01 starozytna grecja
Sztuka starożytnej Grecji Encyklopedia
dzieli się na następujące okresy kulturowe:
1. XI w. p.n.e. - Egejski
2. XI - VI w. p.n.e. - Archaiczny
3. V - IV w. p.n.e. - Klasyczny
4. I I I w. - Hellenistyczny
ad.1
W tym okresie wykształciły się dwie kultury.
Pierwsza, tzw. kreteńska lub minojska z głównym ośrodkiem na Krecie.
Najsłynniejszym zabytkiem tej kultury jest pałac w KNOSSOS. Składa się on z
dużej liczby pomieszczeń i komnat, wśród których wyróżnia się sala tronowa. Na
ścianach pałacu namalowane są freski, wnętrza zdobią także oryginalne kolumny.
Drugą kulturą jest kultura mykeńska. Najbardziej znanym obiektem jest zamek
obronny w Mykenach, z którego pozostała jedynie Brama Lwic.
ad.2
W VIII w. p.n.e. wykształciły się dwa porządki budowania:
- dorycki
- joński
Świątynia grecka posiadała rzędy kolumn usytuowane z przodu lub obiegające ją
dookoła. Wnętrze skromne, było miejscem przechowywania bóstwa, a wszystkie
uroczystości odbywały się na zewnątrz. Najbardziej interesującą była, zaliczana
do 7 cudów świata, Świątynia Artemidy w Efezie. Nie zachowana do dzisiaj. Okres
archaiczny to również malarstwo na wazach (ornamenty geometryczne i postacie
ludzkie traktowane płasko, sylwetowo).
ad.3
Okres klasyczny to okres największego rozkwitu gospodarczego Grecji oraz
najbujniejszego rozkwitu sztuki. Za czasów Peryklesa powstaje kompleks zabudowań
na Akropolu. W jego skład wchodzą:
- PARTENON - poświęcony Atenie Partenos i innym bogom, styl dorycki
- ERECHTEJON - w portyku posiada zamiast kolumn posągi kobiet, tzw. kariatydy
- ŚWIĄTYNIA NIKE - maleńki obiekt w stylu jońskim
- PROPYLEJE - brama i zabudowania towarzyszące
- TEATR DIONIZOSA - usytuowany u wzgórza
RZEŹBA
- MYRON - Jego sztandarowym dziełem jest Dyskobol. Postać atlety uchwycona jest
w momencie, kiedy zawodnik zamierz wyrzucić w górę metalowy krążek. Jest to
niezwykle interesujące, oryginalne w formie studium ruchu i anatomii.
- POLIKLET - stworzył kanon idealnej sylwetki ludzkiej, czego uosobieniem jest
posąg Doryforosa. Młodzieniec pokazany jest w postawie tzw. KONTRAPOSTU (cały
ciężar ciała spoczywa na jednej nodze, druga swobodnie ugięta w kolanie).
- FIDIASZ - był największym spośród największych; tworzył dzieła ogromne,
monumentalne. Pracował przy powstawaniu Akropolu (posąg Ateny Partenos,
Strona 1
01 starozytna grecja
płaskorzeźby w tympanonie Partenonu). Spod jego dłuta wyszedł również nie
zachowany do dzisiaj posąg Zeusa olimpijskiego.
ad.4
Podboje Aleksandra Macedońskiego spowodowały ekspansję sztuki greckiej na inne
tereny. Kultura hellenistyczna składa się z pierwiastków greckich oraz elementów
wschodnich. Najsłynniejszą budowlą jest tzw. Akropol pergamoński (nowatorskie
rozwiązania urbanistyczne).
Z tego okresu pochodzą dwie rzeźby:
- NIKE Z SAMOTRAKI oraz - WENUS Z MILO
ENCYKLOPEDIA
GRECJI STAROŻYTNEJ SZTUKA. Twórczość artyst. Greków rozwijała się XI–I w. p.n.e.
na Płw. Bałkańskim, wyspach M. Egejskiego, w Azji Mniejszej, pd. Italii, na
Sycylii, wybrzeżach M. Śródziemnego i M. Czarnego; poprzedziła ją sztuka
mykeńska (helladzka sztuka), której osiągnięcia wykorzystywała początkowo w
kształtowaniu własnych form. Sztukę starożytnej Grecji okresu archaicznego
(XI–VI w.) rozpoczęła faza sztuki protogeom. (XI–X w.), łączącej elementy gr. z
mykeńskimi, i faza sztuki geom. (X–VIII w.), którą reprezentowały: ceramika
malowana w różnorodne wzory geom. (amfory, kratery, dipylońskie wazy), drobne
figurki z terakoty, brązu i kości słoniowej oraz architektura — domy i małe
świątynie w typie megaronu; w VII w. pod wpływem sztuki Bliskiego Wschodu
powstał w ceramice tzw. styl orientalizujący, bogaty we wsch. motywy roślinne i
zoomorficzne (ceramika Koryntu, Cyklady, Rodos), a w architekturze sakralnej
ustalił się typ świątyni z peristazą (Grecji starożytnej świątynie); w końcu VII
w., m.in. na jej potrzeby, powstała monumentalna rzeźba w kamieniu (poros,
marmur), w VI w. dążąca do przełamania obowiązujących zasad symetrii i
frontalizmu (np. Moschoforos) oraz do prawidłowego oddania ruchu; pojawiły się
szkoły rzeźb. (np. w Wielkiej Grecji i na Eginie; egineckie marmury) o 2 gł.
kierunkach: doryckim — surowym, tektonicznym (Argos, Korynt, Sykion) i jońskim —
miękkim w modelunku, bardziej dekor. (Samos, Naksos, Paros, Chios); szkoła
attycka (od poł. VI w.) połączyła oba kierunki; typowe dla tego okresu są m.in.
posągi kor (Kora Berlińska) i kurosów (Kuros z Melos), rzeźba arch. i stele
nagrobne; rozwija się czarnofigurowe, a nieco później czerwonofigurowe malarstwo
wazowe (greckie wazy) oraz rzemiosło artyst.: wyroby z brązu (statuetki,
naczynia, lustra), terakoty i kości słoniowej, gemmy. W okresie klasycznym (V–IV
w. p.n.e.) powstał nowy typ miast (Milet, Pireus) na funkcjonalnym planie z
prostokątną siatką ulic (Hippodamos z Miletu); rozwinęły się: rzeźba wolno
stojąca ukazująca ruch (Dyskobol Myrona), monumentalne malarstwo ścienne
(Polignot, Mikon), czerwonofigurowe malarstwo wazowe w stylu swobodnym, rzeźba w
brązie (m.in. Auriga delficki, Zeus z Artemizjon) i w kamieniu (np. dekoracja
świątyni Zeusa w Olimpii). W 2 poł. V w. Ateny pod rządami Peryklesa stały się
gł. ośr. sztuki; działali tu najwybitniejsi architekci (Iktinos, Kallikrates i
Mnesikles), rzeźbiarze (Fidiasz, Alkamenes z Lemnos, Kallimach) i malarze
(Agatarchos z Samos, Apollodoros z Aten); dokonała się synteza porządków arch.:
doryckiego i jońskiego (Hefajstejon, Partenon); we wnętrzach pojawiła się
kolumna koryncka (świątynia Apollina w Bassaj); w rzeźbie Poliklet oprac. kanon
postaci ludzkiej (Doryforos) i wprowadził kontrapost; wspaniale rozwinął się
relief wotywny (m.in. Demeter, Triptolemos i Kora) i nagrobny ( Stela Hegeso)
oraz ukształtował się portret syntet. (Perykles Kresilasa); pod koniec V w.
powstał tzw. styl mokrych szat (m.in. Nike z Olimpii Pajoniosa z Mende, Nike
zawiązująca sandał). W IV w. zapoczątkowano monumentalizację architektury
użytkowej (buleuterion, teatr, stadion); powstał nowy typ budowli sakralnej
(tolos) i świeckiej (hotele w Olimpii i Epidaurze, arsenał w Pireusie); w Azji
Mniejszej nastąpił renesans architektury jońskiej (mauzoleum w Halikarnasie); w
tym czasie w rzeźbie pojawiły się nowe tematy (akt kobiecy), odmienne ujęcia
formalne (m.in. miękki modelunek) oraz przedstawianie zróżnicowanych stanów
psych. postaci; w portrecie utrwaliły się tendencje realist. (Silanion,
Strona 2
01 starozytna grecja
Lizystrat); największymi mistrzami tego okresu byli: Kefisodotos, Praksyteles,
Skopas, Leochares, Bryaksis z Karii oraz Lizyp — twórca nowego kanonu proporcji
(Apoksyomenos) i odkrywca rzeźb. głębi; w malarstwie sztalugowym pojawiła się
nowa tematyka (m.in. sceny rodzajowe) oraz utrwalił się iluzjonizm (Zeuksis,
Parrasjos, Apelles z Kolofonu), a w malarstwie ceram. — tzw. styl kerczeński
(Ateny) i gnathia (pd. Italia). W okresie hellenizmu (323–30 p.n.e.) sztuka gr.
(zw. hellenistyczną) stała się różnorodna tematycznie i formalnie przez
asymilację elementów, gł. orientalnych, a także bardziej laicka i uniwersalna;
nastąpił rozkwit urbanistyki i budownictwa użytkowego (szczytowe osiągnięcie —
latarnia mor. na Faros); w miastach zakładanych na planie hippodamejskim, np.
Aleksandrii, z wyodrębnionymi dzielnicami (adm., handl. itp.), przestrzeń agory
i świętych okręgów wytyczały i organizowały portyki (często piętrowe); wznoszono
monumentalne budowle — świeckie (buleuteriony, teatry, biblioteki, gimnazjony) i
sakralne (świątynie, tolosy, ołtarze; pergameński ołtarz); w budownictwie
mieszkalnym pojawił się dom z perystylem, malowidłami ściennymi, mozaikami
posadzkowymi i urządzeniami kanalizacyjnymi (m.in. na Delos); wprowadzono
konstrukcję łuku z ciosów klinowych (najstarszy w bramie miejskiej w Dura
Europos); powszechnie stosowano porządek joński (np. Didymajon k. Miletu),
rzadko — koryncki (Olimpiejon w Atenach); rzeźba, inspirowana stylem z IV w.
p.n.e., skłaniała się ku naturalizmowi; w kompozycji osiągnięto pełną
przestrzenność (spiralny skręt ciała, ruch w głąb); rozwinięto 3 tendencje
formalne: tzw. barok (dynamizm, patos) z gł. ośrodkami w Pergamonie (Gal
zabijający żonę ) i na Rodos (Nike z Samotraki, Laokoona Grupa), tzw. rokoko
(intymność, finezja), m.in. w Aleksandrii, oraz klasycyzm (adaptacje i kopie
starych dzieł), gł. w Atenach (Demeter i Despojna Damofona, Wenus z Milo);
pogłębiony psychologicznie portret analit. (oficjalny i prywatny) osiągnął w
poł. II w. pełnię realizmu; drobną plastykę reprezentowały m.in. figurki
terakotowe z Tanagry (tanagryjskie figurki) i Myriny; malarstwo sztalugowe,
posługujące się enkaustyką; (kopie rzym. w Pompejach), odkryło nowe tematy
(pejzaż, martwa natura); ceramika malowana ustąpiła reliefowej, wyciskanej z
form (megaryjskie czarki); rozwijało się też rzemiosło artyst., m.in. toreutyka,
złotnictwo, gliptyka. W okresie rzymskim (I–IV w.) sztuka gr. była coraz
częściej anonimowa i mniej oryginalna; wcześniej jej wpływom ulegała m.in.
sztuka etruska i rzym.; w pewnych okresach determinowała styl sztuki pers. i
egip.; jej dziedzictwo przejęła sztuka bizant. i koptyjska; od czasów renesansu
sztuka gr. stała się jedną z gł. podstaw sztuki nowoż., a zwł. teorii
klasycyzmu.
M.L. BERNHARD Historia starożytnej sztuki greckiej, t. 1 Sztuka grecka
archaiczna, Warszawa 1989, t. 2 Sztuka grecka V wieku p.n.e., Warszawa 1970, t.
3 Sztuka grecka IV wieku p.n.e., Warszawa 1974, t. 4 Sztuka hellenistyczna,
Warszawa 1980.
Strona 3