielę-
gnowana i doglądana, kto miłuje rośliny i zna się na
nich, dla tego nie będzie to wręcz niemiłe, jeśli zaryzy-
kuję tu suche, bez wyjaśnień wyszczególnienia najważ-
niejszych roślin: każda z tych nazw przypominała mu
mały   i   miły   indywidualny   światek   pełen   niewinności
i piękna. Były tam i są dotychczas: bambusy, jucha pal-
ma wachlarzowa, daktylowa, cyprysy złociste, rozma-
ryn, klon karłowaty, passiflora, kwitnące pnącza, hor-
tensja,

łoza winna, dąb zimowy, magnolia, dąb korkowy,

rododendron, drzewo kamforowe, drzewa laurowe,
róża, glicynia, klematis, (roślina pnąca o dużych barw-
nych kwiatach), cyklameny, oliwka pachnąca, Cornus
Floryda, viburnum, drzewo figowe, drzewo cytrynowe.

Spis ten nie jest zupełny. Wiele z tych roślin znajduje

się   w   kilku   okazach   i   odmianach.   Rośliny   te   nie   są
oczywiście rozmieszczone charakterystycznie bez pla-
nu,   lecz   łączą   się   w   dyskretnej   harmonii   liczącej   się
z widokiem na góry i jezioro w oddali. Porządek  nie
pochodzi od jakiegoś ogrodnika pejzażysty, ani botani-
ka, lecz, że się tak wyrażę, od ogrodnika z serca, które-
go stan fizyczny koniec końców prawie nie pozwalał
wychodzić do ogrodu, chyba, że na chwilę, a tym bar-
dziej   na   dalsze   wycieczki.  Ale   oko   potrafiło   zastąpić
piesze spacery własnymi wędrówkami, o czym świad-
czy wiersz z lat późniejszych Mistrza:

123

„O wy pogodne i wesołe góry

Pokryte zielenią winnic i drzew,

Raz ostrym łukiem,

To niby znowu zamki skalne

Otaczające moje jezioro.

Od dawna już zasie

Wędrowca, co oglądając

Kroczy tu i tam po was,

A jego oczu jasne spojrzenie

Szerokie obejmują horyzonty,

Gdy znów i jeszcze raz ponownie

Po was wędrują,

By móc szczyty i wasze wąwozy

Tkliwie – z dala na swym łożu

Okiem tylko was dotykając –

Z tęsknotą was obejmował”.

Jest to pełne miłości, ogarniające wszystko spojrze-

nie Noego lub Abrahama, ale jego patriarchalność uka-
zuje się wzbogacona wewnętrznie świadomością o ojco-
stwie – macierzyństwie Bóstwa oraz miłośnie przez nie
objętych istotach wszechświata. Ta cecha arcyojcowska
u podstaw bytu Mistrza tworzyła zeń we wszelkich oko-
licznościach życiowych wychowawcę i opiekuna rzeczy
wypróbowanych, a nam przekazanych i przynoszących
ciągle bogate kwiaty i owoce. „Nowością” w nauce Bô
Yin   Râ   jest   wyłącznie   uchylenie   zasłony   z   rzeczy
dotychczas nieobjawionych, lecz od dawna nam danych.
Choć czasy dzisiejsze były i są pełne zamętu i chaosu,
oczekiwał jednak dla czasów nadchodzących zdecydo-
wanego   nawrotu   do   stosunków   naprawdę   patriarchal-
nych, a więc do harmonijnego ładu z w życiu ziemskim,
które   nie   będzie   budowane   tylko   ze   stanowiska   kon-

124

strukcyjno-rozumowego

i państwowo-politycznego, lecz

całą widzialność niewidzialność wciągnie w pole oka
ziemskiego oraz postrzegania wewnętrznego i będzie
uwzględniać przede

wszystkim ziemię i jej twory z nami

spokrewnione: rośliny i zwierzęta. Miłował jedne i dru-
gie, chociaż na zwierzęta nie zawsze spoglądał chętnym
okiem w bezpośrednim otoczeniu domu, gdyż pragnął
widzieć zachowaną swobodę zwierzęcia i raczej unikać
obustronnych wpływów. On, który czuł wstręt do wszy-
stkiego, co trąciło gwałtem, a więc i do kary śmierci, nie
miał nic przeciwko zabijaniu zwierząt, jeżeli wtargnię-
cie   zwierzęcia   w   otoczeniu   człowieka   okazywało   się
niebezpieczeństwem, którego w inny sposób nie dawało
się uniknąć, lub, jeżeli zwierzę inaczej musiałoby niepo-
trzebnie cierpieć. Pół żartem, pół serio dla naświetlania
tej sprawy wspominam to, co mi opowiadał o pewnym
człowieku,   którego   poznał.   Mieszkał   on   na   jednej
z wysp   greckich   w   jego   sąsiedztwie.   Plagą   jego   było
robactwo, którego jednak nie ważył się zabijać. Raczej
wynosił je na brzeg morski, gdzie wówczas oczywiście
musiało nędznie zginąć.

Bô Yin Râ zwrócił uwagę na okrucieństwo jego czy-

nu.   Należy   właśnie   w   drobnych   i   wielkich   sprawach
mieć odwagę postępowania, narażając się nawet na nie-
bezpieczeństwo, że wydaje  się nieosiągalna  całkowita
„bezgrzeszność”. Ludzie nadmiernie trwożliwi dopatru-
ją się grzechu w wielu rzeczach, które nie są niczym
innym   jak   aktem   rozsądku   i   koniecznością   obrony;
skrupulatne sumienie będzie tu umiało ściśle odróżnić
sofizmaty   od   konieczności.   Przede   wszystkim  „bez-
grzeszności” nie można osiągnąć przez ponurość, brak
humoru i lęk przed śmiesznością. Są to raczej podejrza-
ne oznaki wewnętrznego usposobienia człowieka. Nie

125

znam żadnego innego domu, w którym by bardziej roz-
brzmiewał śmiech i wesoły śpiew, niż dom tego patriar-
chy,   który   sam   był   niewyczerpany   w   opowiadaniu
łagodnych historyjek, wesołych anegdot. Dowcipne żar-
ty sprawiały mu wiele przyjemności, a jeszcze więcej
pogodny  humor,  a  nawet  dziecinna  swawola.  W jego
księgach znajduje się wiele ustępów będących bezcen-
nym źródłem pocieszenia i humoru na modłę duchową.
Nie lubił, gdy ktoś w fałszywej i namaszczonej zarozu-
miałości nie umiał zdobyć się na to, by od czasu do cza-
su   zażartować   z   samego   siebie.   On   w   każdym   razie
umiał i to jak jeszcze. A swoim zabawnym historyjkom
lubił czasami nadawać szczególny rozmach ku przeraże-
niu niejednego ze swych gości, który z daleka spieszył
na kilka chwil w nadziei usłyszenia wyroczni delfickich
tajemnych aforyzmów, które by w sposób czarodziejski
rozwiązywały   wszelkie   światowe   zagadnienia.   Uszło
zapewne   uwagi   takich   ludzi,   że   ten   właśnie   rodzaj
humoru, ta wesoła gra w chowanego, tak lubiana przez
marionetki i arlekinów, zawiera rozwiązanie niejednej
zagadki. Wszyscy ludzie prawdziwie i szczerze religijni
wykazywali zawsze tę pogodę i wesołość ducha.

Dlatego Mistrz nie ustosunkowywał się nieprzychyl-

nie do pogodnego delektowania się dobrymi rzeczami
na   tej   ziemi,   natomiast   nie   pochwalał   żądzy   uciech
i łakomstwa.   Szczególnie   ostrzegał   przed   pasjonowa-
niem   się   lekturą,   co   łatwo   doprowadzić   może   do
wewnętrznej próżni i pustki. A stan ten jest wówczas
wszystkim   innym,   tylko   nie   pierwszym   krokiem   do
mistycznych przeżyć i może raczej czynne życie dopro-
wadzić do wyczerpania.

Dlatego też Mistrz nie tyle wchłaniał rzeczy w siebie,

ile raczej sam się w nie pogrążał. Wskutek tego był

126

dokładny aż do pedanterii. Jest to być może w mniej-
szym stopniu talent wrodzony, a raczej zdecydowanie
się   na   bezwarunkowe   oddanie,   które   mu   zdobyło   tak
wiele   znajomości   spraw   technicznych,   że   znał   się   na
wielu   rzemiosłach   lepiej   niż   tylko   powierzchownie.
Skłonny   był   do   szczodrobliwości   i   chętnie   rozdawał,
chociaż był troskliwym ojcem rodziny. Podczas naszych
spacerów często spotykaliśmy starego niewidomego że-
braka,   któremu   zawsze   dawał   szczodrą   jałmużnę   i   to
w wielu różnych drobnych monetach. W pewnej odle-
głości zatrzymywał się potem, oglądał się i cieszył rado-
ścią   człowieka,   który   dotykał   poszczególnych   monet
i liczył je. Mistrz mawiał: „Tak oto ma przecież więcej
przyjemności niż gdybym dał mu tylko jedną większą
monetę. Teraz wkrótce zbierze się i powędruje do naj-
bliższej knajpki, by wypić swój kieliszek. Dlaczego nie-
miałoby mu się sprawić tej przyjemności?”

Dobrym smakiem wiedziony kupował z zasady –

rozumie się w miarę możliwości środków – zawsze rze-
czy możliwie najlepsze. Są to przy tym rzeczy piękniej-
sze i trwalsze, tak że nabywca ma nie tylko estetyczne
zadowolenie, lecz również dobrze na tym wychodzi.
W każdym razie jego stosunek do żebraka wykazuje nie
tylko zwykłe, pełne braterskiej miłości uczucie, ale tak-
że pełen dobroci humor. Potrafił do pewnego stopnia tak
człowieka rozruszać, że musiał mu już przez to sprawić
radość. Zresztą mógł on w tej chęci rozruszania za dale-
ko się posunąć i nagle wywołało sytuację, która zainte-
resowanej osobie nie mogła sprawić prawdziwej przy-
jemności. Wiem jednak, że w takich przypadkach przy
kładał zawsze kojący plaster na tę drobną rankę. Kiedyś
przyszedł doń pewien malarz i rzekł: „Wobec moich ob-
razów staję często przed zagadnieniem, ale dobrze nie

127

wiem nawet, na czym ono polega”. Na to Mistrz odpo-
wiedział „To mogę panu zupełnie dokładnie powie-
dzieć: jest to zagadnienie, jak je sprzedać”.

Po śmierci jednego ze swych przyjaciół we Francji

położył   na   gramofonie   płytę   z   Marsylianką,   a   gdy
zabrzmiała ta porywająca melodia, którą zresztą bardzo
chętnie nucił, powiedział: „A więc teraz słyszy ją przeze
mnie”.  Opowiadający tę w swoim rodzaju tajemniczą,
pełną humoru historie, powiedział również, że ilekroć
rozterce   wewnętrznej   wywołanej   współodczuwaniem
nieszczęść spowodowanych wojną odwiedzał Bô Yin Râ
był naładowany przezeń niby akumulator. Początkowo
czuł się jak kamień, a następnie nagle jakby mu skrzy-
dła   wyrosły.   Tej   wewnętrznej   przemiany   wywołanej
prze obecność Patriarchy z Massagno doznawali niezli-
czeni ludzie bywający u niego w gościnie. Mogli oni
przynajmniej w tym krótkim czasie swego pobytu czuć
się synami i córkami tego Praojca w Światłości, cho-
ciażby liczyli więcej lat na ziemi niż on sam.

W willi Gladiola panowała zawsze atmosfera, nader

rzadko gdzie indziej spotykana, wręcz absolutnej czy-
stości przypominającej pierwiastki życia na świętych
szczytach gór. Ta życiodajna atmosfera domu wypływa-
ła z więzi, która jak piękna wstęga łączyła ojca, małżon-
kę mającą pełne zrozumienie dla jego dzieła, niezwykle
dobrze wychowane, sympatyczne córki, jak również
służbę domową. Ta wstęga była utkana ze złotych nitek
miłości i srebrnych nitek szacunku. Nie było do pomy-
ślenia jakieś niewłaściwe słowo, czy też przygnębiający
sposób bycia świętoszkowatej bigoterii. Zawsze pano-
wała

najpiękniejszym

sensie

nastrojowa

otwarta i rado-

sna religijność, która bez specjalnego nacisku pedago-
gicznego oddziaływała wychowawczo. Mistrz był

128

zdania, że potrzeba czułości półdorosłych i dorastają-
cych   dzieci   mogła   być   przez   rodziców   przyjmowana
tak, aby w czasie dojrzewania fizycznego nie dochodzi-
ła   do   przesady.   Krótko   mówiąc,   wstępowało   się   tam
w atmosferę   uduchowioną.   Zjednoczone   z   Bogiem
Mistrzostwo w ten sposób znajdowało wyraz i w życiu
domowym. O ile ktoś był zdolny do tego, to w uszczę-
śliwiający   sposób   potrafił   odczuć,   że   tu   panują   siły
anielskie. Ten patriarchalny i hierarchicznie ożywiony
duch zakreślał również stosunek Mistrza do jego przyja-
ciół,   którzy  odczuwali   błogosławieństwo   przebywania
z nim.

Nie potrafię dać lepszego i odpowiedniejszego

zakończenia  temu  rozdziałowi,  jak  przytoczenie   kilku
fragmentów listów, które sędziwy artysta skierował do
swego dawnego ucznia, a późniejszego najwyższą czcią
poważanego   opiekuna   wielu   ludzi:  „Jestem   obecnie
w trakcie żegnania się z tym światem i pragnąłbym spo-
kojnie rozwiązać wiele więzów łączących mnie z życiem
ziemskim. Nie jest to łatwe zadanie – i ostatecznie nie
pozostaje człowiekowi, nic innego, jak ufność w wieku-
istą   potęgę,   którą   nazywamy   Bogiem   żywym,   ufność,
z którą dusza mówi: wszystko jest dobrze tak, jak było,
jak jest i będzie.... Pańska „Księga Boga Żywego” bar-
dzo mnie interesuje i podtrzymała mnie w bardzo cięż-
kich chwilach, tak, że w głębi serca jestem za nią wdzię-
czny, gdyż ona mnie nie krępuje, lecz w gruncie rzeczy
wyzwala; w szczególności wyzwala od poglądu, że prze-
znaczeniem człowieka jest ulepszać świat, co wbija go w
pychę. Gdy przyjmuje się całe życie na ziemi jako łaskę
Boga żywego, wtedy rodzi się w sercu pokora i prawdzi-
wy   pokój.   Nie   usiłuje   się   już   zmieniać   otaczającego

129

świata, lecz bierze się go takim, jakim być może, tak jak
się na nim urządzić możemy...

Jeżeli się człowiekowi uda uchwycić iskierkę światła,

które nam zwiastował Bô Yin Râ, lub też jest się samemu
przez nią uchwycony, to walka na tym ziemskim padole
staje się stosunkowo obojętna.

Stoję przed końcem moich dni ziemskich, wgląd do

królestwa Światła i Ducha życia wiekuistego daje mi
bodaj nową nadzieję na rozwiązanie zagadki, potwier-
dzenie moich przeczuć, które stale biegły obok moich
wątpliwości. Cieszy mnie to, że muszę dalej czytać Pań-
skie książki. Stan mego zdrowia jest bardzo zły, tak, że
nawet pisanie sprawia mi trudności; chociaż wiele mam
na   sercu,   nie   jestem   w   stanie   tego   wypowiedzieć”...
(z listów  z  20  grudnia   1910  r.  i   16  listopada   1920  r.
datowanych w Karlsrue) .

Toma miał wówczas osiemdziesiąt lat i żył jeszcze

do 1924 roku.

130

18. Przejście

W swej nauce duchowej, którą – dla zrozumiałego

odróżnienia od traktujących o religii ksiąg, uznawanych
za pisma święte narodów – nazywał „religią samą w so-
bie”, mówi Bô Yin Râ pewnego razu w sposób bardzo
prosty i zrozumiały o śmierci, że jest ona wyzwoleniem
z nadmiaru i uzupełnieniem braku. Komu po usłyszeniu
tych słów łuski spadną z oczu, ten się znajduje, jeśli
wszystko   w   ogóle   nie   jest   złudą,   na   dobrej   drodze,
przede wszystkim w tym sensie, że żadne okropności
ziemskie   nie   wytrącą   go   może   z   równowagi.   Dobrze
zrozumiane słowo pociechy posiada dźwięk zaczarowa-
nego fletu. Mozart wiedział o tym. W przeciwnym razie
jakże mógłby napisać swoje tak niepojęte celne utwory
muzyczne? Słowo, więc wypływa z duszy, co, do której
nie było wiadomo, żeby tylko w ciągu jednego mgnie-
nia   oka   zadrżała   wobec   śmierci.   Wiedziała   przecież
zupełnie jasno, tak jak wie Wiedzący, który sam stał się
wiedzą, czym jest śmierć, a czym nie jest. Na skutek
tego nie potrzebowała się obawiać się ani absolutnego
unicestwienia   ani   sądu   ostatecznego,   kar   piekielnych
czy   ognia   czyśćcowego,   a   więc   nie   ulegała   pewnym
zbyt   skostniałym   wyobrażeniom,   którymi   zamąca   się

131

większość innych ludzi. Przy tym większość ludzi jest
niespokojna, obawiając się rozłąki ze wszystkim, co
było dla nich miłe i drogie, oderwania się od wszelkich
stworzeń, których urok zmysłowy i urok duszy przykuł
ich do siebie. Ten lęk nie może zdobyć przewagi nad
wiedzącym, którego świadomość sięga na druga stronę
życia i mówi mu, że i w świecie Ducha wszystko posia-
da formę i postać i że świat abstrakcyjny istnieje tylko
w urojeniach mózgu.

Co się zaś tyczy strachu przed cierpieniami nadcho-

dzącej śmierci, zgrozy wobec mąk w chwilach przej-
ścia, mąk, które zapewne w wyobraźni są przeważnie
straszniejsze niż w rzeczywistości, to Bô Yin Râ uporał
sie z tym podczas dziesiątków lat stale wzrastających
cierpień fizycznych, zdobył sobie stopniowo, jak to sam
kiedyś powiedział, swego rodzaju mistrzostwo w zno-
szeniu bólu. To mistrzostwo było przy tym opancerzone
niedającym sie przezwyciężyć humorem, który mu
pomagał znosić tragizm jego ciężkiego stanu fizycznego
i pozbawiać wartości cierpienie, o co mu w każdym
razie chodziło, jak to stale podkreślał.

W ten sposób ćwicząc się sam w ciągu całego życia,

uczył   nas  wszystkich   ćwiczyć   się   w  tym,   co   nazywa
nauką umierania i co nie jest tak łatwe, ani tak trudne,
jak to wmawia w siebie wielu ludzi, lecz trzeba ćwiczyć
się   z   całą   bezwzględnością   i   spokojem.   Jako   szafarz
pomocy duchowej nigdy przecież nie doradzał czegoś,
aby następnie wycofywać się i samemu inaczej postępo-
wać,  lecz  zawsze  wszystko  stwierdzał  przykładem  na
samym sobie.

W „Księdze Zaświata”, której pierwsze wydanie

ukazało się już w 1920 roku, przedstawił z góry w całej
pełni to wszystko, co następnie przeżywał praktycznie.

132

Pociecha i pokój, jakie spływają z tego dzieła na pogrą-
żającego  się  w nim czytelnika  o rozbudzonych   uczu-
ciach, przypadły w udziale wielu ludziom, a w przyszło-
ści   może   ich   liczba   progresywnie   zwiększyć   się.   Już
wówczas pisał do niego Hans Toma:  „A że bliski już
jestem   kresu   mego   życia   i   ciężar   osiemdziesięciu   lat
człowieka,   dążenie   do   nauczenia   się   spoglądania   na
tajemnicę śmierci ze spokojem, aby w ten sposób grun-
townie i jak można najlepiej przygotować się do poże-
gnania z tym światem, nie wyrządzając przez to szkody
swej chęci do życia i radowania się życiem. W szczegól-
ności chodzi też o to, aby fakt śmierci ujęty po ludzku
przyjąć i wewnętrznie przeniknąć i poznać, że zewnętrz-
na rozłąka na krótki lub długi okres musi zawsze prze-
biegać   w   tym   głębszym   wewnętrznym   zjednoczeniu
z osobami drogimi sercu naszemu. I tego trzeba się na-
uczyć.”

Wśród ludzi Szukających u niego pomocy w swych

smutkach bywali, jak łatwo zrozumieć szczególnie tacy,
którzy kogoś bliskiego utracili i którzy oto bezradni sta-
wali przy trumnie. W związku z tym wypowiedział się
niejednokrotnie. Kilka ustępów z listów poruszających
ten temat pragnęlibyśmy tu przytoczyć, gdyż mogą one
dać pewne uzupełnienia i warianty do wszystkiego, co
powiedziano w tej materii w nauce, a prócz tego jak
i wszystkie inne przytoczone w niniejszej książce frag-
menty listów posiadają treść stojącą ponad czasem i ma-
jącą znaczenie ogólne: „...Prawdziwe, głębokie uczucie
doskonale uświadamia sobie, że ta żałoba po śmierci
ukochanej osoby, dotyczy nas samych, a nie jej. Mamy
wszystkie   podstawy   do  żałoby,   ponieważ  sferze   życia,
która jest obecnie widownią naszego czucia, brak nagle
ciepłego   światła,   w   którego   promieniach   moglibyśmy

133

znowu czuć się szczęśliwi – przebrzmiał dźwięk głosu,
który, jak się nam zdaje, wciąż jeszcze słyszymy, istota,
której dotknięcia sprawiały mu przyjemność, stała się
nieuchwytnym

–

krótko

mówiąc

rzeczywiście

znikło z na-

szego świadomego życia duchowego, co stopniowo tak
dalece okazało się zjednoczone z naszym czuciem, że
mogłoby zniknąć dla nas tylko jednocześnie z tym czu-
ciem. A oto pozostało tylko samo czucie. Ale jest też tak,
że każde nowe przeżycie tego stanu różni się od wszyst-
kich poprzednich przeżyć i wskutek tego stale nowe siły
wydobywają się na światło dzienne. Im mniej w takim
czasie usiłujemy bronić się od żałoby i smutku, im głę-
biej i intensywniej to wszystko w sobie odczuwamy. Co
w takim właśnie czasie pozostaje w nas, o tyle bardziej
darzą nas wzmożeniem sił duchowych tym głębsza, peł-
niejsza i prawdziwsza jest też w następstwie pociecha,
która nas pokrzepia.....

Rzadko tylko widzimy siebie od wewnątrz tak wyraź-

nie i tak wyzwolonych, jak gdybyśmy widzieli wynurza-
jące wszystko to, co nas ongiś łączyło z umiłowaną oso-
bą, która dziś nas opuściła. Jakże wielkie i promienne
ukazują   się   wówczas   przed   nami   każde   dobre   słowo,
dzięki któremu wywołaliśmy ongiś choćby tylko pogod-
ny uśmiech na ustach tego, który dziś odszedł. W takiej
żałobie uczymy się rzeczy te głęboko doceniać. Rośnie-
my dzięki zdolności oglądania samych rzeczy tak, jakby-
śmy je oglądali, gdybyśmy sami już przebyli drogę, jaką
przemierzyli przed nami ci, których ze względu na siebie
samych opłakujemy. Właśnie z intensywności uczuć tym
bardziej będziemy sobie uświadamiać, że istnieje więź
duchowa, dzięki której ci, co żyją w czystym Duchu, są
nam mieszkańcom ziemi bliscy tak samo, jak nasza wła-
sna duchowość, a nawet, że oni w nas i łącznie z nami

134

przeżywają to, co by dla nich, zgodnie z ich ukształto-
waniem duchowym musiało pozostać niedostępne, gdy-
by nas nie mieli...

Na ogół biorąc ludzie wyobrażają sobie dalsze życie

osób   przez   siebie   umiłowanych   w   postaci   budzącej...
błędną   krytykę.   Rzeczywistość   duchowa   jest   jednak
znacznie prostsza, gdyż polega  na niepomiernie  głęb-
szym   wspólnym   życiu   odbiorczych   organów   duszy.
W rzeczywistości, więc zmarły.. jest dla was teraz znacz-
nie bliższy, niż mógłby być kiedykolwiek w ziemskim,
cieleśnie ukształtowanym życiu....

Duchowe wznoszenie się duszy, które u większości

ludzi może następować jedynie po zrzuceniu cielesnej
powłoki, nie odbywa się bynajmniej w jakimś urojonym
świecie,

lecz

wymaga bliskiego powiązania uczuć z tym,

co dusza przedtem po ziemsku odczuwała, i to bardziej
niżby pewne okresy życia ludzi jeszcze w postaci ziem-
skiej   żyjących   mogły   kiedykolwiek   wystarczyć,   by   do-
prowadzić   do   pożądanej   doskonałości   w   rozumieniu
przeżyć osiągniętych niegdyś również na ziemi. Może-
cie, więc wyobrazić sobie zmarłego jako uczuciowego
żyjącego obok was jak inni wszyscy bliscy nam kiedyś w
tym życiu ziemskim. Wszyscy oni są jeszcze duchowo na
tym   samym   miejscu   i   w   dalszym   ciągu   potrzebują
współżycia z osobami, które kochały”.

Nie tylko stan – że tak powiem – przyzwyczajeń

naszych drogich zmarłych, lecz również, i to w szcze-
gólności, stały wzrost wyczuwanej wewnętrznej wspól-
noty z tego samego rodzaju oraz w sposób szczególny
spokrewnionymi duchami ludzkimi – niezależnie od
tego czy jeszcze zdają ziemski „egzamin” na tym czy
innym miejscu kuli ziemskiej, czy też już zmarli, wspól-
noty zwłaszcza z ziemskimi zmarłymi naszej grupy

135

dusznej (jak to nazywa Bô Yin Râ) przyczyniają sie
w nie dający się ocenić sposób do naszego prawdziwego
szczęścia. To jest właśnie szczęście „odosobnienia”.

Kaznodzieja, dominikanin Eckhart, dał temu wyraz.

Rozumie   on   to   odosobnienie   (jeszcze   w   życiu   ziem-
skim) od wszystkiego, co nas nie dotyczy, co jest zbęd-
nym bagażem i zboczeniem od celu. Prowadzi ono jedy-
nie   do   zjednoczenia   z   Bogiem   oraz   tymi,   którzy   do
zażyłości   z   Bogiem  dążą.   Szczęście   odosobnienia   we
wspólnocie z Bogiem oraz ze zjednoczonymi z Bogiem,
nawet, jeżeli temu wszystkiemu daleko będzie jeszcze
do doskonałości, jest tymczasem zakosztowaniem z gó-
ry   stanu   ostatecznego   i   rzeczywistego   odosobnienia
w krainach   Ducha,   stanu   błogosławionego   pogrążenia
się we własne, przeniknięte przez Boga udoskonalenie,
w klejnot w Lotosie, zastrzeżone dla tych, którzy się nie
zaprzedali „przybrzeżnym królestwom” w zaświatach.

Bô Yin Râ wprawdzie tęsknił czasem do przejścia na

drugą stronę, gdyż męki cielesne, pomijając całkowicie
inne aspekty życia ziemskiego, stawały się niekiedy bar-
dzo ciężkie. Z drugiej znów strony życzył sobie żyć dłu-
go ze względu na rodzinę i ze względu na ludzi w ogóle.
Chciał żyć. Ponieważ jednak wiedział, że śmierć nie jest
niczym innym jak zasłonięciem pewnej warstwy świata,
który i tak nie może być zbyt pocieszający, więc wolał
oczywiście  żyć   w  czystych  i  w wnętrzniejszych  war-
stwach wszechświata. Naturalnie przytakiwał wszelkie-
mu życiu, a więc i strukturze fizycznej sfery życia, które
pomimo   wszelkich   okropności   obfituje   w   symbole
duchowego piękna i dobra. Ale nie miał pod tym wzglę-
dem żadnych iluzji. Znamienne jest to, co powiedział
pewnej damie, która go kiedyś zapytała:  „Czy pan nie
uważa,

że jest szkodliwe, gdy mój mąż stale się irytuje?”

136

Na to Mistrz: „Oczywiście jest szkodliwe. Ale cóż, całe
życie   jest   szkodliwe”.  A  nie   mniej   charakterystyczne
jest, co w pewnym liście napisał o znoszeniu cierpienia:
„Jeżeli   panu   powiem,   że   przez   cierpliwe   znoszenie
swych dolegliwości i cierpień dokonuje pan wielkiego
dzieła dla innych pomagając im w tak doniosły sposób
pozbawiać wartości cierpienia, to oczywiście usłyszę, że
pan się przynajmniej o to zadanie nie ubiegał i odczuwa
pan to jako sztuczkę diabelską, że właśnie pana zmusza-
ją do tego, by brać na siebie nader obficie odmierzone
cierpienie innych, którzy cierpieć nie mogą. Ale nie jest
to jakaś postronna wola, która by do czegoś podobnego
pana zmuszała. Jest to pański własny byt duchowy, któ-
ry   nakłada   na   pana   to   cierpienie.   –   Dzieje   się   tu   z
panem pewien podobny sposób jak ze mną, tylko, że pan
o   tych   sprawach   nie   może   wiedzieć,   podczas   gdy   ja
jasno i świadomie podporządkowuję się temu i czynię
tylko rzeczy najbardziej potrzebne, chcąc, aby ten sen
trwał dalej....”

Są to godne uwagi zdania, które niejednemu powinny

dać wiele do myślenia. Z tego widać, jak liczne są funk-
cje   cierpienia,   a   ta,   która   została   oddana   słowami
mistrza Eckharta, że cierpienie jest najszybszym ruma-
kiem donoszącym do poznania, nie jest jedyna. Istnieje,
więc swego rodzaju zastępcze cierpienie wypływające
z potęgi   miłości.   Właściwe   pojmowanie   tych   spraw
wstrząsa   człowiekiem,   broniąc   go   jednocześnie   przed
okropną krańcowością zabobonnych wyobrażeń, jakoby
Bóg oddał w ofierze katom swego syna, aby przez to
sprawić ulgę wszystkim innym ludziom.

Najosobliwszą i wręcz przejmującą zgrozą cechą

życia fizycznego jest to, że przedstawia ono ciągłe
umieranie. Umiera się, można powiedzieć, nieprzerwa-

137

nie od urodzenia. Życie wprawdzie zwycięża również
nieprzerwanie śmierć, aż wreszcie śmierć zwycięża
życie, aby jednocześnie zejść ze sceny i całkowicie
ustąpić pola prawdziwemu życiu. W konsekwencji taki
osobliwy stan wahania, taki zmienny prąd, tworzy usta-
wicznie okazję do potwierdzania się triumfu czy klęski.
To stałe wprawianie się w sztuce umierania jest zarazem
ćwiczeniem

poszerzającym

świadomość,

uczy

ono w tym

samym stopniu sztuki życia, wyrabia wreszcie zdolność
do wstąpienia w pełni świadomości w owo wiekuiste
życie i oszczędza złośliwych bezdroży i manowców
wiodących do królestw nadbrzeżnych, a tym bardziej od
zatracenia w piekłach zaniku świadomości.

Historia cierpień cielesnych Bô Yin Râ – głębiej

sprawy ujmując – jest historią ustawicznego ich prze-
zwyciężania.   Było   tyle   ważnych   rzeczy   do   zrobienia
w śpieszeniu z pomocą duchową i poradą, z uchylaniem
i   rozbrajaniem   grożących   niebezpieczeństwem   możli-
wości, a przede wszystkim niesieniem ulgi w cierpieniu
innym, którzy byli zbyt słabi by znosić cierpienie; nale-
żało mieć w pogotowiu całą siłę powzięcia decyzji i tam
kierować   prądy  miłości,   gdzie   dusze   były  spragnione
i omdlewające. W tym czasie ciało należało pozostawić
samemu sobie. Wszelkie leczenie mało pomagało tym
bardziej, że ścisła diagnoza zapewne nigdy się nie uda-
ła. Niewielki ustęp listu charakteryzuje jego stan zapew-
ne lepiej niż fachowe opisy, gdyż obserwował go z zew-
nątrz jak chłodny obserwator.

„Ostatnie tygodnie dały mi znowu okazję aż do dna

zakosztować udręki ciała ziemskiego wypróbować, jak
dalece może ono stawić opór, powiedzmy raczej – igno-
rować. Nawet najstraszliwsze bóle można znieść, jeśli
się pozostaje z ciałem sam na sam...”

138

Stała ścisła kontrola ciała, którą sobie nakazał, wi-

docznie sprawiała mu ulgę w uporaniu się z mękami
i mimo wszelkich zakazów lekarzy prawie nigdy nie
pozwalał przeszkadzać sobie w wykonywaniu swych
zadań duchowych oraz pracy umysłowej, jak również
w godnym przyjmowaniu gości zjawiających się rzadko
bez jakiś próśb, przy czym był wrażliwy na każde poru-
szenie duszy wszystkich tych ludzi, nie dając przy tym
w najmniejszym stopniu poznać po sobie, że męczarnie
prawie go zmogły. Naturalnie w ostatnich latach bywał
przeważnie do tego stopnia wyczerpany po tych wizy-
tach, dla których zbierał, żeby nie powiedzieć: wszyst-
kie swoje siły, a przede wszystkim siłę swej jowialności,
ze musiał się kłaść, tak że dla rodziny miał już tylko
ograniczony czas.

A jednak wówczas jeszcze dość często zajmował się

muzyką i chętnie czytał domownikom na głos rzeczy
zwłaszcza   wesołe,   uczył   ich   dawnych,   w   tym   nawet
pobożnych   pieśni.   Szczególnie   lubił   i   cenił,   jak   już
wspomniałem, pieśni o Marii – może, dlatego właśnie,
że   w   nich   i   w   kulcie   rzymskiego   kościoła   upatrywał
niby, delikatny dalszy rozkwit pradawnej wiedzy o żeń-
skich pierwiastkach składowych Boga.

Jeżeli nawet mógł uważać ciebie za potężną naturę,

to jednak ponad wszelkie oczekiwanie długie znoszenie
wprost rozpaczliwego stanu fizycznego nie daje się pra-
wie wytłumaczyć; można to jedynie wytłumaczyć natę-
żonym ćwiczeniem znajdujących się w polu wewnętrz-
nego bogactwa sił woli. W końcu pisał wyłącznie
prawie w łóżku lub leżąc dyktował.

Zakończenie życia cielesnego nastąpiło z powodu

zawału serca, po którym chory, jak wiadomo, musi się
ściśle wystrzegać najmniejszych poruszeń i wzruszeń.

139

Ale jak można było tego w rzeczywistości uniknąć,
nawet przy zagwarantowanym spokoju zewnętrznym,
jeśli się weźmie pod uwagę, co dla człowieka o zobo-
wiązaniach duchowych tak osobliwego przekroju było
niewzruszoną koniecznością.

Na kilka godzin przed śmiercią ujrzał we śnie, jak się

wyraził „swoje prochy”. W tym samym czasie, jak rów-
nież poprzedniej nocy szalała niezwykła burza nad oko-
licą. Ale bezpośrednio po jego zgonie, który nastąpił
wskutek zatoru naczyń krwionośnych serca (embolia
serca), zapanowała uroczysta cisza nad jeziorem i góra-
mi Lugano. Był to wieczór 14 lutego 1943 roku.

Myśl o ostatecznym przejściu zastawała go zawsze

w pełnym spokoju, jaki zachował Sokrates, niosąc do
ust kielich z cykutą. Jak we wszystkich zagadnieniach
dotyczących   fizyczności   i   tragikomizmu   człowieka
w niej uwikłanego, jego sposób zapatrywania również
w odniesieniu   do   śmierci   szedł   w   parze   z   wesołymi
drwinami   i   wyzwalającym   śmiechem.   Przecież   sam
o tym mówi w wierszu pt.  „Boski śmiech”  w księdze
„Wiekuista Rzeczywistość”:

„Mam wrodzoną pobożną żarliwość

Jak i swobodny, wesoły śmiech....

Nie byłbym tym, kim od wieków jestem,

Gdybym mógł ścieśnić sobie wzrok i myśl

Na to, co Bóg przeznaczył człowiekowi.

Aby sie nauczył po ziemsku śmiać,

Tak, jak jego Stwórca wstrząśnięty Tworzeniem,

Nawet w najgłębszej powadze wieczności
Ze wszystkiego, co wiecznie jest śmieszne

Z pragłębokiej mądrości – śmieję się”.

140

Dla ludzi, którzy ze drżeniem ważą się zbliżać do

wyobrażeń ich rodzaju religijności, brzmi to bardzo
zuchwale, jeśli nie wręcz bluźnierczo. Ale dla ich uszu
słowa pochodzące od ludzi, którzy podają wieści o mi-
łości, łasce, o rzeczywistości i prawdzie, wieści oparte
na własnym niezawodnym poznaniu, brzmią zawsze
zuchwale i bluźnierczo. Będą oni również kręcić głową,
gdy im powiem, że Bô Yin Râ dość często stroił sobie
żarty

swej śmierci, że widząc dym unoszący się z kre-

matorium w Lugano zwykł był mówić: „Oto znów ktoś
szczęśliwy”, że z okazji złożenia do grobu jednego
z przyjaciół powiedział: „Czuje, jak sobie dopiero żarty
stroi

swego pogrzebu”. Czyż te słowa nie mogą wręcz

przerazić? Zbawiennie przerazić – rzec by można. Są to
promienne   błyskawice   w   mroku   naszych   makabrycz-
nych   skurczów,   tak   często   zagradzających   drogę   do
przypomnienia sobie nas samych, naszego pochodzenia
ze świata radości i piękna. Nie wolno jednak poddawać
się   nieporozumieniu,   że   ten   prawdziwy  człowiek,   dla
którego nic, co ludzkie nie było mu obce, zawsze tylko
śmiał się i drwił, radował i śpiewał. I on miewał chwile
Getsemani.   Jakżeż   nie.   Przecież   nawet   ostatni   dzień
swego

życia

musiał

znieść jako dzień bardzo ciężki i mę-

czący.   Jak   opowiadano   wyglądał   zasmucony.   Bardzo
cierpiał. Świadomość była zupełnie jasna i wypromie-
niowywała – jak to zwykle bywało – nader wzruszającą
miłość.   Nasuwa   się   przypuszczenie,   że   nie   odczuwał
smutku ani grozy, przeczuwając bliską śmierć, lecz tro-
skę o tych, których opuszczał. I co najwyżej bolało go
oderwanie od tak cennych możliwości pracy twórczej tu
na ziemi. Gdy nastąpiły trzy dni temu chwile polepsze-
nia,   z   radością   i   zadowoleniem   wyrażał   nadzieję,   że
będzie mógł znów wziąć się do pędzla i palety.

141

Mistrz już w 1907 roku myślał o kamieniu w przy-

szłości na grobie, na którym projektował napis, znajdu-
jący się w piątej Valii Kathaka – Upaniszad, brzmiący
w przekładzie:

„Gdy po rozpadnięciu się ciała

Ucieleśniony w tym ciele

Wyzwoli się z ciała,

Po cóż pytacie o resztę?”

Później uważał i to za zbędne i chciał tylko mieć

wykute   swoje   imię   duchowe,   które   w   gruncie   rzeczy
wyraża wszystko, czym on jest, co działa i co kształtuje.
Niech więc się stanie tak, jak sobie życzył, a myśmy
w księdze   niniejszej   czasami   mówili   też   trochę   o   tej
„reszcie”, przynajmniej tyle, ile nasza ludzkość ziemska
w swej słabości i uwarunkowaniu pragnie może łatwiej-
szej do ogarnięcia wyobraźnią domieszki strony ducho-
wej. Dla nas Bô Yin Râ w rzeczywistości nie odszedł
i jest tym bliżej, im bardziej się nam przetrzebić zarośla
tej „reszty”. Niektórym czytelnikom „Księgi Zaświata”
wydają   się   podane   tam   szczegóły   i   wskazówki   zbyt
„ziemskie”, niedostatecznie duchowe. Nasi współcześni
mogą   sobie   wyobrazić   duchowość   przeważnie   tylko
jako   abstrakcję,   a   zatem   w   ogóle   nie   wyobrażają   jej
sobie. Skłonni są zawsze nie zwracać uwagi na swoje
najgłębsze wyczucia ostatecznej zgodności istnienia po
tej i po tamtej stronie. Można by im przytoczyć senten-
cję z czwartej Valii tych samych Upanishad:

„Co jest tu, to jest tam,
Co jest tam, to jest i tu.

Ze śmierci w nową śmierć pogrąża się ten,

Kto sądzi, iż widzi tu różne rzeczy”.

142

To coś poznać, znaleźć, stać się tym i dzięki temu

tworzyć – oto nasza droga, nasz cel, nasze szczęście,
którego z głębi serca pragniemy. Staniemy się wolni
dopiero wtedy, gdy będziemy w zgodzie z tą wolą.
Wówczas dopiero będziemy mieli możność wtopić naj-
istotniejszą treść naszej świadomości ziemskiej w błogą
wiekuistą świadomość jak w jakiś wir Światła, którego
ośrodkiem jest mający w swej pieczy naszą najwewnę-
trzniejszą jaźń – Bóg żywy. Tego właśnie chce nasza
wiekuista wola; – gdyż jak mówi „Księga Zaświata” –

„nie jesteśmy niczym innym, jak tylko tym,

czego chce nasza skupiona wiekuista wola”.

– KONIEC –

143