METODY KSZTAŁCENIA DOROSŁYCH

Dr Elżbieta Kowalik

1. CZŁOWIEK DOROSŁY JAKO UCZEŃ

 „Dorośli mogą uczyć się szybciej i bardziej efektywnie niż młodzież”

E. Harwas

Człowiek dorosły jako uczeń - to istota uspołeczniona, umiejąca działać harmonijnie z 

innymi ludźmi - członkami zespołu, zdolna do tego, by solidarnie z innymi rozwiązywać 

problemy intelektualne związane z procesem uczenia się. Ludzie dorośli potrafią opanować 

lenistwo, naukę traktują poważnie. Edukacja jest dla nich szansą życiową na zmianę pozycji 

w hierarchii społecznej. Kształcenie ludzi dorosłych wymaga wiedzy  o dynamice ich rozwoju 

psychicznego, o czynnikach  i siłach regulujących funkcje psychiki oraz jej doskonalenie, o 

procesach poznawczych takich jak: myślenie  czy pamięć oraz o stylach uczenia się. “Każdy 

człowiek tworzy własne wzory myślowe i posiada zdolności kierowania nimi” –  R. Bandler i 

J. Grinder.  

Diagram procesu uczenia się człowieka dorosłego:

Uczenie się jest czynnością prowadzącą do zmian w wiedzy 

ucznia oraz wyznawanych przez niego wartościach. 

Jest zarówno procesem, jak i trwałym stanem umysłu.

DOŚWIADCZENIE

PLAN

REFLEKSJA

WNIOSKI

Najpopularniejsze są następujące style uczenia się:

 Wzór wizualny – myślisz obrazami – wizualizujesz informacje;

 Wzór słuchowy – myślisz dźwiękami – informacje przetwarzasz na dźwięki;

 Wzór   czuciowy   –   myślisz   doznaniami   –   informacje   odbierasz   i   przekazujesz   za 

pomocą dotyku, zapachu, smaku.

1

Dla człowieka dorosłego typowy jest styl, w którym preferowane jest zdobywanie wiedzy 

przez   doświadczenie  -   ucząc   się   chętnie   odwołujemy   się   do   realnych   zdarzeń,   często   w 

sposób intuicyjny, lubimy problemy otwarte, nie do końca wyjaśnione oraz styl, w którym 

dominują  abstrakcyjne przemyślenia  - ucząc się wnikamy w istotę problemów i sytuacji, 

analizujemy,   rozważamy,   tworzymy   teorie,   aby   zrozumieć   swoje   doświadczenia,   lubimy 

sytuacje jednoznaczne i definiowalne.

Biorąc pod uwagę sposób przetwarzania i wykorzystywania informacji można rozpoznać:

 

 Styl „REFLEKSYJNY OBSERWATOR”  -  idealny dla ludzi lubiących stać nieco z 

boku,   nastawionych   na   weryfikowanie   wiedzy   teoretycznej   w   praktyce,   często   na 

drodze   eksperymentowania.   Przed   wygłoszeniem   własnego   sądu   wsłuchują   się   w 

zdania innych.

 Styl   „REFLEKSYJNY   TEORETYK”   -   preferowany   przez   osoby   przetwarzające 

informacje   drogą   przemyśleń.   Usilnie   dążą   do   precyzyjnego   porządkowania 

informacji,   zamknięcia   ich   w   sensownym   schemacie.   Mają   słabość   do   definicji, 

podstawowych założeń, zasad, modeli i myślenia systemowego.

 Styl „AKTYWNY UCZESTNIK” - Dotyczy ludzi, chętnie wykonujących działania 

praktyczne oraz własne doświadczenia życiowe jako klucz do zdobywania wiedzy. 

Preferują ten styl ludzie o otwartych umysłach, życzliwie nastawieni do wszystkiego, 

co nowe. Dobrze się czują w pracach zespołowych.

 Styl „PRAGMATYCZNY REALIZATOR” - Jest preferowany przez ludzi, lubiących 

wdrażać nowe koncepcje, pomysły czy techniki, by przekonać się, jak działają w 

praktyce. Cenią sobie wiedzę „z pierwszej ręki”. Natychmiast poszukują praktycznych 

dróg, by wykorzystać to, czego nauczyli się. 

Style uczenia się a preferowane procesy myślowe i formy ekspresji:

2

 

Myślenie   atomistyczne     zazwyczaj   towarzyszy   uczeniu   się       treści     przeładowanych 

materiałem   faktograficznym,   trudnych   do   uporządkowania   w   wyrazistą   strukturę. 

Myślenie równoległe polega na uruchamianiu sieci skojarzeń oraz procesów poznawczych 

ukształtowanych przez całe życie człowieka. Myślenie holistyczne pozwala postrzegać 

pewne obszary wiedzy z różnych punktów widzenia (przez pryzmat różnych przedmiotów 

szkolnych).   Myślenie   strukturalne   to     porządkowanie   wiedzy   w   wyrazistą   strukturę 

poprzez   uruchamianie   analizy   logicznej,   a   zwłaszcza   myślenia   przyczynowo   – 

skutkowego. Dydaktyka dorosłych wyróżnia następujące formy uczenia się:

 naturalne

 przez   korzystanie   z   typowych   rozwiązań   systemowych:   wykładu,   zajęć 

warsztatowych, konwersatoryjnych, ćwiczeniowych

 Przez studia przypadków („case study”)

 Przez samodzielne uczenie się 

Rola wiedzy w życiu człowieka dorosłego:



 ATOMISTYCZNIE



  RÓWNOLEGLE



  HOLISTYCZNIE



 

STRUKTURALNIE

SPOSÓB 

PRZYSWAJANIA

WIADOMOŚCI

ORGANIZACJA 

MYŚLENIA

WYRAŻANIE 

MYŚLI

WZROKOWO
SŁUCHOWO
KINESTETYCZNIE

WERBALNIE
GRAFICZNIE
KINESTETYCZNIE

3

•

Oprócz cech indywidualnych udowodniono znaczący wpływ 
czynników kontekstowych, takich jak: rodzina, sytuacja zawodowa 
czy środowisko na skuteczność uczenia się dorosłych

PASMO WIEDZY

Mechanizmy umożliwiające 

korzystanie z wiedzy,

np. uczestnictwo w zajęciach

KSZTAŁTOWANIE

OSOBOWOŚCI

Procesy myślowe

Metody a style uczenia się

Adaptowalność

Podatność na zmiany

ZASTOSOWANIE 

WIEDZY W ŻYCIU

Interferencja wiedzy 

na sytuacje życiowe

zawodowe i osobiste

2. METODY KSZTAŁCENIA DOROSŁYCH.

“Metoda   kształcenia   jest   to   określony   sposób   pracy   nauczyciela,   obejmujący 

pewien dobrany celowo zespół czynności, umożliwiający słuchaczom przyswojenie sobie 

nowej   wiedzy,   umiejętności   i   nawyków   oraz   kształtujący   ich   zdolności,   poglądy   i 

zainteresowania.”  (R. Urbańczyk)

    Uczenie się przez doświadczenie opiera się na czterech założeniach:

1. Najlepiej uczymy się wtedy, gdy jesteśmy włączeni w przeżycie dostarczające nauki.

2. Wiedza jest najtrwalsza, gdy zdobywamy ją sami. 

3. Uczymy się z zapałem, jeżeli mamy możliwości wyboru celu i sposobu nauki

4. Wszyscy ludzie mają pewien potencjał twórczy, wyrażający się w każdej dziedzinie 

życia.

Warunki aktywności słuchacza: 

 Cel zajęć jest bliski i wyraźny

 Cel uwzględnia zainteresowania i potrzeby słuchacza

 Słuchacz bierze udział w planowaniu i podejmowaniu decyzji

 Odczuwa satysfakcję

 Może realizować własne pomysły

 Istnieją realne szanse na zrealizowanie celu  (PRAWO YERKESA - DODSONA

M = f{w x p}; w - wartość celu; p - prawdopodobieństwo  realizacji)

3. METODY AKTYWIZUJĄCE UCZNIA.

4

Każda   metoda   może   być   realizowana   jako   aktywizująca.   Wszystko   zależy   od 

nauczyciela,   który   może   określone   reakcje   ucznia   wyzwolić   lub   zablokować.   Dokonując 

wyboru metody warto zadać sobie pytania: Czy dana metoda:

 Wzbudzi zainteresowanie uczniów?

 Nie jest zbyt czasochłonna?

 Będzie wystarczająco skuteczna w realizacji celów?

 Zaktywizuje uczniów?

 Wymaga zastosowania dodatkowych środków dydaktycznych?

 Może udać się w licznym zespole?

 Wpłynie pozytywnie na atmosferę wychowawczą w zespole?

 Pozwoli na włączenie środowiska ucznia i jego doświadczeń?

Metody

aktywizujące

Gry dydaktyczne

Projekty

Inscenizacje

Dyskusje

Gry   dydaktyczne   -   występuje   w   nich   element   współzawodnictwa   i   zabawy. 

Charakteryzuje   je  duża  siła  oddziaływania   na  osobowość   ucznia.  Wymagają  ustalenia 

reguł (instrukcji). Pożądane jest wyznaczenie gratyfikacji. 

Wśród gier dydaktycznych można wyróżnić:

a)  gry quizowo – turniejowe  –  rozgrywki między zespołami obejmujące odpowiedzi na 

pytania, rozwiązywanie zadań; stosuje się je do utrwalania i kontrolowania opanowanego 

materiału;

b)  gry typu rozgrywek umysłowych  –  krzyżówki, logogryfy, szarady, zagadki, labirynty, 

zadania edukacyjne;

c) gry planszowe – losowe, strategiczne, strategiczno – losowe.

Specyfika gier decyzyjnych:

5

 Prowadzący grę

 

  występuje jako konsultant, partner, bardziej „coach” czy przewodnik 

niż  jako typowy nauczyciel;

 Tematyka

 

   jest   zindywidualizowana,   dostosowana   do   zainteresowań,   doświadczeń, 

potrzeb i wiedzy poszczególnych uczestników, 

 Uczenie   się

 

   następuje   przez   rozwiązywanie   problemów   (przez   analizę   określonej 

sytuacji, warunków, powiązań, doświadczeń);

 praca odbywa się w grupie

 

 , co umożliwia rozwijanie zarówno postaw indywidualnych 

(np. przywódczych) jak i umiejętności pracy w grupie;

 zaangażowanie emocjonalne,

 

  naturalna ciekawość i wyobraźnia, wspólna zabawa.

Projekty   -   polegają   na   realizacji   przez   uczniów,   czy   to   podzielonych   na   zespoły 

zadaniowe, czy też pracujący samodzielnie, szerszych przedsięwzięć mających charakter 

interdyscyplinarny. Praca ta ma najczęściej charakter długofalowy np. edukacja regionalna 

– dziedzictwo kulturowe w regionie, łącząc informacje z wielu dziedzin nauki   (języka 

ojczystego, geografii, biologii, plastyki, muzyki, historii).  Projekt edukacyjny badawczy - 

polega na zebraniu możliwie jak najwięcej informacji na zadany temat i prezentacji na 

forum klasy. Jeżeli dotyczy działania lokalnego - polega na podjęciu przedsięwzięcia na 

rzecz środowiska lokalnego i prezentacji go na większym forum

Inscenizacje (drama - bazująca na umiejętności odgrywania ról, życia fikcją, improwizacji 

słownej, muzycznej, plastycznej i ruchowej). Działania obejmują następujące etapy:

1) Propozycji (podejmowanie inicjatyw, zgłaszanie sugestii);

2) Planowania (tematyki, zakresu, zadań)

3) Realizacji

4) Prezentacji wyników

Dyskusja – jest wskazana, gdy uczestnicy mają wystarczającą wiedzę na poruszane problemy 

oraz   gdy   występuje   podzielność   stanowisk.   Pożądane   jest   poruszanie   w   dyskusji   spraw 

ważkich społecznie i wychowawczo.

 

 

Rodzaje dyskusji:

1) Konferencyjna (obowiązuje dyscyplina tematyczna

2) „okrągłego stołu” (prowadzona i podsumowywana przez znawcę tematu)

3) Panelowa   (między   ekspertami,   obserwowana   przez   słuchaczy,   włączających   się   w 

drugiej części dyskusji) 

4) „burza mózgów” czyli giełda pomysłów.

6

Dyskusja z metaplanem („papierowa dyskusja”)- polega na tym, że w czasie dyskusji jej 

uczestnicy, podzieleni na zespoły 5-6 osobowe, tworzą plakat, który jest graficznym skrótem 

dyskusji. Uczestnicy, zamiast zabierać głos, zapisują swoje myśli na kartkach określonego 

kształtu i koloru w krótkiej formie równoważników zdań. Następnie przypinają je do arkusza 

papieru:

Drzewko decyzyjne (Rogera La Rausa i Richarda Remy’ego) porządkuje myślenie uczniów 

i  pomaga analizować motywy decyzji bohaterów postawionych w sytuacji wyboru. Polega 

na: sprecyzowaniu sytuacji wymagającej podjęcia decyzji, określeniu możliwych rozwiązań 

(należy zadbać, aby nie było ich zbyt wiele, bo całość może się pogmatwać), określeniu 

potencjalnych   negatywnych   i   pozytywnych   skutków   każdej   z   ewentualnych   decyzji   oraz 

wyeksponowaniu   wartości   i   celów   towarzyszących   wyborowi   i   branych   pod   uwagę   przy 

podejmowaniu decyzji.

Dyskusja typu „kula śniegowa” – łączy pracę indywidualną z zespołową. Rozpoczynamy od 

indywidualnej pracy każdego ucznia nad określonym zagadnieniem (czas trwania około 10 

minut). Może to być praca z materiałem źródłowym lub samodzielna obserwacja. Efekty 

osiągane przez ucznia są zapisywane. Przez następne 10 minut uczniowie pracują w parach, 

7

wymieniając   między   sobą   informacje   z   poprzedniego   etapu.   Kolejne   10   minut   jest 

przeznaczone   na   działania   w   zespole   czteroosobowym.   Pracę   kończy   się   w   grupach 

ośmioosobowych. Po wypracowaniu stanowiska zespołów następuje prezentacja wyników i 

podsumowanie lekcji. Każdy etap to zwiększanie liczby pomysłów wiodących do rozwiązania 

zadania. Metoda ta jest dość czasochłonna. Jej zaletą jest uaktywnianie uczniów, wdrażanie 

do działania w zmieniających się liczbowo zespołach, do rywalizacji. 

SCHEMAT DYSKUSJI TYPU „KULA ŚNIEŻNA” „Dlaczego młodzież

sięga po narkotyki?

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

1

2

2

2

2

4

2

2

2

4

8

8

4

4

16

2

Dyskusja   „burza   mózgów”   -   jest   to   metoda,   która   staje   się   szczególnie   przydatna   w 

lekcjach   problemowych.   W   jej   wyniku   powstaje   wiele   wysokiej   jakości   pomysłów, 

pozwala   na   rozwinięcie   wśród   uczniów   umiejętności   słuchania,   a   jednocześnie 

powstrzymywania się od krytyki cudzych wypowiedzi. Przeprowadzając lekcję „burzą 

mózgów” należy zwrócić uwagę na następujące reguły:

 Każdy uczeń ma prawo zgłosić nieograniczoną ilość pomysłów.

 Ważna jest liczba a nie jakość pomysłów.

 Pomysły nie mogą być przez nikogo oceniane, komentowane i krytykowane.

 Można korzystać z wcześniej zgłoszonych pomysłów, zmieniać je lub rozwijać.

 Nie notuje się autora pomysłu.

8

Sporządzanie chronologii zdarzeń. „Linia czasu”.

J. Watt

Maszyna parowa

1782

G. Marconi
G. Daimler i K. Benz
T.A. Edison
A.G.Bell
S.F.Morse
M.H. Jacobi
G. Stephenson
R. Fulton
R. Trevithick

Radio
Samochód z silnikiem benzynowym
Żarówka
Telefon
Telegraf
Silnik elektryczny
Pierwsza linia kolejowa z trakcją parową
Pasażerski statek parowy
Parowóz 

1897
1885-1856
1879
1876
1837
1834
1825
1806
1803

J.L. Boird

W.K. Zworykin

O. I W. Wright

Energia jądrowa do produkcji elektryczności
Radar
Telewizja barwna
Telewizja
Samolot

1951

1939
1933
1911
1903

Rok

Wynalazek

Wynalazca

Dywanik pomysłów

Pomysł 4.

Pomysł 3.

Pomysł 2.

Pomysł 1.

Kolejni 
pomysłodawcy 
przypinają kartki ze 
swoimi pomysłami.

Wszystkie 
propozycje są
analizowane.

Przykład:

„Jak sprawdzimy, 
czy nasze 
środowisko 
przyrodnicze jest 
wolne od skażeń?”

Analiza SWOT - nazwa tej metody pochodzi z języka angielskiego i oznacza pierwsze 

litery   wyrazów   (S)   STRNGHTS,     (W)   WEAKNESSES,   (O)   OPPORTUNITIES,   (T) 

THREATS. 

Zadaniem SWOT jest ukształtowanie umiejętności podejmowania decyzji przez analizę i 

ocenę konkretnego wydarzenia. Można narysować schemat na tablicy, lub podzielić klasę 

na zespoły, które najpierw przedyskutują problem między sobą i zapiszą swoje propozycje 

9

na rozdanych przez nauczyciela arkuszach papieru, a następnie w toku dyskusji ustalą 

najbardziej adekwatne do tematu odpowiedzi. 

Analiza SWOT na przykładzie specjalnej strefy ekonomicznej

T – ZAGROŻENIA
(5) Zagrożenie likwidacją specjalnej strefy 

ekonomicznej i ulg podatkowych

(4) Krótki okres ulg i zwolnień podatkowych
(3) Ograniczony rynek zbytu na miejscu –

uzależnienie od transportu

(2) Brak surowców i półproduktów na miejscu –

konieczność transportu

(1) Zagrożenie środowiska przyrodniczego –

kary za zanieczyszczanie wód i atmosfery        
Razem: 15 p.

O – OKAZJE (SZANSE)
(5) Ulgi podatkowe
(5) Zasilanie w energię elektryczną, gaz i 

ciepło, sieć drogowa i kolejowa, 
lotnisko 

(5) Duża grupa wysokokwalifikowanych 

pracowników na terenie o wysokim 
bezrobociu

(3) Szkolnictwo nastawione na kształcenie 

dla potrzeb rynku pracy

(1) Korzyści aglomeracji (duże zaludnienie)      

Razem: 19 p.

W – SŁABE STRONY
(5) Uzależnienie produkcji od koncernów 

światowych (ich kondycji finansowej)

(4) Możliwość wycofania się inwestorów
(3) Produkcja uzależniona od rytmiczności 

dostaw surowców

(2) Ograniczona powierzchnia terenu do 

zagospodarowania

(1) Konieczność przekwalifikowania części 

pracowników          Razem: 15 p.

S – MOCNE STRONY (ATUTY)
(5) Znaczne zainwestowanie kapitału
(5) Sprawne zarządzanie, dobra organizacja
(5) Infrastruktura zmodernizowana
(4) Nowoczesne technologie produkcji
(3) Wykwalifikowani pracownicy
(2) Różnorodność produkcji
(1) Obecność renomowanych koncernów 

światowych          Razem: 25 p.

Jeżeli nauczyciel chce, by uczniowie:

P

tworzyli nowe pomysły;

P

odnieśli je do własnego doświadczenia;

P

zaakceptowali kontrowersyjną ideę

pracuje z nimi:

 W małych grupach

 Korzystając z dyskusji

 Stosując gry inscenizacyjne

 Analizując trafnie dobrane przypadki

Zapamiętaj:

Każdego   dnia   możesz   nauczyć   się   czegoś   nowego,   jeśli   tylko   zadasz   sobie   trud,   aby  

pomyśleć. Jesteś odpowiedzialny za własne uczenie się - ucz się więc sercem i rozumem.

Uczenie się powinno sprawiać przyjemność. Nauczyciel pracujący z dorosłymi ma szansę  

na weryfikowanie swojej wiedzy poprzez pryzmat  doświadczeń swoich uczniów.

10

                                                                         

11