plik

Posiadanie wiedzy jest czymś bardzo ważnym. Podnosi

twoją samoocenę, robi wrażenie na znajomych, a poza tym
nieźle wygląda w twoim

curriculum vitae.

Jest niewątpli

wie wartością pożądaną, jednak sama z siebie nie spowo
duje zmian: nigdy nie przemieni nieszczęścia w szczęście,
ani też nie uczyni nieudacznika człowiekiem sukcesu.

Jeśli chcesz zatem polepszyć jakość swego życia, nie wy

starczy, że zdobędziesz wiedzę teoretyczną. Musisz także

umieć  tę  wiedzę  wykorzystać,  a  więc  tym  samym  przyjąć
odpowiedzialność  za  swój  los  i  przestać  obwiniać  innych  za
niepowodzenia.  Oczywiście  wiem,  że  nie  jest  to  łatwe;  o  ileż
bowiem  wygodniej  byłoby  zrzucić  winę  -  za  to,  że  nie  ra
dzisz sobie w niektórych sferach życia — na rodziców, ustrój
polityczny  i  pogodę.  Znacznie  trudniej  jest  przyznać  się
przed sobą do lenistwa i braku wytrwałości, bo tak napraw
dę  tylko  to  spowodowało,  że  ciągle  tkwisz  na  tym  samym
stanowisku, a w dodatku czujesz się równie samotny i nie
szczęśliwy jak dawniej.

Rozpatrując ten problem nieco szerzej, dochodzimy do

wniosku,  że  przyjęcie  odpowiedzialności  za  własne  działa
nia  nieuchronnie  prowadzi  do  sukcesu,  ponieważ  otwiera
przed  nami  nowe  możliwości.  Mówiąc  o  sukcesie,  mam  na
myśli  powodzenie  we  wszystkich  dziedzinach  życia,  a  więc
osiągnięcie  doskonałego  zdrowia,  dobrobytu,  szczęścia  oraz

osobistego spełnienia.

Nie ma właściwie żadnych ograniczeń, jeśli idzie o wiel

kość sukcesu, który możesz osiągnąć, o ile oczywiście jasno
określisz  swoje  dążenia.  Lektura  tej  książki  na  pewno  bar
dzo  ci  pomoże,  ale  to ty  będziesz musiał  wypróbować w ży
ciu  zaprezentowaną  tu  teorię.  Bo  tylko  ty  możesz  wykonać
ten  najistotniejszy  krok.  Zacznij  już  teraz,  nie  czekając  na

odpowiedni moment, ponieważ - być może - taki mo
ment nigdy nie nadejdzie.

Uwaga: Teraz jest najlepszy moment, by wprowadzić

w życie nowe postanowienia, a nie 1 stycznia.

Wiem, że ci się uda!

Vera Peiffer

CZĘŚĆ PIERWSZA

Władza umysłu nad materią:

eksperyment z wahadełkiem

Zanim zajmiemy się teoretycznymi rozważaniami na te

mat zasad działania umysłu, chciałabym, byś przeprowa

dził następujący eksperyment.

Weź kawałek sznurka i zawiąż na jego końcu obrączkę.

Właściwie nie ma znaczenia, jaki to będzie sznurek albo

jaki przedmiot na nim zawiesisz: może to być nawet klucz

czy długopis. Ważne jest jednak, abyś mógł takie prowizo

ryczne wahadło bez trudu przywiązać do sznurka.

Teraz umocuj drugi koniec sznurka na palcu wskazują

cym prawej dłoni, który trzymamy nieruchomo, a więc naj

lepiej, gdybyś usiadł przy stole i oparł się na obu łokciach,

jednocześnie podtrzymując prawą dłoń lewą.

Opuść powoli wskazujący palec tak, aby obrączka znala

zła się na stole, po czym znów go ostrożnie unieś, ale przed
miot nie może się poruszać. Bardzo ważne jest, abyś pod
czas tego eksperymentu nie zmieniał pozycji ręki.

Teraz zacznij się wpatrywać w wahadełko i wyobraź so

bie, że odchyla się ono w lewo i w prawo. Widzisz ten ruch

oczyma wyobraźni: w lewo — w prawo, w lewo - w prawo.

Powiedz cicho do siebie: z lewej na prawą, z lewej na pra
wą, po czym zobaczysz, że przedmiot rzeczywiście zacznie

się poruszać. Najpierw będzie to ledwie widoczny ruch, więc

nie przestawaj sobie wyobrażać, jak wychyla się coraz bar

dziej wyraźnie, aż wreszcie ujrzysz, że dzieje się tak rów

nież w rzeczywistości.

W tym momencie opuść jeszcze raz rękę, opierając przed

miot  na  blacie  stołu.  Po  chwili  znów  unieś  wahadełko
i  wyobraź  sobie,  że  zatacza  ono  koło  zgodnie  z  kierunkiem
ruchu  wskazówek  zegara.  Zatocz  wzrokiem  taki  sam  krąg

wokół przedmiotu i wyobraź sobie ten ruch, a po chwili za

uważysz, że wahadełko zaczyna cię słuchać. Cały czas pa
miętaj, abyś nie poruszał ręką.

Oczywiście, mógłbyś także wyobrazić sobie, że twój

przedmiot  kręci  się  w  kierunku  przeciwnym  do  ruchu
wskazówek  zegara  albo  na  przemian  zbliża  się  i  oddala  od
ciebie.  Najważniejsze  jest  jednak,  że  zawsze  słucha  tego,
co przekazuje twój umysł. Nie sądzisz, że to fascynujące?

Zanim jednak porzucisz dotychczasową pracę i rozpocz

niesz karierę iluzjonisty, zastanówmy się wspólnie, z ja

kim  zjawiskiem  mamy  tu  do  czynienia.  Postanowiłeś  siłą
woli  utrzymać  swoją  rękę  w  nie  zmienionej  pozycji,  a  jed
nocześnie  wyobraziłeś  sobie,  że  przedmiot  zaczyna  się  po
ruszać  w  określonym  kierunku.  Innymi  słowy,  twoja  wola
weszła w konflikt z wyobraźnią.

Uwaga: Jeśli siła woli jest sprzeczna z wyobraźnią,

wyobraźnia zawsze zwycięża.

Podam ci inny przykład. Zapewne znasz przynajmniej

jedną osobę, która nie zdała egzaminu na prawo jazdy,

mimo  że  podczas  prób  przedegzaminacyjnych  potrafiła  bez
trudu  wykonać  manewr  parkowania  czy  wjazdu  do  garażu.
Nerwowość,  którą  takie  osoby  przejawiają  w  sytuacji  egza

minacyjnej,  wynika  właśnie  z  konfliktu  pomiędzy  siłą  woli
a  wyobraźnią.  Wszyscy  chcą  zdać  egzamin,  chcą  dobrze
wypaść,  ale  wyobrażają  sobie,  że  im  się  nie  uda,  wobec
czego  -  tak  jak  w  eksperymencie  z  wahadełkiem  -  wyobra
źnia okazuje się mocniejsza od siły woli, co w konsekwencji

prowadzi  do  napięcia,  paniki  i  niepowodzenia  podczas  eg
zaminu.  Po  to,  by  skutecznie  wesprzeć  swoje  życzenia,
musisz  się  upewnić,  że  wyobraźnia  nie  jest  z  nimi  sprzecz
na, ale o tym porozmawiamy nieco później.

Co zatem masz zrobić, jeśli w naszym doświadczeniu

z wahadełkiem nie osiągnąłeś celu i nie udało ci się wprawić
go w ruch? Może zastanawiasz się w tej chwili, czy od razu
wyrzucić tę książkę, czy też oddać na makulaturę?

Uwaga: Nigdy się nie poddawaj.

Różnica pomiędzy osobą, która odniosła sukces, a tą, któ

ra poniosła klęskę, polega na tym, że ta pierwsza nie zraża

się i próbuje dalej, podczas gdy ta druga zbyt szybko się

poddaje. Spróbuj zatem od nowa!

Być może wcale nie masz zwyczaju odwoływać się do

wyobraźni, ale wierz mi - jest to umiejętność, którą można
opanować dzięki ćwiczeniom. Zwykle bardzo bujną wyobra

źnię posiadają dzieci, a więc jeśli czujesz, że już ją częścio
wo straciłeś, musisz się nauczyć ponownie z niej korzystać.
Ta zdolność nigdy całkowicie nie zanika i w tym względzie

przypomina nieco umiejętność jazdy na rowerze. (Na stro
nie 30 znajdziesz ćwiczenie, które pozwoli ci rozwinąć wy

obraźnię.)

Umysł podświadomy

Umysł składa się z dwóch części, których układ można

by porównać do struktury góry lodowej: jej szczyt odpowia
da umysłowi świadomemu, a w głębi ukryty jest umysł

podświadomy. Ta pierwsza warstwa wspiera nas w po

dejmowaniu codziennych decyzji i asystuje w nowych sytua
cjach, w których racjonalne myślenie pozwala rozstrzygnąć,
co powinniśmy zrobić i w jaki sposób mamy tego dokonać.

Umysł  podświadomy  natomiast  sprawia,  że  powtarzamy
wyuczone  zachowania,  co  w  wielu  sytuacjach  okazuje  się
bardzo  pomocne,  ponieważ  umożliwia  człowiekowi  szybsze
reagowanie.  Jeśli  nauczymy  się  funkcjonować  w  określo
nych  warunkach,  będzie  nam  łatwiej  wybrać najlepsze  roz
wiązania,  w  momencie  gdy  te  warunki  pojawią  się  po  raz
wtóry,  ponieważ  wówczas  wykorzystamy  wiedzę,  którą  już
posiadamy. Tak jest na przykład w sytuacji, gdy przekonu

jemy się, że drzwi piecyka są gorące, wobec czego musimy
użyć grubej rękawicy czy szmaty, aby się nie poparzyć.

Podobnie, gdy już nauczymy się zmieniać biegi w samocho

dzie,  nie  musimy  ciągle  myśleć  o  wykonaniu  poszczegól
nych  czynności,  ponieważ  posiadana  wiedza  pojawia  się
w  sposób  automatyczny,  gdy  tylko  wystąpi  określona  sytu

acja. Także znając rozkład czcionek na klawiaturze do pi

sania, nie musimy się ciągle w nie wpatrywać, ponieważ
w podświadomym umyśle powstał obraz całej klawiatury
i nasze palce przesuwają się po niej niemal automatycznie.

Informacje z umysłu świadomego wnikają bezpośrednio

do  jego  podświadomej  części.  Pomiędzy  nimi  istnieje  bar
dzo  silny  związek.  Wszystko,  co  kiedykolwiek  widziałeś,  co
słyszałeś  i  czego  doświadczyłeś,  jest  rejestrowane  przez
umysł  świadomy,  a  następnie  magazynowane  w  podświa
domości  jako  wspomnienie  składające  się  z  samego  wyda

rzenia, a także z uczucia, które mu towarzyszyło.

Wyobraźmy sobie, że zostałeś pogryziony przez psa.

Przeżyłeś to wydarzenie oraz doświadczyłeś wszystkich
uczuć z nim związanych, a więc szoku, bólu i lęku, po czym
zachowałeś je w umyśle podświadomym, co wpływa na two

je późniejsze zachowanie w podobnych sytuacjach. Gdy

znów  zobaczysz  psa,  będziesz  się  zachowywał  tak,  jak  pod
powiadają  ci  wspomnienia,  czyli  poczujesz  strach,  a  jeśli
szok  był  szczególnie  silny,  przejdziesz  być  może  na  drugą
stronę ulicy, aby uniknąć kontaktu ze zwierzęciem.

Podam jeszcze jeden przykład. Załóżmy, że ktoś powta

rza  ci  ciągle,  że  jesteś  do  niczego.  Może  to  być  twój  ojciec,
matka, mąż, żona, dziewczyna czy chłopak, szef lub ktokol
wiek  inny,  zajmujący  w  twoim  życiu  bardzo  ważne  miejsce.
Taka  opinia  może  być  zupełnie  bezpodstawna  lub  przesa
dzona,  ale  jeśli  usłyszysz  ją  wielokrotnie,  zostanie  zacho

wana w twoim podświadomym umyśle, podobnie jak uczu
cie złości, rezygnacji czy przygnębienia, które jednocześnie
wywoływała.

Jeśli ta ważna w twoim życiu osoba ma okazję powta

rzać  taką  negatywną  opinię  przez  dłuższy  czas,  to  w  końcu
zaczniesz  myśleć,  że  rzeczywiście  jesteś  nikim  i  nie  potra
fisz niczego dobrze zrobić, ponieważ zawsze w tych momen
tach,  gdy  musisz  udowodnić  swoją  wartość,  otrzymujesz
z umysłu podświadomego taką właśnie informację.

Zaczyna się błędne koło: skoro jesteś przekonany o bra

ku  własnej  wartości,  twoje  działanie  zostaje  tej  opinii  pod
porządkowane.  Unikasz  pewnych  sytuacji,  bo  czujesz  się
nieudacznikiem  i  wobec  tego  rzeczywiście  ponosisz  klęskę,

a więc twoja negatywna samoocena okazuje się zgodna
z prawdą, zupełnie jak samospełniająca się przepowiednia,

chociaż wcześniej czułeś się zapewne zupełnie normalnym

i zdolnym do działania człowiekiem.

Te dwa przykłady wskazują na istnienie więzi pomiędzy

informacją  lub  wydarzeniami,  które  przeżywamy  w  sposób
świadomy  (fakty),  a  podświadomym  magazynowaniem  tych
doświadczeń  wraz  z  towarzyszącymi  im  uczuciami  (pa

mięć), oraz późniejszym wyborem metod działania (zacho
wanie), gdy ponownie znajdziemy się w tych samych wa
runkach.

Jeśli z jakiegoś powodu uznajemy, że nie możemy sobie

poradzić  z  daną  sytuacją,  nasz  umysł  podświadomy  otrzy
muje  negatywną  informację,  zakodowuje  wspomnienie  klę
ski i gdy ponownie pojawi się podobny układ, w sposób au
tomatyczny  stwierdzamy,  że  nie  potrafimy  w  nim  działać.

Takie założenie sprawia, że oczekujemy niepowodzeń

i że wyobrażamy sobie własną nieudolność w radzeniu
sobie z problemem, a w rezultacie nie potrafimy uniknąć
urzeczywistnienia naszych wizji.

Uwaga: Raz ustalony związek pomiędzy faktem,

wspomnieniem a zachowaniem działa w spo

sób automatyczny.

Oczywiście, istnieje także możliwość, że nie będziesz

mógł przypomnieć sobie samego wydarzenia, ale nadal -
zawsze wtedy, gdy pojawi się podobna sytuacja, będą

w  tobie  odżywały  uczucia  z  nią  związane.  Być  może  zapo
mnisz  o  tym,  że  mając  dwa  lata,  zostałeś  pogryziony  przez
psa,  ale  twój  umysł  podświadomy  „przypomni”  ci  ten  in

cydent, rozbudzając uczucie strachu, które mu towarzy
szyło.

Nasze uczucia nie są wyssane z palca, lecz zawsze wyni

kają  z  konkretnych  przeszłych  zdarzeń,  które  niekiedy
mogą  ulec  zapomnieniu.  Im  silniejsze  bowiem  było  uczucie
towarzyszące  dawnym  przeżyciom,  tym  jest  bardziej  praw
dopodobne,  że  zdarzenie  zostało  wyparte,  a  więc  również
zapomniane.

Uwaga: Przechowywane w pamięci uczucia zawsze

ujawniają się w zachowaniach.

Na szczęście istnieje także pozytywny związek pomiędzy

wydarzeniem,  pamięcią  a  zachowaniem.  Być  może  mówio
no ci często, że jesteś kochany, nawet wtedy, gdy popełnia
łeś  błędy,  a  w  takim  przypadku  twój  umysł  podświadomy
rejestrował  poczucie  bezpieczeństwa  wraz  z  informacją,  że
ktoś  cię  kocha  niezależnie  od  okoliczności.  Posiadasz  więc
dość  siły  i  wiary  w  siebie,  aby  odważnie  podchodzić  do  no
wych  zadań,  nie  bojąc  się  porażki.  Wiesz  dobrze,  że  nawet

gdy poniesiesz klęskę, twoje poczucie bezpieczeństwa oraz
wiara we własne możliwości pozostaną niezachwiane.

Zauważyłeś już na pewno, że aby określona informacja

wpłynęła  na  twój  podświadomy  umysł  oraz  na  późniejsze
zachowanie,  musi  być  ona  przekazywana  wielokrotnie  i  re
gularnie,  a  danemu  wydarzeniu  musi  towarzyszyć  szcze
gólnie silne uczucie.

Oto dwie refleksje, które warto zapamiętać:

Uwaga: Im częściej jakaś informacja zostaje po

wtórzona, tym większy ma ona wpływ na
naszą podświadomość.

Uwaga: Im silniejsze są emocje towarzyszące jakie

muś wydarzeniu, tym głębszy ślad pozosta
wiają one w naszej podświadomości.

Co znaczy „myśleć pozytywnie”

Umiejętność pozytywnego myślenia opiera się na wyko

rzystaniu  zdolności  umysłu  podświadomego  do  ulegania
pozytywnym  sugestiom.  Z  poprzednich  stron  dowiedziałeś
się  już,  że  informacje  zostają  przekazane  z  umysłu  świado
mego do podświadomości.

Umysł podświadomy nie wyciąga wniosków, nie ocenia, czy

informacja jest prawdziwa czy fałszywa, rozsądna czy bez

sensowna, słuszna czy bezpodstawna, lecz jedynie przecho

wuje ją jak wierny sługa, aby w odpowiednim momencie wpły
nąć na nasze, zgodne z tą informacją, zachowanie.

Jeśli chcemy wpłynąć na swoje zachowanie czy działa

nie,  musimy  wykorzystać  do  tego  celu  umysł  podświado
my,  czyli  powinniśmy  regularnie  karmić  naszą  świadomość
nowymi,  pozytywnymi  informacjami,  które  zakorzenią  się
w  umyśle  podświadomym.  Negatywne  bowiem  myśli  wpły
wają  na  nasz  umysł  negatywnie,  a  przetworzone  przez
umysł  podświadomy  oddziaływują  potem  na  naszą  posta

wę. Musimy zatem zmienić tę zależność, aby nasze zacho
wanie miało aspekt pozytywny.

Uwaga: Twoje myśli wpływają na jakość twego życia.

W istocie rzeczy to, kim jesteś i jaki jesteś, zależy od

charakteru  twoich  myśli.  Wyobraź  sobie  następującą  sytu
ację:  jest  7.30  i  właśnie  się  obudziłeś.  W  momencie  gdy
otwierasz  oczy,  twój  umysł  świadomy  zaczyna  powoli  pra
cować,  a  ty  myślisz  o  dniu,  który  się  zaczyna.  Przypomi

nasz  sobie  spotkanie,  podczas  którego  będziesz  musiał  się
przyznać,  że  nie  rozwiązałeś  w  terminie  szczególnie  istot
nego  problemu.  W  dodatku  po  południu  odwiedzi  cię  bar

dzo kłopotliwy klient, z którym właśnie ty będziesz musiał

porozmawiać. Nadal jest 7.30 i nic tak naprawdę się nie

stało, ale ty już jesteś w złym nastroju.

Słyszę, jak głośno protestujesz: „Czy w ogóle ktokolwiek

może  się  dobrze  czuć,  kiedy  musi  pracować  z  bandą  takich
półgłówków?”, albo: „Jeśli jesteś taka mądra, to sama spró
buj  porozmawiać  z  moim  klientem!  Zobaczysz,  że  nie  jest
łatwo  przemówić  do  rozsądku  komuś,  kto  tylko  krzyczy

i  nikogo  nie  słucha!”  Być  może  powiesz  mi  jeszcze  parę in
nych  zdań,  aleja  przecież  nie  twierdzę,  że  spotkanie  będzie
łatwe  i  przyjemne,  ani  że  twój  klient  to  najmilszy  człowiek
pod  słońcem.  Uważam  tylko,  że  wcale  sobie  nie  pomożesz,
jeśli  już  na  początku  dnia  wprawisz  się  w  zły  nastrój.  Mo
żesz jedynie pogorszyć jeszcze sytuację.

Kiedy ogarnia cię zły nastrój, nie jesteś w stanie maksy

malnie wykorzystać swoich możliwości i umiejętności. Czu

jesz napięcie, jesteś poirytowany i dlatego tracisz kontrolę

nad sytuacją. Nie możesz się skoncentrować, obezwładnia

cię przerażenie i panika. Niestety, nie są to jedyne skutki

twego złego nastroju. Już podczas śniadania potrafisz ze

psuć atmosferę w rodzinie, bo nie stać cię na uśmiech czy

też więcej niż zdawkowe półsłówka. Gdy dotrzesz do pracy,

nie będziesz umiał zdobyć się na przyjazny stosunek do

kolegów, którzy być może złośliwie skomentują twoje za

chowanie i zupełnie wyprowadzą cię z równowagi („Niech

się zajmą swoimi sprawami”). W końcu okaże się, że spo

tkanie, którego tak się obawiałeś, zostało przełożone na

następny poniedziałek. Dla ciebie jest to prawdopodobnie

najgorsze z rozwiązań, ponieważ twój zły nastrój i obawa

zepsują ci cały kolejny tydzień. Jeśli zaś do spotkania doj
dzie tego dnia, będziesz już kompletnie wyczerpany napię

ciem, a wieczorem wrócisz do domu zupełnie załamany

i zaczniesz się zastanawiać, czy rzeczywiście warto się

„szarpać” za tak marne pieniądze...

Ale w tym momencie powinieneś już sobie jedno uzmy

słowić.  Tak,  powiem  to  otwarcie:  sam  jesteś  odpowiedzial
ny  za  to,  że  tracisz  mnóstwo  energii  i  sił  do  życia.  To  nie
praca  cię  niszczy,  to  ty  sam  siebie  niszczysz!  Dzień  zepsuły

ci przecież twoje poranne ponure rozmyślania, a nie sytua
cja w pracy!

Niektóre wydarzenia w życiu są nieuniknione, a ty zu

pełnie  nie  masz  na  nie  wpływu:  a  więc  spotkania  będą  się
odbywały  niezależnie  od  twojej  woli,  a  twoi  klienci  będą
czasami  nieznośni.  Możesz  jedynie  zmienić  twój  sposób

traktowania  zdarzeń.  Jeśli  wywołasz  w  sobie  pozytywne
nastawienie  do  nich,  nie  tylko  poczujesz  się  lepiej,  ale  tak
że  będziesz  sprawniej  myślał  i  funkcjonował,  a  przede
wszystkim  pozytywnie  wpłyniesz  na  otoczenie.  Ludzie  lu
bią  towarzystwo  osób  zrelaksowanych  i  zadowolonych,
a  twoje  pozytywne  nastawienie  na  pewno  wpłynie  na  spo
sób, w jaki cię inni zaczną traktować.

Uwaga: Wszystko, co ofiarujesz innym, jak bume

rang wróci do ciebie.

Powyższa przestroga sprawdza się zawsze i w każdym

przypadku, zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym.

Prędzej czy później na pewno zbierzesz plony z tego, co za

siałeś.

Pozytywne nastawienie oznacza otwarty i przyjazny sto

sunek do świata. Nie chodzi oczywiście o to, byś stał się
czyimkolwiek podnóżkiem, bo trzeba jasno wyrażać swoje

żądania  i  pragnienia,  nie  tyranizując,  rzecz  jasna,  otocze
nia.  Pozytywne  nastawienie  jednak  pozwala  świadomie
dostrzegać  dodatnie  strony  wydarzeń.  Nie  znaczy  to  wcale,
że  zaczynasz  patrzeć  na  świat  przez  różowe  okulary.  Ale
gdy myślisz pozytywnie, to lubisz siebie i swój świat, a tak
że  wykazujesz  szczere  zainteresowanie  ludźmi,  którzy  cię
otaczają.

Uwaga: Jeśli jesteś zainteresowany, to jesteś także

interesujący.

Myślenie pozytywne oznacza także rezygnację z zamar

twiania  się  na  rzecz  odczuwania  radości  istnienia;  wymaga
dostrzegania  we  wszystkim  także  dobrych  stron  oraz  po
zbycia  się  myśli  złych  i  ponurych.  Pozytywne  nastawienie
jest  równoznaczne  z  chęcią  bycia  raczej  szczęśliwym  niż

nieszczęśliwym, ponieważ dążenie do dobrego samopoczu

cia to twój pierwszy i najważniejszy obowiązek wobec sie
bie samego.

Uwaga: Jest rzeczą najważniejszą, abyś dbał o siebie

i dążył do osiągnięcia szczęścia.

Jeśli uważasz, że powyższe zdanie świadczy o egoizmie,

to spójrz na to pod innym kątem: jeśli nie jesteś szczęśliwy,
to nie umiesz dać szczęścia innym; nie możesz także być
nikomu pomocny, nie mówiąc już o tym, że niewielkie masz
szanse na to, by odnieść sukces w dziedzinie, którą się zaj

mujesz. Zastanów się, czy pogrążony w rozpaczy psycho

analityk mógłby odwieść swego klienta od zamiaru popeł

nienia samobójstwa? Czy niezadowolony z życia akwizytor
potrafi sprzedać swój towar? Na pewno również sfrustro

wany mąż nie jest w stanie uratować swego zagrożonego
małżeństwa.

Zastanów się zatem, w jakim stopniu jesteś szczęśliwy?

Dziesięciominutowe sam na sam

Spróbuj wykonać następujący eksperyment: usiądź sa

motnie w pokoju, nie włączaj radia ani telewizji i zupełnie
nic nie rób przez dziesięć minut.

Jeśli nie lubisz samego siebie, dziesięć minut bezczynne

go siedzenia może się tobie wydać wiecznością. Będziesz
bowiem zmuszony pozostawać z własną, niezbyt pochlebną
o sobie samym opinią, co w rezultacie nie pozwoli ci się
rozluźnić i choć na chwilę „wyłączyć”.

U wielu osób, a szczególnie kobiet, potrzeba zrelaksowa

nia się i przebywania w samotności wywołuje poczucie
winy. Dla nich słowo „relaks” oznacza bezczynne siedzenie
i nic-nie-robienie, a pragnienie wyłączenia się na chwilę ze

zbiorowego życia jest równoznaczne z przejawianiem po
stawy aspołecznej i brakiem troski o innych. Czy nie tak

właśnie myślicie, drogie panie? Jeśli tak, to nadszedł czas,
byście tę postawę zmieniły.

Na kolejnych stronach znajdziecie ćwiczenia pozwalają

ce zrelaksować zarówno umysł, jak i ciało, a dalej przed
stawiam także analizę poszczególnych problemów.

Być może okaże się, że zanim opanujesz techniki rela

ksacyjne,  będziesz  musiał  rozwiązać  dręczący  cię  problem.
Wypróbuj  jednak  najpierw  ćwiczenia  rozluźniające,  ponie
waż  pozwolą  ci  one  ocenić  własne  możliwości,  a  następnie
powtórz  je,  gdy  uporasz  się  z  kłopotami.  Stwierdzisz  na
pewno,  że  twoja  zdolność  do odprężania się  wzrasta w mia
rę, jak krok po kroku pokonujesz trudności.

CZĘŚĆ DRUGA

Jakość twoich myśli

Chciałabym, abyś zaczął od zastanowienia się nad tym,

o czym i w jaki sposób rozmyślasz podczas dnia. Czy często
odczuwasz nienawiść, złość, zazdrość lub masz poczucie

winy? Będziesz musiał zdusić te destrukcyjne uczucia w za

rodku, a potem zmienić ich charakter na pozytywny.

Jeśli od razu nie pozbędziesz się negatywnych uczuć

i myśli, szybko zaczną one w tobie narastać. Przypatrz się
sobie. Odkryjesz zapewne, że gdy tylko pojawia się nowa sy
tuacja, twoją głowę zaczyna wypełniać wyłącznie negatywne

myślenie. Musisz więc sobie postanowić, że nigdy nie będziesz
ulegał destrukcyjnym przeświadczeniom. Zawsze, kiedy
uznasz, że twoje myśli biegną w niepożądanym kierunku,
powiedz „STOP!” i skieruj je na właściwy, pozytywny tor.

Oto przykłady negatywnych myśli oraz niektóre sposoby

przekształcania ich w myśli pozytywne:

• Zamień własną słabość w swój atut

Myśl negatywna
„Szkoda, że muszę iść na to przyjęcie. Nigdy nie wiem,

o czym rozmawiać z nieznajomymi”.

Myśl pozytywna

„Cieszę się, że pójdę dziś na to przyjęcie i nawiążę nowe
znajomości. Uwielbiam towarzystwo i jestem dobrym
słuchaczem. Inni lubią ze mną rozmawiać”.

• Przestań być ofiarą

Myśl negatywna

„Jestem zdenerwowany, bo ciągle czekam na decyzję sze
fa w sprawie podwyżki”.

Myśl pozytywna
„Zasługuję na podwyżkę. Dałem szefowi dość czasu na
to, by podjął decyzję, i dlatego pójdę do niego i dowiem
się, co postanowił”.

Myśl negatywna
„Jestem niezadowolona. Dziewczyna, która u mnie
sprząta, nigdy nie czyści okien”.

Myśl pozytywna
„Dziewczyna,  która  u  mnie  sprząta,  dobrze  się  spisuje,
ale  zapomina  o  oknach.  Muszę  jej  uprzejmie,  lecz  otwar
cie o nich przypomnieć”.
(Jeśli  sprzątanie  odbywa  się  podczas  twojej  nieobecności,
zostaw  dziewczynie  karteczkę  albo  zadzwoń  do  niej.  Jeśli

nie przekażesz jej swoich uwag, nic się nie zmieni.)

* Zajmij się sobą

Myśl negatywna
„Życie toczy się obok. Nic dobrego nigdy mi się nie przy
trafia”.

Myśl pozytywna
„To jest pierwszy dzień reszty mojego życia. Od dziś wszy
stko jest inne. Postanowiłem sprawić sobie odrobinę przy

jemności — pójdę na spacer albo do kina, a może zjem wy

stawny obiad w restauracji. W końcu na to zasługuję!”

Myśl negatywna
„Jestem skonana, ale nie mogę odpocząć, bo został mi
stos naczyń do zmywania”.

Myśl pozytywna
„Panuję nad sytuacją. Sama zdecyduję, kiedy umyć na
czynia. Teraz jestem zmęczona, więc przede wszystkim
muszę odpocząć. Zasługuję na to. Zmywanie może pocze

kać do wieczora/jutra/poniedziałku”.

• Samoocena

Myśl negatywna
„Boję się tego wystąpienia. Wszyscy będą na mnie pa
trzeć, a ja zupełnie stracę głowę”.

Myśl pozytywna
„Jestem  dobrze  przygotowany  do  tego  wystąpienia.
Wiem,  co  chcę  powiedzieć,  i  chętnie  podzielę  się  swoją
wiedzą  z  innymi.  Wszyscy  z  zainteresowaniem  mnie
wysłuchają”.
(Oczywiście, jeśli  w ogóle się nie przygotujesz, nawet nie

ustanne myślenie pozytywne w niczym ci nie pomoże,
a więc musisz wykonać wszystko to, co konieczne do osiąg
nięcia sukcesu.)

Istnieje kilka zasad, które powinieneś wziąć pod uwagę,

aby przywoływać tylko pozytywne myśli. Należy przede
wszystkim:

• Używać pozytywnych stwierdzeń

Zamiast myśleć: „Nie będę się bał”, powiedz sobie: „Je
stem spokojny i odprężony”. Innymi słowy, myśl o tym,
czego pragniesz, a nie o tym, czego nie chcesz.

• Używać czasu teraźniejszego

Jeśli to możliwe, spróbuj unikać czasu przyszłego. Powiedz

sobie raczej: „Jestem pewny siebie, kiedy prezentuję swoje
wnioski” niż: „Podczas wystąpienia będę spokojny i pewny
siebie”. Twój umysł podświadomy traktuje takie sformuło
wania dosłownie, jeśli więc rozmyślasz o wydarzeniu, któ
re dopiero nastąpi, umysł podświadomy będzie tego wyda
rzenia oczekiwał. A przecież dla ciebie istotne jest, byś czuł
się pewny siebie w tej chwili, wówczas bez trudu zacho
wasz tę pewność również w przyszłości.

• Powtarzać wielokrotnie nowe, pozytywne myśli

Zauważysz na pewno, że dawne, negatywne myśli od cza
su  do  czasu  powracają,  jeśli  nie  dość  konsekwentnie  je
eliminujesz.  Trudno  oczywiście  wyzbyć  się  starych  na
wyków,  będziesz  więc  musiał  bardzo  uważać  i  zwalczać,
a następnie zastępować wszelkie niepożądane skłonności.
Przekonasz  się  jednak,  że  twoje  wysiłki  zostaną  w  końcu

nagrodzone: pozytywne myśli zaczną pojawiać się nie
mal automatycznie, a konstruktywne myślenie stanie się
twoją drugą naturą.

• Zacząć już dzisiaj

Poprzedni przykład wykazuje, że twoje poranne myśli
determinują jakość dnia. Oto kilka dalszych sposobów,
dzięki którym możesz sam go zaprogramować według
własnego planu.

• „Cieszę się z każdego dnia, który się zaczyna. Czuję się

kompetentny w tym, co robię, a także otwarty na nowe
pomysły. Jestem skuteczny w działaniu i nie mam
trudności z wykonaniem swoich zadań”.

• „Lubię siebie oraz swoje otoczenie. Współpracuję z in

nymi, jestem konstruktywny i chętnie dzielę się zada
niami. Bez trudu nakłaniam otoczenie do współdziała
nia”.

• „Jestem osobą wyrozumiałą. Do problemów podchodzę

spokojnie, traktując je jako źródło nowych pomysłów.
Dzięki nim mogę rozwinąć nowe umiejętności”.

• „Dzisiejszy dzień układa się harmonijnie. Jestem w zgo

dzie ze światem, który mnie otacza. Jasno widzę swoje
cele i wiem, że mogę bez trudu je osiągnąć”.

• „Dzisiejszy dzień jest piękny i dostarczy mi cudownych

niespodzianek. Mam szczęście. Przyciągam je do sie
bie jak magnes”.

To tylko kilka przykładów. Wybierz ten, który najbar

dziej  ci  odpowiada,  albo  wykorzystaj  kilka  jednocześnie.
Możesz  je  także  zmodyfikować,  tak  aby  odpowiadały  two
im  indywidualnym  potrzebom.  Pamiętaj  jedynie  o  stoso
waniu reguł z poprzedniej strony.

Być może postanowisz spisać swoje pozytywne myśli na

kartce  papieru  i  będziesz  je  odczytywał  kilka  razy  w  ciągu
dnia.  Po  pewnym  czasie  na  pewno  nauczysz  się  ich  na  pa
mięć.  Powtarzaj  je  często,  a  wówczas  na  pewno  pozostaną
na stałe w twoim podświadomym umyśle.

Jedno ostrzeżenie: gdy zaczniesz powtarzać takie pozy

tywne  hasła,  możesz  poczuć  się  raczej  niezręcznie.  Będziesz
sobie  na  przykład  mówił:  „Dziś  jest  piękny  dzień”,  a  ten
mały,  złośliwy  duszek  w  tobie  zakpi:  „Nieprawda,  wcale  nie

jest! Przecież pada i zupełnie nie masz ochoty iść do pracy!”

Takie negatywne reakcje mogą na początku zjawiać się

dość często. Wydaje ci się, że odzywa się w tobie stara taś

ma, która zakłóca twoje nowe myśli („Kogo ty oszukujesz?

Przecież widzisz, że ten dzień wcale nie jest cudowny!”) Na

początku  możesz  mieć  ochotę  zrezygnować  z  tej  wewnętrz
nej  walki,  bo  przecież  nikt  nie  lubi,  by  go  wyśmiewano,  ale
ponieważ  należysz  już  do  grona  osób  myślących  pozytyw

nie, wierzę, że się nie poddasz.

Aby pomóc ci w pokonaniu tych początkowych trudności,

proponuję  następującą  taktykę:  spróbuj  udawać,  że  jesteś
kimś  innym,  osobą  pewną  siebie  i  stanowczą,  spokojną
i  opanowaną.  Wybierz  jakąś  postać  i  przyjmij  na  chwilę,  że
nią  jesteś.  Możesz  nawet  na  chwilę  zamienić  się  w  Super
mana:  on  nigdy  się  nie  zastanawia,  czy  jego  skrzydlaty  ko

stium rzeczywiście w porę okryje mu ciało, czy też będzie

musiał stawić czoło przeciwnościom ubrany jedynie w krót
kie majteczki. Zostań więc choć na chwilę Supermanem, bo

dzięki niemu będziesz mógł zwalczyć swoje wewnętrzne ne
gatywne przyzwyczajenia. Działaj w sposób stanowczy i bądź

pewny siebie, nawet jeśli twoje uczucia bardzo ci w tym prze

szkadzają.  Pamiętaj,  że  rozsądnie  czynisz,  usiłując  zmienić
swój  sposób  myślenia  na  pozytywny.  Pierwszy  krok  w  tym
kierunku  należy  wyłącznie  do  ciebie:  zanim  bowiem  poka
żesz  innym  swój  nowy  pozytywny  wizerunek,  musisz  naj

pierw sam w niego uwierzyć. A oto, co możesz zrobić:

• Stań przed lustrem i uśmiechnij się do siebie.
• Powiedz do siebie głośno, że od dziś wszystko zmienia

się na lepsze.

• Powiedz, że zaczynasz wszystko od nowa. Cokolwiek lu

dzie o tobie dotychczas myśleli, teraz już się nie liczy. Od
tej pory ty sam decydujesz, w jaki sposób o sobie my
śleć. Pamiętaj, że postanowiłeś myśleć dobrze.

• Powtarzaj swoje nowe motto, nawet jeśli ktoś zepchnie

cię  na  koniec  kolejki  w sklepie. Wcale się nie oszukujesz,
trwając  przy  swoim  nowym,  pozytywnym  sposobie  my
ślenia.  Dbasz  jedynie  o  zachowanie  energii,  której  nie
chcesz  tracić  na  błahe  potyczki.  Musisz  jej  mieć  w  sobie

wystarczająco dużo w chwili, kiedy pojawi się prawdzi
wie istotne wyzwanie.

Jak dotrzeć

do umysłu podświadomego

Umysł podświadomy to nie tylko miejsce przechowywa

nia uczuć i wspomnień, ale także źródło wartości nie
uchwytnych, takich jak kreatywność, inspiracja oraz po
mysły.

Inspiracja pojawia się nagle i niespodziewanie, ukierun

kowując  twoje  działanie.  Podobnie  jest  z  pomysłami,  które
miewasz  najczęściej  wtedy,  kiedy  się  ich  nie  spodziewasz,
a  dzięki  którym  w  ciągu  sekundy  rozwiązujesz  problem,
nad  którym  rozmyślałeś  od  tygodni.  Twój  umysł  podświa

domy pomaga ci znaleźć rozwiązanie.

Jeśli jesteś artystą, twój umysł podświadomy dostarcza

ci inspiracji oraz twórczych pomysłów, które wykorzystu

jesz w swoich kolejnych dziełach. Wykonywanie zawodu

związanego z twórczością artystyczną w znacznie więk
szym stopniu ułatwia dotarcie do umysłu podświadomego

niż inne zawody związane chociażby z pracą biurową. W ta
kim środowisku bowiem kreatywność jest najczęściej war
tością niepożądaną, ponieważ może stanowić zagrożenie
dla pozycji szefa oraz zakłóca ustalone formy urzędowania.

Dobre pomysły nie zawsze są wykorzystywane i na pew

no  sporo  osób  wie  z  własnego  doświadczenia,  że  każdy  do
bry  pomysł  znajdzie  przynajmniej  dziesięciu  przeciwników.
Wynika  to  często  z  rutyny,  która  ustanawiając  niepotrzeb
ne  ograniczenia,  czyni  życie  uciążliwym  i  zdecydowanie
bardziej nudnym.

W dzisiejszych czasach znacznie przeceniamy rolę umy

słu  racjonalnego  (który,  jak  pamiętasz,  stanowi  jedynie
część  naszego  potencjału),  natomiast  nie  doceniamy  zna
czenia  podświadomości.  Na  ogół  wierzymy  jedynie  w  to,  co
możemy  wziąć  do  ręki  i  zobaczyć,  zważyć  i  zmierzyć,  oraz
w  to,  co  zostało  opisane  w  tabelach  wypełnionych  cyframi
i  co  potwierdzają  dane  uzyskane  z  doświadczeń.  Kreatyw
ność,  inspiracja  oraz  dobre  pomysły  są  zwykle  oceniane
dość  nisko  (wyjątek  stanowią  przypadki,  w  których  dzięki,
tym  wartościom  można  zarobić  dużo  pieniędzy),  a  ponie

waż nie można ich zważyć ani zmierzyć, to dla świata ze
wnętrznego one po prostu nie istnieją. A jednak, gdy za

czynamy na ten temat rozmyślać, zauważamy, że wszyst

ko, co w dziejach ludzkości zostało dokonane, zaczęło się od
pomysłu.  Ktoś  kiedyś  wykorzystał  własną  intuicję  i  założył
firmę,  w  której  teraz  pracujesz.  Komuś  kiedyś  przyszedł  do
głowy  pewien  pomysł  i  zaczął  budować  pierwszy  w  świecie

samochód. Podobnych przykładów można by wymieniać

bezz liku.

Uwaga: Każdy sukces zaczyna się od pomysłu.

Zastanów się nad tym. Co sprawiło, że kupiłeś tę książ

ko? Może zobaczyłeś tytuł albo zaintrygowała cię okładka,

a potem przyszło ci do głowy, że mógłbyś rozwiązać jeden

ze swoich problemów? Prawdopodobnie spojrzałeś na spis
treści, szukając w nim rozdziału, który dotyczyłby twojej
sytuacji, a przeczytawszy może pół strony, podjąłeś wre
szcie decyzję o zakupie.

Pomysły zjawiają się zupełnie przypadkowo. Nie można

ich na siłę sprowokować. Im bardziej starasz się coś wymy
ślić, tym mniej ci się to udaje. Im bardziej zmuszasz się do
tego

siłą woli, tym bardziej zmniejszają się twoje szanse

na to, że dotrzesz do swego podświadomego umysłu. Pomy

sły przychodzą do głowy przeważnie wtedy, gdy myślisz

o czymś zupełnie innym.

Podobnie intuicja - też nie ma nic wspólnego z siłą woli.

Intuicja to siła, która ukierunkowuje twoje działanie w spo
sób pozornie irracjonalny, a jednak - jak się często okazu
je bardzo skuteczny.

Twój umysł podświadomy funkcjonuje nieprzerwanie,

nawet  wtedy,  gdy  przestaniesz  myśleć,  on  nadal  nad  nią
pracuje.  W  momencie  kiedy  się  zrelaksujesz,  wsłuchując
w  swój  wewnętrzny  głos,  podświadomość  podsunie  ci  roz

wiązanie. Może się to zdarzyć zarówno podczas dnia, jak
i w trakcie snu (chociaż prawdopodobnie w utajonej formie).

Sen uwalnia od nagromadzonego w ciągu całego dnia lęku

i strachu. Jest także źródłem odnowionej energii, która po
zwala nam każdego dnia zaczynać życie od nowa.

Po to jednak, by w pełni wykorzystać możliwości, jakich

dostarcza podświadomość, trzeba w sobie rozwinąć umie

jętność słuchania „wewnętrznego głosu”. Najważniejsze,

aby  nauczyć  się  kontrolować  umysł  racjonalny,  w  przeciw
nym  bowiem  razie  z  łatwością  „zagłuszy”  on  swój  podświa
domy  odpowiednik.  Ciągłe  zamartwianie  się  i  zagłębianie

w destrukcyjnych myślach uniemożliwia odbiór jakichkol
wiek konstruktywnych sygnałów wysyłanych przez pod
świadomość.

Jeśli chcesz wykorzystać własną intuicję i twórcze my

ślenie,  musisz  nauczyć  się  wyciszać  swój  umysł  świadomy
choćby tylko częściowo. Czasami robisz to w sposób zupeł
nie  naturalny  i  dla  ciebie  samego  niezauważalny,  jak  na
przykład  wtedy,  gdy  na  chwilę  odrywasz  się  od  pracy  i  pa
trzysz  nieruchomym  wzrokiem  za  okno,  choć  wcale  nie  za
uważasz  tego,  co  dzieje  się  na  zewnątrz  i  nie  docierają  dc
ciebie  bodźce  ze  świata  zewnętrznego.  Myślisz  tylko  inten
sywnie  o  czymś,  co  niemalże  dostrzegasz  przed  swoimi
oczami i prawie jesteś w stanie tego dotknąć. W takich wy
padkach  wchodzisz  w  sferę  snu  na  jawie,  ponieważ  twój
racjonalny  umysł  staje  się  trochę  ospały  i  pozwala  ci  wów
czas  odbierać  wszystkie  myśli  i  uczucia,  które  akurat  się
pojawią.  Gdy  zagłębiasz  się  w  marzenia,  jesteś  całkowicie
nimi  pochłonięty  i  przeważnie  siedzisz  nieruchomo.  Może

tak się zdarzyć jedynie wtedy, gdy nie pochłaniają cię zmar
twienia. Jeśli pojawi się jakaś destrukcyjna myśl, zaczy
nasz się denerwować. Twój racjonalny umysł zakłóca ci

spokój, wobec tego musisz go kontrolować, aby w pełni

wykorzystać możliwości, jakich dostarcza ci podświado
mość.

Chciałabym, abyś spróbował wykonać następujące ćwi

czenia, dzięki którym będziesz mógł:

• ocenić swoją zdolność do relaksacji;
• uświadomić sobie różnicę pomiędzy stanem rozluźnienia

i napięcia;

• dotrzeć do umysłu podświadomego.

ĆWICZENIE ODDECHOWE

• Zajmij wygodną pozycję siedzącą lub leżącą.
• Rozprostuj ręce i nogi - skrzyżowanie ich wytwarza fi

zyczne napięcie.

Uwaga: Napięcie fizyczne wywołuje

napięcie

psy

chiczne.
Napięcie psychiczne jest przyczyną napięć
fizycznych.

• Połóż jedną dłoń na brzuchu, tuż powyżej pępka.
• Odszukaj główne miejsca kumulacji napięcia i świado

mie je rozluźnij:

zwolnij napięcie w żuchwie,
odpręż ramiona,

rozewrzyj zaciśnięte pięści.

• Zamknij oczy i myśl jedynie o tym, jaką przyjąłeś pozy

cję. Pomyśl przez chwilę o swojej głowie, potem o ramio

nach, tułowiu i nogach.

• Wykonaj dziesięć oddechów, wsłuchując się w nie zara

zem. Nie rób nic poza tym. Nieważne, czy będziesz oddy
chał powoli czy szybko; istotne jest jedynie, byś się na
oddechu skoncentrował.

• Teraz wykonaj kilka głębszych oddechów. Pamiętaj o tym,

by w trakcie wdechu powietrze docierało do brzucha.

Jeśli zrobisz to prawidłowo, ręka na twoim brzuchu unie

sie się. Gdy wykonasz wydech, brzuch zmniejszy się,
a twoja dłoń obniży się wraz z nim.

• Wykonaj dziesięć głębokich oddechów brzusznych i za

każdym razem spróbuj zatrzymać powietrze, licząc do
pięciu, a następnie wykonaj wydech.

• Teraz powróć do normalnego sposobu oddychania.
• Ostrożnie napnij wszystkie mięśńie, a gdy będziesz je

znów rozluźniał, otwórz oczy. Powinieneś teraz odczu
wać fizyczne wyciszenie i spokój.

Gdy masz trudności...

Czy nie potrafisz „wypchnąć” brzucha podczas głębokiego wde

chu?

Nie zamykając oczu, spróbuj wypchnąć i zaokrąglić swój

brzuch,  wykorzystując  do  tego  celu  wyłącznie  swoje  mię
śnie.  Trzymaj  rękę  na  brzuchu,  abyś  wiedział,  co  się  wtedy
dzieje.  Teraz  spróbuj  nie  tylko  napiąć  i  wypchnąć  mięśnie
brzucha,  ale  także  wciągać  jednocześnie  powietrze.  W  koń
cu  zdecyduj  się  raz  jeszcze  wykonać  głęboki  wdech  i  po
zwól,  by  tym  razem  jedynie  ucisk  wdychanego  powietrza
wypychał twoje mięśnie.

Czy po skończonym ćwiczeniu stwierdzasz, że nie jesteś zrela

ksowany?

Czy jesteś czymś bardzo zmartwiony? Jeśli masz jakiś

problem, to może ci on przeszkadzać w koncentracji, a tym

samym w przeprowadzeniu ćwiczenia. Jest to jednak zja

wisko  zupełnie  normalne.  Nie  powstrzymuj  napływu  my
śli,  ponieważ  opór,  jaki  stawiasz,  będzie  wywoływał  napię
cie.  Powiedz  sobie  jedynie:  „Czuję,  że  jestem  czymś  zmar

twiony,  ale  to  jest  normalne.  Zaraz  po  wykonaniu  ćwi
czenia  zajmę  się  tym  problemem.  Teraz  jednak  będę
kontynuował  moje  ćwiczenie”.  Powtarzaj  to  sobie  za  każ
dym  razem,  gdy  stwierdzisz,  że  natrętne  myślenie  o  włas
nych  kłopotach  i  zmartwieniach  przeszkadza  ci  w  ćwicze
niu.

A może za bardzo starasz się rozluźnić? Nie próbuj być

doskonały. Ćwiczenie, które proponuję, na pewno nie sta
nowi panaceum na wszystkie twoje problemy. Pozwala ci

jedynie pozbyć się fizycznego napięcia, które, być może, od

czuwasz,  a  więc  nie  oczekuj,  że  dzięki  niemu  przejdziesz
w  stan  uśpienia  i  uwolnisz  się  od  zmartwień.  Wykonywa
nie  tego  ćwiczenia  pozwoli  ci  oderwać  się  na  chwilę  od  co
dzienności i nie licz na nic więcej.

Uwaga: Im usilniej starasz się zrelaksować, tym go

rzej ci to wychodzi.

Czy złościsz się na siebie, bo nie potrafisz się całkowicie

zrelaksować? Czy trudno ci pogodzić się z faktem, że nie

jesteś mistrzem we wszystkim, co robisz? Czy dajesz z sie
bie wszystko, a nawet jeszcze więcej, we wszystkich swoich

przedsięwzięciach i poczynaniach? Jeśli odpowiedziałeś
twierdząco na te pytania, to wielki czas, abyś zaczął trak
tować siebie bardziej wyrozumiale.

W tej chwili jesteś przesadnie krytyczny i niecierpliwy,

czyli  -  innymi  słowy  -  nieprzyjazny  w  stosunku  do  samego
siebie.  Tak  być  nie  może!  Zasługujesz  na  chwilę  wy
tchnienia.  Masz  prawo  do  błędów  i  wad,  tak  zresztą  jak

wszyscy inni ludzie. Bądź dla siebie kochającym ojcem
i troskliwą matką: potrzebujesz ciepła i czułości tak samo

jak dziecko. Teraz znów spróbuj wykonać ćwiczenie. Zoba

czysz, że tym razem na pewno będzie lepiej.

Możesz wykonywać to ćwiczenie wszędzie: w autobusie,

tramwaju czy w kolejce do lekarza; zarówno wtedy, gdy

jesteś zmęczony i nie masz czasu na drzemkę, jak i wów

czas, gdy życie dostarcza ci zbyt wielu napięć. Odpowiedni
sposób oddychania złagodzi niepokój, pozwoli ponownie
naładować akumulatory i rozjaśni ci umysł.

Głębokie oddychanie powoduje, że całe płuca (a nie tylko

ich szczyty) wypełniają się powietrzem, a wówczas do
krwiobiegu dostarczana jest większa ilość tlenu niezbęd

nego m.in. do prawidłowego funkcjonowania mózgu. Ponad
to głęboki oddech rozluźnia mięśnie brzucha i splot słonecz
ny,  czyli  ten  obszar,  w  którym  koncentruje  się  duża  liczba
włókien  nerwowych.  Dzięki  relaksacji  splotu  słonecznego
możliwe  jest  prawidłowe  funkcjonowanie  organów  we
wnętrznych.  Oddychając  głęboko,  osiągasz  stan  fizycznej
harmonii.

PSYCHICZNE WAKACJE

• Spróbuj wykonać to ćwiczenie bezpośrednio po ćwicze

niu oddechowym lub też wybierz taki moment, w któ
rym czujesz się zrelaksowany. Zanim bowiem nauczysz

się wykorzystywać psychiczne wakacje w nie sprzyjają

cych  okolicznościach,  będziesz  musiał  potrenować  w  ta
kich  warunkach,  które  nie  wywołują  u  ciebie  stresu.
A  więc  perfekcjoniści  powinni  okazać  sobie  wielką  wyro
zumiałość przy pierwszych próbach.

• Wybierz wygodną dla siebie pozycję i zamknij oczy.
• Na początku przypomnij sobie, jak wygląda twoja torba

podróżna czy walizka. Oczami wyobraźni zobacz, jak sie

dzisz na swoim łóżku, spakowany i gotowy do drogi. Pa
trząc na walizkę, powtórz sobie słowo „wakacje”. Wpro

wadź się w urlopowy nastrój, zobacz w wyobraźni całą

scenę i poczuj na nowo podniecenie związane z wyjazdem
do wymarzonego miejsca wypoczynku. Niech pieniądze
nie będą dla ciebie przeszkodą - im droższe wczasy sobie

wymyślisz, tym lepiej.

• Jesteś gotowy do drogi. Zamknij walizkę. Jedziesz na lot

nisko, dworzec kolejowy albo do portu (nie muszę doda
wać, że wynająłeś limuzynę) i wsiadasz do samolotu, po
ciągu lub na statek.

• Docierasz do celu swej podróży. Jest tu przepięknie i lu

ksusowo - właśnie tak, jak sobie wymarzyłeś. W wyobraź
ni  przyjrzyj  się  dokładnie  każdemu  szczegółowi  -  górom,
morzu, plaży czy drzewom.
Widzisz siebie wędrującego po okolicy, doceniasz jej pięk
no;  czujesz  podniecenie,  ponieważ  znalazłeś  się  w  tak
pięknym  otoczeniu.  Wyobraź  sobie,  że  tam  jesteś;  wejdź
w  swoje  marzenie;  poczuj  doskonałość  tego  przeżycia;
ciesz się swoimi psychicznymi wakacjami.

• Gdy będziesz gotów do powrotu, po prostu napnij wszy

stkie mięśnie, po czym znów je rozluźnij i otwórz oczy.
I zostaw ten uśmiech na swojej twarzy - przecież tak
dobrze z nim wyglądasz!

Gdy masz trudności...

Czy trudno ci przywołać obraz idealnych wakacji?

Być może od dłuższego czasu nie wykorzystywałeś swo

jej wyobraźni, przez co twój umysł stał się nieco „leniwy”?

Po to, by przywrócić dawną umiejętność fantazjowania,

możesz przeprowadzić ćwiczenie z jakimkolwiek przedmio
tem znajdującym się w twoim najbliższym otoczeniu. Wy

bierz więc roślinę, obraz czy aparat telefoniczny i przyjrzyj
się im dokładnie, starając się zapamiętać każdy detal.

Następnie zamknij oczy i opisz przedmiot, wymieniając

możliwie najwięcej szczegółów. Znów otwórz oczy i porów

naj swój opis z rzeczywistością. Im częściej będziesz wyko

nywał  to  ćwiczenie,  tym  łatwiejszy  stanie  się  proces  wyo
brażeniowy.  Fakt,  że  pamiętasz  określone  szczegóły,  ozna
cza,  że  twój  umysł  stworzył  obraz  tej  rzeczy,  a  po  to,  byś

mógł coś opisać, musisz to sobie najpierw wyobrazić. Roz
wijanie wyobraźni w sposób automatyczny udoskonala tak
że pamięć.

Czy jest ci trudno cieszyć się z wakacji?

Co sprawiło, że nie potrafiłeś odczuwać radości z wy

jazdu? Czy masz kłopoty z wyobrażeniem sobie czegoś, co

jest w pełni doskonałe i bez zastrzeżeń przyjemne? Być

może chcesz mi powiedzieć, że ćwiczenie nie przystaje do

rzeczywistości, bo kiedy ostatnio pojechałeś nad morze,
wylądowałeś w brudnym i zaśmieconym pokoju tuż przy

ruchliwej  ulicy,  a  w  dodatku  zginął  ci  wtedy  aparat  foto
graficzny,  który  niebacznie  zostawiłeś  w  hotelu.  No  cóż,  je
śli  taka  jest  twoja  reakcja,  to  pewnie  nie  do  końca  zrozu

miałeś sens tego ćwiczenia.

Wszyscy wiemy, że życie nie jest doskonałe: zawsze bę

dziemy przeżywać wzloty i upadki oraz potykać się o nie

przewidziane przeszkody. I tak już jest, niezależnie od tego,

czy nam się to podoba czy nie. "W żaden sposób nie jesteś

my w stanie zapobiec nieoczekiwanym wydarzeniom w na
szym życiu, ale możemy zmienić sposób, w jaki na nie re
agujemy.

To od nas zależy, czy będziemy widzieć każdy problem

w świetle pozytywnym czy negatywnym. To do nas należy
wybór pomiędzy życiem szczęśliwym a pełnym zgryzot.

Niezależnie jednak od tego, co postanowimy, kłopoty i tak
nas nie ominą. Możemy zatem siedzieć w kącie przygnę

bieni i zrezygnowani, czekając na kolejną klęskę i narzeka

jąc na życie, które nas nie oszczędza, albo odważymy się

stawić czoło problemom, kiedy się pojawią, i rozwiążemy je

tak, jak potrafimy najlepiej. Trzeba zawsze pamiętać, że
za chwilę wszystko może znów wrócić do normy i dlatego
warto cieszyć się życiem w każdej sytuacji.

Psychiczne wakacje można na pewno określić jako ćwi

czenie „odlotowe”, ale tak właśnie zostało ono pomyślane.
Podobnie jak głębokie oddychanie, psychiczne wakacje po
zwalają zrelaksować ciało i umysł, odzyskać utraconą ener

gię,  a  także  zdystansować  się  do  codziennych,  rutynowych
zajęć.  W  rezultacie  czujesz  się  odświeżony  i  odzyskujesz
dobry  humor.  Taki  zresztą  jest  cel  tego  ćwiczenia,  a  mo
żesz  go  osiągnąć  jedynie  wtedy,  gdy  oczyma  wyobraźni  uj

rzysz coś naprawdę pięknego.

Określenie indywidualnej drogi

do sukcesu

W życiu każdy otrzymuje to, na co sobie zasłużył, ale

jedynie ci, którzy odnieśli sukces, potrafią się do tego przy

znać. Nie ma takiej instytucji - ani w niebie, ani na ziemi -

która  przydzielałaby  porcje  sukcesu  jedynie  nielicznym
wybrańcom.  Każdy  z  nas  musi  więc  nie  tylko  świadomie
dążyć  do  szczęścia  i  sukcesu,  ale  także  wytrwale  nad  tym

pracować.

Niektórzy uczestnicy moich warsztatów twierdzą, że ich

życiem rządzi otoczenie, że wszystko zależy od sytuacji fi

nansowej, od partnera, szefa czy rodzaju wykonywanej pra
cy, i że w związku z tym nie mają żadnej nadziei na zmianę

tej  sytuacji,  a  tym  samym  na  sukces.  Wszystkie  czynniki
zewnętrzne  wydają  im  się  tak  przytłaczające,  że  każda  pró
ba  zmiany  męczących  układów  z  góry  skazana  jest  na  nie

powodzenie.

Gdy pytam ich, co dokładnie zrobili, aby swój cel osią

gnąć, okazuje się, że albo w ogóle nie kiwnęli palcem, po
nieważ i tak nie wierzyli w szanse powodzenia, lub też stra
cili odwagę po pierwszej, niezbyt zresztą stanowczej pró

bie, a następnie zrezygnowali z dalszych wysiłków, mimo

że świat zewnętrzny wcale nie stawiał przed nimi takich
przeszkód, jakich początkowo się spodziewali.

Perspektywa dokonania zmian może się wydawać prze

rażająca  i  dlatego,  mimo  iż  twoja  obecna  sytuacja  nie  jest
najlepsza,  wolisz  tkwić  w  dotychczasowych,  dobrze  zna
nych  układach,  niż  ryzykować  odkrywanie  nieznanego
lądu,  w  którym  wiele  złego  może  się  zdarzyć.  Podobne  od
czucia  miewasz  czasami  w  poczekalni  u  dentysty,  kiedy
nagle  przestaje  cię  boleć  ząb  i  stwierdzasz,  że  właściwie

niepotrzebnie zawracasz lekarzowi głowę. Albo wtedy, kie

dy musisz skrytykować swego kolegę w pracy i wynajdu

jesz tysiąc różnych spraw, którymi niezwłocznie powinie
neś się zająć, ponieważ tak naprawdę obawiasz się jego
reakcji...

Podobnie jest ze wszystkimi zmianami w życiu. Obawiamy

się ich i staramy się ich uniknąć, nawet wtedy, gdy wiemy, że

rezultaty tych zmian mogłyby okazać się dla nas pozytywne.
Pociąga nas perspektywa sukcesu, ale odstrasza droga, która

do niego prowadzi. Modlimy się zatem, by Bóg pozwolił nam

wreszcie schudnąć, chociaż życzylibyśmy sobie, aby odbyło się
to bez naszych wyrzeczeń.

Wprowadzenie zmian, na lepsze wymaga opanowania

nowych umiejętności. Nie zawsze jest to proste, ale na pew
no bardzo przyjemne, ponieważ efektem procesu uczenia

się  jest  wzmocnienie  poczucia  własnej  wartości  i  pewności
siebie.  Po  pewnym  czasie  stwierdzisz  także,  że  łatwiej  so
bie radzisz w trudnych sytuacjach, jako że mniej czasu po
święcasz  na  zamartwianie  się,  a  więcej  na  działanie.  Za

miast  więc  zwlekać  z  decyzją  i  podjęciem  odpowiednich
kroków,  stawiasz  czoło  trudnościom  i  działasz.  Odkładając
rozwiązanie  problemów  na  później,  nie  pozbywasz  się  ich,
a  jedynie  pogarszasz  sytuację,  ponieważ  czas  działa  na
twoją niekorzyść.

Nie ma sensu odkładać na później pracy nad własnym

szczęściem. Kiedy chodziłeś do szkoły, mówiłeś sobie: „Będę
szczęśliwy, gdy tylko stąd wyjdę”. Po maturze zaś czekałeś

na koniec studiów, a potem na moment, w którym znaj

dziesz pracę. Wtedy miałeś być szczęśliwy. Ale okazało się,

że do szczęścia potrzebna ci żona i dom, a teraz czekasz, aż

dzieci  się  usamodzielnią.  Wtedy  będziesz  szczęśliwy.  Za
nim  zdążysz  się  zorientować,  dopadnie  cię  starość  i  stwier
dzisz,  że  dotarłeś  do  końca  swej  drogi.  Wielu  z  nas  całe
życie  czeka  na  „wielkie  szczęście”  i  nie  zauważa  tych  ma

leńkich, niepozornych, radosnych chwil, które zdarzają się
każdego dnia.

Nie pozwól więc, aby i twoje życie okazało się wiecznym

oczekiwaniem.  Zacznij  już  teraz  cieszyć  się  codziennością.
Gdy docenisz to, co dzieje się tu i teraz, a jednocześnie prze
staniesz rozdrapywać przeszłość i oczekiwać cudów w przy
szłości,  odkryjesz  wokół  siebie  mnóstwo  rzeczy  i  zdarzeń,
które  sprawiają  ci  radość.  Musisz  jedynie  zacząć  ich  cier
pliwie szukać, a wtedy okaże się, że jest ich aż nadto wiele.

Uwierz, że to właśnie dzisiejszy dzień przyniesie ci szczę

ście, a na pewno się nie rozczarujesz. To sprawdzona i sku

teczna metoda.

Największym wrogiem, który stoi na twojej drodze do

lepszego,  nowego  życia,  jest  prawdopodobnie  (oprócz  ciebie
samego)  przyzwyczajenie.  W  niektórych  sytuacjach  wyko
nujemy  określone  czynności  i  myślimy  o  różnych  zjawi
skach  w  taki  sposób,  że  nasze  reakcje  stają  się  niemal  au

tomatyczne  i  dlatego  tak  trudno  je  zmienić.  Jeśli  przyzwy
czajenie  jest  dość  jasno  określone  i  oczywiste  (np.  palenie
papierosów  lub  pochłanianie  zbyt  wielu  słodyczy),  wówczas
zapewne  stwierdzimy,  że  zerwanie  z  nim  jest  całkowicie
realne  i  możliwe,  szczególnie,  jeśli  to  ostatni  dzień  roku,
a wokół leje się szampan.

Zerwanie natomiast z nawykiem zamartwiania się lub

hamowania  złości  wydaje  się  być  poza  naszymi  możliwo
ściami,  ponieważ  sądzimy,  że  ich  przyczyna  leży  w  czynni
kach zewnętrznych. Wielu z nas twierdzi, że nie może prze
stać  się  martwić,  kiedy  mąż  czy  żona  nie  wraca  na  czas  do
domu.  Nie  potrafimy  też  reklamować  beznadziejnego  obia
du, który  podano nam w ekskluzywnej restauracji. Zamiast

tego mówimy: „Więcej tu nie przyjdziemy”, po czym wraca
my do domu i przez cały tydzień narzekamy na zuchwałość
kucharza.

Jest całe mnóstwo wymówek, które stosujemy po to, by

nie dążyć do zmian. Mówimy, na przykład: „Muszę się mar

twić, bo tak bardzo mi na nim zależy”, albo: „Nie mogę się
poskarżyć, bo to byłoby niegrzeczne”. To wszystko nonsens!

Pomyśl  tylko!  Twoje  zamartwianie  się  prowadzi  w  ślepą
uliczkę. Jeśli twój mąż miał wypadek, to i tak nic na to nie
poradzisz.  Jeśli  przypuszczasz,  że  twoja  żona  cię  zdradza,
lepiej  byś  zrobił,  pytając  ją  o  to  wprost,  a  na  pewno  prze
staniesz  mieć  wątpliwości.  Jeśli  zgłosisz  kelnerowi,  że  mię
so  jest  zbyt  twarde,  wcale  nie  musisz  być  niegrzeczny.  Nie
ma  niczego  niestosownego  w  kilku  krytycznych  słowach  na
temat  niezbyt  smacznego  posiłku.  Takie  przyzwyczajenia
też  możesz  zmienić.  Innym  się  przecież  jakoś  udało,  więc
dlaczego ty miałbyś ponieść klęskę?

Jeśli chcesz oprzeć swoje życie na bardziej pozytywnych

podstawach, przyjrzyj się następującym wskazówkom:

• Przejmij odpowiedzialność za swoje życie, za własne dzia

łania i uczucia. Są one wyłącznie twoje i ty jesteś jedyną
osobą, która może je zmienić. Nie czekaj, aż zmieni się
świat, który cię otacza — przestań na to liczyć.

• Oceń własną sytuację. Jakie są jej wady i zalety? Przyj

rzyj  się  wszystkim  aspektom  swojego  życia:  finansom,
zdrowiu,  pracy,  relacjom  z  partnerem  (partnerką),  włas
nemu  wyobrażeniu  o  sobie  samym  i  o  innych.  W  której
sferze powinieneś coś zmienić?

• Sporządź listę spraw, które twoim zdaniem wymagają

zmiany, i ułóż je w kolejności od najważniejszej do naj
mniej istotnej. Zajmij się każdym punktem osobno - roz
wiązanie jednego problemu przychodzi łatwiej niż hero

iczna próba rozprawienia się z kilkoma jednocześnie.

• Spójrz na pierwszy punkt. Na czym polega twój problem?

Zanalizuj go dokładnie: jaką rolę odgrywają w nim czyn

niki zewnętrzne, a jak wpływa na sytuację twoja własna
postawa? Załóżmy, że jesteś wściekły, ponieważ trzy

sprzedawczynie  w  sklepie  swobodnie  plotkują,  podczas
gdy  ty  stoisz  i  czekasz,  aż  cię  ktoś  obsłuży.  Czynniki  ze
wnętrzne  sprowadzić  można  do  faktu,  że  sprzedawczy

nie nie wykonują swojej pracy, natomiast czynnikiem
wewnętrznym jest twoja zbytnia nieśmiałość, która nie

pozwala ci zwrócić im uwagi. Jeszcze wiele razy będziesz

miał do czynienia ze sprzedawczyniami, które wolą plot
kować niż pracować, ale ty wcale nie musisz do końca
życia pozostać nieśmiały.

Na pewno niejednokrotnie stwierdzisz, że tak naprawdę

niewiele możesz zrobić, by mieć wpływ na czynniki zewnę

trzne. Twoja siła w zmaganiach z życiem opiera się więc
głównie na wewnętrznej postawie.

• Ustal własny cel. Bądź precyzyjny w określaniu tego, cze

go  pragniesz.  Nie  mów:  „Chciałbym  mieć  powodzenie”,
ale  powiedz:  „Chciałbym  czuć  się  swobodniej  w  towarzy
stwie  kobiet”.  Niech  twoje  cele  będą  realistyczne.  Nie

mów zatem: „Chcę mieć figurę Racquel Welch”; powiedz
lepiej: „Chcę pozbyć się nadwagi”.

• Zacznij wykonywać niezbędne do osiągnięcia celu czyn

ności. Jeśli chcesz zdać egzamin na prawo jazdy, będziesz
musiał poćwiczyć wjazd do garażu czy zatoczki. Żadne
pozytywne myśli nie są w stanie ci pomóc, jeżeli nie opa
nujesz tego manewru choćby w stopniu dostatecznym.

Jeśli chcesz znaleźć swojego życiowego partnera, nie po

winnaś pokazywać mu się w papilotach na głowie i z papiero
sem zwisającym z ust. Postaraj się wyglądać odrobinę
atrakcyjniej, bo nie doprowadzisz nikogo do miłosnego sza

leństwa niechlujstwem. Żadna kobieta nie rzuci się także
na mężczyznę ubranego w brudną koszulę, która w dodat
ku z trudem dopina się na wypiętym brzuchu.

• Wykreśl ze swego słownika zwrot: „Nie mogę”, którego

stosowanie narzuca zawsze pewne ograniczenia. Pomyśl
o trzmielu, który wbrew logice i prawom aerodynamiki

unosi się w powietrzu. Proporcje tułowia i skrzydeł po
winny zdecydowanie uwiązać go do ziemi, ale on prze
cież o tym nie wie, więc lata.

Uwaga: Możesz, ponieważ wierzysz w to, że możesz.

• Przygotuj się fizycznie i psychicznie. Aby zająć się pierw

szym punktem planu działania, musisz być w odpowied

nim nastroju. Codziennie, przez co najmniej trzy tygo

dnie wykonuj jedno z opisanych wcześniej ćwiczeń rela

ksacyjnych.  Wyrób  w  sobie  nawyk,  który  pozwoli  ci  roz
luźnić  się  przynajmniej  raz  dziennie,  a  zobaczysz,  że  ła
twiej ci będzie się wyłączyć. Dzięki temu zachowasz ener
gię,  która  jest  ci  potrzebna  do  wykonania  wyznaczonych
zadań.

• Zaczynaj dzień od spojrzenia w lustro oraz zdania: „Od

tej chwili wszystko zmieni się na lepsze”. I uwierz w każ
de swoje słowo.

• Pomyśl sobie, jak będziesz wyglądać, gdy już osiągniesz

swój cel. To, co potrafisz sobie wyobrazić, możesz także
osiągnąć. Jeśli chcesz schudnąć, wyobraź sobie, że jesteś
szczupła i ubierasz się w nowy, dopasowany kostium. Zo
bacz oczyma wyobraźni, jak stoisz przed lustrem i uśmie
chasz się dumnie, zadowolona z rezultatu.
Jeśli kiedyś byłaś szczuplejsza, odszukaj fotografię z tam

tych czasów i noś ją ze sobą. Wyjmij z szafy spódniczkę
albo spodnie, w które już się nie mieścisz, i połóż je

w widocznym miejscu, a potem codziennie sobie powta
rzaj: „Znów będę je nosić!”

Stwórz sobie obraz twego nowego „ja”. Jeśli należysz do

mężczyzn, których onieśmiela towarzystwo kobiet, zo
bacz oczyma wyobraźni, jak swobodnie rozmawiasz ze
swoją partnerką, pewny siebie i uśmiechnięty, jak wzbu
dzasz zainteresowanie i wywołujesz ciepły uśmiech. Wyo
braź sobie, że odnosisz sukces, a na pewno ci się to uda.

• Przestań się usprawiedliwiać i zacznij wreszcie działać.

Niektóre typy osobowości

i związane z nimi

strategie postępowania

W rozdziale tym poznasz różne typy osobowości oraz ich

charakterystyczne cechy. Zwróć jednak uwagę na fakt, że
Jedynie nieliczne osoby mieszczą się tylko w jednej katego-

rii  -  przeważnie  nasza  osobowość  jest  mieszaniną  różnych
cech,  które  rozwijały  się  na  przestrzeni  lat.  Ogromny  bo
wiem  wpływ  na  jej  ukształtowanie  mają  także  warunki
zewnętrzne.

Jeśli masz dzieci, to na pewno zgodzisz się z opinią, że

już w okresie niemowlęcym uwidaczniają się najważniej

sze rysy osobowości. Jedno dziecko prześpi spokojnie całą

noc,  podczas  gdy  drugie  będzie  często  płakać;  pierwsze
może  być  aktywne,  ciekawe  świata  i  gorliwe  w  jego  pozna
waniu,  a  drugie  spokojne,  ciche  i  mało  zainteresowane  dą
żeniem do wiedzy.

W kolejnych latach życia bardzo wiele zależy od otocze

nia,  w  którym  dziecko  żyje  i  rozwija  się.  Jeśli  żywy  umysł
i  aktywność zostaną przez  środowisko uznane za cechę po
zytywną,  wówczas  możliwe  jest,  że  rozpoczynający  życie
człowiek  nauczy  się  ukierunkowywać  swoją  energię  w  po
żyteczny  sposób.  Jeśli  ta  aktywność  i  ruchliwość  jest  cechą

pożądaną (zwykle dzieje się tak w przypadku chłopców, ale

nie dziewczynek) i dziecko ma całkowitą swobodę w jej

przejawianiu, wtedy — z braku jakichkolwiek ograniczeń -
rośnie człowiek niezdyscyplinowany i trudny we współ
życiu.

Jeśli, z kolei, rodzice lub/i nauczyciele określają ruchli

we  dziecko  jako  zbyt  aktywne  i  niegrzeczne,  negatywne
zachowania  małego  człowieka  przysparzają  mu  coraz  wię
cej  kłopotów.  Przejawy  „nadmiernej  aktywności”  zostają
bowiem  ukarane,  a  reakcją  dziecka  jest  albo  stłumienie  tej
aktywności, albo przesadne jej wzmocnienie, co z kolei pro
wadzi  do  dalszych  kar.  W  efekcie  dziecko  staje  się  coraz

bardziej destrukcyjne, aż w końcu całkowicie wpisuje się
w portret chuligana, który przygotowali dla niego rodzice
i nauczyciele.

Nieśmiałość można również określać w różny sposób,

a więc uznać za przejaw „dobrego wychowania”, czyli cechy

jak najbardziej pożądanej, albo potraktować jako przejaw

ograniczenia intelektualnego. To właśnie od tych pierwszych
etykietek przypisywanych dziecku zależy dalszy jego rozwój.

Jeśli o chłopcu lub dziewczynce mówi się najczęściej, że

jest „dobrze wychowany/a”, wówczas rozwija się człowiek

o wielu zahamowaniach, często niezdolny do okazywania
swoich

uczuć, niezależnie od tego, czy są złe czy dobre. Gdy

w  stosunku  do  dziecka  używa  się  najczęściej  przymiotnik
ów  „głupi”  czy  „opóźniony”,  wtedy  stwarza  się  warunki  do
rozwijania  w  nim  kompleksu  niższości,  a  w  konsekwencji
uniemożliwia mu się późniejsze osiąganie sukcesów. Trud
no  wybrać  najlepszą  drogę,  prawda?  Powinieneś  zatem
wybaczyć  swoim  rodzicom,  bo  nikt  z  nas  nie  jest  w  stanie
uniknąć błędów w wychowaniu dzieci.

Ponieważ w okresie dzieciństwa oraz w wieku dorasta

nia  wpływy  rodziców,  rodzeństwa,  nauczycieli  i  kolegów  są
szczególnie  silne,  jest  rzeczą  zrozumiałą,  że  postawy  i  opi
nie  środowiska  będą  miały  zasadniczy  wpływ  na  kształto
wanie

się osobowości młodego człowieka, a tym samym

mogą

oddziaływać na całe jego życie. A ponieważ sześciolet

ni brzdąc nie jest w stanie spakować walizek i powiedzieć:

„Mam  dosyć  takiego  traktowania!  Nie  jestem  idiotą!”,  prze
to  będzie  musiał  wysłuchiwać  krytycznych  uwag  otoczenia
aź  do  czasu,  kiedy  dorośnie,  a  więc  jeszcze  przez  co  naj
mniej  10  lat.  Do  tego  momentu  utrwali  się  w  nim  przeko
nanie o własnej niższości i braku wartości.

Oczywiście taki obraz jest znacznie przejaskrawiony,

ponieważ przeważnie każdy z nas otrzymywał w dzieciń
stwie zarówno pochwały, jak i nagany. Niektóre zdarzenia
lub uwagi mają jednak dla nas większe znaczenie, niż nam

się pierwotnie wydawało. Każdy z nas ma swoją biografię.

Każdy  wkłada  wiele  wysiłku  w  rozprawienie  się  z  własny
mi  wspomnieniami.  Nie  jesteśmy  wcale  lepsi  od  naszych
rodziców,  którzy  też  w  jakiś  sposób  musieli  uporać  się
z bagażem doświadczeń z własnego dzieciństwa.

Nie oznacza to jednak, że przeszłość raz na zawsze zdefi

niowała  naszą  przyszłość  lub  zaciążyła  nad  nią.  Jeśli  nie
podobał  ci  się  sposób,  w  jaki  traktowali  cię  twoi  rodzice,
możesz  w  życiu  dorosłym  wybrać  zawsze  takich  przyjaciół,
którzy  mają  do  ciebie  zupełnie  inny  stosunek.  Jeśli  reagu
jesz  wybuchem  gniewu,  gdy  ktoś  potrąci  cię  na  ulicy,  to
minie  trochę  czasu,  zanim  pozbędziesz  się  drzemiących
w tobie pokładów złości, ale zdecydowanie warto to dla sie

bie zrobić, chociażby po to, by uniknąć wrzodów żołądka.

W rozdziale tym znajdziesz także przejaskrawiony opis

niektórych typów osobowości. Jest oczywiście mało praw
dopodobne, abyś takie karykaturalne postaci spotkał w rze

czywistości, ale na pewno zauważysz, że pewne osoby mają

tendencję do przejawiania niektórych - jeśli nie większości
cech poszczególnych typów.

Poniższe szkice osobowe mają pomóc ci w określeniu włas

nych słabych punktów. Postaraj się więc spojrzeć na nie
z odrobiną dystansu i potraktuj jako swoiste wskazówki.

Nie próbuj się jednak rzucać pod pociąg, jeśli odkryjesz, że
najwięcej jest w tobie cech obłudnika. Wystarczy, abyś po
starał się być wobec siebie uczciwy, a wówczas odkryjesz
zapomnianą, lepszą stronę własnej osobowości.

PATERNALISTA

Paternalista ma jasno określony obraz rzeczywistości

Wszystko,  co  widzi  i  słyszy,  lub  czego  doświadcza,  potrafi
w  sposób  jednoznaczny  zdefiniować  w  kategoriach  dobra
i  zła.  Ludzie  tego  rodzaju  raz  na  zawsze  klasyfikują  zjawi
ska  i  później  już  się  nimi  nie  zajmują.  Nie  interesuje  ich
strefa  pomiędzy  tym,  co  zdecydowanie  czarne,  a  tym,  co

niewątpliwie białe. Wyposażony w donośny głos Paternali
sta zaczyna rozpowszechniać swoje opinie niezależnie od

tego,  czy  ktokolwiek  chce  je  usłyszeć.  Jeśli  byłeś  kiedyś
w  szpitalu,  na  pewno  przypominasz  sobie  nie  znoszącą
sprzeciwu  pielęgniarkę,  która  o  piątej  rano  wpadała  do

twego  pokoju,  żeby  zmierzyć  ci  temperaturę.  „Ależ  jeste
śmy  śpiochy!  Ciągle  leniuchujemy!  Dalej,  panie  Kowalski
otwieramy  buzię!”  A  kiedy  próbowałeś  się  dowiedzieć,  jakie
tabletki  właśnie  połknąłeś,  patrzyła  na  ciebie  z  wyrzutem

i odpowiadała niechętnie: „Panie Kowalski, przecież pan
doktor wie najlepiej, co jest dla pana dobre, prawda?” Inny
mi słowy, od razu ustawiła cię w miejscu, do którego według
niej pasowałeś, bo przecież pacjent nie powinien wnikać w de
cyzje lekarza, a ty właśnie próbowałeś to zrobić.

Zwróć także uwagę na częste użycie liczby mnogiej za

miast pojedynczej. W oczach Patemalisty nie jesteś już

odrębną osobą z określonymi prawami, ale zostajesz przez

niego „wchłonięty”. To on właśnie ma prawo udzielać ci rad
i podejmować za ciebie decyzje - stąd użycie irytującej for

my pierwszej osoby liczby mnogiej.

Słowa krytyki pochodzące z ust Paternalisty są często

bolesne i nie zawsze konstruktywne. A chociaż czasami

miewa on odważne i ciekawe pomysły, to jednak otoczenie

często je ignoruje z powodu sposobu, w jaki zostają zapre

zentowane.

Mocne strony Paternalisty

Paternalista jest często osobą inteligentną i o dużej wie

dzy, a także szczerze zainteresowaną udzielaniem pomocy

innym.

Słabe strony Patemalisty

Cechuje go często sztywność poglądów. Swoje opinie

kształtuje przeważnie we wczesnym okresie życia i później
ich nie weryfikuje. Osoba tego typu bywa staromodna i nie

rzadko jest przedstawicielem tej grupy ludzi, która uznaje
komputer za rzecz zbędną.

Paternaliści są tak pewni swoich opinii, że zamiast pro

wadzić  dialog,  w  którym  każdy  ma  szanse  wypowiedzenia
się,  najczęściej  wygłaszają  kazania.  Nie  zdają  sobie  także
sprawy  z  tego,  że  ostro  krytykując  innych,  często  ranią  ich
uczucia  („To  tylko  dla  twojego  dobra!”),  w  związku  z  czym
otoczenie albo się ich boi, albo ich nie lubi.

Wewnętrzne „ja” Patemalisty

Sztywność poglądów jest sygnałem fundamentalnego

braku poczucia bezpieczeństwa. Jeśli świat wydaje się
miejscem nieprzyjaznym i pełnym zamętu, wówczas nie

zmienne opinie dostarczają swoistego oparcia w trudnych

chwilach. Ten brak elastyczności ma jednak swoje minusy.

Mosty, a nawet drapacze chmur, buduje się w taki sposób,

by przy silnym wietrze możliwe było niewielkie odchylenie

od pionu, które nie zburzy całej konstrukcji. Właśnie ta
giętkość wielkich budowli sprawia, że nawet huragany nie
są w stanie ich powalić. Podobna zasada dotyczy ludzi: naj
lepiej radzą sobie ci, którzy potrafią dostosować się do zmie

niających się warunków.

Paternaliści tracą często mnóstwo energii, broniąc się

przed zmianą, i nie potrafią wykorzystać wynikających z niej
możliwości. Obawiają się nowych sytuacji, ponieważ każda
innowacja stanowi zagrożenie dla uporządkowanego świa

ta, który sobie wytworzyli i w którym żyją („Dziękuję bar
dzo za ten komputer - moja maszyna do pisania zupełnie
mi wystarczy!”)

MYSZ

Osobowość Myszy najlepiej charakteryzuje jedno słowo:

„przepraszam”. Myszami są najczęściej (nawet w dzisiej
szych czasach) kobiety, a swoje życie i działanie opierają

na  przekonaniu,  że  za  wszystko  muszą  przepraszać,  nawet
za to,  że w ogóle się urodziły. Jeśli nawet czasami udaje im
się  przeprowadzić  coś  według  własnego  zdania,  to  i  tak  do

końca życia chodzą ze spuszczoną głową, aż do szpiku prze
siąknięte poczuciem winy.

Mysz sądzi, że zawsze komuś przeszkadza i jest przyczy

ną zamieszania w życiu innych ludzi. To ona właśnie bę
dzie spokojnie czekała, aż zajęte plotkami sprzedawczynie

raczą zwrócić na nią uwagę, bo sama na pewno nie odważy
się nikomu przeszkodzić.

Mysz spędza wiele czasu na dreptaniu w miejscu: czeka,

aż wezwie ją szef, bo sama nie ma odwagi, by do niego pójść;
waha się, gdy ktoś pyta ją o radę, ponieważ boi się zająć

jakiekolwiek stanowisko. Zresztą nawet gdyby jakimś cu

dem je zajęła, okazałoby się, że jej opinia jest zupełnie bezu
żyteczna, ponieważ Mysz jest przekonana o własnej bezuży

teczności (a jak już wiemy, myśl posiada moc sprawczą).

Mysz nie jest szczególnie lubiana przez otoczenie, ponie

waż jej gotowość do służenia i podporządkowania się innym

jest często uznawana za głupotę, a nieustanne przeprosiny

sprawiają, że ludzie szybko nużą się jej towarzystwem. Sło
wo „nie” w ogóle nie istnieje w słowniku Myszy: nie wypo

wiada go nawet w najśmielszych snach.

Mocne strony Myszy

Mysz pomaga, dodaje otuchy i stanowi oparcie dla osób

w potrzebie. Zwykle ma wiele współczucia dla innych (co
jednak nie jest równoznaczne z wnikliwością i zrozumie

niem), a dla osób chorych lub w jakikolwiek sposób po
krzywdzonych stanowi nieocenioną podporę. Starsze, scho
rowane panie zazwyczaj nazywają Mysz swoim „aniołem”.

Wśród ludzi potrzebujących pomocy Mysz czuje się bez

pieczna.  Potrafi  też  rozwinąć  umiejętności,  o  które  jej  nikt
nie  podejrzewał.  Otoczenie  czerpie  korzyści  z  gotowości
Myszy  do  poświęceń  i  w  związku  z  tym  wspiera  i  umacnia
w niej tę cechę.

W tym miejscu trzeba jednak podkreślić, że jeśli chęć

niesienia innym pomocy prowadzi do zlekceważenia pod

stawowej wartości, jaką jest dobro własne, wówczas prze
staje być ona cechą pozytywną i prowadzi do autodestrukcji.

Słabe strony Myszy

Silniejsze osobowości z łatwością wykorzystują skłonno

ści Myszy. Nieumiejętność mówienia „nie” oraz silne po
czucie obowiązku sprawiają, że rzadko udaje im się uciec

przed eskalacją żądań otoczenia.

Ludzie zresztą nie zawsze oczekują nieustannej gotowo

ści do niesienia im pomocy, a czasami drażni ich w Myszach
bezwolność i brak własnego stanowiska. Nie zawsze zatem

spolegliwość Myszy spotyka się z uznaniem środowiska.

Wewnętrzne „ja” Myszy

W środku Mysz jest znacznie bardziej pogmatwana, niż

mogłoby  się  wydawać  na  podstawie  obserwacji  jej  zacho
wań.  Wszystko  się  w  niej  kotłuje  i  wrze,  ponieważ  głęboko
ukryte  „ja”  od  lat  bezskutecznie  próbuje  wydostać  się  na

zewnątrz, żądając, by długo tłumione dążenia i potrzeby

zostały wreszcie zauważone i - być może - zaspokojone.

Pragnienie zyskania aprobaty środowiska prowadzi do

tego,  że  Mysz  nieustannie  szuka  okazji,  by  stać  się  pomoc
ną,  a  jeśli  jej  pełne  poświęcenia  wysiłki  nie  zostają  doce
nione,  czuje  się  sfrustrowana  i  jeszcze  bardziej  stara  się

przysłużyć otoczeniu, czasami wręcz narzucając innym
swoje wsparcie. Jeśli nadal nie słyszy słów uznania, czuje

narastającą złość. Ponieważ jednak „aniołom” nie wolno
odczuwać złości, trzeba to uczucie stłamsić w zarodku, wo
bec czego ledwo zauważalne „ja” Myszy staje się jeszcze

bardziej niepozorne. Mysz często czuje się wyczerpana,
a poza tym z powodu zagłuszonych uczuć i wypartych ży
czeń ma skłonność do chorób na tle nerwowym.

MĘCZENNIK/MĘCZENNICA

Cechy Męczennika posiadają w przeważającej mierze

(znów!)  kobiety,  toteż  będę  tu  używać  głównie  formy  żeń
skiej  tego  rzeczownika.  Najczęściej  więc  Męczennica  infor
muje  wszystkich  wokół,  jaka  jest  słaba  i  krucha,  gdy  tym

czasem  tak  naprawdę  jest  silna  jak  dąb.  Męczennice  mają
zazwyczaj  ogromny  wigor  i  wytrwałość  w  dążeniu  do  celu.
Bardzo  dbają  o  to,  by  życie  przebiegało  według  wytyczone
go  przez  nie  planu  i  starają  się  skoncentrować  na  sobie
uwagę całego otoczenia, ponieważ — ich zdaniem - całkowi
cie sobie na nią zasłużyły. Przez długie lata będą ci przypo

minać, jak w młodości pożyczyłeś od nich parę groszy, wo
bec czego należy im się nieustająca wdzięczność za ten ze

wszech miar wspaniałomyślny akt.

Chociaż wydaje się, że w świecie Męczennic ludzie od

grywają  głównie  rolę  publiczności,  to  jednak  przy  głębszej
analizie  można  zauważyć,  że  właśnie  dzięki  otoczeniu  mogą
budować poczucie własnej wartości. Przyświeca im jeden cel,
który  zresztą  za  wszelką  cenę  starają  się  osiągnąć:  uzyskać
szacunek  do  samej  siebie  oraz  umocnić  się  w  przekonaniu

o doniosłości swego postępowania. Nie osiągają jednak tego
dzięki swoim zasługom, ale świadomie lub nieświadomie

wykorzystując innych ludzi. Posiadają dość obszerną wie

dzę na temat chorób oraz ich symptomów, stąd przy każdej
okazji (i bez okazji) informują cię o stanie zdrowia, przy czym

nie muszę chyba dodawać, że stan ten jest przeważnie bar
dzo kiepski i powinien być dla wszystkich przyczyną zmar
twienia.

Męczennicami są niektóre matki, stosujące emocjonalny

szantaż wobec swego jedynaka, kiedy chce on opuścić dom
albo zaczyna swoje prywatne, odrębne życie. Jeśli syn czy
córka chwyta klamkę u drzwi, dłoń matki wędruje w stronę
serca, po czym z gorzkim uśmiechem Męczennica życzy swe

mu dziecku „miłego wieczoru”, chociaż najchętniej powie

działaby: „Ależ idź, oczywiście. To przecież nie ma znacze

niu. że ja tu umrę, podczas gdy ty będziesz się świetnie ba
wił”. Jeśli dziecko ma pecha i jest Myszą, nie potrafi zigno
rować takich sygnałów i zostaje w domu.

Prawdziwy teatr zaczyna się jednak wtedy, gdy dojdzie

do spotkania dwóch Męczennic. Obie panie będą wykazy

wać coraz większe napięcie i rozmowa szybko zamieni się
w spór na temat „stopnia męczeństwa”. Usłyszymy więc li

stę przebytych chorób i odbytych operacji („Lekarz nie wie

rzył, że mogłam tak długo żyć z takim wielkim kamieniem!”)

Przeważnie obie rozmówczynie wygłaszają swoje monologi
jednocześnie, nie słuchając, co ma do powiedzenia druga

strona. Są zbyt zajęte rozpamiętywaniem poszczególnych
dolegliwości, ponieważ muszą udowodnić przeciwniczce, że

ich cierpienie było dotkliwsze!

Mocne strony Męczennicy

Męczennica wykazuje wysoki poziom energii i determi

nacji, które - niestety - są nieodpowiednio ukierunkowane.

Słabe strony Męczennicy

Męczennica znajduje wierną słuchaczkę w Myszy. Jest

to związek podobny do związku sadysty z masochistą: Mę

czennica jęczy i narzeka, podczas gdy Mysz słucha pełna

przerażenia i czuje się potrzebna.

Osoby z innymi niż Mysz cechami będą unikały Męczen

nicy, ponieważ nie mogą znieść wiecznego narzekania. Gdy

znajomi przestają odwiedzać Męczennicę, czuje się opuszczo
na i traci poczucie własnej wartości, w związku z czym za

czyna wymyślać kolejne dolegliwości. Po pewnym czasie

ktoś wreszcie postanawia się nad nią zlitować i pełen po
czucia winy biegnie do jej łoża boleści. Może się zresztą
okazać, że tym razem cierpienie nie jest wyimaginowane...

Męczennice mają skłonność do chorób, częściowo dlate

go, że spędzają zbyt wiele czasu na rozmyślaniu o nich.

Wewnętrzne „ja” Męczennicy

Męczennice to naprawdę samotne, pozbawione poczucia

bezpieczeństwa osoby, którymi nigdy nie poświęcano dosta
tecznie dużo uwagi. Skoro więc ucieczka w chorobę okaże

się skutecznym sposobem rozbudzenia zainteresowania
otoczenia, to Męczennica nie przestanie tej metody wyko

rzystywać. Jeśli dopisze jej szczęście, to być może spotka
człowieka, który nie pozwoli się szantażować, a i tak bę

dzie nią szczerze zainteresowany. W takim wypadku Mę

czennica ma szanse poznać inne, bardziej pozytywne i kon
struktywne metody utrzymywania relacji ze światem.

W efekcie ogromne zasoby energii Męczennicy zostaną le
piej wykorzystane, a ponadto otoczenie będzie miało możli

wość dostrzeżenia jej innych, zadziwiających zalet.

MACHO

Dzisiejszy Macho ukrywa się pod różnymi maskami. Nie

musi być typem, który podbija serca dam swoją muskula

turą, ale ubiera się u najlepszych krawców, nosi dyplomat
kę i jest częstym bywalcem ekskluzywnego klubu dla biz

nesmenów.

Chociaż sprawia wrażenie osoby otwartej i pozbawionej

zahamowań, to jednak przeważnie jedna sfera w jego życiu

szwankuje, a mianowicie dokonania w sypialni, które zwy

kle  pozostawiają  wiele  do  życzenia.  Macho  potrafi  jednak
dobrze  sprzedawać  historie  ze  swego  życia  i  zazwyczaj  wie,
kiedy  należy  zachować  prawdziwą  wersję  dla  siebie.  Znaj
duje  chętnych  słuchaczy  wśród  innych  mężczyzn  lub,  cza

sami kilku chichoczących dziewcząt.

Rozmowa z nim toczy się przeważnie wokół ostatnich

pod

bojów

sercowych, przy czym pełno w niej szczegółów

ł komentarzy dotyczących wyglądu i figury dziewcząt oraz

intymnych sytuacji, które z nimi przeżywał. Czasami Ma-
cho bez żenady podaje adresy i numery telefonów „zaliczo

nych”  pań,  a  gdy  zostaje  sam  na  sam  z  aktualną  partner
ką  długo  rozwodzi  się  nad  zaletami  poprzednich  kocha
nek,  stawiając  swoją  rozmówczynię  w  niezręcznej  sytuacji

i uniemożliwiając nawiązanie głębszego związku.

Wszystkie te opowieści wynikają z chęci ukrycia własnej

nieudolności w kontaktach seksualnych i bardzo często jest
to manewr skuteczny. Niektóre panie, wysłuchawszy rela
cji owego partnera o dotychczasowych podbojach, zaczyna

ją się zastanawiać, czy przypadkiem nie są w jakiś sposób
upośledzone, skoro ten jurny mężczyzna ma przy nich ta

kie kłopoty.

Gdy Macho przenosi się z sypialni na autostradę, wresz

cie jest w swoim żywiole. Jego sposób jazdy zdaje się mó

wić wszystkim: „Z drogi śledzie, bo król jedzie!” Siedzi ci
na „ogonie”, pędząc z szybkością 140 km pasem szybkiej

jazdy,  i  daje  sygnał  światłami,  żebyś  zjechał  na  bok,  cho
ciaż  nie  masz  się  gdzie  podziać,  bo  właśnie  wyprzedzasz
ciężarówkę,  a  z  lewej  ocierasz  się  o  metalową  barierkę.

Macho czuje się wówczas zupełnie tak samo jak wtedy, gdy
jako  trzylatek  szusował  na  trzykołowym  rowerku  po  traw
niku,  wołając  z  całych  sił:  „Mamusiu,  zobacz,  jak  jadę!”
Teraz,  co  prawda,  zamiast  rowerka  ma  samochód,  ale  od

tamtego czasu poziom jego dojrzałości zupełnie się nie
zmienił.

Mocne strony Macho

Jest cudownym towarzyszem, gdy wreszcie przestaje

mówić.

Słabe strony Macho

Macho stanowi źródło problemów dla otoczenia — szcze

gólnie dla tych kobiet, z którymi w danym okresie jest zwią
zany. Wynika to głównie z faktu, że nie potrafi odnaleźć się
w sytuacjach intymnych. W swoim życiu dotyka jedynie

powierzchni spraw i zdecydowanie preferuje związki, w któ
rych partnerka nie stawia żadnych żądań i nie ma wobec

niego oczekiwań.

Macho to myśliwy, a jednocześnie ofiara swej gonitwy:

rusza za następną zdobyczą, zanim jeszcze zdoła się nacie
szyć dotychczasową partnerką, co wynika z niemożności

głębszego zaangażowania się w związki uczuciowe.

Wewnętrzne „ja” Macho

Jest to człowiek samotny, w którym pod maską niedoj

rzałych zachowań kryje się zaburzona samoocena oraz brak

poczucia bezpieczeństwa, wynikające z zaniedbań emocjo
nalnych i błędów wychowawczych popełnionych przez opie

kunów we wczesnym okresie dzieciństwa. Ponieważ męż
czyzna tego typu nie chce lub nie może dostrzec własnego
problemu, prawie nigdy nie zdarza się, by poprosił o pomoc.

OBŁUDNIK

Tendencja do obłudy występuje dość powszechnie u osób

z głębokim poczuciem niższości, które mówią „tak” wtedy,
gdy właściwie chcą powiedzieć „nie” i które czują się nie

zdolne do wygłaszania własnych opinii, szczególnie w tych
sytuacjach, gdy otoczenie najwyraźniej ma odmienne zda

nie. Dodatkowym czynnikiem hamującym - a nawet obez
władniającym - jest dla nich wyższe stanowisko rozmówcy.

Obłudnik będzie dla ciebie słodki jak plaster miodu, ale

gdy tylko znajdziesz się w innym pokoju, natychmiast zacznie
wbijać ci nóż w plecy. W ułamku sekundy twarz Obłudnika

zmienia się z radosnej i rozświetlonej uśmiechem w nadętą
i ponurą, wykrzywioną pogardliwym grymasem. Natychmiast

też z jego ust płyną przesiąknięte jadem plotki o tobie, albo -

co gorsza - leje się strumień oszczerstw.

Gdy Obłudnik czuje się przez kogoś zdominowany, czę

sto stosuje tę pośrednią metodę wyładowywania się na nim

wobec  swego otoczenia. Jest to bardzo destrukcyjny sposób
utrzymywania  relacji  ze  światem,  ponieważ  zadawanie  cio
sów  w  plecy  psuje  jedynie  atmosferę  i  sprawia,  że  Obłud

nik czuje się coraz bardziej spięty. Jednocześnie nie czyni
nic, aby gruntownie rozprawić się z problemem.

Obłudnicy, których całą armię można znaleźć wśród per

sonelu wielu firm, będą przyjmować na siebie coraz więcej
zadań zleconych przez zwierzchników, mając całkowitą
świadomość, że nie sposób podołać tak dużym obciążeniom.

W rezultacie poczują się wykorzystywani i oszukani. Nie
powiedzą jednak o tym zwierzchnikowi, ale będą informo

wać  wszystkich  wokół,  jakim  wrednym  typem  jest  ich  szef.
A przecież to  właśnie ten, o którym plotkują  i któremu  zło
rzeczą,  jest  jedyną  osobą,  która  byłaby  w  stanie  rozwiązać

ich problem.

Mocne strony Obłudnika

Ma mnóstwo - niestety źle wykorzystanej - energii.

Słabe strony Obłudnika

Obłudnik może z łatwością zatruć atmosferę panującą

między kolegami w pracy czy też osobami, które utrzymują
z nim prywatne kontakty. Ludzie tego typu nie potrafią

rozwiązać problemów, przeto czują, że tracą kontrolę nad
tym, co dzieje się w ich życiu, a to z kolei niszczy w nich
resztki pewności siebie i zamyka błędne koło złości i urazów.

Wewnętrzne „ja” Obłudnika

Tendencja do obłudy może (choć nie musi) się rozwinąć,

kiedy dana osoba regularnie otrzymuje karę za wypowia
danie własnego zdania lub wyrażanie niezadowolenia. Naj

więcej szkody powodują takie doświadczenia z dzieciństwa

czy wieku dorastania, chociaż może się zdarzyć, że i w póź
niejszym  okresie  przyszły  Obłudnik  utrzymuje  kontakty
z  osobą,  która  nieustannie  go  upokarza.  Odmawianie  dru
giemu  człowiekowi  prawa  do  wypowiadania  własnych  po
glądów prowadzi u niego do całkowitej lub częściowej utra

ty poczucia własnej wartości. A ponieważ nie potrafi wyra
zić swej złości i frustracji, musi szukać innych sposobów
pozbycia się narastających napięć. Jednym z nich może stać
się obmawianie kolegów czy przyjaciół za ich plecami.

PRACOHOLIK

Dla niektórych osób „praca” to najbardziej pod słońcem

znienawidzone  słowo,  którego  nawet  pod  przymusem  nie
odważyliby  się  wypowiedzieć  podczas  weekendu.  Nato
miast  stosunek  Pracoholika  do  jego  zajęć  jest  całkowicie
odmienny.

Osoba tego typu myśli o pracy podczas snu i przy jedze

niu,  i  nie  może  nigdy  przestać  o  niej  myśleć,  nawet  jeśli
chce.  Podobnie  jak  w  przypadku  Myszy,  zachowanie  Praco
holika  jest  zdecydowanie  pożyteczne  dla  otoczenia  i  odbie
rane  jako  pozytywne,  chociaż  prowadzi  do  autodestrukcji.
Oczywiście  na  świecie  żyje  całe  mnóstwo  osób,  które  cięż
ko pracują, ale nie wszystkie one należą do grupy pracoho
lików.

Pracoholicy uczynili pracę swoim jedynym hobby i na

wet,  jeśli  w  danej  chwili  nie  mają  nic  do  zrobienia,  to  na
pewno  szybko  znajdą  obszar  życia,  któremu  z  wielką  ener
gią  będą  mogli  się  poświęcić.  Osoby  tego  typu  nie  potrafią
się  zrelaksować,  ponieważ  tak  naprawdę  wcale  tego  nie
chcą.  Odpoczynek  jest  dla  nich  stratą  cennego  czasu,  który

mogliby wykorzystać chociażby na opracowanie nowego
kontraktu, o którym myślą od tygodnia.

Kobiety Pracoholiczki spotyka się najczęściej wśród śred

niego personelu, a motorem ich działań jest wewnętrzny
przymus, aby przewyższyć kolegów w dokonaniach, co czę

sto jest jedynym sposobem na zyskanie ich aprobaty.

Nikt i nic nie jest w stanie powstrzymać Pracoholika:

nawet wtedy bowiem, gdy leży chory w szpitalu, cudem
przeżywszy wywołany stresem atak serca, poprosi o te
lefon

i będzie wydawał polecenia podwładnym, albo na

mówi  kolegę,  aby  przyniósł  mu  ostatnie  dane  z  giełdy,  bo
przecież  nie  może  „wypaść  z  rytmu”.  Pracoholik  spędza
pierwszą  połowę  życia,  rujnując  sobie  zdrowie,  by  zarobić
duże  pieniądze,  a  w  drugiej  połowie  wydaje  wielkie  sumy
na  to,  by  utracone  zdrowie  odzyskać.  Prawda,  że  to  nie  ma
sensu?

Mocne strony Pracoholika

Pracoholicy to bardzo sumienni i skrupulatni pracowni

cy z ogromnym potencjałem i motywacją do pracy, którzy

potrafią się w nią całkowicie zaangażować, a poza tym mają
wielkie poczucie odpowiedzialności.

Słabe strony Pracoholika

Pracoholicy nie są wcale zbyt efektywni, a ponadto nie

potrafią kontrolować swojej pracy: to raczej praca sprawu
je nad nimi kontrolę. (Właśnie z tego powodu Pracoholicy

zjawiają  się  u  mnie  w  poszukiwaniu  pomocy.  A  ponieważ
wiem,  że  moja  ponura  prognoza  nie  wywiera  na  nich  żad
nego  wrażenia,  mówię  im  raczej,  że  będą  mogli  osiągnąć
znacznie  więcej,  jeśli  zmienią  sposób  postępowania.  Naj
wyraźniej  takie  podejście  jest  dla  nich  odpowiednie,  ponie
waż  natychmiast  deklarują  gotowość  działania:  chcą  się
zmienić!)

Związki intymne nie mają szans na przetrwanie w życiu

pracoholika, ponieważ nie potrafi on przeznaczyć swego cen
nego czasu na sprawy pozazawodowe. Jego stan zdrowia
również nie jest najlepszy, jako że doprowadza on swój orga
nizm do całkowitego wyczerpania, nie dając mu szans na
odpoczynek i odzyskanie sił.

Wewnętrzne „ja” Pracoholika

Bezustanne działanie może być sygnałem utajonej de

presji. Zaangażowanie w pracę nie pozwala Pracoholikowi
usiąść na chwilę i pomyśleć o tym, co go trapi. Innym po
wodem odczuwania przymusu pracy może być poczucie niż

szości  wobec  kolegów  albo  zajmowanie  stanowiska,  które
znacznie  przerasta  jego  zawodowe  możliwości.  Zdarza  się
także,  że  pracoholizm  jest  ucieczką  od  trudnej  sytuacji  ro

dzinnej.

CZĘŚĆ TRZECIA

Jak korzystać

z tej części książki

Rozdział ten zawiera omówienie kilku specyficznych pro

blemów, które - jak wynika z relacji moich pacjentów oraz
uczestników prowadzonych przeze mnie kursów - są szcze
gólnie uciążliwe i denerwujące.

Na początku każdego podrozdziału znajdziesz listę twier

dzeń charakteryzujących określony problem. Spokojnie i bez

pośpiechu przeczytaj każdy punkt i zastanów się, czy moż
na go również odnieść do twojej sytuacji. Nie ma jednak

sensu obliczanie, ile zdań umieszczonych na przykład we

fragmencie na temat samotności uznałeś za zgodne z praw

dą: nikt przecież, kto zdobył dziesięć punktów, nie jest bar
dziej samotny od kogoś, kto zdobył tylko jeden punkt.
Twierdzenia mają ci jedynie pomóc w uświadomieniu so

bie, co jest przyczyną tego, że odczuwasz samotność.

Po każdej liście omawiam kolejno wszystkie twierdze

nia, próbując zanalizować postawy, z których one wynika

ją. Podpowiadam ci także, jakie metody możesz wykorzy

stać, aby nauczyć się traktować swoje problemy w nowy,

pozytywny sposób.

W dalszej kolejności zamieszczam w ramce podsumowa

nie, które ma ci pomóc stworzyć nowe, konstruktywne wzor

ce myślenia. Zwykle znajduje się ono na końcu, ale w niektó

rych podrozdziałach są też dodatkowe zestawienia dotyczą
ce konkretnego punktu na liście. Ważne jest, abyś swe wnio
ski odczytywał kilka razy dziennie. Przepisz je i noś przy
sobie. Naucz się tekstu na pamięć i powtarzaj głośno wiele
razy, aby jego treść zapadła w twoją podświadomość.

Ponieważ podsumowania zawierają jedynie pozytywne

myśli, zaczniesz także odczuwać ich korzystny wpływ na

swoją strukturę fizyczną. Kiedy bowiem twoje myśli są
przyjemne i konstruktywne, całe ciało odpręża się. Jeśli

wątpisz w moje słowa, spróbuj wykonać następujący eks

peryment: przypomnij sobie jakąś kłótnię, która bardzo cię
zdenerwowała. Na pewno natychmiast zauważysz, że two

je ciało reaguje napięciem: zaciskasz zęby, czujesz ucisk

w okolicy żołądka, wzrasta ciśnienie krwi, co powoduje ból

głowy, a zatem ogólnie czujesz się bardzo źle.

Na szczęście ten system działa również w odwrotną stro

nę: jeśli wypełnisz umysł pozytywnymi wspomnieniami lub
myślami, napięcie opuszcza twoje ciało, mięśnie i narządy

wewnętrzne odprężają się i czujesz się absolutnie doskona
le. Aby wzmocnić efekt oddziaływania skryptu, poświęć kil

ka chwil wieczorem na to, by się zrelaksować i z wizualizo
wać pozytywne rozwiązanie nękającego cię problemu.

Nie trać czasu i energii na ciągłe rozmyślania o nim:

skoncentruj się wyłącznie na jego pozytywnym rozwiąza

niu. Jeśli nawet na twojej drodze do sukcesu stanie jakaś
przeszkoda, szybko znajdziesz pięć nowych sposobów, by ją

usunąć lub ominąć. Jeśli zamkną się przed tobą jakieś
drzwi, w końcu korytarza znajdziesz troje kolejnych, które

staną dla ciebie otworem. Nie marnuj czasu, patrząc bez
namiętnie w ścianę: szukaj w niej ukrytego wyjścia. Posta

raj się rozwiązywać problemy w sposób konstruktywny.
Czasami — a może nazbyt często — myślisz, że twój problem

jest wyjątkowy, że nie można go rozwiązać. Wpadasz wte

dy w panikę i ogarnia cię rozpacz, tracisz nadzieję i zała

mujesz się.

Pomyśl! Przecież nie pierwszy raz w życiu zmagasz się

z trudną sytuacją. Co było ostatnim razem? Nagle pojawiło
się rozwiązanie i to w dodatku takie, o jakim nawet nie

marzyłeś.  Lepiej  jest  więc  chyba  uspokoić  nerwy,  zrelak
sować  się  i  uwierzyć,  że  w  odpowiedniej  chwili  na  pewno
znajdzie  się  wyjście,  niż  popadać  w  przygnębienie  z  powo

du przejściowego kłopotu, o którym nie możesz przestać
myśleć.

Chociaż każdy z nas codziennie boryka się z problema

mi, nadal brakuje nam wiary w to, że potrafimy rozprawić
się z każdym kolejnym kłopotem. Umysł racjonalny czło

wieka jest zbyt ograniczony, by przewidzieć rozwiązanie,
które

w końcu się pojawia. Przestańmy przeceniać własny

mózg: nie jest on wcale tak doskonały, jak wskazywałby na
to

nasz iloraz inteligencji. W gruncie rzeczy osoba, która

się nim przechwala, przypomina więźnia cieszącego się ze
swej wygodnej celi.

Znacznie bardziej efektywna w rozwiązywaniu proble

mów jest intuicja, mająca swoje źródło w umyśle podświa
domym. Zwracaj uwagę na sny i na myśli, które z nagła

przebiegają  przez  twój  umysł.  Przekonasz  się,  że  wskazują
ci one drogę wyjścia z trudnej sytuacji. Rozwiązywanie pro
blemów  nie  ma  nic  wspólnego  z  ciężką  pracą:  wręcz  prze
ciwnie,  jest  czymś  prostym,  przyjemnym  i  pełnym  niespo
dzianek.  Najwspanialsze  pomysły,  najdoskonalsze  wyna

lazki zrodziły się „przypadkiem”, kiedy ich twórca nawet

o nich nie myślał. Albert Einstein powiedział, że kiedy pró
bował rozwiązać problem matematyczny, formułował go

precyzyjnie w swoim umyśle, a potem przestawał o nim
myśleć. Rozwiązanie zawsze zjawiało się po jakimś czasie,

i to w sposób całkowicie spontaniczny. Nasz podświadomy
umysł pracuje bowiem cały czas, nawet wtedy, gdy śpimy,

dostarczając nam odpowiedzi, których szukamy.

Na końcu każdego podrozdziału znajdziesz wnioski, tak-

że w ramce, rodzaj ściągi, którą możesz wykorzystywać na

przykład w nocy. Zdarza się bowiem, że jeśli coś cię trapi

w  ciągu  dnia,  budzisz  się  po  kilku  godzinach  snu  i  znów
zaczynasz  rozmyślać.  Ciemność  i  cisza  wokół  sprawiają,  że
problemy  wydają  się  wielokrotnie  przesadzone,  a  ty  nie

potrafisz przestać o nich myśleć i nie możesz zasnąć.

Zdania ze ściągi można łatwo zapamiętać i kiedy myśli

nie  pozwalają  ci  zasnąć,  trzeba  je  w  sposób  mechaniczny
powtarzać.  Pozytywna  treść  w  nich  zawarta  sprawia,  że
ciało  się  odpręża,  a  tego  właśnie  potrzebujesz,  aby  znów
ogarnął  cię  sen.  A  ponieważ  w  środku  nocy  i  tak  nic  nie
możesz  zdziałać  dla  rozwiązania  problemu,  powinieneś
odłożyć

rozmyślania na następny dzień.

Komunikacja międzyludzka

• Nie cierpię kłótni.
• Nie potrafię mówić innym, czego od nich chcę.

• Kiedy ktoś mnie zrani, obrażam się.

Komunikacja między ludźmi odbywa się na różnych po

ziomach  i  występuje  w  wielu  formach.  Mamy  z  nią  do  czy
nienia  wszędzie:  w  listach,  ogłoszeniach,  w  filmach  i  w  ra
diu.  Bezustannie  ktoś  przekazuje  nam  informacje,  a  my  na

nie reagujemy. Dzięki komunikacji utrzymujemy kontakt
ze światem oraz jesteśmy w stanie wysyłać i odbierać okre
ślone treści.

Komunikacja to zjawisko bardzo złożone. Nawiązujemy

kontakt z innymi ludźmi nie tylko wtedy, gdy do nich mówi
my czy piszemy, ale także wówczas, gdy posługujemy się

językiem gestów. Nawet wtedy, gdy zdecydowanie odma

wiamy kontaktu słownego, przekazujemy otoczeniu okre
śloną informację.

Komunikacja ma zasadnicze znaczenie dla rozwoju i utrzy

mania  związków  z  innymi  ludźmi.  Z  upływem  czasu  te  re
lacje  ulegają  zmianie,  konieczne  jest  więc  dostosowanie  się
do  zmodyfikowanych  warunków  i  poinformowanie  otocze

nia o własnych dążeniach i pragnieniach. Jeśli nasze związ
ki mają być satysfakcjonujące i efektywne, musimy nie tyl
ko poznać jak najlepiej naszych bliskich, ale także powin

niśmy sami przekazywać istotne informacje o sobie. Nie
wolno oczekiwać, że ludzie będą czytać w naszych myślach.

To od nas zależy, czy znać będą nasze pragnienia i oczeki
wania.

Informacje nie muszą być przekazywane w sposób wer

balny. Wystarczy tylko unieść lekko brwi, aby twój roz
mówca wiedział, że albo wątpisz w jego słowa, albo jesteś
mocno nimi zdziwiony.

Język ciała bywa bardzo zróżnicowany. Niewielka zmia

na tonu głosu, wyrazu twarzy czy minimalny ruch towa

rzyszący twojej wypowiedzi może wzmocnić lub złagodzić

jej znaczenie. Twoje ciało informuje rozmówcę, że tylko

żartujesz, albo że właśnie powierzyłeś mu swój sekret. Ję
zyk ciała to system znaków, które niekiedy mówią więcej

niż słowa. Jeśli ktoś nie podtrzymuje kontaktu wzrokowe
go w czasie rozmowy z tobą, masz do wyboru kilka możli

wości, które takie zachowanie sugeruje. Możesz pomyśleć,

że  to  oznaka  nieśmiałości  i  dlatego  będziesz  się  starał  roz
luźnić  i  uspokoić  swego  rozmówcę.  Być  może  uznasz  jed
nak,  że  jest  on  osobą  zarozumiałą,  bardzo  zajętą  i  jakby

nieobecną, toteż swoje wypowiedzi ograniczysz do mini

mum.  Widzisz  więc,  jak  łatwo  o  nieporozumienia  w  komu
nikowaniu  się.  Jeśli  bowiem  uznałeś,  że  masz  do  czynienia
z  człowiekiem  zarozumiałym,  chociaż  w  rzeczywistości  mę
czy  go  własna  nieśmiałość,  twoja  reakcja  może  okazać  się

całkowicie nieadekwatna. Byłoby zaś jeszcze gorzej, gdyby

po pewnym czasie okazało się, że rozmawiasz z osobą nie

widomą.

Sposób, w jaki oceniasz swego rozmówcę, to, czy sprawia

na tobie wrażenie nieśmiałego czy zarozumiałego, zależy
od twoich wyobrażeń i oczekiwań, a te z kolei wynikają

z twoich doświadczeń. Jeśli z kolei twój rozmówca unika
twojego wzroku, to być może obawia się, że jesteś osobą apo
dyktyczną, albo że go zlekceważysz, i dlatego stara się

uchronić przed agresją, nie patrząc na wyraz twej twarzy.

Komunikacja to proces dwustronny. Nadawca i odbiorca

komunikatu bezustannie oddziałują na siebie, a więc każ

dy jest jednocześnie i jednym, i drugim. Kiedy z kimś roz

mawiasz, rejestrujesz jednocześnie jego reakcję, a to wpły

wa na sposób, w jaki kontynuujesz swoją wypowiedź. Jeśli
zauważysz, że twój partner marszczy brwi, słysząc infor
mację o nieprzyjemnym incydencie w biurze, być może zre

zygnujesz z opowiedzenia o innym przykrym wydarzeniu,
które

przeżyłeś rano. Nie chcesz go denerwować, bo wtedy

i ty się zdenerwujesz, a przede wszystkim zależy ci na tym,
by zachować spokój. Przerywasz więc rozmowę.

Innym czynnikiem determinującym sposób porozumie

wania się jest twoje otoczenie. W zależności od tego z kim
i gdzie rozmawiasz, przyjmujesz różne role. Ona rozmawia

zupełnie inaczej, kiedy odgrywa rolę matki w domu, a inna

jest. jako szef w firmie. On wypowiada się w inny sposób,

kiedy omawia sprawy zawodowe z kolegą, a w inny, gdy
na przyjęciu relacjonuje przyjacielowi ostatnie wydarzenia

w pracy.

Życie wymaga, abyśmy odgrywali różne role w różnych

sytuacjach i w różnym czasie, dlatego też nasz sposób poro

zumiewania się musi być elastyczny. Każda nowa rola - stu
denta, matki, żony lub pracownika - wymaga, byśmy na
uczyli się stosownego do niej języka i sposobów komuniko

wania  się  w  różnych  sytuacjach.  Czy  jednak  łatwo  radzimy
sobie  z  przyjmowaniem  nowych  ról,  to  już  w  dużej  mierze
zależy  od  dotychczasowych  doświadczeń.  Nasze  umiejętno

ści komunikowania się zależą od tego, czego nauczyliśmy się
w dzieciństwie od własnych rodziców. Te wczesne doświad

czenia determinują sposób porozumiewania się z innymi,
zakres stosowanych przez nas wzorców komunikacji oraz

ich pielęgnowanie w późniejszych intymnych związkach.

Komunikacja międzyludzka to proces bardzo złożony,

dlatego nie dziwi fakt, że zdarzają się nieporozumienia

i błędy. Ogromny wpływ na naszą zdolność do przekazywa
nia komunikatów mają uczucia. Niektóre sytuacje wprost
zamykają nam usta, a w innych reagujemy zaczepnie.

Najbardziej drastyczne przykłady zachowań świadczą

cych o braku kontaktu z rzeczywistością pojawiają się

u  osób  dotkniętych  schizofrenią  lub  głęboką  depresją.  Kie
dy  świat  okazuje  się  skrajnie  nieprzyjazny  i  człowiek  nie
dostrzega  sposobu,  by  uciec  przed  problemami  lub  zapo

biec eskalacji żądań otoczenia, wówczas dochodzi do wnio
sku, że znalazł się w sytuacji zagrożenia, a jego umysł pod

świadomy tworzy mur obronny oddzielający go od wszyst
kiego, co złe. W ten sposób udaje mu się odciąć od reszty
świata i nikt z zewnątrz nie może go już zranić.

Możliwe, że część tego mechanizmu służy zbudowaniu

świata wewnętrznego wraz z jego własnym językiem, zna
czeniami i symbolami, których nikt z zewnątrz nie jest

w stanie zrozumieć. Jest to rodzaj nowego języka myśli,

inny sposób patrzenia na świat, który oddziela schizofreni
ka od jego otoczenia.

W przypadku głębokiej depresji chory może nadal utrzy

mywać kontakt z rzeczywistością w sensie psychicznym,

ale będzie czynił wszelkie wysiłki, aby uniknąć obcowania

z otoczeniem. Wszystko, co nowe, czyli to, co wybiega poza
rutynowe czynności, jest dla takiej osoby przerażające, dla
tego będzie ona przed nowymi sytuacjami uciekać lub się

z nich wycofywać. Jedynym bezpiecznym miejscem na świe

cie okazuje się łóżko, gdzie można schować głowę pod koc

i w sensie dosłownym odseparować się od świata. Przypo

mina to powrót do ciepłego i bezpiecznego łona matki, gdzie
nie trzeba było podejmować żadnej aktywności; człowiek
był wolny od myślenia i działania. Wystarczyło, że istniał.

Zarówno depresja, jak i schizofrenia to sygnały wysyła

przez człowieka. Zaburzony przebieg komunikacji mówi

otoczeniu o braku równowagi w jego systemie relacji mię

dzyludzkich oraz o potrzebie przywrócenia równowagi.
Choroby psychiczne pojawiają się z określonych powodów

i nie spadają na nikogo z nieba. Tam, gdzie jest symptom,
istnieje również jego przyczyna.

Rodzina ma własne reguły dotyczące zasad komunikacji,

ale nie są one ustalone przez jakikolwiek zewnętrzny auto

rytet.  Jej  członkowie  wiedzą  przeważnie,  że  pewnych  te
matów  nie  wolno  poruszać  (na  przykład  spraw  związanych
z seksem albo dotyczących kuzyna, z którym nikt nie utrzy
muje  stosunków),  a  niektórych  emocji  nie  wolno  wyrażać
(na  przykład  gniewu).  Może  istnieć  również  podwójny  re
gulamin  z  odrębnymi  zasadami  dla  dorosłych  i  dzieci  albo

z innymi dla ojca, innymi dla matki, a jeszcze innymi dla

dzieci. Są również domy, w których dzieci chore czy upośle
dzone korzystają z innych praw niż zdrowe rodzeństwo.

Dorosłym  często  wolno  kłamać,  ale  dzieci  otrzymują  za  to
karę.  Bywa  i  tak,  że  ojciec  może  leżeć  całymi  dniami  na
kanapie, ale każde dziecko, które nie pomoże matce, zosta
nie  nazwane  leniem.  Chore  dziecko,  które źle się  zachowu
je,  nie  zostanie  ukarane,  ale  jego  zdrowy  brat  czy  siostra
na pewno nie unikną awantury za to samo przewinienie.

Te reguły mają dla każdego członka rodziny określone,

specyficzne  znaczenie.  Wyobraźmy  sobie,  że  w  pewnej  ro
dzinie  żyje  dziecko  astmatyczne.  Lekarz  informuje  rodzi
ców,  że  nie  należy  denerwować  dziecka,  ponieważ  może  to

wywołać atak — i jest to zasada numer jeden. Istnieje rów

nież w tej rodzinie prawo ustanowione przez rodziców za
braniające skakania po kanapie - i to jest zasada numer dwa.

Gdy zdarzy się, że astmatyczne dziecko zacznie skakać

po kanapie, rodzice staną przed dylematem: pragną prze
strzegać własnych zasad, ale nie chcą narażać na szwank

zdrowia dziecka. Rozumują w ten sposób: „Jeśli go skarci
my, zdenerwuje się i dostanie ataku. Będziemy musieli po

hamować  swój  gniew  i  pozwolić  mu  skakać.  Nie  możemy
przecież  powstrzymać  go  od  nagannych  zachowań,  nie  wy
rządziwszy  mu  szkody”. Bracia i  siostry dziecka  astmatycz
nego  złoszczą  się  na  rodziców  i  zazdroszczą  przywilejów,

jakie daje choroba. „To niesprawiedliwe - stwierdzają -

pozwalają mu na wszystko tylko dlatego, że jest chory. Nic
nie poradzę na to, że nie jestem taki jak on. Chcę tylko tyle
samo wolności i troski, ile dają jemu”. Dziecko astmatycz

ne zaś myśli: „Wcale nie jest tak źle być chorym. Skupiają
na mnie całą swoją uwagę i tyle mi uchodzi na sucho! Na

prawdę łatwo manipulować moimi rodzicami. Zróbmy to

jeszcze raz!”

Sprzeczne reguły narażają na szwank pozycję rodziców

i zmniejszają ich odporność na szantaż. Pozostałe dzieci
dochodzą do wniosku, że są mniej ważne od chorego brata

i  traktują  uleganie  mu  jako  znak  słabości.  Cokolwiek  do
brego  lub  złego  zrobi  zdrowe  dziecko,  starając  się  przyciąg
nąć  uwagę  rodziców,  nigdy  nie  zdoła  prześcignąć  w  tym
astmatycznego brata. I jest to bardzo frustrujący wniosek.

Sprzeczne reguły stanowią problem dla wszystkich, na

wet  dla  chorego  dziecka.  Skoro  bowiem  choroba  daje  tyle
korzyści,  nie  ma  sensu  z  niej  wychodzić.  Choroba  to  w  su
mie  niewielka  cena,  jaką  się  płaci  za  cały  ogrom  troski

i zainteresowania.

Inne problemy mogą wyniknąć z nieprecyzyjnej komuni

kacji. Zdarza się to wówczas, gdy rozmówca wyraża słowa
mi jedno znaczenie, podczas gdy język ciała mówi coś zupeł
nie przeciwnego. Spójrzmy na matkę, która znużona ciąg

łymi  żądaniami  dziecka  mówi:  „Idź  spać.  Wyglądasz  na
zmęczonego  i  chciałabym,  żebyś  odpoczął”.  Wolałaby  jed
nak  móc  powiedzieć:  „Zostaw  mnie  samą.  Jestem  tobą

zmęczona”. Jeśli dziecko przyjmie polecenie matki za do-

brą monetę, może spróbować się przytulić, a wówczas mat

ka zapewne wybuchnie złością, bo chciała wywołać zupeł

nie  przeciwną  reakcję.  Dziecko  będzie  zdezorientowane.
Nie  ma  szans  zrozumieć,  czym  właściwie  wywołało  złość
matki.  Jeśli  nawet  powie  wprost,  że  jej  zachowanie  przeczy
słowom,  ona  może  poczuć  się  urażona.  Sytuacja  i  tak  nie

ulegnie zmianie, natomiast w dziecku pogłębi się poczucie
winy.

Matka z kolei uważa zapewne, że nie wolno mówić włas

nemu dziecku, by odeszło na chwilę, bo przeczy to jej wy

obrażeniom o idealnym macierzyństwie. A ona przecież
chce być dobrą matką i nie przyzna się do tego, że zmęczyło

ją towarzystwo dziecka. Problem w tym, że czy chce czy
nie, jej reakcje i tak ją zdradzą.

NIE CIERPIĘ KłÓTNI

Być może należysz do tej grupy ludzi, którzy są gotowi

zrobić wszystko, by uniknąć kłótni. Możliwe, że takie do
świadczenie jest dla ciebie tak traumatyzujące, że reagu

jesz

mdłościami czy zawrotami głowy. Niekiedy wystarczy,

że usłyszysz, jak kłócą się inni, i natychmiast odczuwasz
strach czy nawet ból głowy, a twoje serce uderza dwukrot

nie

szybciej niż zwykle. Symptomy te nasilają się, jeśli

jakiegoś powodu nie możesz opuścić miejsca, w którym

trwa kłótnia, na przykład podczas jazdy samochodem w to

warzystwie dwóch spierających się osób.

Jeśli kłótnie mają tak silny negatywny wpływ na ciebie,

to jest więcej niż prawdopodobne, że w dzieciństwie byłeś
świadkiem wielu kłótni, na które reagowałeś strachem.

Spróbuj wyobrazić sobie, jak małe dziecko odbiera głoś

ną wymianę zdań. Jego rodzice kłócą się, wrzeszczą na
siebie, mówią rzeczy, których na pewno nie chcieli powie
dzieć

Kiedy tak na siebie krzyczą, wydawać by się mogło,

że ich relacje opierają się na nienawiści (i być może tak jest
w tym akurat momencie). Dziecko patrzy na tę scenę oczy
ma pełnymi przerażenia. Słyszy wrzaski i widzi, jak dwoje

najważniejszych w jego życiu ludzi walczy ze sobą. Czy zro

bią sobie krzywdę? Wszędzie słychać ten hałas. Dlaczego
wrzeszczą? Czy to przeze mnie? Gdyby mnie nie było, to

może rodzice nie kłóciliby się tak o pieniądze? Może, gdyby

mnie  nie  było,  mama  byłaby  szczęśliwsza,  bo  częściej  wy
chodziłaby  z  domu?  Niektórzy  rodzice  otwarcie  mówią
dziecku,  że  to  ono  jest  przyczyną  kłopotów,  ale  nawet  jeśli

do tego nie dojdzie, dzieci i tak często mają poczucie winy.

Dziecko jest pod każdym względem całkowicie i bezgra

nicznie zależne od swoich rodziców. To oni dostarczają mu

jedzenia, schronienia, ubrania, miłości i poczucia bezpie

czeństwa. To oni zaspokajają wszystkie jego potrzeby, więc
gdy jedność rodziny zostaje zagrożona, ono czuje, że pod
stawy jego egzystencji są zachwiane.

Jeśli kłótnie stają się codziennością, dziecko zostaje po

zbawione poczucia bezpieczeństwa, a w konsekwencji zro

bi  wszystko,  by  udobruchać  swoich  rodziców  lub  odwrócić
ich  uwagę  od  problemu.  Choroba  może  być  jednym  z  pod
świadomie  wykorzystywanych  w  tym  celu  sposobów.  Cho
re dziecko choć na chwilę jednoczy bowiem ojca i matkę.

Inny sposób, w jaki niektóre dzieci radzą sobie z bra

kiem  poczucia  bezpieczeństwa  oraz  obwinianiem  się  o  wy
wołanie  problemów,  jest  wkroczenie  na  drogę  przestęp
stwa.  Rodzice  są  wówczas  zmuszeni  oderwać  się  od  włas

nych spraw, a poza tym ich uczucia wreszcie są w zgodzie
ze słowami. Ponieważ takie dzieci są już przekonane o włas

nej  winie,  teraz  mają  przynajmniej  okazję  zrobić  coś,  czego
będą  się  mogły  rzeczywiście  wstydzić.  „Być  może  nie  powi
nienem  kraść  —  myślą  -  ale  teraz  przynajmniej  wiem,  dla
czego czuję się winny”.

Możliwe także, że boisz się awantur, ponieważ nigdy nie

było  ci  wolno  podnieść  głosu.  Może  twoje  doświadczenia
mówią  ci,  że  nie  należy  otwarcie  wyrażać  swego  niezado
wolenia,  a  „winowajcę”  karze  się  milczeniem.  W  niektórych

rodzinach panuje bowiem zwyczaj, że jeśli ktoś wyrządził
ci krzywdę, to wolno ci się na niego obrazić. Dziecko odczu
wa taką karę w sposób bardzo dotkliwy. Jeśli ktoś cię igno

ruje, to znaczy, że cię odrzucił, a odrzucenie jest niezwykle

bolesne dla osoby tak podatnej na zranienie i kruchej jak
dziecko.

Nawet jeśli od tych wydarzeń upłynęło wiele czasu, mo

żesz nadal czuć się winny i odrzucony. Twój lęk przed kłót

niami  może  mieć  swoje  źródło  w  odległej  przeszłości.  Wróć
myślą  do  tamtych  chwil.  Zapytaj  swoje  siostry  czy  braci,
lub  innych  krewnych,  czy  coś  z  tamtego  okresu  pamiętają.

Jeśli określisz przyczynę łęku, będziesz mógł się z nim ła

twiej uporać.

Uświadom sobie przede wszystkim, że już nie jesteś

dzieckiem,  ale  człowiekiem  dorosłym  i  twoja  sytuacja  ule
gła  zmianie.  Twoje  lęki  wywodzą  się  z  okresu,  który  minął,
a  teraz  nadszedł  odpowiedni  moment,  byś  ustalił  dla  siebie

nowe zasady. I pamiętaj: to nie ty jesteś przyczyną kłótni
wybuchających między ludźmi.

Jeśli ktoś jest z twego powodu zdenerwowany, nie powi

nieneś  czuć  się  winny.  Wiesz  już  przecież  z  własnego  do
świadczenia,  że  kiedy  ludzie  są  w  złym  nastroju,  to  mają
ku  temu  swoje  własne  powody i w  99  procentach przypad
ków tym powodem nie jesteś ty. Zamiast więc myśleć o tym
znikomym  jednym  procencie,  zacznij  się  koncentrować  na

przygniatającej, ale jakże optymistycznej większości. Pa
miętaj, że dopóki twoja wina nie zostanie udowodniona,
jesteś niewinny.

Jeśli uznasz tę nową zasadę, będziesz w stanie rozsze

rzyć swój wachlarz metod postępowania wobec ludzi. A sko

postanowiłeś nie mieć poczucia winy, możesz przyjąć

nową taktykę podczas kłótni. Otwierają się przed tobą nie

znane dotychczas możliwości. Być może nawet z zaintere
sowaniem zaczniesz słuchać, jak kłócą się inni, a lęk całko

wicie ustąpi. Może także zechcesz zastanowić się nad włas
ną  opinią  dotyczącą  przedmiotu  sporu?  Kto  według  ciebie
ma  rację?  (Cokolwiek  zdecydujesz,  zachowaj  to  dla  siebie.)
Wyobraź  sobie,  że  jesteś  dziennikarzem,  który  musi  zre

lacjonować ważne wydarzenia, a ponieważ nie masz nic
wspólnego z przedmiotem kłótni, możesz zupełnie spokoj
nie i bez emocji rozmawiać ze spierającymi się stronami.

Jeśli ktoś na ciebie krzyczy, nie staraj się go za wszelką

cenę

udobruchać. Po prostu stwierdź, że nie będziesz z nim

rozmawiał, dopóki się nie uspokoi. Potem odłóż słuchawkę
lub wyjdź z pokoju.

Kiedy przestaniesz się obawiać kłótni, stwierdzisz, że

twoja pozycja społeczna znacznie się umocniła. Masz wię
cej władzy i wpływów, ponieważ nie musisz godzić się
z tym, że ktoś stawia niedorzeczne żądania, próbuje cię za
straszyć lub obarcza nadmiernymi obowiązkami.

Skoro nie boisz się już kłótni, możesz teraz zaryzykować

jej wywołanie, bo twoja pewność siebie pomoże ci ją znieść.

Ludzie zauważą w tobie tę zmianę i zapewniam cię, że nie
będą już tak nieprzyjemni jak wtedy, gdy za wszelką cenę
próbowałeś uniknąć awantur.

PODSUMOWANIE

Jestem w porządku. Nie popełniłem więcej błędów

niż inni. Jestem wartościowym człowiekiem.

Rezygnuję z poczucia winy. Ludzie sami są odpo

wiedzialni za własne nastroje i odczucia; ja ponoszę
odpowiedzialność tylko za swoje.

Jestem spokojny i opanowany w każdej sytuacji.

Jestem przekonany o własnej wartości i inni ludzie to
czują.

Kłótnie to tylko sposób wyrażania różnic w poglą

dach. Są zjawiskiem normalnym. Mam prawo wyra
żać swoją opinię i nie odmawiam tego prawa innym.

Wyrażam własne zdanie w sposób spokojny i jasno

określam swoje potrzeby, a inni mnie słuchają. Za
wsze można znaleźć jakieś rozwiązanie.

Z łatwością dochodzę własnych praw. Jestem pew

ny siebie.

WNIOSEK KOŃCOWY

Kłótnie to rzecz normalna - to tylko sposób wy

rażania różnic w poglądach. Jestem spokojny i pewny
siebie.

NIE POTRAFIĘ MÓWIĆ INNYM,

CZEGO OD NICH CHCĘ

Co cię powstrzymuje? Czy trudno ci wyrazić swoje życze

nia wobec innych, czy też zupełnie nie wiesz, czego naprawdę
chcesz? Być może nawet masz problemy i z jednym, i z dru
gim?

Kiedy byłeś małym dzieckiem, wyrażanie własnych po

trzeb  nie  stanowiło  dla  ciebie  problemu.  Jedyne,  co  musia
łeś  zrobić,  to  trochę  popłakać,  a  wtedy  -  przy  odrobinie
szczęścia  —  ktoś  przybiegał  z  butelką  mleka  albo  świeżą

pieluszką.  Nawet  wtedy,  gdy  byłeś  trochę  starszy,  ten  bez
pośredni  sposób  wyrażania  pragnień  okazywał  się  skutecz
ny.  Wystarczyło,  że  wskazałeś  palcem  lalkę  i  niekoniecznie
zrozumiałym  językiem  wymamrotałeś  „lala”,  a  już  zauro

czona tobą ciocia wciskała ci do rączek ulubioną zabawkę.

Kilka lat później musiałeś już czynić pewne ustępstwa,
ponieważ matka wymagała od ciebie grzecznego „proszę”
i „dziękuję”, ale nadal dawałeś sobie radę.

Entuzjazm wywołany kiedyś twoimi sukcesami w opa

nowywaniu  języka  szybko  jednak  wygasł  i  wszyscy  wokół
przestali  zauważać  twoje  żądania.  Zaczęli  ci  tłumaczyć,  że
trzeba  się  opanować,  ograniczyć  potrzeby  i  nie  odzywać
się,  kiedy  starsi  mówią  -  dzieci  przecież  głosu  nie  mają.
Zaczęli  twierdzić,  że  młody  człowiek  powinien  być  wdzięcz

ny  za  to,  co  otrzymuje,  a  jeśli  chce  więcej,  to  jest  egoistą.
W  końcu  także  społeczeństwo  postanowiło  stawiać  ci  wy
magania  i  żądać  zapłaty.  Indywidualizm  bowiem  może  za
burzyć  życie  rodzinne,  więc  każdy  nowy  członek  tegoż  spo

łeczeństwa zostaje poinstruowany, że należy się przysto

sować.

Proces ten okazuje się dosyć trudny, ponieważ dziecko

zmuszone  jest  całkowicie  wyrzec  się  wielu  przywilejów.
(Gdy  byłeś  niemowlęciem,  cała  rodzina  czekała  w  napięciu,
aż odbije ci się po karmieniu. Kilka lat później, gdy zdarzy
ło  ci  się  to  podczas  obiadu,  wszyscy  zgodnie  orzekli,  że  to
„obrzydliwe  i  niekulturalne”.  Kiedyś  mogłeś  gapić  się  na
ludzi  do  woli.  Teraz,  gdy  to  robisz,  twierdzą,  że  jesteś  źle
wychowany. Kiedyś mogłeś biegać po ogrodzie nago; gdy-

byś  spróbował  tego  teraz,  zmieszaliby  cię  z  błotem.  To,  co
kiedyś  było  „miłe  i  słodkie”,  teraz  jest  „niegrzeczne  i  nie  do
zniesienia”.  Czynności,  do  których  kiedyś  cię  zachęcali,  te

raz są zabronione, a nawet surowo karane. To tak, jak gdy
by zabrano ci wszystkie nagrody otrzymane za dobrą pracę

i zastąpiono je listą dodatkowych obowiązków, które nigdy
nie były uwzględnione w kontrakcie. Nic dziwnego, że dzie
ci tego nie lubią.

Wszyscy musimy przejść przez ten proces i próbujemy

jakoś sobie poradzić z narzuconymi przez otoczenie ograni

czeniami. Problem pojawia się wówczas, gdy społeczeństwo
zmusza cię do konformizmu w taki sposób, że całkowicie

przestajesz być sobą. Jeśli rodzice wywoływali w tobie po
czucie winy, mówiąc, że jesteś „niewdzięczny”, bo się im

przeciwstawiasz, to wkrótce zaczynasz sądzić, że twoje po
glądy są mało ważne, a konsekwencje ich prezentowania -

nieprzyjemne.  Chodzi  tu  bowiem  nie  tylko  o  dezaprobatę
ze  strony  rodziców,  ale  także  o  fakt,  że  ty  sam  nie  czujesz
się  dobrze,  ponieważ  wiesz,  że  nie  wolno  przeciwstawiać

się rodzicom i osobom starszym. Nawet wtedy, gdy opu
ścisz dom, nadal pamiętasz przestrogi, których nasłucha

łeś się w dzieciństwie. Zjawisko to, funkcjonujące na pozio
mie naszej podświadomości, większość ludzi nazywa „su

mieniem” i niezwykle trudno jest choć na chwilę je „wyłą
czyć”.

Ta wyuczona, mechaniczna reakcja polegająca na po

wstrzymywaniu się od wypowiedzi w obawie przed nieprzy

jemnymi konsekwencjami jest wygodna dla innych, ponie

waż pozwala im bez przeszkód robić to, co zechcą: nikt prze
cież nie odważy się ich skrytykować. Z tego właśnie powo

du ludzi nieśmiałych często chwali się za „dobre maniery”,
choć w rzeczywistości cecha ta powoduje wiele szkód w ich

psychice.

Jeśli osoba nieśmiała posiada na jakiś temat własne po

glądy, ale ma zahamowania i ich nie wypowiada, wówczas
może pojawić się konflikt wewnętrzny. Emocje nie wybu

chają, lecz są tłumione, i jeśli taki stan utrzymuje się przez
dłuższy czas, nierzadko zaczynają się problemy natury fi

zycznej i psychicznej.

Jeżeli w dzieciństwie powtarzano ci, że twoje pragnienia

są mało ważne lub świadczą o zuchwalstwie, to w końcu

przestajesz o nich mówić. Zaczynasz rozumować w katego
riach „powinienem” i „muszę”, a potem sam lekceważysz

własne  potrzeby.  Nie  znaczy  to  jednak,  że  one  znikają,  na
tomiast  ty  jesteś  coraz  bardziej  zdezorientowany.  Czujesz
narastające  rozgoryczenie,  ale  nie  rozumiesz,  skąd  się  ono

w tobie wzięło.

Aby na nowo odkryć własne pragnienia, przeanalizuj

swoją  obecną  sytuację.  Co  chciałbyś  zmienić  w  swoim  ży
ciu,  gdybyś  miał  w  ręku  magiczną  różdżkę?  Pomyśl  o  tym,
co  cię  unieszczęśliwia.  Zastanów  się  nad  swoimi  relacjami

z otoczeniem, nad sytuacją w pracy, zdrowiem i ogólnym
samopoczuciem. Nawet przez chwilę nie myśl, w jaki spo

sób możesz doprowadzić do zmian; wyobraź sobie tylko stan

idealny, ostateczny rezultat swoich działań. Teraz już wiesz

to jest właśnie to, czego pragniesz.

Niech cię nie przeraża zuchwałość własnej wyobraźni.

Prawdopodobnie zanim cokolwiek w tej dziedzinie osiąg
niesz, będziesz musiał trochę popracować nad poczuciem
własnej wartości, ale przynajmniej wiesz, dokąd zmierzasz.

Zastanówmy się teraz przez chwilę nad drugą częścią

twojego problemu: być może niemożność czy nieumiejęt

ność wyartykułowania własnych żądań wynika z faktu, że
nauczono cię o nic nie prosić. Potrafisz jedynie czekać, aż

rzeczy  pożądane  zostaną  ci  ofiarowane.  Taka  metoda  do
skonale  się  sprawdza,  jeśli  chodzi  na  przykład  o  rachunek
telefoniczny.  Rzeczywiście,  nie  ma  w  tym  przypadku  po

trzeby, aby o niego prosić, ponieważ możesz być pewny,
że go i tak dostaniesz. Nawet jeśli uda ci się taki rachu

nek zgubić, to przyślą ci następny. Gdybyś jednak chciał

otrzymać od kogoś pieniądze, ten sposób najwyraźniej prze

staje działać. Siedzenie w domu z nadzieją, że przyśle ci je
bank, albo że ktoś zadzwoni do drzwi i wręczy ci gruby plik
banknotów, jest pozbawione sensu. Również wiara w to, że

twój szef domyśli się wreszcie i zaoferuje ci lepsze stanowi
sko, może jedynie doprowadzić do wielkich rozczarowań.

Jeśli nie sformułujesz jasno swoich oczekiwań, nic się nie

wydarzy.

Istnieje jeden skuteczny sposób, by otrzymać to, czego

pragniemy:  powiedzieć  o  tym.  Twoi  rodzice  na  pewno  jasno
wyrażali  swoje  oczekiwania  wobec  ciebie,  nie  jest  to  więc
chyba  zły  nawyk.  Jesteś  teraz  dorosły,  więc  masz  te  same

prawa co twoi rodzice dwadzieścia lat temu.

Nie musisz być wcale niegrzeczny czy agresywny i nie

musisz krzyczeć; wystarczy, że wyrazisz swoje pragnienia.
Możesz być bardzo miły, możesz mówić zupełnie cicho czy

nawet  szeptem;  i  tak  dostaniesz  to,  czego  chcesz.  Poćwicz
najpierw  z  czymś  mało  istotnym:  zapytaj  przechodnia
o  drogę  albo  o  dokładny  czas.  Zrób  to  kilka  razy,  by  przy
zwyczaić  się  do  sytuacji,  a  potem  przejdź  do  trudniej
szych  zadań.  Poproś  kolegę  w  pracy,  żeby  odbierał  za  cie

bie telefony, gdy na chwilę wyjdziesz. Poinformuj szefa, że
chciałbyś być w domu o normalnej porze. Powiedz dzieciom,
że oczekujesz od nich pomocy w drobnych pracach domo
wych.

Znacznie korzystniej jest wyrażać własne pragnienia, niż

tłumić  je  w  sobie,  popadając  w  coraz  większe  rozgorycze
nie,  bo  przecież  każdy  wokół  -  oprócz  ciebie  -  dostaje  to,
czego  oczekuje.  Jeśli  przezwyciężysz  zahamowania,  poczu

jesz, że jesteś w stanie kontrolować swoje życie. Wiesz już,

że możesz otrzymać od świata to, o czym marzysz.

PODSUMOWANIE

Nie ma nic niestosownego w tym, że czegoś prag

nę. Mam prawo formułować swoje życzenia wobec
innych.

Potrafię bronić swoich praw. Nalegam na to, aby

zostały zaspokojone przynajmniej niektóre z moich po

trzeb, i robię to w sposób grzeczny i uprzejmy.

Wiem, że inni ludzie nie mogą czytać w moich my

ślach i że to ja muszę im o swoich oczekiwaniach po

wiedzieć.

Pilnuję, aby równowaga pomiędzy tym, co otrzy

muję, a tym, co daję, nie została zachwiana. Mu
szę sam o siebie dbać. Moje szczęście jest dla mnie
ważne.

WNIOSEK KOŃCOWY

Informuję innych o własnych życzeniach i potrze

bach. Robię to w sposób grzeczny i uprzejmy.

KIEDY KTOŚ MNIE ZRANI, OBRAŻAM SIĘ

Obrażanie się jest formą zakłócania komunikacji. Ma na

celu  wymierzenie  kary  osobom,  które  nie  obdarowują  cię
tym,  czego  pragniesz.  U  podstaw  takich  zachowań  leży
przekonanie,  że  wszystko,  o  czym  się  marzy,  można  mieć

natychmiast i bezzwłocznie, nie wyrażając nawet prośby
albo wyrażając ją co najwyżej raz.

Obrażanie się to zwyczaj panujący niekiedy w całych ro

dzinach  i  przekazywany  z  pokolenia  na  pokolenie.  Wynika
on często ze zwykłego uporu i może poważnie zakłócić rela
cje  rodzinne.  Zdarza  się,  że  incydent  jest  błahy,  ale  kara
okazuje  się  bardzo  surowa.  Istnieją  rodziny,  których  człon
kowie  nie  rozmawiają  ze  sobą  przez  całe  dziesięciolecia.
Nikt  już  tak  naprawdę  nie  pamięta,  jak  do  tego  doszło,  ale

każdy wie, że do wujka Stasia z zasady się nie odzywamy.

Im dłużej trwa stan „nadąsania”, tym trudniej jest go po

tem zakończyć. W dodatku panuje przekonanie, że osoba,
która odezwie się pierwsza, przegrywa potyczkę, przyznaje

się bowiem do tego, że 15 lat temu racja leżała po drugiej
stronie. Na to zaś nikt nie ma szczególnej ochoty. Okazuje
się więc, że jesteśmy w sytuacji bez wyjścia.

W skrajnych przypadkach nadąsanie może być sposobem

przyciągania  uwagi  otoczenia,  swoistym  buntem  przeciw
opuszczeniu i osamotnieniu. Jeśli świat nie jest tobą dosta
tecznie  zainteresowany,  obrażasz  się.  Kiedy  ktoś  inny
otrzymuje  posadę,  o  której  marzyłeś,  także  się  obrażasz.
Dąsasz  się,  gdy  twój  prezent  urodzinowy  nie  jest  tak  duży,

jak chciałeś. Czujesz, że przysługuje ci prawo do otrzymy

wania wszystkiego, czego pragniesz, ale wcale nie chcesz
na to zapracować. Przecież nie możesz się przemęczać...

Kiedy w twojej głowie pojawi się jakieś pragnienie,

chcesz,  by  zostało  ono  zaspokojone  w  takiej  formie,  jaką
sobie wymarzyłeś. Oczywiście sama idea jest dobra, szwan
kuje  jedynie  sposób  jej  realizacji.  Dobrze,  że  wiesz,  czego
chcesz.  Świetnie,  że  pragniesz  dostać  lepszą  posadę,  ale
zachowujesz  się  jak  dziecko,  kiedy  domagasz  się  uzyskania
wyższej  pozycji  i  czujesz  się  zraniony,  gdy  zaproponują  ją

koledze z sąsiedniego działu.

Przestań robić zamieszanie z powodu źle pojętej sprawied

liwości. Być może rzeczywiście jesteś lepszą kandydatką na
to stanowisko, ale nie dostałaś go, bo reprezentujesz „płeć

piękną”. Dyskryminacja? Ależ oczywiście! Bo przecież i tak
nie możesz nic zmienić. Masz więc dwa wyjścia z sytuacji: mo
żesz siedzieć obrażona na wszystkich i rozmyślać nad okrut

nymi prawami życia albo złożysz podanie o inną pracę. Jeśli
naprawdę zależy ci na zmianie, proponuję drugie wyjście.

Uwaga: Nigdy się nie poddawaj.

Życie nie daje żadnych gwarancji, ale podsuwa możliwo

ści i to przeważnie niejedną. Bądź więc otwarty na inne

drogi, bo nawet jeśli tym razem odrzucono twoją ofertę, to
znak, że niebawem otrzymasz jeszcze jedną, bardziej atrak

cyjną propozycję.

Bywa jednak, że się dąsasz, bo brakuje ci większej uwa

gi ze strony otoczenia. Powiedzmy, że twój mąż rozpoczął
właśnie nową pracę i tak się w nią zaangażował, że w ogóle

nie ma dla ciebie czasu. Chociaż więc jesteś szczęśliwa
i dumna ze swego współmałżonka, czujesz, że entuzjazm, jaki

wykazuje w pracy, nie pozwala już na poświęcenie tobie odro
biny uwagi. Zamiast jednak powiedzieć, że czujesz się opusz

czona, obrażasz się. Kiedy on w końcu zapyta, o co chodzi, ty
się dąsasz. Twój partner może wtedy pomyśleć, że sama masz

problemy w pracy, i uzna, że się na nim wyładowujesz.

Gdy jesteś wściekła na męża albo czujesz się przez niego

zraniona i dlatego postanawiasz się obrazić, oznacza to, że
odmawiasz mu miłości. Dąsanie się jest formą zemsty lub

kary, która sprawia, że twój partner czuje się odtrącony.

Prowadzi to do zaniku wzajemnego zaufania i niszczy po

czucie bliskości. Jest to reakcja negatywna, która wiedzie

w ślepą uliczkę.

Bo właśnie nieskuteczność obrażania się polega na tym,

że niczego nie można dzięki niemu osiągnąć. Nie otrzymu

jesz bowiem tego, czego pragniesz, a mianowicie troskliwej
uwagi kochającego człowieka. Trzeba natomiast o to po

prosić - sformułować precyzyjne życzenia, a więc przestań
się nad sobą litować i zacznij mówić o swoich potrzebach.

Uwaga: Inni ludzie nie potrafią czytać w twoich

myślach.

Nie jesteś szczęśliwy, gdy się obrażasz i inni też nie są

z tobą szczęśliwi, więc po co to ciągnąć? W życiu będzie ci
znacznie łatwiej bez obrażonej miny, a poza tym będziesz

miał większe szanse na to, by zaspokoić swoje potrzeby.

PODSUMOWANIE

Dobrze, że wiem, czego chcę. Traktuję swoje cele

poważnie i wiem, że sobie poradzę. Jestem otwarty
na możliwości, które się przede mną otwierają, i to

pomaga mi zrealizować własne marzenia.

Problemy, które zjawiają się na drodze do celu, roz

wiązuję skutecznie i spokojnie. Niepowodzenia poma
gają mi znaleźć nowe rozwiązania.

Moje potrzeby są dla mnie ważne i nie mam trud

ności w ujawnianiu ich wobec innych. Jestem ela
styczny, wierzę we własne możliwości i spokojnie
dążę do osiągnięcia swoich celów.

WNIOSEK KOŃCOWY

Moje potrzeby są dla mnie ważne. Ułatwiam in

nym zrozumienie tych potrzeb, a tym samym okaza
nie mi pomocy w ich zaspokojeniu,

albo:
Dążę do celu, wierząc we własne możliwości.

Stres

• Czuję, że nie radzę sobie z ilością pracy.
• Kiedy popełnię nawet najdrobniejszy błąd, czuję, że mu

szę zacząć wszystko od nowa.

• Po powrocie do domu długo nie mogę przestać myśleć

o pracy.

• Jestem ciągle rozdrażniony, agresywny i chce mi się pła

kać.

• Uczucie odprężenia po urlopie mija, gdy tylko przestąpię

próg biura.

• Od czasu gdy przeżywam stresy, mam kłopoty natury

seksualnej.

• Właśnie przeżyłem atak serca.

• Nie mam czasu na relaks.

Stres nie jest przywilejem kadry kierowniczej czy elit

politycznych, dotyka bowiem bardzo wielu ludzi ze wszyst

kich warstw społecznych. Wszyscy musimy sobie radzić
z codziennymi kłopotami, nieustannie próbując się dosto
sować do nowych sytuacji.

Problemy omijają nas jednak, jeśli potrafimy nad wszy

stkim panować i kontrolujemy rozwój wypadków. Dopiero
wtedy, gdy tę kontrolę tracimy, zaczynamy odczuwać, że

przerastają nas różne zadania i wtedy pojawiają się pierw
sze oznaki stresu. Zauważasz to na pewno wtedy, gdy czu

jesz się całkowicie wyczerpany studiowaniem francuskiego

przez pół godziny, choć za chwilę zupełnie rześki zasiadasz
do komputera, żeby rozwiązać jakiś nurtujący cię problem.

Jakość twojej reakcji na stres zależy w dużym stopniu od

tego, czy traktujesz swoje zadania jako przyjemność i wy
zwanie, czy też utrudniającą życie niedogodność.

Ciało człowieka jest dobrze przygotowane do tych nieu

stannych procesów adaptacyjnych, którym poddajemy się

każdego dnia. Funkcjonowanie mózgu sprawia, że możemy
ocenić sytuację jako potencjalnie trudną lub niebezpiecz

ną, a system nerwowy odbiera sygnał, dzięki któremu nasz
organizm przygotowuje się do bardziej efektywnego dzia

łania. Jeśli na przykład twój dom stanął w płomieniach,

wówczas oczy rejestrują ten obraz i wysyłają sygnał alar

mowy do współczulnego systemu nerwowego. W konse
kwencji wzrasta produkcja adrenaliny, która dostaje się do

krwiobiegu, serce zaczyna uderzać szybciej, wzrasta ciśnie
nie  krwi,  uwalnia  się  glukoza,  mięśnie  napinają  się,  od
dech  staje  się  płytki  i  wybiegasz  z  domu.  Wszystko  to  trwa
tylko ułamki sekund. W tych warunkach jest to prawdopo
dobnie  najbardziej  odpowiednia  reakcja,  która  zresztą

może  ocalić  ci  życie.  Jeśli  jednak  zareagujesz  w  ten  sam
sposób  przed  egzaminem  na  prawo  jazdy,  okaże  się  to  kło
potliwe,  ponieważ  normalne  procesy  myślowe  zostaną  za
blokowane.

Fizyczna reakcja na stres to bardzo stary mechanizm

obronny w walce o przetrwanie. Człowiek prymitywny miał
szansę uciec przed stadem rozpędzonych bizonów tylko

wtedy, gdy nie myśląc i nie analizując sytuacji, brał nogi za
pas.  Fizyczny  stan  pełnej  gotowości  uniemożliwiał  mu  zre
sztą  racjonalne  myślenie:  wahanie  mogło  opóźnić  jego  re
akcję  i  narazić  na  śmierć.  Na  szczęście  więc  nie  miał  czasu

pomyśleć, że dobrze byłoby skoczyć do szałasu po maczugę.

W dzisiejszych czasach rzadko jesteśmy narażeni na real

fizyczne zagrożenie, stąd nie musimy zbyt często wyko

rzystywać pierwotnej strategii „walcz lub uciekaj”, chociaż
nie znaczy to, że się od niej uwolniliśmy. To, co kiedyś rato
wało ludziom życie, teraz stało się taktyką nieodpowiednią.
Obecnie sytuacja jest jakby odwrócona: przetrwa ten, kto

zareaguje z opóźnieniem i spokojnie. Nie żyjemy bowiem

w  otoczeniu  zwierząt,  które  nam  nieustannie  zagrażają,
i  większość  z  nas  nie  musi  walczyć  o  pokarm  i  dach  nad
głową.  Niebezpieczeństwo  oznacza  dla  nas  zupełnie  inne

sytuacje, takie jak brak pewności, jeśli idzie o przyszłość

zawodową, różne testy, egzaminy czy nadmiar pracy.

Jest jednak jeden istotny punkt, na który pragnę zwró

cić uwagę: to nie okoliczność wywołuje stres, ale nastawie

nie

człowieka wobec nowych warunków. Tak więc to twoja

postawa determinuje sposób reakcji na trudną sytuację.
Jeśli więc uważasz, że egzamin w jakiś sposób zagraża two
jej pozycji, to będzie ci go trudniej zdać niż komuś, kto

uzna je go za kolejny etap własnego rozwoju.

Stres nie jest integralnym elementem sytuacji. Gdyby tak

było, wtedy wszyscy reagowaliby na egzamin w ten sam
sposób, a przecież wiemy, że niektórzy zachowują stoicki

spokój, podczas gdy inni są tak przerażeni, że nie potrafią
wykrztusić z siebie ani słowa. Sytuacja jest zawsze ta sama
dla wszystkich, zmienia się tylko sposób reagowania na

nią. Duże obciążenie pracą nie jest równoznaczne ze stre
sem, a to, że spoczywa na tobie ogromna odpowiedzialność,
nie znaczy wcale, że będziesz miał wrzody lub umrzesz na

zawał.

Ciało i mózg ściśle współpracują ze sobą. Wszystkie po

lecenia, które wysyła mózg (umysł racjonalny), zostaną

wykonane przez system nerwowy. Jeśli polecenie brzmi:

poradzić sobie z nadmiernym obciążeniem, wówczas układ

współczulny  przełącza  się  na  maksymalną  wydajność.  Jest
to  reakcja  łańcuchowa,  która  trwa  ułamki  sekund.  Kiedy
okazuje  się,  że  zdolność  adaptacyjna  jest  przesadnie  eks

ploatowana przez dłuższy czas, wówczas system załamuje
się. Zostajesz przewieziony do szpitala z rozległym zawa

łem albo musisz się leczyć z powodu wrzodów. Zanim to

jednak nastąpi, twoje ciało daje ci ostrzegające sygnały.

Oto niektóre z nich:

• krótki oddech, zawroty głowy, mdłości
• nadmierny apetyt lub jego brak

•  nadużywanie alkoholu lub nałóg nikotynowy
•  problemy ze snem
•  problemy natury seksualnej

• pocenie się
• nerwowość ruchów, obgryzanie paznokci

• bóle głowy, karku i pleców

Symptomy natury psychicznej wskazujące na nadmier

ny stres:

• pogarszająca się pamięć
• frustracja: agresja i skłonność do płaczu

•  niezdecydowanie
•  poczucie klęski
•  niezdolność do koncentracji

• depresja
• niepokój

Jeśli masz jakiś kłopot, który jest dla ciebie przyczyną

stresu, to zauważysz u siebie niektóre z tych symptomów.

Problemy ze snem czy depresja utrudniają uporanie się

z pierwotną przyczyną stresu, a to jedynie pogarsza sytua
cję. Jeśli nie możesz się skoncentrować, nie potrafisz także

rozwiązać  problemu,  a  w  konsekwencji  czujesz  się  nieu
dacznikiem.  To  pogłębia  twoją  depresję  i  twoja  zdolność  do
koncentracji  jeszcze  bardziej  się  osłabia.  Aby  przerwać  to

zaklęte koło, spróbuj wykorzystać następujące ćwiczenie:

Pierwsza pomoc

•  .Jak najszybciej odejdź gdzieś na bok i usiądź.
•  Wykonaj głęboki wdech, a podczas wydechu zamknij oczy.
•  Zrób  następny  głęboki  wdech  (brzuszny)  i  rozluźnij  zaci

śnięte szczęki.

• Weź kolejny głęboki oddech i rozluźnij ramiona.
• Wykonaj znów głęboki oddech i rozewrzyj dłonie.

• Znów zaczerpnij powietrza, wstrzymując oddech, policz

do pięciu i wykonaj wydech. Powtórz ostatnią czynność

przynajmniej pięć razy.

Ćwiczenie to pomoże ci złagodzić odczuwane przez ciebie

dolegliwości. Będziesz mógł znów jasno myśleć, ponieważ
odzyskasz spokój, a tlen dotrze do mózgu.

Gdy odczuwasz stres, mięśnie i narządy wewnętrzne,

w tym także elementy układu oddechowego, są napięte. Po
woduje to trudności w oddychaniu, a więc zmniejszenie do
staw tlenu, co z kolei ogranicza aktywność mózgu.

Teraz przejdźmy do specyficznych problemów.

CZUJĘ, ŻE NIE RADZĘ SOBIE Z ILOŚCIĄ PRACY

Pozwól sobie przede wszystkim powiedzieć, że jeśli pra

cujesz od siódmej rano do dziewiątej wieczorem, to wcale

nie znaczy, że jesteś dobry w tym, co robisz. Nie mieszaj

ilości z jakością. Jeżeli nie możesz sobie poradzić z obo
wiązkami w rozsądnych granicach czasowych, to w całym
systemie coś na pewno szwankuje.

Co próbujesz udowodnić, zostając w pracy po godzinach?

Że jesteś niezbędny i firma na pewno rozpadłaby się bez
twoich wysiłków? Nie oszukuj się!

Czy nadal usiłujesz udowodnić swoim rodzicom, że je

steś „dobry”? Czy ciągle zależy ci na ich uznaniu i pochwa

łach?  Jeśli  tego  nie  otrzymujesz,  jeszcze  usilniej  starasz  się
zapracować  na  to  uznanie.  Czujesz  się  coraz  bardziej  wy
czerpany  i  popełniasz  błędy,  które  trzeba  potem  poprawiać,
a to zabiera jeszcze więcej czasu.

Są to jedynie ogólne pytania, które w pewnym momen

cie powinieneś sobie zadać. Teraz jednak spójrzmy na źró
dło twoich problemów.

Jeżeli nie radzisz sobie z ilością obowiązków, to czy two

ja praca jest źle zorganizowana? Czy jesteś jedną z tych

osób, których nie można dostrzec wśród sterty papierów
walających się na biurku i potrzebujesz czasem godzinę na
to, by odnaleźć własny terminarz?

Może się roześmiejesz, ale nie ma się czym chwalić. Za

niedbane  biurko  jest  odbiciem  stanu  twego  umysłu:  chaos
w  głowie  powoduje  chaos  na  zewnątrz.  Weź  się  w  garść
i  zorganizuj  swoją  przestrzeń.  Uprzątnij,  poukładaj,  wy
rzuć niepotrzebne papiery.

Zacznij działać według zasady, że nigdy dwukrotnie nie

bierzesz do ręki tego samego dokumentu. Inaczej mówiąc,

jeśli weźmiesz do ręki dokument i nie wiesz, gdzie go do

starczyć, nie odkładaj go, dopóki się nie dowiesz. Nie za

czynaj żadnej innej pracy, póki ten nie znajdzie się w odpo
wiednim miejscu.

Ustal swoje priorytety. Nie próbuj wykonywać trzech czyn

ności naraz. Nie możesz dyktować listu, porządkować biurka
i jednocześnie rozmawiać z przyjacielem przez telefon!

Kiedy wejdziesz rano do biura, nie biegnij prosto do sto

su akt, które masz podpisać. Pierwszą rzeczą, którą powi

nieneś  zrobić,  to  zdjąć  płaszcz  i  usiąść.  Potem  przez  chwilę
nie  rób  nic.  Wykonaj  głęboki  wdech.  Weź  kartkę  i  zacznij
spisywać  czynności,  które  masz  wykonać  w  dniu  dzisiej

szym i w najbliższej przyszłości. Kiedy to zrobisz, zaznacz

pisakiem te sprawy, które muszą być załatwione dzisiaj.

Zanim zabierzesz się do pracy, pomyśl, czy nie możesz

niektórych zadań zlecić komuś innemu. Spośród pozosta
łych czynności wybierz te, które najmniej lubisz robić. Wła
śnie z nimi powinieneś uporać się na początku. Poziom

t wojej energii jest najwyższy właśnie rano. Po lunchu ciało

i umysł zwalniają swoje tempo i dlatego stajesz się mniej

efektywny. Jest to również korzystne z psychologicznego

punktu widzenia, bo uporawszy się z najtrudniejszymi spra
wami, jesteś wreszcie zadowolony z siebie, ponieważ nie
musiałeś odkładać ich na jutro.

Jeśli przez cały dzień nie zdążysz załatwić wszystkich

spraw, które umieściłeś na liście „pilne” i jeśli będzie to się
zdarzać regularnie, być może musisz się zastanowić nad

kilkoma kwestiami.

Czy jesteś może kozłem ofiarnym całej firmy (lub rodzi

ny)?  Czy  przypadkiem  inni  nie  wciskają  ci  w  ręce  różnych
spraw  tylko  dlatego,  że  oni  sami  nie  chcą  ich  załatwiać?
W  tej  sytuacji  nieistotne  jest,  czy  jesteś  szefem  czy  sekre
tarką, matką czy ojcem.

Jeśli inni wykorzystują cię, obarczając własnymi obo

wiązkami, musisz ich powstrzymać. Trzeba im wyraźnie
powiedzieć, że nie masz już ochoty tego znosić. Nie obiecuj,
że dotrzymasz terminów, których nie jesteś w stanie do

trzymać. Nie przyjmuj na siebie więcej obowiązków, jeśli
już teraz uginasz się pod ich ciężarem. Poniżej przedsta

wiam kilka przykładów wyjścia z trudnych sytuacji.

Szef wpada do pokoju sekretarki z plikiem ręcznie zapi

sanych kartek. Przed nią piętrzy się już stos pilnej kore
spondencji, a ona od ósmej nie przestaje stukać na maszy

nie, tym bardziej że musi przygotować ważny harmono

gram na dziesiątą rano dnia następnego.

Szef

(w biegu):

Tutaj są wszystkie ważne dokumenty.

Muszą być gotowe jutro przed lunchem,

(już wychodzi)

Sekretarka

(wyraźnie i spokojnie):

Obawiam się, że to

nie będzie możliwe.

Szef

(odwraca się, zdenerwowany):

To jest mi potrzebne

na jutro. Będzie pani musiała dłużej zostać.

Sekretarka: Przykro mi, ale to nic nie da. Mogę już teraz

panu powiedzieć, że nie można tego zrobić przed jutrzej
szym lunchem.

Szef (

rozdrażniony

): Nie obchodzi mnie, jak to pani zro

bi. Po prostu ma to być przygotowane.

Sekretarka: Jeśli rzeczywiście jest to tak pilne, proponuję,

żebyśmy skorzystali z usług firmy oferującej tymczasową po
moc w takich sytuacjach. Tylko w ten sposób można to zrobić.

Szef: Niech pani zatrudni pomoc, niech pani wezwie

Świętego Mikołaja - wszystko mi jedno! To musi być goto
we na jutro! (

szef wychodzi, trzaskając drzwiami)

Nie przepraszaj za to, że nie jesteś w stanie wykonać

zadania. Ważne, abyś nie starał się tłumaczyć, dlaczego

inna  praca  jest  w  danej  chwili  ważniejsza.  Nie  daj  się  tak
że  zaszantażować  złym  humorem  szefa.  Jego  złość  to  jego
problem,  a  nie  twój.  Zresztą  i  tak  był  już  zirytowany,  gdy
do  ciebie  wszedł,  więc  to  nie  ty  jesteś  tego  przyczyną.  Pa
miętaj  także,  aby  tłumaczyć,  że  nie  możesz  wykonać  tego,
o  co  cię  prosi,  i  powtarzaj  to  tak  długo,  aż  pojawi  się  jakieś
rozwiązanie.

Wyobraźmy sobie teraz inną sytuację. Matka niecierpliwie

czeka na powrót swego syna z pracy. W końcu klucz zgrzyta
w drzwiach. Wchodzi syn i wyczerpany pada na fotel.

Matka: Czy mógłbyś wynieść śmieci?
Syn: Oczywiście. Pozwól tylko, że trochę odetchnę. Za

chwilę to zrobię. Jestem kompletnie połamany.

(chwila ciszy)

Matka: No cóż, chyba będę musiała zrobić to sama. Nie

jest to najlepsze dla mojego kręgosłupa, ale...

Syn (

nie wstaje):

Mamo, jeśli znów wolisz nadwerężyć

sobie plecy, niż poczekać te dziesięć minut, to nic na to nie

poradzę.

Matka (

przez chwilę nie wie, co powiedzieć):

Jesteś nie

wdzięczny! Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłam!

Syn

(ciągle siedząc):

Nie przejmuj się, mamo, za chwilę

wyniosę śmieci.

(matka wychodzi z pokoju, narzekając jeszcze przez chwilę)

Pamiętaj

Nie daj się wyprowadzić z równowagi słownym szanta

żem

w rodzaju „Po tym, co dla ciebie zrobiłam” itp. Nie ma

to nic wspólnego z tematem rozmowy.

Nie pozwól się wciągnąć w kłótnię i trwaj przy swoim

zdaniu.

Bądź uprzejmy.
Powtarzaj swój punkt widzenia, dopóki nie zostanie on

przyjęty do wiadomości.

Wcale nie musisz być niegrzeczny lub agresywny, kie

dy mówisz „nie”. Wystarczy, jeśli uparcie trwasz przy swo

im zdaniu. Nie zwracaj uwagi na oskarżenia lub emo
cjonalny szantaż. Bądź wytrwały, a otrzymasz to, czego

chcesz.

Kiedy kilkakrotnie wykorzystasz tę taktykę, ludzie za

czną rozumieć, że nie są w stanie namówić cię do przyjmo

wania dodatkowych zadań, ani też nie mogą ci wydawać

rozkazów i po pewnym czasie przestaną stawiać wygóro
wane żądania. Stałeś się osobą asertywną i otoczenie bę

dzie cię za to cenić.

KIEDY POPEŁNIĘ NAWET

NAJDROBNIEJSZY BŁĄD, CZUJĘ,

ŻE MUSZĘ ZACZĄĆ WSZYSTKO OD NOWA

Jeśli w trakcie pisania listu zrobisz błąd, to pokrywasz

go korektorem czy też drzesz na strzępy całą kartkę?

A jeśli właśnie odkurzyłaś dywan, a ktoś wszedł do pokoju
z kanapką i upadł mu mały okruszek, to zabierasz się na

tychmiast do ponownego odkurzania?

Czy trudno ci pogodzić się z faktem, że inni ludzie nie są

ideałami? W takim razie nie znosisz także myśli, że sam

masz wady i popełniasz błędy. Niezależnie więc od tego,
czy pracujesz w biurze czy w domu, jesteś na pewno tak

za jęty dopilnowywaniem szczegółów, że zapominasz o swo

ich najważniejszych zadaniach.

Załóżmy, że masz odbyć dwie pilne rozmowy telefonicz

ne i podyktować trzy niezwykle istotne listy. Jeśli spędzisz
dwie godziny, zastanawiając się nad układem listu, który

właśnie przygotowała sekretarka, na pewno nie zdążysz

zrobić tego, co najważniejsze w twoim dziennym rozkła

dzie zajęć. I nie możesz wycierać blatu w kuchni za każ
dym razem, gdy tylko ktoś cokolwiek na nim postawi, jeśli

chcesz w ciągu dnia posprzątać cały dom.

Musisz mieć jasno określoną listę priorytetów. Nie mo

żesz kontrolować wszystkiego i wszystkich dokoła, bo two

ja własna efektywność na tym ucierpi. Nikt nie potrafi być

bez przerwy doskonały: wszyscy popełniamy błędy i to jest
normalne. Nie jesteś gorszy od innych tylko dlatego, że
czasami się pomylisz.

Jeśli przez chwilę pomyślisz o przeszłości, to na pewno

stwierdzisz, że trudno ci było w dzieciństwie zadowolić jed

nego z rodziców, a często nawet ich oboje. Być może uwiel
białeś matkę, ale niezależnie od tego, jak bardzo się stara

łeś, ona nigdy nie okazywała ci aprobaty. Może tylko wte
dy bywałeś kochanym dzieckiem, gdy przestrzegałeś wszy
stkich rodzicielskich reguł.

Dzieci chcą odczuwać, że są kochane, a więc zrobią wszy

stko, by zasłużyć na miłość. Może to jednak stać się przy

czyną ogromnych frustracji, bo chociaż bardzo się starają,
nie otrzymują często rodzicielskiej miłości, ponieważ nie są

w stanie przestrzegać wszystkich narzuconych sobie reguł.

Nie ma sensu kontynuować tej swoistej gry w dorosłym

życiu, bo zasługujesz przecież na coś więcej. Zrób listę wszyst
kich cech, które w sobie lubisz. Zastanów się nad nią i za

wsze, gdy sobie coś przypomnisz, dopisz do listy dodatkowe
atuty. Czy masz poczucie humoru? Czy jesteś rozsądny?

Czy potrafisz zabawiać towarzystwo, czy jesteś dobrym słu

chaczem i przyjacielem? Czy troszczysz się o innych? Za

pisz wszystko i codziennie patrz na tę listę. To właśnie ty!

Zacznij traktować siebie samego tak, jak na to zasługu

jesz: bądź dla siebie dobry. Nie stawiaj sobie wygórowa

nych żądań. Odpuść trochę. Złagodź zasady, które ustaliłeś

dla siebie w dzieciństwie: są już nieaktualne. Powinieneś

je zmodyfikować, ponieważ zmieniły się okoliczności, w któ-

rych  żyjesz.  Nie  mieszkasz  już  z  rodzicami,  więc  czas,  abyś
ustalił  dla  siebie  własne  zasady,  takie,  które  tobie  odpo
wiadają.  Zobaczysz,  że  jeśli  okażesz  sobie  nieco pobłażliwo

ści, będziesz mógł lepiej i wydajniej pracować. Poczujesz
się także wolny od stresu i rozluźniony.

Uwaga: Jesteś swoim najlepszym przyjacielem.

Bądź dla siebie dobry.

PO POWROCIE DO DOMU DŁUGO NIE MOGĘ

PRZESTAĆ MYŚLEĆ O PRACY

Właśnie wszedłeś w spiralę stresu. Jest to sytuacja znoś

na jedynie wtedy, gdy nie ciągnie się w nieskończoność.

Skoro przeżywasz okres napięć, powinieneś zadbać o to, by

weekendy przeznaczone były wyłącznie na odpoczynek.

Jeśli nie możesz sobie tego zapewnić, przychodź do pracy

później,  albo  odwrotnie  -  wcześniej  z  niej  wychodź.  Pomyśl
także  o  tym,  by  po  wykonaniu  jakiegoś  większego  zadania
wziąć  parę  dni  urlopu,  zanim  zaczniesz  pracować  nad  na
stępnym.  Powiadom  szefa  lub  kolegów  w  firmie,  że  przez

kilka dni ciebie nie będzie, i zrób to natychmiast, gdy tylko
będziesz znał dokładny termin. Jeśli wyniknie coś nagłego,
znajdą sobie kogoś, kto zajmie się tym zamiast ciebie.

Nie czuj się odpowiedzialny za wszystkie problemy świa

ta i kłopoty firmy. Pamiętaj, że twoja wytrzymałość ma
swoje granice i jeśli ty się załamiesz, nie będziesz dla ni

kogo stanowił szczególnej wartości. Nie daj się zwieść ilu
zji, że jesteś niezastąpiony. Jeśli firma lub rodzina chce

mieć z ciebie jakąś korzyść, to musi ci dać czas na odpo
czynek.

Twoje dzieci muszą uznać fakt, że nie jesteś ich służącą.

Gdy osiągną odpowiedni wiek, trzeba je będzie nauczyć, że

powinny przejmować niektóre obowiązki w domu, ponie
waż ty nie będziesz im ciągle usługiwać. Domagaj się, aby

mieć czas dla siebie, chociażby pół godziny dziennie. Przy
zwyczajasz w ten sposób rodzinę do określonego rytmu i po
jakimś czasie możesz tę „chwilę wolności” wydłużyć.

Czasami bardzo korzystna w „przełączeniu się” na re

laks bywa zmiana otoczenia. Jeśli więc możesz, zorganizuj
sobie wyjazdy na krótkie wycieczki, idź do znajomych albo

poświęć  czas  na  nowe  hobby.  Byłoby  także  wskazane,  abyś
dostosował  rodzaj  aktywności  po  pracy  do  ilości  stresu
przez  nią  wywołanego.  Im  wyższy  poziom  napięcia,  tym

mniej  wyczerpujący  powinien  być  twój  czas  wolny.  Bezsen
sem  byłoby  zatem,  po  trudnym  dniu  czy  tygodniu  pracy,
wybierać  jakiś  męczący  sport.  Potrzebujesz  rozrywki,  ale
nie  szaleństwa.  Chociaż  więc  siedziałeś  przy  biurku  przez

cały dzień, nie znaczy to wcale, że fizycznie jesteś wypoczę
ty i przygotowany na największe sportowe wyczyny.

Napięcie psychiczne wywołuje, jak już wiemy, określone

fizyczne konsekwencje. Jeśli więc przeżywasz stresy w pra
cy, to twoje ciało reaguje na nie podobnie jak na wyczerpu

jące ćwiczenia fizyczne. Dlatego nie najlepiej byłoby inten

sywnie ćwiczyć zaraz po wyjściu z biura. Jeśli tak zrobisz,

przeciążysz swój organizm: to tak, jakby prowadzić samo
chód cały czas na ssaniu - w końcu wysiądzie silnik. Wybierz
raczej sport, który jest przyjemnością i pozwala uspraw

niać ciało bez przesadnych obciążeń. Spójrz na siebie po
wykonaniu ćwiczeń: jeśli wyglądasz na przemęczonego,
powinieneś zmienić dyscyplinę.

Jeśli nie pociąga cię sport, lub jeśli nie lubisz uczęszczać

na wspólne zajęcia, spróbuj przynajmniej zmienić porzą
dek zajęć po powrocie do domu. Wykonywanie po raz kolej

ny tych samych czynności daje ci zbyt wiele czasu na roz
myślania. Zmień ubranie, usiądź i porozmawiaj ze swoją

żoną (mężem); kochaj się na dywanie w salonie, a nie w sy

pialnianym  łóżku  (najpierw  jednak  wyślij  dzieci  do  kina!);
zamiast  oglądać  telewizję,  posłuchaj  muzyki;  urządź  sobie
kąpiel  przy  świecach  albo  zabierz  partnera  na  obiad  do  re
stauracji.  Uczcij  fakt,  że  żyjesz,  mimo  że  masz  wiele  stre
sów w pracy.

Staraj się oddzielać życie prywatne od zawodowego. Nie

pozwól na to, by praca wpływała na każdy aspekt twojego
życia. Twoje życie prywatne jest równie ważne. Osoby, któ
re żyją tylko dla swojej pracy i poza nią nie mają żadnych
zainteresowań, mają trudności adaptacyjne po przejściu na

emeryturę, ponieważ nagle pojawia się w ich życiu wielka

pustka, której niczym nie można zapełnić. Działania zawo
dowe skończyły się i nie ma nic, co by mogło je zastąpić.

JESTEM CIĄGLE ROZDRAŻNIONY,

AGRESYWNY I CHCE MI SIĘ PŁAKAĆ

Są to sygnały pojawiające się przy większym natężeniu

stresu. Jeśli zazwyczaj jesteś dość cierpliwa i radosna, to

rozdrażnienie czy skłonność do płaczu stanowią tymczaso
wą zmianę w twojej osobowości. Przestajesz być sobą.

Drażliwość, agresja i płaczliwość mają jedną cechę wspól

ną:  są  formami  przejawiania  lęku.  Niektórzy  z  nas  w  ta
kich  sytuacjach  zamykają  się  w  sobie  (płaczliwość),  inni
atakują  (agresja,  rozdrażnienie),  ale  przyczyna  jest  w  obu

wypadkach taka sama.

Uczucie „bycia w potrzasku” wywiera na nas niekiedy

taki wpływ, że sami siebie nie możemy poznać. Mówimy

i robimy to, czego zwykle nie uczynilibyśmy, a kiedy już

opadną emocje, bardzo żałujemy swego postępowania, cho
ciaż często nie możemy już nic zrobić, by to naprawić.

O ile skłonnością do łez nie możemy nikogo skrzywdzić,

o tyle agresja i rozdrażnienie często stają się przyczyną
czyjegoś smutku lub nieszczęścia. Taka zestresowana oso

ba może wywoływać znaczne zamieszanie w swoim otocze

niu. Zwykle ostrze agresji uderza w tych, którzy znajdują
się niżej od nas w hierarchii społecznej.

Nieustanne rozdrażnienie będzie też wpływało na różne

kręgi osób, z którymi się stykamy, chociaż nie zawsze sobie
to uświadamiamy. Napięcie wywołane wydarzeniem w pra
cy towarzyszy ci bowiem również po wyjściu z biura. W ta

kim  nastroju  wracasz  do  domu  i  jeśli  nie  miałeś  wcześniej
okazji,  aby  wyładować  złość,  bo  cały  dzień  siedziałeś  na
zebraniu,  a  sekretarka  ciągle  znikała  ci  z  pola  widzenia,  to

być może zaczniesz odreagowywać stresy na żonie lub dzie
ciach. Nawet jeśli nie będziesz na nich wrzeszczał, atmos

fera wokół ciebie stanie się tak napięta, że każdy będzie sta
rał się zniknąć ci z oczu, a gdy twoja żona zapyta przy obie

dzie, co się stało, ty odburkniesz: „Nic. Czy nie mogę cho

ciaż zjeść spokojnie obiadu?” Tym zdaniem psujesz wszyst

ko: żona przestaje się do ciebie odzywać, a ty uświadamiasz
sobie nagle, że nikt cię nie kocha.

Wskaźnik rozwodów jest bardzo wysoki wśród mał

żeństw, w których jeden ze współmałżonków wykonuje pra
cę wywołującą ciągłe napięcie. Stres jest bowiem odczuwa

ny nie tylko przez osobę zatrudnioną w takiej firmie, ale
także przez żonę czy męża i przekazywany dalej dzieciom.

Zestresowani rodzice mogą nawet stać się przyczyną cho

rób czy zaburzeń u swoich dzieci (moczenie nocne, nadpo
budliwość, spazmy). Badania udowodniły, że gdy matka lub

ojciec przeszli terapię z powodu stale odczuwanych napięć,

kłopoty dzieci znikały.

Brak równowagi w układzie rodzinnym zawsze wywołu

je w nim różne problemy. Dziecko staje się swego rodzaju

kozłem ofiarnym, co w pewnym sensie pomaga rodzicom,
ponieważ mogą uznać je za element zakłócający rodzinną

harmonię i nie muszą uznawać problemów w pracy za przy
czynę swoich niepowodzeń w życiu domowym. Dlatego też

tak trudno jest namówić rodziców na terapię: wolą bowiem
uwierzyć, że to wyłącznie dziecko ma kłopoty, a nie oni.

Jeśli lubisz swoją pracę i naprawdę nie chcesz jej zmie

niać, będziesz musiał przyjąć wobec niej nową postawę. Dla

każdego  z  nas  dzień  ma  24  godziny.  Jeśli  wieczorem  nie
masz  ani  chwili,  by  cieszyć  się  tym,  co  osiągnąłeś,  to  wi
docznie  popełniasz

gdzieś

błąd. Zacznij wreszcie tworzyć

dla siebie małe oazy spokoju i wytchnienia.

• Jeśli to możliwe, po wejściu do biura nie odbieraj telefo

nów przez dziesięć minut.

• Odpręż się. Psychicznie oddal się od swojej pracy.

Sprawdź, jak oddychasz; rozluźnij szczęki, ramiona i dło

nie. Poczuj, że nie ma w nich napięcia.

• Przypomnij sobie sukcesy, które odniosłeś, i zadania,

które  wykonałeś,  mimo  że  wydawały  się  ciebie  przera
stać.  Nieważne,  czy  zdarzyło  się  to  wczoraj  czy  20  lat
temu:  sukces  to  sukces.  Myślenie  o  sukcesie  kreuje

sukces.

• Pod koniec dnia zadaj sobie pytanie, czy zrobiłeś wszyst

ko, co w twojej mocy. Jeśli tak, nie możesz zrobić już nic

więcej. Nawet jeśli nie zdołałeś osiągnąć wszystkiego, co

zamierzałeś, to i tak starałeś się najlepiej, jak potrafisz.
Zapisz na kartce, co jeszcze powinieneś zrobić i zostaw

ją do następnego dnia na biurku. Gdy spiszesz swoje ko

lejne zadania, natychmiast przestaniesz o nich myśleć.

• Gdybyś w ciągu wieczora przypomniał sobie jeszcze jakieś

sprawy, zanotuj je natychmiast, a wówczas nie zapomnisz.

• Zacznij myśleć o tym, czy rzeczywiście wiedziesz życie,

jakie pragnąłbyś wieść.

• Spróbuj mówić, chodzić i jeść powoli. Jeśli nie potrafisz

od razu zwolnić tempa we wszystkich dziedzinach życia,
możesz starać się to zrobić po kolei. Poproś kogoś, by od

czasu do czasu przypominał ci o twoim postanowieniu.
Świadomie wykonuj czynności w zwolnionym tempie. Je

żeli zwolnisz działanie, twój umysł także się uspokoi.

UCZUCIE ODPRĘŻENIA PO URLOPIE MIJA,

GDY TYLKO PRZESTĄPIĘ PRÓG BIURA

Uczucie odprężenia po urlopie powinno trwać przynaj

mniej jeszcze kilka dni po powrocie do pracy. Jeśli tak nie

jest, to albo nie zdołałeś się zrelaksować podczas wypoczyn

ku, albo wykonujesz nieodpowiednią pracę, albo zajmujesz

nieodpowiednie stanowisko.

Przeznacz chwilę na to, by spokojnie zastanowić się nad

swoją pracą. Czy jest to dla ciebie zajęcie interesujące? Czy
pozostaje w zgodzie z twoimi wartościami moralnymi? Czy

możesz wykazać się swoimi uzdolnieniami? Jaka panuje
tam atmosfera? Czy ludzie są zdenerwowani czy zrelakso

wani? Czy lubisz chodzić do pracy czy też myślisz o niej

z niechęcią lub nawet przerażeniem? Czy czujesz, że odno
sisz sukcesy w swojej dziedzinie? Czy zarabiasz wystarcza

jąco dużo? Czy dużo podróżujesz w związku ze swoim zaję
ciem? Jeśli tak, to czy cierpi na tym twoje życie prywatne?
Jeśli nie ty wybrałeś pracę, którą teraz wykonujesz, kto ją

dla ciebie wybrał? Czy ciągle próbujesz przypodobać się

rodzicom, ponieważ chcieli, abyś przejął rodzinny interes?
Czy kiedyś nalegano, abyś zaczął zarabiać pieniądze, cho

ciaż ty wolałbyś kontynuować edukację?

Nie sugeruję ci wcale, że powinieneś jutro wręczyć szefo

wi wymówienie i zacząć karierę projektanta ogrodów czy
hodowcy koni w jakimś oddalonym zakątku kraju. Ważne

jest jednak, abyś wyraźnie określił motywy, dla których

wybrałeś takie, a nie inne zajęcie.

Gdybyś stwierdził, że pracujesz w dziedzinie, która niezu

pełnie pokrywa się z twoimi zainteresowaniami, możesz

zacząć stopniowo zmieniać tę sytuację. Być może okaże się,

że w sumie praca ci odpowiada, ale wolałbyś działać na
samodzielnym stanowisku, niż pracować w zespole. Kto

wie, może pojawi się możliwość zmiany stanowiska w ra

mach twojej firmy i wtedy będziesz zadowolony? Po to jed
nak, by skorzystać z nadarzającej się okazji, będziesz mu

siał jasno określić swoje oczekiwania.

Z drugiej jednak strony być może chciałbyś zmienić pra

cę, ale na razie nie widzisz dla siebie innych możliwości.

Zastanów się wobec tego, czy nie mógłbyś zacząć uczęszczać

na jakieś popołudniowe zajęcia, które będą dla ciebie nie

tyle okazją do pogłębienia wiedzy, ile po prostu źródłem

motywacji i dobrej zabawy.

Jedno jest ważne: niezależnie od tego, co robisz, rób to

najlepiej, jak potrafisz. Ma to zasadnicze znaczenie dla two

jej samooceny. Nawet jeśli zmywasz podłogi w wielkim biu

rowcu, powinieneś starać się, aby robić to dobrze. Jeżeli już

trzeba wykonywać jakąś pracę, to warto wykonać ją jak naj

lepiej. Skoncentruj się na tym, co robisz. Nie podawaj szefo

wi listu do podpisania, jeśli przedtem nie sprawdziłaś, czy
nie ma w nim błędów. I nie pozwól, byś od zwierzchnika

otrzymywał niejasne polecenia. Jeśli on chce, by praca była
dobrze wykonana, musi jasno określić swoje wymagania.

Bądź dumny ze swojej pracy. Jest ona odzwierciedleniem
ciebie. Jeżeli w pracy pozwalasz sobie na niedbałość, to czy

nie zachowujesz się podobnie w innych sferach życia?

Uwaga: Twoja „zewnętrzność” jest odzwierciedle

niem twego wnętrza.

OD CZASU, GDY PRZEŻYWAM STRESY,
MAM KŁOPOTY NATURY SEKSUALNEJ

Jest to kolejny nieprzyjemny skutek uboczny przeżywa

nia napięć: twój organizm blokuje sferę odczuwania przy

jemności. Tak to już niestety jest, że w czasie wojny naj

pierw zamyka się ośrodki rozrywki.

Jak już wspomniałam wcześniej, ciało reaguje na stres,

przygotowując się do walki lub ucieczki. Popęd seksualny jest
w tym momencie elementem przeszkadzającym i dlatego na

tychmiast zostaje stłumiony. Twoje ciało napina się, szczegól

nie na plecach, w okolicy ramion i żołądka i jeśli nie potrafisz

się zrelaksować, to tam właśnie umiejscowi się odczuwany
przez ciebie stres. Aby odczuć podniecenie seksualne, musisz

się odprężyć, a tego dokonasz jedynie wtedy, gdy przestaniesz
myśleć o problemach, które to napięcie wywołały.

Znów więc widzisz, że sposób myślenia wpływa na twój

stan fizyczny, ponieważ pomiędzy umysłem świadomym i pod

świadomym - mózgiem i systemem nerwowym - istnieje
bezpośrednie połączenie. Popęd seksualny to jeden z ostat

nich instynktów, który nam pozostał, a zależy on całkowi
cie od harmonijnej jedności ciała i umysłu.

Seks zaczyna się w twojej głowie: odczuwasz pożądanie,

ponieważ myślisz o osobie, którą kochasz, albo patrzysz na

podniecające zdjęcie w magazynie, lub śnisz o czymś, co cię

ekscytuje. Inaczej mówiąc, twój umysł musi się skoncentro
wać na myśleniu o podniecających sprawach lub wyobraża

niu ich sobie. W efekcie twoje ciało odpręża się, mięśnie prze

stają być napięte, a krew dopływa posłusznie do wszystkich
części ciała, dzięki czemu czujesz się cudownie ożywiony.

Pożądaniu towarzyszy zawsze wyobrażanie sobie sytua

cji o seksualnej treści: jeśli chcesz to sprawdzić, spróbuj się

podniecić, myśląc o wczorajszym obiedzie! Zapewniam cię,

że ci się nie uda. Jeszcze gorzej jest, kiedy mózg zajęty jest

myśleniem  o  czymś  denerwującym,  ponieważ  przypomina
nie  sobie  sytuacji  stresujących  wywołuje  napięcie  fizyczne,
które  jest  czynnikiem  blokującym  aktywność  seksualną.

Ludzie nie kochają się ze sobą, gdy są rozdrażnieni czy

zdenerwowani: irytuje ich wtedy każdy bodziec, a tym bar

dziej nie mogą znieść dotyku o zabarwieniu seksualnym.

Fakt, że masz problemy z seksualną stroną życia, wska

zuje na to, że albo jesteś fizycznie wyczerpany, albo nie

potrafisz przestać myśleć o sprawach, które są przyczyną
odczuwanego przez ciebie napięcia. Twój organizm pracuje

ciągle na najwyższych obrotach i nie potrafi już zwolnić

tempa do poziomu normalnego. A więc w efekcie jest tak,

jakby twój system nerwowy stał się zbyt wrażliwy. Jeśli

żyjesz w dużym napięciu, stajesz się w pewnym sensie

„uczulony” na problemy. Najdrobniejszy sygnał o kłopotach
wywołuje natychmiastową reakcję całego ciała, podczas

gdy w innych warunkach być może wcale nie zwróciłbyś

uwagi na tę drobną przeszkodę.

A zatem, gdy zaczynasz być nadmiernie napięty, więź

ciała i umysłu staje się przyczyną powstania błędnego koła:
pojawiające się problemy wzmacniają przeżywanie stresu,

a stres pogłębia problemy. Masz mniejszą zdolność poko

nywania przeszkód i w konsekwencji czujesz się coraz
mniej kompetentny, a jednocześnie coraz dotkliwiej odczu

wasz przymus sprawdzenia się. To samo dzieje się w łóżku.
Im bardziej starasz się mieć erekcję czy przeżyć orgazm,

tym mniej ci się to udaje.

Uwaga: Im bardziej ci zależy na osiągnięciu celu,

tym mniej ci się to udaje.

Seks nie ma nic wspólnego z determinacją: zależy jedynie

od umiejętności zrelaksowania się oraz od wyobraźni. Twoje

ciało nie może być gotowe do aktywności seksualnej, a ty nie

możesz się na niej skoncentrować, jeśli twoje myśli wędrują
wokół spraw, które powinieneś był zostawić w biurze.

WŁAŚNIE PRZEŻYŁEM ATAK SERCA...

...który wcale nie pojawił się bez zapowiedzi, prawda?

Już od jakiegoś czasu odczuwałeś zapewne bóle w klatce
piersiowej i na wewnętrznej stronie ramienia. A poza tym

przedtem cierpiałeś na bezsenność, bóle głowy, miałeś pal
pitacje serca, wysokie ciśnienie, nie potrafiłeś się odprężyć
i ogólnie czułeś się wyczerpany.

Być może lekarz powiedział ci, że jeżeli nie przestaniesz

tak ciężko pracować, wówczas twoje serce odmówi tobie

posłuszeństwa. Ale łatwiej było przecież brać tabletki, by
na chwilę pozbyć się bólu głowy, lub obniżyć ciśnienie, albo

pokonać bezsenność. Ani tabletka, ani kieliszek wódki wie
czorem nie jest dobrym sposobem na zaśnięcie. W dzisiej

szych czasach skutki uboczne obu tych środków są dosko

nale znane.

Twój organizm już od jakiegoś czasu dawał ci sygnały

ostrzegawcze, które jednak postanowiłeś ignorować. Teraz

serce odmówiło ci dalszego posłuszeństwa i musisz odpocząć,

ponieważ rozpadł się cały twój system funkcjonowania.

Miałeś wybór. Mogłeś tego uniknąć, gdybyś w porę pod

jął odpowiednie kroki. Teraz leżysz na szpitalnym łóżku,
wyłączony na jakiś czas z biegu zdarzeń. Możesz zatem

spróbować wykorzystać ten okres na przemyślenie tego, co
się stało i w jaki sposób mógłbyś uchronić się przed tym

w przyszłości. A zdarzy się to na pewno jeszcze raz, jeśli
nie zmienisz trybu życia.

Fakt, że przeżyłeś atak serca, pomoże ci przeprowadzić

zmiany, ponieważ po ciężkiej chorobie dość łatwo jest wy

cofać

się z dotychczasowych zobowiązań i zmniejszyć ob

ciążenia zawodowe. Osoby, które dowiedzą się o twoim

przypadku, zatroszczą się o to, aby nie obarczać cię proble
mami. Spróbuj jak najlepiej wykorzystać ten początkowy
okres. Jest to najlepszy czas, aby wprowadzić zmiany w two

im nastawieniu do rzeczywistości i stylu życia. Pamiętaj:

jeśli teraz nie zaczniesz działać i nie pokierujesz mądrze

swoim losem, twoje ciało na pewno zmusi cię do zmian, i to
bardzo radykalnych.

Co mówiłeś zwykle przed chorobą? Jak uzasadniałeś sa

mobójcze  obciążenie  obowiązkami?  Że  firma  nie  poradzi
sobie  bez  ciebie?  No  cóż,  teraz  jakoś  sobie  radzą,  niepraw
daż?  Że  nie  chcesz,  by  zastąpili  cię  młodsi?  Swoim  bezgra

nicznym zaangażowaniem w pracę sam doprowadziłeś do
tego, że młodsi rzeczywiście cię zastąpią.

Być może motywy twego postępowania były szlachetne,

ale na pewno krótkowzroczne. Czy odwiedził cię może

ostatnio prezes firmy, żeby podziękować za pełną poświę

cenia służbę „wyższej sprawie”? Jakoś nie mogę w to uwie

rzyć. I jaką pociechą stanie się dla ciebie piękny nekrolog
w poczytnej gazecie, jeśli będziesz mógł jedynie wąchać

kwiatki od spodu?

To jest twoje życie, a czas przepływa ci przez palce jak

piasek. Zanim się zorientujesz, „jutro” zamieni się we

„wczoraj”. Życie trwa tu i teraz, więc ciesz się nim każdego
dnia. Nie masz czasu na próbne przedstawienia: w tej sztu

ce zagrasz tylko raz.

Osiągnięcie szczęścia jest ważne i nie powinieneś odkła

dać tego na przyszły tydzień: on może nigdy dla ciebie nie
nadejdzie. Pamiętaj, że dzień dzisiejszy jest pierwszym

dniem reszty twojego życia. Każda chwila jest cenna i ni

gdy ta prawda nie jest bardziej oczywista niż w czasie cięż
kiej choroby.

Zacznij myśleć o tym, co było dla ciebie ważne, gdy byłeś

młodszy: rodzina, przyjaciele, podróże, plaża w słońcu, ja
kieś hobby. Gdzie zagubiłeś to wszystko? Porzuciłeś te war

tości,  by  zastąpić  je  pracą  i  ambicjami,  ale  w  takim  ukła
dzie  głowa  rządzi,  podczas  gdy  serce  cierpi.  Możesz  urato
wać  się  przed  kolejną  katastrofą,  jeśli  wyrównasz  ten  brak
równowagi i zmodyfikujesz swoje nastawienie.

Kiedy pomyślisz o sprawach, które denerwowały cię w pra

cy, sam zobaczysz, jak nieważne się teraz wydają w porów
naniu  z  radością ujrzenia  blasku następnego dnia. Wszyst
kie  problemy  są  śmiesznie  małe,  gdy  spojrzysz  na  nie
z  perspektywy  szpitalnego  łóżka  na  oddziale  intensywnej

terapii.

Wróć do odpowiednich proporcji w życiu. Praca nie jest

w nim wartością najistotniejszą. Szczęście i zadowolenie
znajdziesz także w innych sferach, wcale z pracą nie zwią
zanych.

Mimo wszystko żyjesz. Ktoś dał ci jeszcze jedną szansę.

Nie zmarnuj jej.

NIE MAM CZASU NA RELAKS

Poszukaj go więc! Przerwy są niezwykle istotne w pracy.

Im więcej wysiłku wymagają wykonywane przez ciebie za

dania,  tym  więcej  przerw  potrzebujesz.  Przerwy  to  nie  lu
ksus,  to  konieczność.  Pozwalają  ci  oczyścić  umysł,  nabrać
sił,  zachować  dystans  oraz  zdrowie,  a  to  oznacza,  że  mo

żesz pracować bardziej efektywnie.

Błędem jest założenie, że osoba pracująca non stop jest

bardziej skuteczna i potrafi więcej zrobić. W rzeczywistości
sytuacja jest zupełnie odwrotna. Pracoholicy wcale nie są

bardziej efektywni od osób, które robią sobie przerwy. Ja
kość wykonanych przez tę grupę ludzi zadań nie jest też

wcale  doskonalsza  -  oni  po  prostu  sprawiają  wrażenie
zajętych.  Wśród  pracoholików  nie  ma  także  na  ogół  osób,
które  znajdują  najlepsze,  najbardziej  twórcze  rozwiązania,

ponieważ zwykle pojedyncze drzewo przesłania im cały las.

Poza tym wykonywana praca nie sprawia im przyjemno
ści, a przecież aktywność zawodowa wcale nie musi być

uciążliwa. Odpowiedzialność za określone działania nie
znaczy przecież, że trzeba wszędzie obnosić się ze swoją

zatroskaną miną.

Czy zauważyłeś, że pracownicy firmy dzielą się zwykle

na dwie grupy? Pierwsza z nich regularnie wychodzi na
lunch, podczas gdy członkowie drugiej (zwykle mniejszej)

zajadają kanapki przy swoim biurku, kończąc jednocześnie
ostatnie sprawozdanie i rozsypując na papier okruchy chle

ba. Dlaczego więc należysz do tej drugiej grupy? Może są
dzisz, że przerwa w pracy świadczyłaby o twoim lenistwie?

Ale przecież sam dobrze wiesz, że do leniwych nie nale
żysz. Obawiasz się jedynie, że inni mogliby tak o tobie po

myśleć. W dodatku brak ci zapewne wiary w dobrą jakość

wykonanej przez ciebie pracy. Gdybyś był przekonany
o wartości produktu końcowego własnych działań, zrobiłbyś

sobie przerwę, ponieważ wiedziałbyś, że na nią zasłużyłeś.

Zresztą skąd ta pewność, że inni patrzą krzywym okiem

na twój lunch? Czy szef mówił ci coś na ten temat? Jeśli

nie, to możesz założyć, że jemu to nie przeszkadza. Ponad
to może on sam również robi sobie przerwę, a wtedy należy

uznać to za sygnał pozytywny. Jeżeli bowiem szef ma do

tego prawo, to takie samo przysługuje tobie.

Jeśli jednak twój zwierzchnik nie korzysta z takiej moż

liwości, to zrobisz mu przysługę, jeśli zademonstrujesz,
w jaki sposób taką przerwę można zorganizować. Nie mu

sisz wcale rujnować sobie zdrowia tylko dlatego, że ktoś

inny jest pracoholikiem. Bądź stanowczy w tej kwestii.
Schowaj umowę o pracę w szufladzie biurka i czasami,

przed wyjściem na lunch, przeczytaj sobie odpowiedni aka
pit. Oprócz godzin pracy jest tam na pewno również poda

na liczba (i długość) przysługujących ci przerw. Przestrze
gaj więc reguł spisanych w umowie.

Jeśli ty sam jesteś szefem, to zapewne twój kontrakt nie

wspomina nic o przerwach, a jedynie o korzyściach płyną
cych ze sprawowania przez ciebie tej funkcji. Jest więc

w nim mowa o samochodzie służbowym, podziale zysku

i premiach. Pamiętaj jednak o tym, że wszystkie te przywi
leje nie będą miały żadnego znaczenia, gdy zaczniesz na

rzekać na wrzody żołądka albo przeżyjesz załamanie ner
wowe. Jeśli firma zapewnia ci wszystkie te atrakcje, to za

pewne oczekuje, że będziesz z nich korzystał w dobrym sta
nie zdrowia i ducha.

PODSUMOWANIE

Jestem osobą o konstruktywnym i pozytywnym

podejściu do życia. Kocham siebie i swoje ciało. Regu
larnie korzystam z przerw w pracy. Odprężam się i roz
luźniam swoje mięśnie.

Jest mi dobrze. Nic mi nie przeszkadza: jestem spo

kojny i opanowany. Mój oddech jest regularny i rów
ny. Jestem głęboko rozluźniony, a uczucie spokoju

przenika całe moje ciało i umysł. Sprawy, które mnie
niegdyś denerwowały, teraz działają na mnie wyci
szająco i uspokajająco.

Cokolwiek robię, pracuję efektywnie i bez wysiłku.

Wiem, że poradzę sobie ze wszystkim, co stanie na mo

jej drodze i ta świadomość wzmacnia mnie. Wszyst

kie moje starania zostają uwieńczone sukcesem.

Moja wiara we własne możliwości rozrasta się co

dziennie, w miarę jak pokonuję kolejne przeszkody.
Każdego dnia staję się silniejszy.

Gdy tylko wychodzę z pracy, przestaję o niej my

śleć,  a  gdy  kładę  się  do  łóżka,  bez  trudu  zasypiam.
Rano  budzę  się  wypoczęty  i  pełen  energii.  Każdy
nowy  dzień  witam  z  radością  i  jestem  zadowolony  ze

swojej pracy.

WNIOSEK KOŃCOWY

Nic mi nie przeszkadza. Nikt nie może zachwiać

we mnie wiary we własne możliwości i umiejętności.

albo:
Sukces to pewnik. Z łatwością osiągam zamierzone

cele.

albo:
Bez trudu potrafię się zrelaksować. Moje ciało szyb

ko się regeneruje i po każdej przerwie czuję napływ

energii.

Zmartwienia i przygnębienie

• Gdy mam problem, nie mogę zasnąć.
• Bardzo denerwuję się przed egzaminami i testami.

• Kiedy jestem zmartwiony, nie potrafię niczym się cie

szyć.

• Martwię się o swoje dzieci.
• Gdybym ożenił się z inną kobietą, byłbym szczęśliwy.

•  Czuję się strasznie z powodu błędu, który popełniłem.
•  Czuję się winny z powodu wyrządzonej krzywdy.
•  Gdyby rodzice zadbali o moje wykształcenie, zarabiał

bym teraz więcej pieniędzy.

Zmartwienia i stan przygnębienia to dwa największe

pożeracze ludzkiej energii i czasu, które w dodatku do ni-

czego nie prowadzą. Nie mają wpływu na bieg zdarzeń,

a jedynie sprawiają, że czujesz się paskudnie. Zamartwia

nie się i pogrążanie w smutku to dwa fatalne nawyki, szko

dliwe przyzwyczajenia. Nie ma potrzeby, aby przez resztę

życia być ich niewolnikiem.

Zamartwianie się to odczuwanie niepokoju o przyszłość.

Czy uda mi się żyć bez Toma? Co się stanie, jeśli nie będę
mogła zapłacić tego rachunku? Czy moje dziecko zda egza

miny? Czy dam sobie radę w nowej pracy? Zamartwianie
się to podawanie w wątpliwość możliwości pomyślnego roz

wiązania problemu. A ponieważ wątpisz, twoja wyobraź

nia zaczyna tworzyć wizje klęsk i katastrof.

Czy zdajesz sobie sprawę z tego, co to oznacza? Otóż two

rzysz w swoim umyśle obrazy negatywnych rozwiązań, cho
ciaż w rzeczywistości pragniesz wyłącznie zdarzeń pozy

tywnych.

Uwaga: Jeśli wola jest sprzeczna z wyobraźnią, wy

grywa zawsze wyobraźnia.

Martwiąc się, nie tylko unieszczęśliwiasz samego siebie,

ale także wzmacniasz prawdopodobieństwo sprowokowa

nia negatywnych zdarzeń. Jeśli martwisz się o swoje wy
stąpienie na zebraniu, to wyobrażasz sobie zapewne, jak

potykasz się, wchodząc na mównicę, jak jąkasz się, zapo

minasz całe zdania i nie możesz włączyć rzutnika ani utrzy

mać długopisu w dłoni.

Bijąc się z takimi myślami w noc poprzedzającą twój

ważny dzień, nie będziesz mógł spokojnie spać, obudzisz
się całkowicie wyczerpany, a to jedynie przyczyni się do

pomnożenia twoich negatywnych myśli. Nie jesteś w sta
nie rozsądnie myśleć, a więc coraz bardziej się martwisz,

że zapomnisz, co chciałeś powiedzieć, i w końcu zacznie ci

dokuczać żołądek. Jest to sygnał, że twój system nerwowy

wykonuje polecenia płynące z mózgu: „Uwaga! Niebezpie
czeństwo! Alarm dla wszystkich systemów!”

Jeśli już musisz myśleć o swoim wystąpieniu, wyobraź

sobie, że odnosisz sukces. Gdy tylko poczujesz, że do głowy
zaczynają ci napływać negatywne myśli - przerwij je. Po-

wtórz sobie, że jesteś osobą o konstruktywnym stosunku do

życia i nie będziesz tracił energii na katastroficzne wizje.
Gdy tylko pojawi się w głowie jakaś negatywna myśl, na
tychmiast zastąp ją myślą pozytywną.

Wyobraź sobie, że wchodzisz na mównicę spokojnie i z wia

rą we własne siły. Przemawiasz wyraźnie, bez drżenia

w  głosie.  Widzisz,  jak  wszyscy  słuchają  cię  z  zainteresowa
niem i  potakują głowami.  Uśmiechają się  do ciebie i reagu
ją  na  twoje  dowcipy.  Słyszysz  brawa  na  końcu  wystąpienia

i wyobrażasz sobie, jak z dumą i satysfakcją schodzisz

z mównicy, a ludzie ściskają ci dłoń i poklepują z uznaniem
po plecach.

Takie pozytywne obrazy pomogą ci skoncentrować się

na sukcesie. Jeśli przygotowałeś się do wystąpienia, to nie

ma powodu, byś wątpił w pomyślne rezultaty.

Na myślenie o sukcesie poświęć tyle czasu, ile tylko

możesz. Zacznij w momencie, gdy dowiesz się o swoim wy
stąpieniu (czy innym zadaniu). Pozytywny obraz wydarzeń

zostanie zakodowany w umyśle podświadomym i automa

tycznie odtworzony w dniu wystąpienia. Metoda ta jest
skuteczna, ponieważ umysł podświadomy nie potrafi odróż

nić rzeczywistości od wyobrażeń: rejestruje jedynie wszy
stkie informacje, których mu dostarczasz. A więc kiedy

wypełnisz swój umysł wyobrażeniami o sukcesie, to tak, jak
byś już ten sukces odniósł. W swoich wizjach połączyłeś
„wystąpienie” ze stanem „spokoju i opanowania” i ten wła
śnie związek został zmagazynowany. W dniu, w którym pod

świadomy umysł „odtwarza taśmę”, wystąpienie okazuje się

proste, system nerwowy w pełni zrelaksowany, a ty jesteś
„zmuszony” odnieść sukces, ponieważ tak zaprogramowałeś
swoje myślenie.

Pozytywne myśli nachodzą również człowieka wtedy, gdy

się modli. Modlitwa jest prośbą o pomoc w rozwiązaniu trud

nego  problemu,  błaganiem  o  pozytywny  rezultat,  a  więc
także  myśleniem  o  uldze,  jaką  przyniesie  pokonanie  prze
szkody.  Modlisz  się,  ponieważ  wierzysz,  że  w  ten  sposób

możesz sobie pomóc. Spełniłeś zatem wszystkie wymaga
nia związane z zagwarantowaniem sobie sukcesu: wyobra
żasz go sobie i wierzysz, że go osiągniesz. Modlitwa nie

zmienia Boga, lecz wpływa na osobę, która się do niego
modli.

Kiedy martwisz się z powodu braku pieniędzy, być może

uważasz, że nie masz wpływu na sytuację i dlatego nie po

trafisz przestać się przejmować. Nadal jednak twierdzę, że
nawet w trudnej sytuacji finansowej nie można nic osiąg

nąć, nieustannie się zadręczając. Przypuszczam, że nie
pierwszy raz w życiu brakuje ci pieniędzy. Nie mylę się też

chyba, zakładając, że książkę tę czytasz, siedząc w wygod

nym fotelu, nie zaś leżąc na kilku warstwach tektury pod

wiaduktem kolejowym. Inaczej mówiąc, dotychczas jakoś
sobie radziłeś, prawda? Nie masz więc podstaw przypu

szczać, że tym razem będzie inaczej.

Uwaga: Nawet jeśli chwilowo nie widzisz wyjścia

z sytuacji, to nie znaczy, że go nie ma.

Pomyśl przez chwilę o poprzednich kłopotach i o tym,

jak sobie z nimi poradziłeś. Na pewno zdajesz sobie sprawę

z tego, że w końcu zawsze można się z nimi uporać.

Jedna z moich klientek twierdziła, na przykład, że pew

nego razu brakowało jej pieniędzy na opłacenie rachunku

i zupełnie nie wiedziała, skąd maje wziąć. Zamiast jednak
martwić się, postanowiła poczekać, aż problem jakoś „sam”

się rozwiąże i kilka dni później otrzymała czek na potrzeb

ną sumę w ramach zwrotu za uszkodzone buty, które wcześ

niej reklamowała.

Uwaga: Nie musisz wierzyć w cuda, ale powinieneś

na nich polegać.

Najlepsze pomysły przychodzą ludziom do głowy wtedy,

kiedy ich sytuacja jest naprawdę trudna. Brak pieniędzy to
często najlepszy bodziec do zabiegania o lepsze dochody. Za

dziwiające jest, że ludzie w końcu znajdują środki na to, czego

rzeczywiście potrzebują. Marzą na przykład o nowoczesnym

sprzęcie stereofonicznym, wobec czego mają „oczy i uszy”

otwarte na dodatkowe możliwości zarobienia pieniędzy. Szan
sa zjawia się zawsze w najbardziej odpowiednim momencie.

Jeśli nawet nie otrzymujesz tego, czego chcesz, to znaczy

jedynie, że widocznie wkrótce pojawi się lepsza okazja. Nie
wściekaj się więc, gdy nie kupisz mieszkania, które tak
bardzo ci się spodobało: na pewno wkrótce będziesz oglądał

jeszcze ładniejsze.

Wybrałam się kiedyś na zakupy z zamiarem nabycia

orientalnego dywanu. Szukałam właściwie czegoś używa

nego, więc poszłam na bazar. Po chwili znalazłam taki, jaki
sobie wymarzyłam, ale ponieważ zapomniałam zabrać

książeczkę czekową, wróciłam po nią do domu. Zanim po

nownie  dotarłam  do  straganu,  sprzedawca  zdążył  już  po
zbyć  się  dywanu.  Zamiast  jednak  czuć  się  rozczarowana,
uznałam  to  za dobry znak. Widocznie  gdzieś czeka na mnie

jeszcze ładniejszy kobierzec. Kilka dni później odwiedzi

łam inne targowisko i rzeczywiście znalazłam tam taki

dywan, który spodobał mi się jeszcze bardziej, a kosztował
o połowę mniej niż poprzedni.

Uwaga: Wszystko w końcu jakoś się układa.

Uwierz, że sprawy zawsze obierają dobry kierunek; za

ufaj swemu szczęściu i przestań myśleć, że wierząc w suk
ces, jedynie siebie oszukujesz. Ty chcesz po prostu odrobi

nę sobie pomóc. Ułatwiasz rozwiązanie własnych proble
mów i zwiększasz szanse na to, by twoje marzenia się ziściły.

Odczuwanie żalu jest w pewnym sensie podobne do za

martwiania się, z tym, że twój niepokój dotyczy przeszłości,

a nie tego, co nadejdzie. Masz poczucie winy albo wstydzisz
się z powodu błędu, który popełniłeś, i nie potrafisz przestać

o  nim  myśleć.  Odpychasz  nawiedzające  cię  obrazy,  ale  one
ciągle  się  pojawiają,  sprawiając,  że  czujesz  się  fatalnie.  Na
wet  najgłębsze  poczucie  winy  nie  zmieni  jednak  tego,  co  się

stało. Nie jesteś w stanie cofnąć czasu, ale możesz wykorzy

stać przeszłe doświadczenie w sposób konstruktywny.

Pozytywną stroną naszych błędów jest fakt, że możemy

się  z  nich  wiele  nauczyć.  Zmiany  nie  byłyby  możliwe,  gdy
byśmy  zawsze  wszystko  robili  dobrze.  Dopiero  kiedy  się
potkniemy  i  gdy  coś  nam  nie  wyjdzie,  jesteśmy  zmuszeni

szukać nowych dróg.

Kiedy na twojej drodze pojawią się problemy, nie opieraj

się im. Twoja elastyczność stanie się twoim atutem. Nie

szczęścia mogą się zdarzać i jak wzburzona fala uniosą cię ze

sobą, ale ty nie zatoniesz, jeśli potrafisz wykorzystać jej siłę.

Gdybyś usiłował płynąć pod prąd, zużyjesz całą swoją

energię, ale i tak nie masz szans, żeby wygrać. Spróbuj

unosić się na grzbiecie fali, a w ten sposób zaoszczędzisz
siły i będziesz widział, dokąd płyniesz.

Porównanie to w odniesieniu do problemu oznacza, że

musisz przyjrzeć mu się z bliska i spokojnie. Przeważnie
bywa tak, że im bliżej podejdziesz, tym bardziej przeraża

jący ci się wydaje, ale wystarczy podzielić go na części skła

dowe i zdecydować, z której strony powinieneś zaatakować,

a już rozwiązanie okazuje się prostsze w realizacji. Jeśli

zamiast dramatyzować, zaczniesz analizować problem, zde
cydowanie zmniejszysz jego rozmiary.

Gdyby twój mąż stracił pracę, spróbuj natychmiast za

stanowić się nad całą sytuacją. Zbierz rodzinę, przeanali

zuj stan waszych finansów i pomyśl, jak możesz zreorgani

zować życie rodzinne w nowych warunkach. Czy pozostali

członkowie rodziny mogą wnieść jakieś sumy? Czy trudno
będzie znaleźć pracę w miejscu, w którym obecnie miesz

kacie? Czy w innych regionach kraju mielibyście większe
szanse?

Przytoczę tu przykład ślusarza z północnych Niemiec,

który został zwolniony z pracy. Przez ponad rok próbował
znaleźć coś dla siebie, żyjąc z oszczędności. W końcu zdecy

dował, że zabierze rodzinę na krótkie wakacje w południo

wej części kraju, ponieważ wszyscy byli już zmęczeni ocze

kiwaniem na zmianę.

Pewnego poranka usiadł przed przyczepą i zaczął czytać

lokalną gazetę. Zauważył, że w okolicy najwyraźniej bra
kuje ślusarzy, ponieważ kilka firm zamieściło swoje oferty.

Tego samego dnia udało mu się umówić na spotkanie

i wkrótce mógł rozpocząć nową pracę.

Z kolei w pewnej wiosce we Francji pojawił się innego

typu problem. Otóż miejscowa szkoła mogła funkcjonować

jedynie wtedy, gdy liczba uczniów była większa od 12. Nad

szedł jednak czas, gdy starsi uczniowie odeszli, a nie było

100

nowego naboru, ponieważ młodzi ludzie wyprowadzili się

do dużego miasta. We wsi stały puste domy, a szkoła miała

zostać zamknięta.

Burmistrz jednak nie poddał się losowi. W jednej z ogól

nokrajowych gazet zamieścił ogłoszenie o tym, że zaprasza

rodziny posiadające co najmniej sześcioro dzieci, aby przy

jechały i zamieszkały we wsi, proponując im jednocześnie

tanie mieszkanie i nauczanie dla pociech. Odpowiedzi było

lak wiele, że burmistrz musiał losowo wybierać chętnych.
Szkoła została uratowana!

GDY MAM PROBLEM, NIE MOGĘ ZASNĄĆ

Jeśli jakiś problem jest dla ciebie szczególnie trudny, czę

sto zdarza się, że zaczynasz mieć kłopoty ze snem. Nie

możesz więc w ogóle zasnąć, chociaż czujesz się wyczerpa

ny,  albo  zasypiasz  szybko,  a  potem  budzisz  się  w  środku
nocy  i  nie  możesz  ponownie  zamknąć  oczu.  Bywa  i  tak,  że
zasypiasz  dość  łatwo  i  nawet  śpisz  kilka  godzin,  lecz  bu

dzisz się o dwie lub trzy godziny za wcześnie i nerwowo

wyczekujesz na moment, kiedy będziesz musiał wstać.

Noc jest porą trudną do przetrwania, jeśli dręczą cię ja

kieś problemy. Panujący wokół mrok i cisza nie zakłócają

pracy umysłu, a bierność i bezruch ciała sprawiają, że my
śli ciągle krążą wokół tego samego tematu. Masz idealne

warunki do rozmyślań: nikt nie dzwoni, nikt z tobą nie roz
mawia, nie możesz prać ani sprzątać. Jednocześnie na

prawdę bardzo chcesz zasnąć, ponieważ wiesz, że następ
nego

dnia będziesz zmęczony. Masz zatem właściwie dwa

problemy zamiast jednego. W dodatku, twój umysł świa
domy

tylko częściowo jest wyłączony, natomiast podświa

domość

ożywa i zaczynają ci przeszkadzać wszystkie lęki

i uczucia w niej przechowywane. Ze względu na specyfikę
sytuacji, taktyka, którą ci proponuję, musi zatem różnić
się od

metod stosowanych w ciągu dnia.

Zanim przyjrzymy się różnym rodzajom kłopotów ze

snem, pozwolę sobie na kilka ogólnych uwag, które być

może

weźmiesz pod uwagę.

101

• Po pierwsze, nie pij kawy ani herbaty po godzinie 18-tej.

Są to płyny pobudzające i zwykle mija wiele godzin, za

nim twój organizm je wydali.

•

Jeśli

pijesz wieczorem alkohol, ogranicz się do niewielkiej

ilości, ponieważ jest to środek wywołujący przygnębienie.

• Na dwie godziny przed udaniem się do łóżka powinieneś

zwolnić tempo życia, zarówno w sensie fizycznym, jak

i psychicznym. Rozlew krwi i przemoc na ekranie tele
wizji na pewno nie są czynnikiem wyciszającym, więc

kiedy przeżywasz kłopoty, zastąp telewizję czymś bar
dziej relaksującym. Wyjdź na spacer, posłuchaj cichej

muzyki, zaceruj skarpetki albo przeczytaj gazetę

Stop

niowo przygotuj swoje ciało i umysł do snu.

• Ustal rytuał chodzenia spać i wyznacz najlepszą dla sie

bie, stosunkowo niezmienną godzinę.

• Nie śpij w ciągu dnia. Przesuń czas snu na porę nocną.

• Kiedy już znajdziesz się

łóżku, wykonaj jedno z ćwi

czeń relaksacyjnych, które zamieściłam w tej książce.

Możesz

także

kupić sobie kasety z odpowiednimi nagra

niami. Słuchaj ich, leżąc wygodnie z zamkniętymi oczami.

Jeśli mimo wszystko nie możesz zasnąć, upewnij się, że

wykonałeś wszystkie z powyższych zaleceń. Gdyby sen na

dal nie nadchodził, wypróbuj technikę określaną jako

„para

doksalny cel”,

którą z powodzeniem

stosowało

wielu moich

klientów. Opiera się ona na założeniu, że:

Uwaga:

większą

siłę woli

wykorzystujesz

dla

osiągnięcia swego celu,

tym mniejsze są

szanse, że

ci się uda.

Wynika z tego, że im bardziej starasz się zrelaksować,

tym większe masz z tym

trudności,

ale także: im usilniej

starasz się

nie zasnąć, tym szybciej zamykają

się oczy.

Aby więc z powodzeniem

wykorzystać tę

zasadę, będziesz

musiał

podejść do

problemu swej

bezsenności w

całkowicie

odmienny sposób.

Zamiast

uparcie próbować

zasnąć,

myśl: „Cokolwiek

się

stanie, nie wolno mi teraz zasnąć.

Muszę za wszelką

cenę mieć oczy

otwarte

pod żadnym

pozorem ich nie zamknę”. I rzeczywiście: uczyń

wysiłek

102

i spróbuj obronić się przed snem. Przekonasz się, że strasz

nie trudno jest nie zamykać oczu. Nie poddawaj się jednak:

siłą woli zmuś swoje oczy, by pozostawały otwarte. Im

bardziej się starasz, tym mniej ci się to udaje i po chwili,

zanim zdążysz się zorientować, będziesz spał.

Jeśli obudzisz się w środku nocy, nie denerwuj się. Prze

wróć się na drugi bok, ułóż wygodnie głowę i pamiętaj, że

za chwilę zaśniesz.

Wyobraź sobie, jak leżysz w łóżku. Oczyma wyobraźni

widzisz, że palcami usuwasz wszystkie myśli ze swojej gło

wy (moje myśli zazwyczaj wyglądają jak kiełkująca fasola)

i wkładasz je do torby. Zawiązujesz ją mocno, po czym wsta

jesz,  wychodzisz  z  łóżka,  wchodzisz  do  kuchni  i  tam  wkła
dasz  torbę  do  jednej  z  szafek.  Potem  widzisz  siebie  idącego
z powrotem do sypialni,  patrzysz, jak kładziesz się do łóżka

w  pozycji,  którą  teraz  zajmujesz.  Potem  zacznij  powtarzać
jeden  z  wniosków  końcowych  podanych  poniżej.  Powtarzaj
go  kilkakrotnie,  nie  robiąc  między  zdaniami  przerw:  naj

pierw 10 razy, potem 20 razy i 30 razy bez żadnej pauzy.

Spróbuj w pełni zrozumieć znaczenie tych zdań. Nie zra

żaj się, jeśli na początku ci się to nie uda. Treść tych słów

i  tak  dotrze  do  twojej  podświadomości.  Zgadzam  się,  że
nudno  jest  powtarzać  bez  końca  jedną  kwestię:  tak  cię  to
męczy,  że  w  końcu  zasypiasz.  Znikają  wszelkie  zmartwie
nia  i  negatywne  myśli,  ponieważ  zastąpiłeś  je  jednym  po
zytywnym zdaniem.

Inny sposób radzenia sobie z rozbudzeniem się w środku

nocy  polega  na  tym,  że  wstajesz  i  wykonujesz  jakąś  uspo
kajającą  czynność.  Wysłuchaj  wtedy  swojej  taśmy  z  ćwi
czeniami  relaksacyjnymi,  włącz  cichą  muzykę,  przeczytaj

poniższy skrypt. Potraktuj to jak jedną z wielu rzeczy, któ

ra się czasami ludziom zdarza: nie ma potrzeby robić z tego

problemu. Oczywiście, rano czułbyś się lepiej, gdybyś prze

spał całą noc, ale jeśli będziesz się na siebie wściekał, wca
le nie polepszysz sytuacji.

Jeżeli więc nie możesz zasnąć, postaraj się przynajmniej

nie denerwować. Im bardziej usiłujesz przezwyciężyć chwi
lową niechęć do spania, tym trudniej jest ci się odprężyć.

W przypadku gdy przesypiasz prawie całą noc, ale bu

103

dzisz się za wcześnie, powinieneś mimo wszystko spróbo

wać zasnąć jeszcze raz choćby na chwilę. Musisz przyzwy

czaić swoje ciało do dłuższego snu.

Nawet jeśli problem, który był przyczyną zmartwienia,

zostanie już rozwiązany, zwykle mija trochę czasu, zanim
wytrącony z równowagi system nerwowy powróci do stanu

normalności. Wykorzystuj zatem przez jakiś okres poniższe

wnioski, aby przynajmniej uspokoić nerwy.

Jeśli będziesz wykonywał to ćwiczenie regularnie, twoje

ciało w końcu „zapomni” obudzić się o nieprzyzwoitej godzi

nie. Dzięki temu pokonasz przykre przyzwyczajenie i zacz

niesz sypiać tak długo, aż nie obudzi cię dźwięk budzika.

PODSUMOWANIE

Otacza mnie spokojna, ciepła noc. Wokół panuje ci

sza. Przyroda zamilkła i wyciąga do mnie bezpieczne,

kochające ramiona. Jestem częścią świata przyrody
i pozostaję w zgodzie ze wszystkim, co mnie otacza.

Mój umysł jest spokojny, moje ciało rozluźnione. Za

padam się powoli w bezmiar ciszy. Wszystkie myśli
odpływają jak białe chmury na letnim, błękitnym nie

bie, pozostawiając mój umysł w spokoju. Z każdą se
kundą moje myśli stają się coraz bardziej zamglone.

Zostawiam świat za sobą. Zanurzam się w ciepłe, sło

neczne marzenia, a moje ciało zapada w głęboki, na

turalny sen. Każdy oddech zabiera mnie coraz głębiej

i głębiej w stan całkowitego odprężenia i uśpienia.

WNIOSEK KOŃCOWY

Uwalniam wszystkie swoje dotychczasowe myśli.

Rozwiązanie problemu jest już blisko,

albo:

Pozostawiam rozwiązanie problemu swemu umy

słowi podświadomemu. Wiem, że rano będę miał od

powiedź,

albo:

Zanurzam się w noc. Jestem w zgodzie z przyrodą.

W środku czuję tylko ciszę.

104

BARDZO DENERWUJĘ SIĘ PRZED EGZAMINAMI

I TESTAMI

Oczywiście, masz powód do zdenerwowania, jeżeli nie

zrobiłeś nic, by się do egzaminu przygotować. Mogę ci jedy

nie w tej sytuacji poradzić, żebyś usiadł i zaczął powtarzać

materiał. W ten sposób efektywnie wykorzystasz wolny
czas, który inaczej straciłbyś na zamartwianie się, a jedno
cześnie zwiększysz swoje szanse na powodzenie.

Powtórkę przeprowadź w sposób systematyczny. Podziel

notatki na mniejsze, tematycznie powiązane części i po
święć jeden dzień na każdą z nich. Dopiero wtedy, gdy każ

de zdanie będzie dla ciebie zrozumiałe, możesz przejść do

kolejnej części. Zostaw sobie na koniec trochę czasu, abyś

mógł wszystko jeszcze raz przejrzeć i zapamiętać. Dzięki
częstym powtórkom materiał lepiej się utrwali.

Jeśli masz zamiar zdawać egzamin na prawo jazdy, to

nie podchodź do niego, nie mając pewności, że potrafisz wy
konać wszystkie przewidziane w teście zadania. Bywa oczy

wiście i tak, że przed niektórymi egzaminami nie masz cza

su na solidne przygotowania, ale nawet wtedy, gdy czeka
cię test na inteligencję, znajdziesz książki, które dostarczą

ci wskazówek, jak sobie poradzić z tego rodzaju sytuacją.

Niezależnie od tego, jaki czeka cię egzamin, spróbuj zapa

miętać, że jego wyniki są względne. Zależą bowiem w dużej

mierze od twojego samopoczucia w tym dniu, a nawet od fak
tu, czy egzaminator znów pokłócił się ze swoją żoną. Istnie

ją ponadto pewne dziedziny wiedzy, w których trudno jest

w sposób obiektywny dokonywać oceny. Rozprawka na tema
ty literackie uzyska znacznie bardziej zróżnicowaną recenzję

niż np. zadanie matematyczne.

Redakcja znanego niemieckiego magazynu poprosiła

sławnego pisarza o napisanie wypracowania na temat, jaki
przedstawiono podczas egzaminu 18-letnim uczniom szkół

średnich. Jego praca została następnie pod fałszywym na

zwiskiem  zaprezentowana  kilku  nauczycielom.  Rezultaty
tego  eksperymentu  były  zaskakujące:  rozprawka  otrzyma
ła  oceny  od  celującej  do  miernej.  Niektórzy  nauczyciele

określili ją jako „wybitną”, inni jako „stek bzdur”.

105

Podczas egzaminu na prawo jazdy jest podobnie: jeden

egzaminator przymknie oko na błąd podczas wjazdu w za
toczkę, a inny natychmiast wyrzuci cię z samochodu. Jeżeli

ogólnie dobrze sobie radzisz za kierownicą, na pewno nie

które  potknięcia  zostaną  ci  wybaczone.  Zwiększasz  więc
swoje  szanse,  jeżeli  dostatecznie  długo  i  systematycznie
ćwiczysz.  Podchodzisz  wtedy  do  egzaminu  z  przekonaniem,
że skoro poradziłeś sobie w czasie jazd próbnych, teraz tak

że musi ci się udać.

Podczas przygotowań do egzaminu lub testu spróbuj pa

miętać o następujących zaleceniach:

• Przygotuj się dobrze

Zabierz się do powtórki w sposób profesjonalny i syste

matyczny. Bądź zaangażowany w to, co robisz, abyś mógł
potem spokojnie powiedzieć, że zrobiłeś wszystko, co było
w twojej mocy.

• W czasie powtórek rób sobie przerwy

Jeśli  próbujesz  zapamiętać  wszystko  od  razu,  przecią
żasz  umysł.  Rób  więc  sobie  krótkie  przerwy  (10  do  15
minut)  co  godzinę  czy  dwie:  przejdź  się  na  spacer  wokół

bloku albo posiedź przez chwilę w innym pokoju. Dzięki
temu lepiej zapamiętasz powtórzony materiał.

• Odżywiaj się prawidłowo

Twój organizm musi być sprawny, wobec tego powinie
neś mu dostarczyć potrzebnych składników. Twoje posił

ki  muszą  być  lekkostrawne  i  pożywne.  Lepiej  także,  abyś
spożywał  kilka  mniejszych  porcji  niż  jedną  dużą.  Obfite
obiady  wywołują  jedynie  uczucie  zmęczenia.  Krew  od

pływa z mózgu, zasilając żołądek, dlatego tak trudno jest
skoncentrować się i myśleć po jedzeniu.

• Mniej więcej pół dnia przed egzaminem przestań

się uczyć

Odłóż książki, nie siadaj już za kierownicą. Jeśli do tej
pory czegoś nie powtórzyłeś, na pewno już się tego nie
nauczysz.

• Poświęć ten czas na relaks lub niezbyt wyczerpu

jące ćwiczenia fizyczne

Idź na pływalnię czy do kina i przestań myśleć o egzaminie.

106

• Przygotuj kasetę

Nagraj na taśmę treść zamieszczonego poniżej podsumo

wania, powtarzając go dwa lub trzy razy. W czasie przerw
w  nauce,  a  także  przed  snem,  przesłuchuj  ten  tekst.  Po
święć  mu  też  chwilę  w  ostatnie  popołudnie  poprzedzają
ce  twój  ważny  dzień.  Jeśli  będziesz  go  słuchał  dostatecz
nie  często,  masz  większe  szanse  na  to,  że  zapamiętasz

zawartą w nich pozytywną treść.

PODSUMOWANIE

Jestem spokojny, ponieważ dobrze przygotowałem

się do egzaminu. Teraz zbieram plony swej mozolnej
pracy. Wszystko, co powtórzyłem, mogę z łatwością
wykorzystać podczas egzaminu.

Sukces jest moim przeznaczeniem. Oczyma wy

obraźni  widzę  siebie  wchodzącego  do  sali  egzamina
cyjnej.  Jestem  spokojny,  odprężony  i  pewny  siebie.
Siadam  przy  biurku,  oddycham  spokojnie  i  równo.
Patrzę  na  twarze  innych  studentów.  Rozpoznaję  nie

które osoby i uśmiecham się do nich. Jestem spokoj
ny i opanowany. Gdy egzaminator pozwala odwrócić

kartki, zaczynam cicho czytać pytania. Rozumiem je
i znam wszystkie odpowiedzi. Zajmuję się każdym

z  nich  bez  pośpiechu.  Pracuję  spokojnie  i  efektywnie.
Mój  umysł  jest  skoncentrowany  na  tym,  co  robię,
moja  ręka  pewnie  trzyma  długopis,  a  słowa  same
układają  się  w  zdania.  Moja  głowa  jest  wypełniona
wiedzą,  którą  teraz  mogę  wykorzystać.  Odpowiedzi

zjawiają się same, gdy tylko przeczytam pytanie. Pra
cuję wytrwale i kończę swoje zadanie na czas. Egza

minator  podchodzi  i  zabiera  wszystkie  kartki,  nato
miast  ja  wstaję  i  wychodzę z sali  z poczuciem  ogrom
nej  satysfakcji.  Wiem,  że  ze  wszystkim  sobie  poradzi
łem i jestem dumny ze swych dokonań.

107

WNIOSEK KOŃCOWY

Moja praca opłaciła się. Z łatwością wykorzystuję po

siadaną wiedzę i poprawnie odpowiadam na wszyst

kie pytania.

PODSUMOWANIE

(Jeśli wiesz, że oprócz wjazdu w zatoczkę i do gara

żu będziesz musiał wykonać jeszcze inne manewry,
dołącz je).

Jestem dobrze przygotowany. Wierzę w swoje umie

jętności i podchodzę do egzaminu na prawo jazdy z prze

świadczeniem, że zdam. Oczyma wyobraźni widzę, jak

wraz z egzaminatorem wsiadam do samochodu. Mój
umysł pracuje sprawnie i bez zakłóceń. Jestem zadowo

lony i odprężony. Wykonuję wszystkie manewry w spo
sób niemal automatyczny. Zbieram plony swoich żmud

nych ćwiczeń.

Jestem pewny siebie i zupełnie spokojny. Doskona

le radzę sobie ze wszystkimi zadaniami. Czuję, jak
wszystko wspaniale się układa. Oczyma wyobraźni

widzę, jak wjeżdżam do zatoczki (jeśli chcesz, możesz
w tym miejscu opisać to szczegółowo). Potem jadę da

lej, cały czas spokojny i opanowany. Egzaminator jest
ze mnie zadowolony. Następnie mam wykonać wjazd
do garażu. Wiem, że z łatwością sobie z tym poradzę.

I rzeczywiście udaje mi się za pierwszym razem (mo

żesz tu opisać szczegóły i wyobrazić je sobie). Egzamin
przebiega zupełnie bez problemu i rzeczywiście okazu

je się prosty.

Potem egzaminator każe mi wyjechać z placu

i sprawdza, jak radzę sobie w mieście. Cały czas je
stem spokojny i opanowany. Bez trudu wykonuję

wszystkie manewry. Pamiętam o kierunkowskazie

i hamulcu. Egzaminator uśmiecha się zadowolony.
Mówi, że dobrze sobie radzę za kierownicą. Jestem
szczęśliwy i dumny z siebie.

108

WNIOSEK KOŃCOWY

Umiem prowadzić samochód. Z łatwością i bez wy

siłku zdaję egzamin.

Z przedstawioną powyżej sytuacją wiąże się jeszcze jed

na i dlatego zamieszczam tutaj tekst odpowiedni dla osób,

które, co prawda, zdały już egzamin na prawo jazdy, ale od
lego czasu nie jeździły i teraz nie mają odwagi siąść za

kierownicą.

PODSUMOWANIE

Jestem ostrożnym kierowcą. Zdałem egzamin i do

wiodłem, że jestem w stanie prowadzić samochód
w bezpieczny sposób. Z niecierpliwością czekam, aby

znów zacząć jeździć.

Gdy biorę kluczyki i wychodzę przed dom, ogarnia

mnie fala spokoju. Oddycham równo i spokojnie, je

stem skupiony. Otwieram drzwi samochodu i siadam
za kierownicą. Jestem w swoim żywiole.

Siedząc, przypominam sobie wszystko, czego nauczy

łem się przed egzaminem na prawo jazdy. Pamiętam

wszystko dokładnie i zaczynam się czuć pewnie.

Przekręcam kluczyk. Silnik natychmiast zaczyna

pracować. Sprawdzam w lusterku, co dzieje się z ty
łu, włączam kierunkowskaz i - gdy droga jest wol

na - wyjeżdżam na ulicę. Jadę prosto, a moja ręka
pewnie spoczywa na kierownicy. Panuję nad każdą
sytuacją.

Wiem, że radzę sobie doskonale i czuję wielką ra

dość z powodu wolności, którą właśnie zyskałem. Pro

wadzę samochód w sposób ostrożny i rozważny.

109

WNIOSEK KOŃCOWY

Prowadzę samochód pewnie i ostrożnie. Lubię pa

nować nad sytuacją.

albo:

Prowadzenie samochodu sprawia mi radość. Jest

to dla mnie zajęcie łatwe i przyjemne.

KIEDY JESTEM ZMARTWIONY,

NIE POTRAFIĘ NICZYM SIĘ CIESZYĆ

Gdy martwisz się z powodu pracy, nie potrafisz brać

udziału w przyjęciu, na które zostałeś zaproszony. Jeśli nie

pokoi cię stan finansów twojej rodziny, nie umiesz radować
się tym, że twoja córka zdała egzaminy do szkoły średniej.

Słowem: gdy się martwisz, nie potrafisz dostrzec uroków
życia. Twoje przygnębienie przesłania wszystkie przyjem

ne wydarzenia, które mogłyby cię nieco rozweselić.

Wszystkie pozytywne wydarzenia zostają przygaszone

twoim smutkiem: szczęście i radość odsuwasz do czasu, kie

dy uznasz swoje problemy za rozwiązane. Taka postawa

może okazać się dość irytująca, ponieważ głowę będziesz
miał ciągle zaprzątniętą kłopotami, a to oznaczałoby, że

szczęście nigdy nie nadejdzie.

Zauważyłam, że osoby, które właśnie w ten sposób rea

gują, przeważnie są nadzwyczaj skłonne do obwiniania sie
bie o wszystko. Wydaje się, że nie dopuszczając chwil szczę

ścia czy zadowolenia, chcą siebie za coś ukarać, a problemy

to tylko pretekst do tego, by ciągle się zamartwiać. Sporo

ludzi funkcjonuje w ten sposób z wielu powodów, choć ist

nieje jeden, który - jak sądzę - występuje u wszystkich osób
z tej grupy: jest to głęboki brak poczucia własnej wartości.

Zwykle taka postawa zostaje ukształtowana w dzieciń

stwie, w warunkach ciągłego upokorzenia, poniżenia lub

nawet stosowania przemocy. Wszystko to sprawia, że dziec

ko zaczyna czuć się winne. Dla nas, być może, jest to dość
dziwna reakcja, ale musimy pamiętać o tym, że dziecko nie

110

potrafi ocenić, dlaczego rodzice traktują je w określony spo

sób. Żyje ono w świecie, którego centrum samo stanowi,
a więc jeśli dostaje klapsa, to na pewno dlatego, że zawini
ło. Jeśli zaś nie zrobiło nic złego, to dochodzi do wniosku, że

zostało pobite, bo nie zasłużyło sobie na rodzicielską mi
łość. Jest złe i dlatego nie można go kochać.

Ludzie mają także poczucie winy dlatego, że wychowali się

w rodzinie, która uznawała, że okazywanie radości i odczu
wanie szczęścia jest naganne, a nawet grzeszne. Jedyną do

puszczalną formą przeżywania życia jest pogrążenie się w mo
rzu łez i prezentowanie światu grobowo smutnej miny. Za

tem szczęście to sygnał lekkomyślności i jeśli nie udaje się go

stłamsić, to należy czuć się winnym. Niektórzy ludzie dosłow
nie boją się szczęścia, ponieważ są przekonani, że jeśli nie

będą ciągle pogrążeni w smutku, a przynajmniej nie zacho

wają właściwej powagi, przydarzy im się coś okropnego.

Istnieją zatem osoby, które z różnych powodów nie po

trafią cieszyć się chwilą obecną, a gdy tylko pojawi się prob

lem, wydają westchnienie ulgi, ponieważ znów wszystko

jest na swoim miejscu w ich pełnym smutku świecie.

Nie twierdzę wcale, że ciągłe zamartwianie się nie spra

wia tego typu ludziom cierpienia. Na pewno chcieliby prze
stać się martwić, a jednak coś w środku nie pozwala im na

to. W takich przypadkach, aby inaczej spojrzeć na życie,
trzeba często dotrzeć do podświadomości i odnaleźć przy
czynę nieustannego poczucia winy (patrz s. 201).

Być może niektóre z podanych tu przykładów przypomi

nają ci twoje własne przeżycia z dzieciństwa. Może jednak

jest i tak, że obecnie przeżywasz silny stres, z którym nie

możesz sobie poradzić i nie potrafisz cieszyć się życiem.
Cokolwiek jednak sprawia, że twój nastrój zależy całkowi
cie od jednego czynnika, proszę, spróbuj zapamiętać, że na

wet w czasach najtrudniejszych ludziom przytrafiają się

także dobre rzeczy. Niestety, najczęściej ich nie zauważa

my, ponieważ jesteśmy zbyt zajęci zamartwianiem się.
Ważne więc, abyś zwrócił uwagę na następujące zalecenia:

• Cokolwiek powiedzieli ci w przeszłości, życie jest po to,

by się nim cieszyć, a problemy zawsze znajdują swoje

rozwiązanie.

111

• Zasługujesz na to, by żyć szczęśliwie i beztrosko. Każdy

z nas ma do tego prawo. Postaraj się dobrzeje wykorzystać.

• Skoncentruj się na sprawach przyjemnych, nawet jeśli

nie ma ich wiele. Zmień swoje nastawienie z negatywne

go na pozytywne. Jeśli ciągle rozmyślasz o danym pro

blemie, twój umysł czyni go jeszcze większym. Zajmij się
tylko tym, co pozytywne, a nie zostanie już miejsca na

negatywne uczucia.

• Zwróć uwagę na to, jak się wypowiadasz. Mów spokojnie

i bez ekscytacji, staraj się nie przesadzać. Nie podnoś

głosu i wybieraj słowa, które łagodzą problem. Dzięki
temu będziesz mógł kontrolować swoje uczucia.

PODSUMOWANIE

Jestem zadowolony z życia. Każdego dnia koncen

truję się na wszystkich pozytywnych wydarzeniach.
Im częściej dostrzegam to, co dobre wokół mnie, tym

więcej szczęścia mnie wypełnia. Radzę sobie z proble

mami w sposób skuteczny i zrównoważony zawsze
wtedy, gdy się pojawiają. Wiem, że potrafię je szybko

i bez trudu rozwiązać.

Każdego dnia wzrasta moja wiara w siebie oraz we

własne możliwości, a moje życie staje się dzięki temu

coraz bardziej radosne. Zostawiam przeszłość za sobą

i zaczynam wszystko od nowa. Rozstaję się ze smut

kiem i wkraczam w świat jako nowa, pełna pozytyw
nych uczuć osoba. Cieszę się, że wreszcie zaczynam

nowe, radosne życie.

WNIOSEK KOŃCOWY

Zawsze dostrzegam dobre strony życia. Moje pozy

tywne spojrzenie daje mi siłę.

albo:

Bez trudu pokonuję przeszkody. Moje życie jest ra

dosne i pełne pozytywnych uczuć.

112

MARTWIĘ SIĘ O SWOJE DZIECI

Rodzice mają określone wyobrażenie o tym, jakie powin

ny być ich dzieci. W niektórych rodzinach obraz ten jest

jasno sprecyzowany jeszcze przed pojawieniem się potom

stwa.

Znałam rodziny, które przeżyły ogromne rozczarowanie,

kiedy na świat przyszła córka, ponieważ ich oczekiwania były
jednoznaczne: chcieli syna! Z kolei matka, która w głębi du

szy nienawidzi mężczyzn, może czuć się bardzo nieszczęśli

wa, gdy zamiast oczekiwanej córki urodzi chłopca. Oczywi
ście dziecku bardzo trudno jest poradzić sobie z oczekiwania

mi rodziców i często zdarza się, że próbuje ono za wszelką
cenę dorównać tym wyobrażeniom.

Jeśli martwisz się o dzieci, to znaczy, że chwilowo ich

zachowanie nie pokrywa się z tym, co sobie wymarzyłeś.

Być może chciałeś, żeby twój syn został naukowcem, a on -
jak na złość - zapisuje się do kółka teatralnego. Być może

uznałeś to za pewnik, że twoja córka będzie pracowała w biu

rze znanej firmy, a ona ci właśnie oznajmia, że zamierza
zostać krawcową. Być może myślałeś, że twoje dziecko zro

bi  karierę  na  uczelni,  a  ono  zakłada  rodzinę,  ukończywszy
zaledwie  osiemnaście  lat.  Innymi  słowy,  pomiędzy  tym,
czego  oczekujesz,  a  tym,  co  otrzymujesz,  trwa  nieustanny

konflikt.

Kiedy w myślach planowałeś przyszłość swego dziecka,

zawsze chciałeś, aby było szczęśliwe i żeby powiodło mu się

lepiej  niż  tobie.  Dzieci  często  stanowią  szansę  dla  rodzi
ców,  bo  dzięki  nim  mogą  zrekompensować  straty,  jakie  oni
sami  ponieśli  w  dzieciństwie  czy  młodości.  A  skoro  z  róż

nych powodów nie mogłeś studiować, twoje dziecko jest

zmuszone kontynuować naukę na wyższej uczelni, nieza

leżnie od jego własnych pragnień i upodobań. Chciałbyś
też, aby spełniło się twoje marzenie o karierze aktorskiej,

więc odpowiednio wyznaczasz swemu synowi drogę do
szczęścia. Szkoda tylko, że on sam zawsze chciał zostać

policjantem.

Kiedy zatem określasz drogę dla swego dziecka, zasta

nów się przez chwilę nad własnymi pobudkami. Co będziesz

113

z tego miał, jeśli twój syn zostanie lekarzem? Czy sąsiedzi

zaczną cię lepiej traktować? Czy przyjaciele będą ci zazdro

ścić? Dlaczego tak bardzo nie chcesz, żeby twoja córka zo

stała krawcową? Czy znajomi będą się śmiać albo okazy

wać współczucie?

W plątaninie tych różnorodnych myśli spróbuj nie prze

oczyć i tej, że twoje dziecko ma swoją własną osobowość

i odnajdzie własną drogę przez życie zgodnie z tym, czego
samo pragnie - o ile, oczywiście, będzie miało swobodę

wyboru. Jeżeli spróbujesz wcisnąć dziecko w ramki, które
są dla niego za ciasne, wówczas czeka cię czas awantur,

trzaskania drzwiami i ogólnie różnych nieprzyjemnych
wydarzeń. Może też być i tak, że pozornie w rodzinie zapa

nuje spokój, ale wkrótce zauważysz, że twoje dziecko mówi
„tak”, po czym robi coś zupełnie przeciwnego.

Twoje intencje mogą być jak najuczciwsze, ale nie zdo

łasz uchronić swoich dzieci przed cierpieniem, które jest

nieodłącznym elementem procesu dorastania. Aby nauczyć
się żyć, muszą same zmierzyć się z losem. Możesz udzielać

im rad i wspierać je, ale nie możesz przeżyć za nie życia.

Pod wieloma względami dzieci ciągle pozostają dla nas tymi

nie znanymi, nieodgadnionymi istotami, którymi były w mo
mencie narodzin. Nawet jeśli nas przypominają urodą, cecha

mi charakteru, to i tak są całkowicie od nas inne i dlatego nie

jesteśmy w stanie przewidzieć ich zachowań i reakcji.

Zamiast więc martwić się o dzieci, możesz raczej spróbo

wać wydobyć z nich to, co najlepsze, pomóc im odkryć wszyst

kie talenty i upodobania, jakiekolwiek by one były.

Bycie matką czy ojcem to zadanie wymagające raczej

strategii globalnej niż zainteresowania wyłącznie szcze

gółami. Możesz nauczyć swoje dziecko cierpliwości, aby

umiało później przetrwać trudne sytuacje. Możesz poświę

cić mu swój czas, aby wiedziało, że ktoś się o nie troszczy
i potrafiło później samo o kogoś się zatroszczyć. Możesz dać

mu swoją miłość, bo jest to fundament, na którym opiera

się jego przyszłe życie. Możesz także okazywać mu szacu

nek, bo tylko tak nauczysz go szacunku dla samego siebie
i dla innych. Traktuj swoje dziecko tak, jak sam chciałbyś

być przez nie traktowany.

114

Nie znaczy to jednak wcale, że musisz spełniać każde

żądanie  dziecka  i  za  wszelką  cenę  unikać  awantur.  Bądź
uczciwy  wobec  niego  i  weź  pod  uwagę  fakt,  że  twoją  córkę
czy  syna  łatwo  przestraszyć,  bo  nie  zna  jeszcze  życia  i  tego

świata. Słuchaj, co mówią twoje dzieci, i pozwól im wypo
wiadać własne zdanie. Jeśli to możliwe, spróbuj zawsze

znaleźć

kompromis

uwzględniający

zarówno

potrzeby

dziecka, jak i twoje. Jeśli rzeczywiście pragniesz jego szczę
ścia, to za wszelką cenę i w każdych okolicznościach staraj

się utrzymać porozumienie między wami. Kiedy jesteś
otwarty na własne dziecko i chcesz go słuchać, to nawet

wówczas, gdy wasze opinie znacznie się różnią, możesz sta
nowić dla swej pociechy wsparcie w trudnych chwilach.

Niezależnie od tego, jakie wartości czy wzorce zachowań

chcesz wpoić swojemu dziecku, będziesz musiał sam je zade
monstrować. Nie sądź, że syn okaże się bezgranicznie cierpli

wy, jeśli ty sam przy każdej okazji tracisz panowanie nad

sobą. Nie oczekuj miłości od córki, o ile sam nie pokazałeś jej,
co znaczy kochać. Nie myśl, że twoje dziecko będzie odważne
jak lew, jeśli ty sam jesteś tchórzem. Dzieci odtwarzają

wszystko, co wokół siebie widzą; są odzwierciedleniem tego,
co dzieje się w najbliższym otoczeniu. Wy, jako rodzice, jeste

ście przez bardzo długi czas istotami dla nich najbliższymi.
Jeśli ty sam czujesz się szczęśliwy, możesz pomóc swemu

dziecku wyrosnąć na człowieka zadowolonego z życia i ra
dosnego. I nieważne jest wtedy, czy będzie zarabiał na chleb,

lecząc ludzi, czy też postanowi naprawiać im żelazka.

Jeżeli od swoich dzieci oczekujesz miłości, a nie wdzięczno

ści, przestań się martwić i zacznij im pomagać w odkrywa

niu tego, co w nich najlepsze. Zaakceptuj fakt, że są to od
rębne, niezależne istoty, z własną, niepowtarzalną osobo
wością i okaż im swój szacunek. Nie trać czasu na zamar

twianie się. Porozmawiaj z nimi i dowiedz się, gdzie leży

przyczyna  problemu.  Posłuchaj,  co  mają  do  powiedzenia,
i  staraj  się  tego  nie  osądzać,  po  czym  wspólnie  spróbujcie
znaleźć  rozwiązanie.  Popadanie  w  przygnębienie  z  powodu
dzieci  sygnalizuje  kryzys  we  wzajemnej  komunikacji,  ale

to ty musisz temu zaradzić. W przeciwieństwie do swoich

dzieci jesteś już przecież dorosły.

115

GDYBYM OŻENIŁ SIĘ Z INNĄ KOBIETĄ,

BYŁBYM SZCZĘŚLIWSZY

(Problem ten występuje także w formie prostszej: „Moja

żona mnie nie rozumie”).

Zdania zaczynające się od „gdybym” albo „gdyby tylko”

są zwykle wypowiadane przez osoby, które winą za swoje

problemy obarczają innych ludzi. Nie potrafią one przyjąć
odpowiedzialności za własne smutki i nieszczęścia, szuka

jąc winowajcy w swoim otoczeniu. Kiedy sprawy nie ukła

dają się dobrze, a taka osoba nagle uśmiechnie się, to zna

czy, że właśnie znalazła kogoś, kogo można uznać winnym.

Tak więc, gdybyś nawet ożenił się z inną kobietą, to i tak

opowiadałbyś właśnie przyjacielowi, że dokonałeś złego
wyboru. Na czym więc polega problem? Przestaliście ze

sobą rozmawiać? Nie wychodzicie już razem do teatru?

Znudził was seks? Uważasz, że nie otrzymujesz od żony
wsparcia w sprawach zawodowych? Wszystko przecież było

dobrze, kiedy się pobraliście. Dostaliście mieszkanie, uro
dziły się dzieci, otrzymałeś awans w firmie, a teraz nagle

twierdzisz, że wszystko się zepsuło między wami. Życie

zamieniło się w szereg rutynowych, nużących czynności.

Jednym z minusów życia we dwoje jest fakt, że człowiek

staje się mniej aktywny. Osoba samotna ma na pewno wię

cej pomysłów na spędzanie wolnego czasu niż małżonko

wie czy partnerzy. Jeśli nie chcesz być samotny, musisz
wyjść z domu i spotkać się z ludźmi. Kiedy ktoś specjalny

stanie na twej drodze i zamieszkacie razem, nie ma potrze

by szukać dodatkowych atrakcji. Jesteście zakochani, uczy
cie się siebie, więc macie dość wrażeń w domu. Potem wal

czycie z problemami finansowymi, wychowujecie dzieci,

jedno z was (a może oboje) robi karierę w swoim zawodzie

i zanim się obejrzycie, już macie na karku czterdziestkę.
Staliście się domatorami i zrośliście się ze sobą jako para.

Jest wygodnie i przytulnie, ale iskierka podniecenia zni

kła. Wypełniliście swoje obowiązki, a teraz czujecie jedynie

wielką pustkę.

Ale to nie tylko twoja żona przestała być atrakcyjna. Ty

także nie masz już w oczach tego błysku, co niegdyś. Pa

116

miętaj, że to, co dostrzegasz u innych, jest zwykle odzwier

ciedleniem ciebie samego. Jeśli spontaniczność przeszła

u ciebie w rutynę, nic dziwnego, że nie zauważasz wokół

żadnych entuzjastycznych reakcji. Coraz mniejszą masz

ochotę, by porozmawiać z żoną, a więc komunikacja mię

dzy wami musi się w końcu załamać. Jeśli nie czynisz naj

mniejszego wysiłku, aby razem ze swoją partnerką odkry

wać nowe przyjemności, życie staje się nudne.

Nie ma sensu żałować, że właśnie tę dziewczynę wybra

łeś za żonę. W tamtym momencie była to jedyna słuszna

decyzja. Potrzebowałeś jej i ona potrzebowała ciebie, więc

postanowiliście być razem. Każdy związek dwojga ludzi
zmienia się jednak z upływem czasu i nadchodzi taki no

stalgiczny moment, kiedy niektórzy zaczynają tęsknić do
pełnego namiętności uczucia z okresu narzeczeństwa. Wte

dy właśnie najczęściej zdarzają się zdrady.

Romans pozamałżeński nie musi wywoływać bólu, o ile

jest krótkotrwały i dyskretny. W niektórych wypadkach

zdrada może nawet uratować małżeństwo, ponieważ po

maga w uświadomieniu sobie, jak wielką wartością jest bli
ski człowiek. Jednakże nie zalecałabym związków pozamał
żeńskich jako sposobu na naprawę małżeństwa, ponieważ

niosą one ze sobą zbyt wiele potencjalnego cierpienia oraz

stanowią zagrożenie dla wzajemnego zaufania dwojga ludzi.

Ponadto  szanse  na  udany  związek  z  kimś  innym  w  trakcie
trwania  małżeństwa  są  znikome.  Nawet  wtedy,  gdy  doj
dzie  już  do  rozwodu,  nowy  związek  jest  narażony  na  wiele

napięć związanych z sytuacją prawną czy finansową. Pra
cuj nad sobą, naucz się żyć sam i nie zakładaj od razu na

stępnej obrączki.

Jeżeli związek, w którym teraz jesteś, nie zadowala cię,

masz przed sobą dwie drogi: albo postarasz się, aby znów
było między wami dobrze, albo zrezygnujesz z trwania w do

tychczasowym układzie partnerskim. Siedząc w fotelu i na

rzekając na swój los, na pewno nic nie wskórasz.

Zastanów się, czego tak naprawdę chcesz, i zabierz się

do działania. Zacznij nad sobą pracować. Znajdź sobie nowe

hobby, rozszerz krąg znajomych, a wtedy znów poczujesz,
ze żyjesz.

117

Jeśli zależy ci na utrzymaniu związku z żoną, zacznij

znów z nią rozmawiać. Powiedz jej, że twoim zdaniem za

brnęliście w ślepy zaułek i teraz chciałbyś to zmienić. Zain

teresuj się tym, co ona robi, a więc odłóż gazetę i posłuchaj,

co ma ci do powiedzenia. Zrelacjonuj jej wydarzenia dnia

i opowiedz o własnych odczuciach.

Być może jednak wcale nie chcesz zacieśniać więzów mię

dzy wami: może marzysz jedynie o tym, by twoja partnerka

znalazła sobie inną miłość, a wtedy miałbyś pretekst do roz
stania. Tak naprawdę więc, nie chcesz już trwać w tym

związku. W takim razie będziesz musiał również porozma

wiać o tym ze swoją żoną. Nie rozpaczaj zatem z powodu

faktu, że tkwisz w układzie, którego nie chcesz podtrzymy
wać - zacznij wreszcie działać. Na pewno nie jest ci teraz

łatwo, ale dopóki się nie wyprowadzisz lub nie przeprowa
dzisz rozwodu, nic w twoim życiu się nie zmieni.

Rozstanie z osobą, która jeszcze niedawno była najbliż

sza ze wszystkich, to jedna z najtrudniejszych prób w życiu
człowieka. Jeśli więc stwierdzisz, że jest to jedyny sposób

wyjścia ze ślepej uliczki, to zrób to jak najszybciej. Nie ma
sensu przedłużać agonii.

CZUJĘ SIĘ STRASZNIE Z POWODU BŁĘDU,

KTÓRY POPEŁNIŁEM

Błędów nie należy się wstydzić. Popełniamy je wszyscy

i to dość często. Są one świadectwem naszego rozwoju; do
wodzą, że nie stoimy w miejscu. Dzięki nim idziemy do

przodu, nabywamy nowe umiejętności i poszerzamy wie
dzę o świecie oraz o sobie samych.

Błędy są zasadniczym elementem życia, a więc jeśli je

popełniasz, to znaczy, że działasz, a tym samym żyjesz.

Trzeba je uznać za składnik nieustającego procesu uczenia
się, dzięki któremu każdego dnia odkrywasz w sobie to, co

najlepsze.

Niech błędy staną się twoim sprzymierzeńcem. Jeśli je

popełniłeś, pomyśl o tym przez chwilę i zastanów się nad
przyczyną tego, co nastąpiło. Dlaczego błąd ci się zdarzył?

118

Czy działałeś bez zastanowienia? Czy niepotrzebnie zbyt

długo rozważałeś możliwości i teraz straciłeś to, na czym ci
zależało? Czy byłeś bardzo zdenerwowany i dlatego popeł

niłeś gafę?

Kiedy już dotrzesz do podstawowej przyczyny swoich błę

dów, znacznie łatwiej będzie ci uniknąć ich w przyszłości,

jeśli zdarzy się podobna sytuacja. Możesz jedynie odnieść

korzyść z tego, że przyjrzysz się dokładniej uwarunkowa

niom zewnętrznym i wewnętrznym, które wpłynęły na two

je działanie. Gdy dokładnie zanalizujesz błąd, zachowaj

swoje odkrycie w pamięci pod symbolem „doświadczenie”.
Błędy nie są po to, by cię przygnębiać - one mają ci pomóc

w życiu.

Nie wszystkie nasze potknięcia są nieodwracalne. Jeżeli

kupisz dziecku parę butów, a po powrocie do domu stwier

dzisz, że są o dwa numery za duże, możesz oczywiście od

nieść je do sklepu i wymienić na mniejsze. Przy następnej

okazji będziesz wiedział, że najlepiej zabrać dziecko ze sobą.

Jeżeli kiedyś wprawiłeś kogoś w zakłopotanie, być może

wcale nie było w tym twojej winy. Mogłeś, na przykład,

zapytać znajomą o samopoczucie męża, po czym okazało
się, że akurat rozstali się kilka tygodni wcześniej. Być może

uznałeś swoje dziecko winnym wybicia szyby u sąsiada,
a po paru dniach dowiedziałeś się, że twoje oskarżenie było

niesłuszne. Pokaż swoją wielkość - przeproś za pomyłkę.

Przeważnie nasze błędy nie są aż tak wielkie, jak nam

się wydaje. Możesz na przykład zapomnieć o informacji,

jaką miałeś przekazać przyjacielowi od szefa, ale później
dowiadujesz się, że i tak doszło między nimi do spotkania,

więc wiadomość dotarła do adresata. Zapominasz zadzwo
nić do klienta w sprawie umowy, a następnego dnia okazu

je się, że kontrakt i tak nie zostanie podpisany. Często tak

że bywa tak, że martwimy się własnymi potknięciami, któ

rych inni nawet nie zauważają. Co z tego bowiem, że zało
żyłaś kolczyki z rubinem, które nie pasują do pierścionka?
Czy ma to jakieś znaczenie dla sprzedawczyni w sklepie?

Po co się więc denerwować?

Nie jesteś w stanie całkowicie uniknąć błędów. Jeśli próbu

jesz

być pod każdym względem doskonały, to wziąłeś na sie-

119

bie

ciężar,

którego twój kręgosłup może nie wytrzymać. Prze

stań żądać od siebie zbyt wiele i wreszcie wybacz sobie włas

ne błędy. Samooskarżanie się prowadzi do depresji, a taki
stan nie pozwala działać. Jeśli chcesz wyświadczyć sobie przy

sługę, spójrz na siebie łaskawszym okiem.

Możliwe, że gdy byłeś dzieckiem, upokarzano cię za każ

dym razem, gdy popełniłeś błąd. Nie znaczy to jednak, że

masz kontynuować tę wątpliwą tradycję. Fakt, że zdarzyło
się to w przeszłości, nie oznacza wcale, że przyszłość będzie

taka sama. Teraz

możesz

dokonać wyboru: pójdziesz drogą

wyznaczoną przez dawne przyzwyczajenia albo stworzysz
dla siebie nowy system zasad. Dlaczego tak trudno jest

wybaczyć samemu sobie? Czy w dzieciństwie każdy twój
błąd był traktowany jak grzech śmiertelny? Czy obwiniano

cię o celowe tłuczenie filiżanek babci, chociaż tobie zabra

kło  jedynie  zręczności,  gdy  usiłowałeś  pomóc?  Jeśli  taka
właśnie  atmosfera  panowała  w  twoim  domu,  teraz  niemal
automatycznie  czujesz  się  winny  za  każdym  razem,  kiedy

popełnisz nawet najdrobniejszy błąd. Musisz uspokoić swo

je sumienie. Jest to trudne zadanie i wymaga wiele wy

trwałości, ale jest wykonalne. Zawsze, kiedy przyłapiesz

się na rozmyślaniu o popełnionym błędzie, przyjrzyj się je
szcze raz sytuacji chłodnym okiem.

Wyobraźmy sobie, że jesteś sekretarką i zapomniałaś od

wołać umówione spotkanie. Nagle o wyznaczonej godzi
nie pojawia się trzech panów, którzy chcą się widzieć z two

im szefem, chociaż on za chwilę wychodzi na ważne zebra
nie. Twój szef musi więc wyjaśnić sytuację, goście są nieco

zdenerwowani, ale w końcu wychodzą. Oczywiście, szef nie

jest zachwycony twoim zapominalstwem, dlatego go prze

praszasz.

Tydzień później całe to wydarzenie nadal nie może ci

wyjść z głowy. Masz skurcze żołądka, co chwilę się rumie
nisz i znów przed oczyma staje ci obraz z ubiegłego tygod

nia: zdenerwowani goście, tłumaczący się przed nimi szef

oraz ty, cała w pąsach.

Właściwie nie ma sposobu, by uniknąć tych myśli i uczuć,

więc nie powstrzymuj ich. Niech rozgoszczą się w twoim umy
śle. Spróbuj je nawet spisać, posługując się tym przykładem:

120

„W ubiegły poniedziałek zapomniałam odwołać spotka

nie. Staram się teraz robić wszystko, aby ten błąd więcej

się nie powtórzył. Zapisuję sobie wszystko, co powinnam
zrobić w ciągu dnia, i stale sprawdzam tę listę. Codziennie
robię postępy”.

Przeczytaj tę notatkę zawsze wtedy, gdy pojawi się po

czucie winy lub zakłopotanie z powodu przeszłego wyda

rzenia. Skoncentruj się jednak na rozwiązaniu proble
mu, a nie na swoim potknięciu. Jeśli w ten sposób zajmiesz

się błędami popełnionymi w przeszłości, zauważysz na pew
no, że poczucie winy oraz przygnębienie stopniowo zanika
ją, a ty znajdujesz w sobie dość energii, by zająć się bar

dziej pozytywnymi myślami.

CZUJĘ SIĘ WINNY Z POWODU

WYRZĄDZONEJ KRZYWDY

Zdarza się czasami, że jesteś niesprawiedliwy w stosun

ku do otoczenia tylko dlatego, że czujesz się przemęczony
albo jesteś w złym nastroju. Wówczas ktoś zupełnie przy

padkowy  (np.  współmałżonek)  może  odczuć  na  sobie  ostrze
twojego  złośliwego  języka.  W  czasie  kłótni  natomiast  mogą
cię  zaboleć  czyjeś  słowa,  a  wówczas  przestajesz  panować

nad tym, co mówisz i uderzasz w słaby punkt rozmówcy.

Te wybuchy szkodzą często zarówno tobie samemu, jak

i twoim relacjom partnerskim. Dlatego tak ważne jest, abyś
przeprosił za to, co się stało. Nie musisz czołgać się, błaga

jąc o przebaczenie, ale koniecznie powinieneś o tym poro

zmawiać lub chociażby wyjaśnić, dlaczego nagle straciłeś

panowanie nad sobą.

Nie oczekuj, że twój partner puści wszystko w niepamięć,

gdy tylko go przeprosisz. Musi minąć trochę czasu, by minął
ból upokorzenia, a i wasz związek potrzebuje wytchnienia,

zanim wróci do normalności. Im częściej zdarzają się takie

wybuchy, tym więcej czasu musi mieć twój partner, by o nich
zapomnieć. Jeśli zmiany nastroju zdarzają ci się dość często

i bez zastanowienia wypowiadasz bolesne, często obelżywe

121

słowa, narażasz na niebezpieczeństwo swój związek z bli
skim człowiekiem.

Kłótnie nie są wcale takie złe, o ile nie zawierają nwag,

które  poniżają,  ośmieszają  lub  oskarżają.  Jeśli  chcesz  tego
uniknąć,  najlepiej  budować  zdania  w  pierwszej  osobie,
omijając  zupełnie  stosowanie  zaimka  drugiej  osoby,  czyli
zamiast  mówić:  „Jesteś  zupełnie  nieodpowiedzialny!”,  po
wiedz:  „Byłam  bardzo  zła,  kiedy  musiałam  czekać  na  ciebie
całą  godzinę”.  I  lepiej  jest  powiedzieć:  „Jest  mi  niezwykle
trudno  znieść  twoje  wybuchy  złości”,  niż:  „Jesteś  okropnym

tyranem.  Wszyscy  cię  nienawidzą”.  Wyrażając  w  ten  spo
sób  swoje  uczucia,  przekazujesz  partnerowi  informacje  na
temat  własnego  stanu,  w  momencie  gdy  on  zachowuje  się

w  niewłaściwy  sposób.  W  relacjach  zawodowych  warto  sto
sować  tę  samą  zasadę  unikania  oskarżycielskiej  postawy
i  wobec  tego  może  korzystniej  będzie  powiedzieć:  „Nie  po
doba  mi  się  towar,  który  przysłaliście”,  zamiast  stwierdzić:

„Ten towar to tandetą!”

Swoją krytyczną ocenę czy skargę staraj się przedstawić

w formie, która nikogo nie rani. Jeżeli urazisz rozmówcę, nie
będziecie w stanie osiągnąć porozumienia. Obelgi i agresja
wywołują bunt i chęć odwetu. Jeśli oczekujesz szacunku

i zrozumienia dla siebie, najpierw będziesz musiał sam je
okazać.

Nie znaczy to oczywiście, że jedynym twoim zadaniem

w życiu jest być takim, jakim chce cię widzieć świat. W każdej
chwili masz prawo być sobą. Chodzi mi jedynie o to, że jeśli

jest ci trudno porozumieć się z innymi, to poczucie winy, któ

re czasami cię gnębi, jest być może sygnałem jakiegoś błędu
w twoim zachowaniu i wobec tego powinieneś zanalizować
własne zachowanie. Uczucie to jest jedynie twoim pierwszym

krokiem na drodze do własnego rozwoju i nie ma sensu przy
wiązywać się do niego na stałe. W końcu zawsze będą nas
sądzić na podstawie tego, co osiągnęliśmy, a nie tego, jak głę

bokie mieliśmy poczucie winy.

To od ciebie zależy, w jaki sposób poradzisz sobie z tym

uczuciem:  być  może  przygniecie  cię  do  ziemi,  ale  może  też
dzięki  niemu  dostrzeżesz  nowe  drogi  prowadzące  do  lep
szego  życia.  Poczucie  winy  i  wyrzuty  sumienia  to  zbytecz

122

ne obciążenie. Zbyt wielu ludzi nosi je w sobie, wierząc, że

cierpienie jest ich przeznaczeniem. Częściej więc wybiera
ją smutek niż radość i zauważają to, co złe, a zamykają

oczy na to, co dobre.

Uwaga: W życiu wszystko musi się udać.

Jeśli zachowałeś się wobec kogoś w sposób krzywdzący,

bądź teraz uczciwy i przyznaj się do tego. Postaraj się sko

rygować sytuację, jeśli to w ogóle możliwe. Gdybyś nie mógł
wynagrodzić krzywdy tej osobie, której ją wyrządziłeś,

spróbuj pomóc komuś innemu. Nie chodzi wcale o skruchę,
ale o konstruktywny stosunek do rzeczywistości. Nie ma

sensu umierać ze wstydu, gardzić sobą czy wpadać w de

presję. Naucz się wyciągać wnioski z popełnionych błędów,
ale myśl o przyszłości i nie stój w miejscu, rozpamiętując

to, co było.

Nie poddawaj się, jeśli nie od razu ci się uda. Musiało

minąć wiele lat, abyś stał się tym, kim teraz jesteś, a zmia
ny, do których dążysz, również wymagają czasu. Jeśli rze
czywiście chcesz się zmienić, to na pewno wkrótce będziesz

mógł cieszyć się zwycięstwem, które odniesiesz. Być może
nawet bardziej siebie polubisz, osiągnąwszy cel, do którego
dążysz. Jesteś tego wart, więc uczyń wysiłek!

GDYBY RODZICE ZADBALI

O MOJE WYKSZTAŁCENIE, ZARABIAŁBYM TERAZ

WIĘCEJ PIENIĘDZY

1 byłbyś wówczas szczęśliwszy niż teraz, tak?

Stwierdzasz wobec tego, że twoje szczęście zależy od

pewnej  sumy  pieniędzy,  której  według  ciebie  nie  możesz
zdobyć,  ponieważ  rodzice  nie  zadbali  o  twoją  edukację,  gdy
byłeś  dzieckiem.  A  więc  brak  poczucia  szczęścia  wynika

twoim zdaniem z błędu popełnionego przez rodziców w prze
szłości.

Oczywiście, przy takim rozumowaniu nie możesz być

szczęśliwy. Stawiasz życiu określone żądania, a jeśli nie

123

zostają  one  spełnione,  nie  interesuje  cię  żaden  inny  układ.
Siadasz  w  kącie  i  obrażasz  się  na  wszystkich.  Mechanizm
życia jest jednak zupełnie inny: dopiero, kiedy jesteś szczę
śliwy,  możesz  polepszyć  swoją  sytuację  finansową.  Naj

pierw trzeba myśleć pozytywnie, a później w sposób nieja
ko automatyczny pojawia się zdrowie, dobrobyt i lepsze
relacje z innymi ludźmi.

Uczucie szczęścia sprawia, że się odprężasz. Myślisz w spo

sób konstruktywny, ponieważ masz czas, aby posłuchać
swego wewnętrznego głosu. Wszystkie twoje dobre strony

mają szansę się ujawnić, a dzięki nim łatwiej osiągasz swo

je cele. Wyciągnij rękę po to, czego pragniesz. Nigdy nie
jest za późno, by zacząć się kształcić czy rozwijać własną

firmę: wiek nie odgrywa tu roli. Jeśli bowiem dano ci szan
sę na to, abyś czegoś pragnął, na pewno istnieje również
sposób, by to pragnienie spełnić.

Wszyscy chętnie pozbylibyśmy się problemów finanso

wych  i  wszyscy  mamy  prawo  dążyć  do  dobrobytu.  Osobi
ście  nie  widzę  żadnych  zalet  w  ubóstwie:  jeśli  bowiem  je
steś  biedny,  nie  masz  nic  do  ofiarowania.  Ci,  którzy  gardzą
pieniędzmi,  przeważnie  sami  ich  nie  posiadają  -  zupełnie
słusznie,  zresztą.  Przecież  nie  możemy  osiągać  tego,  czego

nie kochamy. Jeżeli masz lekceważący stosunek do finan
sów, na pewno przegapisz niejedną możliwość zdobycia pie

niędzy.  Gdy  myślisz  ciągle:  ,jestem  biedny”,  to  na  pewno
takim  pozostaniesz.  Do  pewnego  stopnia  twoje  zasoby  fi
nansowe  zależą  od  sposobu,  w  jaki  rozumujesz.  Tak  samo

zresztą, jak i twoje zdrowie oraz zawodowy czy osobisty
sukces.

Gdy masz pieniądze, stanowisz dla otoczenia pozytywny

przykład.  Poza  tym  możesz  wykorzystać  swoje  zasoby  fi
nansowe  na  udzielanie  innym  pomocy.  Sądzę,  że  jest  to
znacznie  bardziej  konstruktywna  i  pożyteczna  postawa  niż

deklarowanie solidarności z najbiedniejszą warstwą społe

czeństwa.

W życiu wszystko musi się udać i ta zasada odnosi się

również do twoich finansów. Jeśli chcesz cieszyć się życiem,
musisz czuć się zabezpieczony finansowo. Dobrych pracow

ników należy dobrze wynagradzać, więc jeśli stwierdzisz,

124

że nie jesteś doceniany, to powinieneś coś z tym zrobić. Być

może brak ci odpowiedniego wykształcenia: zacznij się więc
uczyć! W końcu teraz masz większą motywację i dojrzałość,
więc na pewno łatwiej ci będzie doskonalić swoje umiejętno
ści niż wtedy, gdy byłeś młody. Jeśli rzeczywiście chcesz zdo

być dodatkowe kwalifikacje, to je zdobędziesz. Jedyną oso
bą, która może ci przeszkodzić w uzyskaniu upragnionego
tytułu czy dyplomu, jesteś - jak zwykle - ty sam.

Zarobki nie zawsze są jednak skorelowane z odpowiednim

wykształceniem. Świat wypełniają wysoko wykwalifikowa
ni pracownicy, którzy niekoniecznie wywiązują się ze swo

ich obowiązków. Aby dobrze robić to, co robisz, powinieneś

swoją pracę kochać. Jeśli matka nie lubi być matką, jej dzie
ci nie będą szczęśliwe; jeśli księgowy nie lubi liczb, nie osiąg

nie szczytu swoich możliwości. Aby odnieść sukces, musisz
być w zgodzie z tym, co robisz, musisz umieć całkowicie się
z tym zjednoczyć. Wydaje się, że osoby, które są zadowolone
ze swojej pracy, lepiej kontrolują własne życie i mają mniej
skłonności do zaburzeń wywołanych przeżywaniem stresu.

W dążeniu do dobrobytu ważne jest także, aby określić

swoje umiejętności i możliwości. Musisz zdawać sobie spra
wę ze swoich mocnych stron, abyś mógł rozpoznać zakres
działalności, w którym te atuty dadzą się w pełni wykorzy

stać. Osoba, która dobrze się czuje jako sprzedawca, będzie
umiała sprzedać wszystko, począwszy od cegły, a skończyw
szy na zlewozmywaku. Ktoś, kto lubi ryzyko, może okazać
się dobrym kierowcą wyścigowym czy kaskaderem, albo
nawet policjantem.

Wybór rodzaju pracy wiele mówi o osobie, która go doko

nuje. Zastanów się przez chwilę nad tym, co obecnie robisz.
Jeśli sam wybrałeś ten zawód, to zapewne wiedziałeś, co

jest twoją siłą. Gdy wykonujesz pracę poniżej swoich moż

liwości, to znaczy, że brak ci pewności siebie: nie chciałeś

starać się o lepszą, ponieważ bałeś się, że nie podołasz.

W wielu firmach pracują ludzie, którzy patrząc na swoich
szefów, myślą: „Ja też mógłbym to robić”. Nigdy jednak nie

odważą się złożyć oferty na to stanowisko, kiedy już taka
możliwość się pojawia. Częściowo wynika to z braku wiary
we własne możliwości, a częściowo z lęku przed rozczaro-

125

waniem: „Co bym zrobił, gdyby mnie odrzucono? Czy nie

poczułbym się upokorzony?” Albo: „Czy dyrektor nie pomy
śli, że to śmieszne?” Być może rzeczywiście przeżyjesz roz

czarowanie, gdy nie dostaniesz tej pracy, ale przynajmniej

będziesz wiedział, że próbowałeś. Jeśli uważasz, że możesz
zrobić więcej, niż robisz w tej chwili, to powinieneś uczynić

wysiłek i zacząć wspinać się w górę. Jesteś to sobie winien.

Składając podanie o lepszą pracę, udowadniasz, że wie
rzysz w swoje możliwości, na pewno więc zostanie to zau

ważone przez otoczenie. To ty sam powinieneś zademon
strować światu, jaki jesteś dobry. Skromność może jedynie

zahamować twoją karierę. Upewnij się, że twój szef wie

o twoich osiągnięciach. Powinien także zdawać sobie spra
wę z tego, że mierzysz wysoko, a więc oczekujesz awansu.

I jeśli nawet nie otrzymasz stanowiska, na które liczyłeś,

pomyśl, sobie, że to firma traci, a nie ty. To twoi przełożeni
nie będą mieli szansy doświadczyć, jakim jesteś kompetent

nym szefem i dobrym kolegą. Wkrótce na pewno pojawi się
następna możliwość, jeśli nie w tej, to w innej firmie. Mu
sisz tylko wykazać wytrwałość, a na pewno ci się uda.

Pierwszy, najważniejszy krok masz już za sobą: zdecy

dowałeś się zmienić pracę lub stanowisko. Jest to teraz je
dynie kwestia czasu, kiedy pojawi się odpowiednia dla cie

bie szansa.

PODSUMOWANIE

Mierzę wysoko. Wierzę w swoje możliwości i bez

trudu radzę sobie z pracą. Chcę dalej się rozwijać i po

znawać nowe obszary działania. Nic mnie nie po

wstrzyma. Oceniam siebie w sposób pozytywny.

Uświadamiam sobie swoją chęć dążenia do własnego

rozwoju i dlatego jestem otwarty na nowe możliwości.

Ufam sobie i wierzę w swoje zdolności. Wyższe sta

nowisko to dla mnie radosne wyzwanie. Pewny siebie
dążę na szczyt. Fakt, że szukam lepszej pracy, już

uruchomił dla mnie koło fortuny. Odpowiednia pozy

cja na pewno wkrótce się zjawi.

126

WNIOSEK KOŃCOWY

Wspinam się na szczyty swoich możliwości. Wkrót

ce pojawi się odpowiednia dla mnie propozycja.

Samotność

• Trudno mi nawiązywać przyjaźnie.

• Rozmowa o własnych uczuciach jest dla mnie trudna.
• Kiedy potrzebuję pomocy, nie ma nikogo w pobliżu.

• Gdy ktoś mówi mi „cześć”, nie wiem, co odpowiedzieć.
• Straciłem kontakt z dawnymi przyjaciółmi.

• Gdy jestem sam, czuję się nieszczęśliwy.
• Sądzę, że inni ludzie mnie nie lubią.

• Niedawno rozstałam się ze swoim chłopakiem.
• Jestem osobą towarzyską, a jednak czuję się samotny.

Dlaczego więc jesteś samotny? Samotność to cierpienie,

które zadajemy sobie sami. Czujesz się w ten sposób, po

nieważ  sam  wybrałeś  samotność.  Nawet  jeśli  mieszkasz
w  odciętej  od  świata  wiosce,  w  której  żyje  jeszcze  -  oprócz
ciebie  -  dwoje  ludzi  i  jeden  pies,  to  przecież  nadal  masz

z kim rozmawiać. Jeśli natomiast mieszkasz w dużym mie
ście, nie brakuje ci możliwości nawiązania kontaktów to

warzyskich: możesz zacząć spotykać się z sąsiadami, któ

rzy mieszkają nad tobą lub obok ciebie, po drugiej stronie
ulicy czy dwie przecznice dalej. Ci ludzie - podobnie jak ty -
również potrzebują rozmowy z drugim człowiekiem. Wokół
ciebie jest mnóstwo osób, z którymi możesz się porozumieć,

wyjść do kina lub restauracji albo spędzić miło czas w ogro
dzie. Wiesz przecież, że dziesiątki ludzi czeka na twój gest,

na zaproszenie do rozmowy. Również i w tym wypadku
wszystko zależy od ciebie.

Będziesz musiał wyjść i pokazać swoją twarz; będziesz

musiał być w pobliżu, kiedy ktoś zapragnie rozmowy, miło
ści czy przyjaźni. Powinieneś zaprosić ludzi do swojego ży-

127

cia. Jeśli odcinasz się od świata i zamykasz w swoim poko

ju z wielką torbą chipsów, w dodatku po to, by oglądać pięć

dziesiąty czwarty odcinek mydlanej opery, to nie dziw się,

że jesteś samotny. Świat zapomniał o twoim istnieniu.

Być może ludzie nie chcą utrzymywać z tobą kontaktów,

ponieważ twoje towarzystwo nie jest dla nich atrakcyjne.
Ograniczyłeś swoje zainteresowania do ploteczek z życia

„wyższych sfer” czy wyższości proszku X nad proszkiem Y.

Twoja wartość jako partnera w rozmowę spadła do zera.
Nie masz nic do powiedzenia, ponieważ przestałeś angażo
wać się w życie. Zapamiętaj:

Uwaga: Jeśli jesteś czymś naprawdę zainteresowa

ny, to jesteś także interesujący.

Osoba, która cały wolny czas spędza przed telewizorem,

jest nudna jak program telewizyjny. I nie wmawiaj mi, że

próbowałeś się zmienić, jeśli twój wysiłek ograniczał się do
zwykłego „dzień dobry” rzuconego w kierunku listonosza.

Prześledźmy teraz wszystkie umieszczone na początku

twierdzenia.

TRUDNO MI NAWIĄZYWAĆ PRZYJAŹNIE

Spróbujmy sprecyzować to twierdzenie. Czy jesteś bardzo

nieśmiały, czy też nie spotykasz zbyt wielu osób i dlatego

masz trudności w pozyskaniu nowych przyjaciół? W zależ
ności od tego, którą odpowiedź wybierzesz, będziesz mu
siał popracować albo nad pewnością siebie, albo nad kalen

darzem wydarzeń towarzyskich.

Jeśli teraz jesteś nieśmiały, to czy kiedyś było inaczej? Czy

bardziej wierzyłeś w siebie? Czy zdarzyło się coś, wskutek
czego tę wiarę utraciłeś? Usiądź i zastanów się przez chwilę.
Czy pamiętasz, jaki byłeś, gdy uważałeś się za bardziej to

warzyskiego, bardziej pewnego siebie? Jeżeli kiedykolwiek
w przeszłości wierzyłeś w siebie (nawet, gdy od tamtej pory

minęło wiele lat), to na pewno nadal masz w sobie tę wiarę
i możesz ją obudzić. Spróbuj wykonać poniższe ćwiczenie:

128

• Odpręż się.
• Myślami powróć do czasu, gdy byłeś bardziej pewny sie

bie. Przypomnij sobie, co wtedy potrafiłeś zrobić, czego

dokonać. Te sukcesy niekoniecznie muszą mieć związek

ze  stosunkami  międzyludzkimi  -  mogą  dotyczyć  innych
spraw.  Ważne  jest  jedynie,  aby  w  twoim  zachowaniu
przejawiała  się  pewność  siebie  i  abyś  zdołał  wówczas

osiągnąć to, czego pragniesz.

Pozwól, by twoja pamięć wypełniła się obrazami daw

nych osiągnięć, ale nie pozwalaj sobie na nostalgię. Odnie
sione w przeszłości sukcesy mają ci dodać pewności siebie,

mają tobie samemu udowodnić, że w gruncie rzeczy dobrze
sobie w życiu radzisz, a więc jesteś w stanie tę pewność

siebie odbudować.

Uwaga: Jeśli zrobisz coś raz, możesz dokonać tego

ponownie.

Wyobraź sobie, że wierzysz w siebie, a natychmiast po

czujesz, jak rosną ci skrzydła u ramion. Nie umknie to

uwagi  innych  ludzi  i  wtedy  otoczenie  zacznie  reagować  na
ciebie  w  sposób  bardziej  pozytywny.  Wiesz  już  doskonale,
że  wszyscy  kochają  zwycięzców,  a  jeśli  ty  myślisz  o  sobie

pozytywnie, to zachowujesz się jak zwycięzca i wówczas

ludzie traktują cię tak, jak gdybyś rzeczywiście nim był.

Twój sposób myślenia sprawi więc, że obudzisz w sobie daw
ną wiarę w siebie i zaczniesz ją wykorzystywać tu i teraz.

Czy kiedykolwiek byłeś pewny siebie? Jeżeli jesteś prze

konany, że w twojej przeszłości nie ma nic, z czego mógłbyś
być dumny, to być może twoje dzieciństwo nie należało do

najłatwiejszych.  Może  twoi  rodzice  byli  zbyt  niecierpliwi
i  gdy  ktoś  zadawał  ci  pytanie,  udzielali  odpowiedzi  za  cie
bie.  W  takim  przypadku  powinieneś  zostawić  przeszłość  za

sobą, ponieważ zastanawianie się nad nią jest stratą cza
su. Uświadom sobie fakt, że teraz ty kontrolujesz swoje

życie. Możesz je zmienić, możesz odrzucić stare wzorce
zachowań. Musisz jedynie postanowić, że zaczynasz wszy
stko od nowa. Będzie to już połowa zwycięstwa.

129

Jeśli

wydaje ci się, że nigdy nie odniosłeś sukcesu, powi

nieneś go sobie wyobrazić. Pomyśl o sytuacji, w której mo

głeś zachować się inaczej, gdybyś miał w sobie więcej wia
ry we własne możliwości. Przygotuj w wyobraźni nowy,

bardziej pozytywny scenariusz wydarzeń.

• Odpręż się.
• Zamknij oczy i powróć myślami do tamtej sytuacji, tym

razem jednak zostań bohaterem. Wyobraź sobie, że je
steś zadowolonym, pewnym siebie zwycięzcą, który pa

nuje nad sytuacją nawet wtedy, gdy wszystko zamienia
się w chaos, i że jesteś osobą, która lubi innych i jest

przez nich lubiana.

Być może pomożesz sobie trochę, jeśli poobserwujesz

swoje

otoczenie:

ludzie często z łatwością robią to, co tobie

przychodzi z trudem. Przyjrzyj się, jak działają, mówią, jak
się poruszają. Spróbuj dostosować niektóre z tych zacho

wań do własnych możliwości, a potem wyobraź sobie, że
z łatwością działasz w trudnej sytuacji. Wyobraź sobie, że

jesteś łubianym kolegą, dobrym przyjacielem oraz intere

sującą osobą.

Nie ma nic złego w odnoszeniu sukcesów czy okazywa

niu zadowolenia z siebie. Nie jest to równoznaczne z aro
gancją, agresją czy zarozumialstwem. Być pewnym siebie,

to wiedzieć, czego się oczekuje od życia, i lubić siebie na
tyle mocno, aby móc dążyć do wyznaczonego celu. Być pew

nym siebie znaczy osiągać to, czego się pragnie, w sposób

pozytywny dla samego siebie oraz dla otoczenia.

Noś więc zawsze przy sobie wypisane wnioski i czytaj je

tak często, jak możesz, aż będziesz ich treść znał na pa
mięć. Zacznij od prostych zadań. Spójrz na innych ludzi i -

jeśli ich lubisz — uśmiechnij się do nich. Na pewno będziesz

zaskoczony, że tak wiele uśmiechów otrzymujesz w zamian.

Jeśli ktoś nie odpowie ci przyjaznym gestem - nie przejmuj
się: na pewno właśnie spotkałeś kogoś, kto jest tak samo

nieśmiały jak ty kiedyś.

Jeśli z kolei twój kalendarz spotkań towarzyskich w za

sadzie nie istnieje, to zastanów się, czy wynika to z nad

130

miernej ilości pracy. Bo jeśli z powodu życia zawodowego

cierpi twoje życie prywatne, zapisz w swoim terminarzu,

że w przyszłym tygodniu, powiedzmy o 18.00 w środę, masz

ważne spotkanie ze samym sobą. Jeśli jesteś przeciążoną

pracą sekretarką, zrób to samo: oznajmij szefowi, że w śro

dę musisz wyjść punktualnie, ponieważ udajesz się na spot

kanie ze szczególną osobistością (czyli, oczywiście, ze

sobą).

Zarówno ty, jak i twój szef, musicie przywyknąć do fak

tu, że poza pracą masz także życie prywatne. Wychodź do

domu o rozsądnej porze - zasługujesz na to. Ze względu na
własne zdrowie psychiczne nie możesz pozwolić na to, by

życie zamykało się w ośmiu godzinach spędzonych w biu

rze.  Badania  wykazały,  że  osoby,  które  znajdują  czas  na
rozrywkę  i  własne  zainteresowania,  znacznie  lepiej  radzą
sobie  potem  z  przejściem  na  emeryturę  niż  ci,  którzy  całe

swoje życie poświęcili działalności zawodowej.

Zadzwoń do dawnych znajomych, sympatycznych sąsia

dów albo krewnych, których szczególnie lubisz i zaproś ich

na kawę. Spróbuj odnowić dawne przyjaźnie, ponieważ
dzięki nim możesz zyskać nowych znajomych, a oni mogą

się stać twoimi nowymi przyjaciółmi.

Jeśli jesteś obarczoną dziećmi gospodynią domową, mu

sisz co jakiś czas spróbować wyjść z domu. Poproś przyja
ciółkę, siostrę lub opiekunkę, aby została z dziećmi i zapla

nuj sobie czas wolny. Zrób to, co zawsze chciałaś zrobić.
Zrób to, póki masz jeszcze dość energii. Im dłużej będziesz
zwlekać, tym trudniej będzie wyrwać się z letargu.

Wychodząc z domu, odpoczywasz od dzieci, a one mają

szansę odpocząć od ciebie. Nie ma nic złego w tym, że twoje

nieznośne maleństwa znużyły cię: nie znaczy to wcale, że

jesteś złą matką - po prostu potrzebujesz odpoczynku
i musisz go sobie zapewnić.

Im więcej szczęścia jest w tobie, tym szczęśliwsze będą

twoje dzieci (oraz mąż). I nie wpadaj w depresję, kiedy za

uważysz, że twoje brzdące czekają niecierpliwie, aż wyj
dziesz. Znaczy to jedynie tyle, że opiekunka pozwala im
oglądać telewizję, zanim odrobią lekcje, a nie potem.

131

PODSUMOWANIE

Biorę w swoje ręce własne życie i szczęście. Wiem,

że przeszłość potrafię zostawić za sobą i mogę zacząć
wszystko od nowa.

Jestem otwarty na świat i ludzi. Powoli pozwalam

innym zbliżyć się do siebie i wychodzę im naprzeciw.
Lubię ludzi, a ludzie lubią mnie.

Jestem osobą wartościową, dumną ze swoich osią

gnięć. Od tej chwili przejmuję odpowiedzialność za
własne szczęście.

Nic i

nikt nie może mi przeszko

dzić. Cokolwiek z siebie daję, wróci do mnie w podwo

jonej ilości. Ofiarowuję światu swoją przyjaźń i mi

łość.

WNIOSEK KOŃCOWY

Lubię siebie i innych ludzi. Z łatwością nawiązuję

przyjaźnie,

albo:

Jestem szczęśliwy. Inni ludzie lubią ze mną prze

bywać. Mam wiele do ofiarowania.

ROZMOWA O WŁASNYCH UCZUCIACH

JEST DLA MNIE TRUDNA

Być może jesteś dobrym przyjacielem czy kolegą, być

może potrafisz słuchać innych, gdy wylewają na ciebie swo

je żale i zasypują cię zmartwieniami, ale jeśli chcesz głęb

szych, trwalszych związków, nie możesz cały czas wyłącz

nie słuchać.

Opisywanie własnych uczuć to jak odkrywanie skrawka

własnego, wewnętrznego jestestwa. W pierwszej fazie przy

jaźni ludzie przeważnie nie chcą powiedzieć zbyt wiele
o sobie, toteż przyznają się do mniej istotnych uczuć, aby
„ocenić sytuację”. Jeśli rozmówca również nieco się odkryje,

132

wtedy można przejść do następnej fazy i przekazać nieco
bardziej intymne informacje.

Kolejny etap zależy jednak od tego, czy osoba obdarzona

zaufaniem odpowie tym samym. Jeśli to nie nastąpi, roz
wój związku zostanie zatrzymany z powodu braku wzajem

nego zaufania. Przyjaciele stają się przyjaciółmi dopiero
wtedy, gdy zaistnieje równowaga pomiędzy słuchaniem a mó
wieniem, dawaniem a braniem, oraz pomiędzy pokłada

niem w kimś zaufania a wzbudzaniem go do siebie.

Jeśli jeden z partnerów nie jest przygotowany do ujaw

niania własnych najskrytszych przemyśleń, to ten, który

postanowił to zrobić, poczuje się nagle obnażony. Skoro
w ramach waszego związku nie potrafisz do końca wyrazić

swoich myśli, to powodujesz, że twój partner traci poczucie
bezpieczeństwa.

Jeśli ktoś powie ci, że cię lubi, a ty nie potrafisz odpowie

dzieć tym samym, choć jesteś nastawiony pozytywnie i cie
pło, to po jakimś czasie osoba ta poczuje się odrzucona.

Zapewnie  wychodzisz  z  założenia,  że  twoje  uczucia  powin
ny  być  dla  wszystkich  oczywiste,  ale  -  naprawdę  -  nic  nie
zastąpi  tego  jednego  wypowiedzianego  przez  ciebie  zdania.
Pamiętaj bowiem, że:

Uwaga: Ludzie nie potrafią czytać w twoich myślach.

Jeżeli ktoś zebrał się na odwagę i głośno wypowiedział swo

je najskrytsze myśli, to ty również powinieneś zrobić to samo.

.Jeśli nie potrafisz lub nie chcesz, możesz tę osobę utracić.

KIEDY POTRZEBUJĘ POMOCY,

NIE MA NIKOGO W POBLIŻU

Zdanie to w pewnym stopniu ma związek z wcześniej

szym  twierdzeniem.  Jeśli  bowiem  nie  potrafisz  się  przy
znać  do  swoich  uczuć,  a  więc  także  do  samotności  i  przy
gnębienia,  to  inni  ludzie  uznają,  że  nie  masz  żadnych  pro
blemów.  Nie  możesz  oczekiwać,  by  twoi  bliscy  czytali
w  twoich  myślach.  Gdy  potrzebna  ci  pomoc,  to  musisz  od-

133

słonic swoje uczucia. Nie ma sensu udawać bohatera, kie

dy wszystko w tobie płacze.

Nie lubimy mówić o własnych problemach, bojąc się, że

wybuchniemy płaczem i w ten sposób całkowicie odsłoni

my swoje uczucia przed światem. Czasami, na przykład po
stracie ukochanej osoby, ludzie boją się płakać, ponieważ

sądzą, że nie potrafią przestać. Ich rozpacz może być tak

głęboka, że nie będą umieli się z niej wydobyć. Jest to dla
nich przerażająca perspektywa i dlatego wolą tłumić w so

bie  uczucia,  co  z  kolei  może  doprowadzić  do  problemów
natury  fizycznej  i  psychicznej.  W  takich  przypadkach  nale
żałoby  szukać  pomocy  u  specjalisty.  Jeśli  życie  dotkliwie

cię doświadcza, a ty tłamsisz w sobie uczucia i nie potrafisz

już płakać, poszukaj dobrego terapeuty, który pomoże ci

rozwiązać problemy.

Gdyby jednak zdarzyło się, że bez obaw mówisz o swoich

problemach, lecz mimo to nie otrzymujesz żadnej pomocy,

to być może powinieneś się przyjrzeć swoim relacjom z ludź
mi. Czy rzeczywiście otaczają cię prawdziwi przyjaciele?
Czy są w pobliżu tylko wtedy, gdy sami potrzebują pomo

cy, a jeśli ty poprosisz ich o przysługę, znikają natychmiast
w gąszczu własnych spraw?

Zastanów się nad tym. Jak sądzisz, czego ludzie od cie

bie oczekują? Spisz te myśli na kartce. Przygotuj też drugą

listę, na której umieścisz własne oczekiwania wobec przy

jaciół. Jeśli ta druga lista jest krótsza niż pierwsza, to za

pewne gdzieś tkwi jakiś błąd. Jeżeli uważasz, że masz tyl

ko obowiązki, ale żadnych praw, jeśli czujesz, że ciągle
musisz się dostosowywać, ale nie wolno ci wysuwać żądań,

to oznacza, że twoja pewność siebie spadła poniżej dopu
szczalnej normy i musisz się nią natychmiast zająć.

GDY KTOŚ MÓWI MI „CZEŚĆ”, NIE WIEM,

CO ODPOWIEDZIEĆ

No cóż, pierwsza myśl, która się nasuwa, to odpowie

dzieć „cześć” i uśmiechnąć się.

Nie ma nic szczególnie trudnego w podtrzymaniu rozmo

134

wy. Nie musisz chwalić się natychmiast posiadaną wiedzą,
inteligencją i dowcipem. Nie przejmuj się też, że nie byłeś
nigdy najlepszym uczniem - to nie ma nic wspólnego z sy
tuacją. Muszę przyznać, że ja sama najbardziej wynudzi
łam się z człowiekiem, który zrobił dwa fakultety. Pamię
taj zawsze o tym, że wielcy wydają się wielkimi tylko dlate
go, że my się w ich towarzystwie kurczymy. Ta prawda

odnosi się zarówno do twojego lekarza, nauczyciela, jak
i twoich dzieci oraz twojego teścia, który zresztą, być może,

radził sobie na studiach odrobinę lepiej niż ty. Jeśli nato

miast poziom twojego wykształcenia rzeczywiście ci prze
szkadza, zrób coś z tym. Istnieją przecież zaoczne i wieczo

rowe kursy, które pozwolą ci uzupełnić twoją wiedzę.

Obserwuj także innych ludzi. Jak sobie radzą z zainicjo

waniem rozmowy? Zauważysz na pewno, że ich zachowanie
zmienia się w zależności od tego, z kim rozmawiają i w ja

kim otoczeniu się znajdują. Pomiędzy rozmową na przyję
ciu a dyskusją na zebraniu w firmie istnieje ogromna róż

nica. Ludzie inaczej odnoszą się do swojego szefa niż na

przykład  do  sprzedawczyni  w  sklepie.  Niektórym  z  nas  ła
twiej  jest  rozmawiać  z  komornikiem  niż  z  własnymi  rodzi
cami.  Są  mężczyźni,  którzy  tracą  umiejętność  formułowa

nia zdań, gdy znajdą się w towarzystwie interesującej ko
biety; to samo zresztą przytrafia się kobietom gdy po raz

pierwszy rozmawiają z mężczyzną swego życia. Na czym
polega twój problem związany z prowadzeniem rozmowy?

Jacy są ludzie, którzy sprawiają, że czujesz się zagrożony?

Powiedz cokolwiek - nie masz nic do stracenia. Jeśli ktoś

jest wobec ciebie niegrzeczny, to nawet dobrze, bo nie mu
sisz tracić czasu na kontakt z osobą, która na to nie zasłu
guje. Możesz sobie pogratulować zdrowego rozsądku i umie

jętności wnikliwej oceny innych. Jeżeli jednak twój roz
mówca jest dla ciebie miły, to znaczy, że osiągnąłeś swój

cel: prowadzisz właśnie miłą konwersację. Ktoś, kto ze

chciał rozmawiać z kimś tak interesującym jak ty, także
zasługuje na uznanie.

W rozmowie chodzi prawdopodobnie o to, by nie oczeki

wać zbyt wiele. Być może od tygodni wpatrujesz się w prze
chodzącą codziennie obok ciebie fascynującą reprezentant-

135

kę płci przeciwnej i wzdychasz do niej w ukryciu. Pamiętaj

jednak, że ona wcale nie musi żywić takich samych uczuć

w stosunku do ciebie, a jedyny sposób, by się o tym przeko
nać, to przeprowadzić rozmowę, być może nie jedną. Jeśli
nawet okaże się, że ta osoba jest już zaangażowana, nie

pozwól, by to cię przygnębiło.

Poczułeś się rozczarowany? No cóż, zbyt wielkie miałeś

oczekiwania, ale dowiodłeś także, że jesteś człowiekiem
czynu. Potrafisz podjąć wyzwanie, gdy jesteś przekonany,

że warto to zrobić.

Nawiązywanie rozmów i podtrzymywanie ich to dobry

trening przed decydującym momentem. Pewnego dnia bo
wiem, całkiem niespodziewanie, osoba, którą zagadniesz,

okaże się wolna, a nawet tobą zainteresowana. I na tę chwi
lę musisz się przygotować.

Uwaga: Trzeba grać, aby wygrać.

PODSUMOWANIE

Jestem osobą towarzyską. Lubię poznawać innych

ludzi i jest mi coraz łatwiej z nimi rozmawiać.

Jestem spokojny i opanowany. Zdania formułuję

bez trudu, a rozmowę prowadzę w sposób naturalny
i interesujący.

Codziennie wzrasta moja pewność siebie. Inni lu

dzie lubią ze mną rozmawiać.

WNIOSEK KOŃCOWY

Jestem spokojny i rozluźniony. Podczas rozmowy

jestem pewny siebie i zachowuję się w sposób na

turalny.

136

STRACIŁEM KONTAKT

Z DAWNYMI PRZYJACIÓŁMI

Taka sytuacja zdarza się przeważnie z kilku powodów.

Klasycznym przykładem jest stan zakochania oraz macie
rzyństwo lub ojcostwo.

Zakochani mają przeważnie znacznie ograniczoną zdol

ność koncentracji na sprawach rodziny czy przyjaciół. Nikt
i nic nie jest równie ważne, jak nowa miłość, i w związku

z tym każda wolna chwila przeznaczona jest dla nowego
partnera, a starzy przyjaciele muszą zadowolić się przy

padkowymi spotkaniami lub sporadycznymi telefonami.

„Świeżo upieczeni” rodzice z kolei są całkowicie pochło

nięci swoim dzieckiem. Trudno jest im przystosować się do
nowej roli, ponieważ niezależnie od tego, ile książek prze

czytali  na  ten  temat,  rzeczywistość  i  tak  ich  zaskoczyła.
Pojawienie  się  dziecka  w  rodzinie  można  chyba  porównać
jedynie  z  wizytą  zagranicznego  gościa,  który  robi  mnóstwo

hałasu i ciągle narzeka w zupełnie niezrozumiałym języku.

Oczywiście, w tej sytuacji nie ma mowy o spotkaniach
z przyjaciółmi.

Niestety, po kilku latach okazuje się, że nowy partner

już przestał być tak atrakcyjny, dziecko nauczyło się mó

wić, a nawet samo zakłada sobie buty, a ty straciłeś kon
takt z przyjaciółmi.

Teraz ty powinieneś wykonać ruch. Nie ma sensu sie

dzieć przy telefonie i czekać, aż ktoś zadzwoni. Twoi przy

jaciele już dawno uznali, że zniknąłeś z powierzchni zie

mi. Przyzwyczaili się do twojej nieobecności na przyjęciach
i wspólnych wyprawach, a jeśli ty ich nie powiadomisz

o tym, że wracasz do życia, sami się tego nie domyślą.

Bywa i tak, że to twoi najbliżsi znajomi zakładają rodzi

ny, podczas gdy ty nie zmieniasz stanu cywilnego. Wów

czas podtrzymywanie przyjaźni jest wyłącznie kwestią

szczęścia. Czasami, być może, uda ci się namówić swego

przyjaciela na wspólne wyjście do kina albo na kolację.
W każdym razie na pewno powinieneś kilka razy spróbo
wać skłonić go do spędzenia czasu z tobą. Gdyby natomiast

twoje wysiłki nie dały oczekiwanych wyników, lepiej bę

137

dzie dla ciebie, jeżeli skoncentrujesz się na zawieraniu no

wych znajomości.

Być może jednak problem dotyczy bardziej ciebie niż in

nych ludzi, ponieważ ty sam nie czujesz się najlepiej w to
warzystwie par małżeńskich. Jeżeli zostałeś zaproszony na

oficjalne przyjęcie, wówczas gospodarz zwykle dba o to, by
osoba samotna miała obok siebie towarzysza rozmowy. Gdy

jednak przyjęcie jest mniej oficjalne, wtedy każdy może roz

mawiać z każdym, niezależnie od stanu cywilnego. Możesz
poprosić gospodynię (gospodarza), aby przedstawił cię oso

bie, którą uznałeś za interesującą, albo możesz sam wziąć

misę z orzeszkami i podejść do niej. Orzeszki będą tylko pre
tekstem do nawiązania rozmowy. I nie przejmuj się, że je
steś sam, ponieważ w większym towarzystwie nie zawsze

wiadomo, kto jest z kim. Inni mogą na przykład uznać, że

twoja partnerka dołączyła do grupki w drugim końcu poko

ju, więc przestań się zamartwiać tym, co pomyślą ludzie.

GDY JESTEM SAM,

CZUJĘ SIĘ NIESZCZĘŚLIWY

Ciekawe, dlaczego? Prawdopodobnie tylko z tego powo

du, że uważasz, iż powinieneś czuć się nieszczęśliwy.

Uwierz mi: nie ma takiej reguły. Przebywanie sam na sam
ze sobą nie jest równoznaczne z uczuciem samotności.

Podobnie zresztą fakt, że masz chłopaka czy dziewczynę

nie jest gwarancją szczęścia. Można też czuć się bardzo

samotnym, mając żonę i trójkę dzieci.

Człowiek często oczekuje, że otoczenie dostarczy mu roz

rywki i dlatego nie potrafi być zadowolony i szczęśliwy, gdy

jest sam. W tym przypadku ponownie mamy do czynienia

z problemem odpowiedzialności. To od ciebie zależy, czy

będziesz szczęśliwy czy nie. To ty musisz zatroszczyć się

o swoją rozrywkę, pieniądze, poczucie własnej wartości i speł
nienia. Bierz aktywny udział w tworzeniu przyszłości - nie

czekaj, co przyniesie następny dzień. Zadbaj o to, aby otrzy

mywać to, co kochasz, albo będziesz musiał pokochać to, co
masz. Gdy weźmiesz życie we własne ręce, będziesz tak

138

zajęty organizowaniem codziennych czynności, że nie znaj
dziesz czasu, by czuć się samotnym. Gdy zaczniesz praco

wać nad swoim wykształceniem, życiem towarzyskim i sy
tuacją w pracy, spotkasz wielu nowych ludzi, nawiążesz

ciekawe znajomości, a potem będziesz się zastanawiał, ja
kim cudem mogłeś kiedykolwiek mieć czas na wypranie

skarpetek w sobotnie popołudnie.

Nie trać czasu i energii na rozmyślania o tym, czego

chcesz się w swoim życiu pozbyć. Im dłużej myślisz o swo

ich problemach, tym większe się one stają i wcale nie po

magasz sobie w ich rozwiązaniu.

Uwaga: Jeśli spędzasz zbyt wiele czasu na rozmy

ślaniu o problemie, to urasta on do niebo

tycznych rozmiarów.

Pamiętaj o tym, by twój umysł podświadomy wiedział,

czego chcesz. Stwórz w wyobraźni jasny obraz siebie,
w chwili gdy osiągasz to, czego pragniesz. Zacznij myśleć

pozytywnie, bo gdy twoje nastawienie jest pozytywne, to

stajesz się bardziej atrakcyjny. Człowiek atrakcyjny odno

si sukcesy, a wtedy ma dość pieniędzy i przyjaciół, cieszy

się dobrym zdrowiem i znajduje wspaniałego partnera.

Naucz się cieszyć własnym towarzystwem.

• Spójrz w lustro i dostrzeż urodę swojej twarzy, ciała i wło

sów.

• Przygotuj wytworny posiłek i ciesz się nim przy muzyce

i świecach. Doceń własne towarzystwo.

• Zorganizuj weekendowy wyjazd. Idź na spacer, oderwij

się  od codziennych  zajęć. Zacznij rozmyślać o wszystkim,
co  pragniesz  osiągnąć  w  przyszłości.  Niech  twoje  plany
będą  odważne  i  pełne  rozmachu.  Tak  piękna,  inteligent

na, utalentowana i czarująca osoba jak ty, zasługuje na

wszystko, co najlepsze. Dostrzeż swoje dobre strony i ciesz

się nimi. Naprawdę miło jest oderwać się od rozmyślań
o własnych niedostatkach i wadach.

• Włącz swoją ulubioną kasetę i udawaj, że to ty jesteś

piosenkarzem.

139

SĄDZĘ, ŻE INNI LUDZIE MNIE NIE LUBIĄ

Czy uważasz, że nie lubi cię jedna osoba, czy też jest

takich osób więcej? Jeżeli problem dotyczy tylko jednej oso

by, to prawdopodobnie już się domyślasz, dlaczego tak jest.

Jeśli nie wiesz, to najlepiej będzie, gdy ją zapytasz.

Jeżeli natomiast twój problem dotyczy całej grupy ludzi,

to być może uda ci się znaleźć jego przyczynę, gdy odpo
wiesz na następujące pytania:
• Czy masz pesymistyczny stosunek do wszystkich i wszy

stkiego?

• Czy obmawiasz innych za ich plecami? (patrz OBŁUD

NIK, s. 50)

• Czy jesteś bardzo nieśmiały i niezdecydowany? (MYSZ,

s. 44)

• Czy masz skłonność do manii wielkości? (PATERNALI

STA, s. 42)

• Czy twój oddech jest nieświeży, a zapach ciała niemiły?
• Czy ciągle wtrącasz swoje trzy grosze, gdy mówią inni?

• Czy zawsze musisz być w centrum uwagi?
• Czy wyśmiewasz się z innych?

Jeżeli niektóre z tych punktów odnoszą się do ciebie, to

być może zauważyłeś już, że gdy tylko wejdziesz do pokoju,
wszyscy natychmiast odwracają głowy. Czasami może ci być

trudno ustalić, czy zachowujesz się w nieodpowiedni spo
sób, ponieważ niektóre czynności stały się dla ciebie nawy

kiem i nawet ich nie zauważasz. W takim przypadku byłoby
dobrze, gdybyś miał zaufaną osobę, która darzy cię sympa

tią i która mogłaby w sposób uprzejmy wyrazić uczciwą
opinię o tobie.

Czy ostatnio ktoś narzekał na twoje zachowanie? Czy

krytyka była uzasadniona? Jeżeli nie rozumiesz jej przy
czyny, poproś o wyjaśnienie. Nie przyjmuj uwag, które we

dług ciebie nie mają podstaw - mogą one jedynie wywołać

twoją bezsenność. Nic nie tracisz, pytając. Kiedy będziesz

już wiedział, dlaczego inni mają do ciebie zastrzeżenia,

i jeśli ty także dostrzeżesz ich słuszność, to spróbuj popra
cować nad wyeliminowaniem swoich słabych stron.

140

Gdybyś uznał, że czyjaś krytyczna uwaga jest niespra

wiedliwa  lub  przesadzona,  albo  że  w  negatywny  sposób
wpływa  na  stan  twojego  ducha,  masz  prawo  wycofać  się
z  niektórych  kontaktów  zawodowych  czy  prywatnych,  ale
dopiero  wtedy,  gdy  przynajmniej  raz  spróbujesz  wyjaśnić
nieporozumienie  z  ludźmi,  którzy  mają  do  ciebie  zastrze

żenia.

Jeśli z kolei odnosisz tylko wrażenie, że środowisko,

w którym się obracasz, nie przepada za tobą, to możliwe,
że sytuacja jest wręcz odwrotna: to zapewne ty sam nie

lubisz innych ludzi. Być może boisz się ich, a może uwa
żasz, że cię czymś zranią.

Czy zdarzyło się, że ktoś cię mocno skrzywdził, gdy byłeś

mały?  Czy  trudno  ci  było  zaufać  innym?  Czy  podejrzewasz,
że  ludzie  chcą  cię  jedynie  wykorzystać?  Gdy  ktoś  zaśmieje
się  głośno  w  tramwaju,  to  czy  myślisz  natychmiast,  że  to

z ciebie? Jeżeli twoja odpowiedź na te pytania brzmi „tak”,

to znaczy, że ty sam siebie nie lubisz. Jeśli nie lubisz sie
bie, nie będziesz mógł polubić innych, a to od razu wszyscy

wyczują.

Uwaga: Wszystko, co ofiarowujesz innym, jak bume

rang powróci do ciebie w tej samej formie.

Zacznij pracować nad sobą, aby wzmocnić wiarę we włas

ne  możliwości.  Jeśli  twoje  życie  zostało  zdominowane  przez
wydarzenia  z  przeszłości  i  sam  nie  możesz  poradzić  sobie
z problemami, poproś kogoś o pomoc (zajrzyj na strony po
święcone  hipnozie),  ale  przedtem  wykorzystaj  wnioski  znaj
dujące  się  na  końcu  niniejszego  rozdziału.  Trzy  tygodnie

ćwiczeń powinny wystarczyć, by przygotować cię do prze

prowadzenia pozytywnych zmian w twoim życiu.

Nie ma sensu godzić się na egzystencję pozbawioną wia

ry w siebie i we własne możliwości.

141

NIEDAWNO ROZSTAŁAM SIĘ

ZE SWOIM CHŁOPAKIEM

A teraz wpadłaś w czarną rozpacz i nie potrafisz z niej

wyjść.

Każde rozstanie bywa trudne, a jeszcze trudniej znieść

fakt, że ktoś cię opuścił. Od razu bowiem nasuwa się prosty
wniosek, że pewnie nie jesteś wystarczająco interesująca,

piękna, inteligentna, dowcipna i pociągająca. Chyba jedy
nie utrata pracy może równie niekorzystnie wpływać na

twoje ego, jak rozstanie z ukochanym człowiekiem.

Czujesz się strasznie, oczy masz ciągle pełne łez i my

ślisz: „Nigdy już nikogo nie znajdę!” Jesteś też wściekła
i czasami z odrobiną współczucia dla siebie samej krzy

czysz: „Ten idiota! Ten cham! A ja mu kupiłam złoty łańcu
szek na Gwiazdkę!”

Oczywiście, nie ma nic złego w takich odczuciach. Wy

rzuć je z siebie. Wypłacz się i posłuchaj swego szlochania.
Płacz przynosi ulgę. Jeśli jesteś wściekła, wal pięściami

w poduszkę przez godzinę lub dwie. Gdy zaczniesz odczu
wać gniew na swego „byłego”, to znak, że powoli wydosta

jesz się z dna rozpaczy. Złość daje ci znów energię, ale mu

sisz tylko dobrze, konstruktywnie ją wykorzystać.

Być może wkrótce okaże się, że ustawia się już kolejka

chętnych na miejsce twojego „eks”. Oczywiście jest to bar
dzo korzystne zjawisko, pomaga bowiem przyspieszyć pro

ces zdrowienia, choć być może ty wcale nie jesteś gotowa
do następnych związków. Podobnie jak nałogowy palacz,

dobrze wiesz, że to, co lubisz, bardzo ci szkodzi, ale i tak
nie potrafisz bez bólu się odzwyczaić. Tak naprawdę przej

dzie ci dopiero wtedy, gdy będziesz w stanie spotkać się
z dawną miłością, nie czując ani jednego drżenia w swoim

ciele. Tak więc ktokolwiek zajmie miejsce twojego byłego

kochanka,  niewielkie  ma  szanse  na  dłuższy  związek,  po
nieważ  ty  i  tak  traktujesz  go  instrumentalnie:  ma  ci  jedy
nie  pomóc  przetrwać  ten  trudny  okres.  Musisz  zdawać  so

bie z tego sprawę.

Jeśli więc nie masz w zasięgu ręki jakiegoś następcy,

powinnaś wykorzystać tę niepowtarzalną szansę i skiero

142

wać całą energię na rozwijanie kariery zawodowej i odkry

wanie nowych obszarów życia. Zrób to, zanim wpadniesz

w sidła następnego związku, zanim znów zanurzysz się

w otchłań na pewno przyjemnej, ale mało produktywnej

bezczynności. To właśnie pomiędzy związkami, między

jedną miłością a drugą, masz największe szanse na to, by

zacząć zgłębiać nowe obszary życia, by uwierzyć w swoje

możliwości i zbudować nowe, silniejsze „ja”.

Nie możesz ciągle liczyć na to, że ktoś nieustannie bę

dzie przy tobie i poprowadzi cię za rękę. Związek pomiędzy
mężczyzną a kobietą nie jest ani wieczny, ani niezmienny.
Wymaga zaangażowania z obu stron oraz elastyczności w po

glądach. Wszyscy zawsze mamy nadzieję, że najgorsze ni
gdy się nie przydarzy, ale przecież ludzie ulegają wypadkom,
kłócą się, tracą pracę, a nawet życie. To właśnie w tych

trudnych momentach potrzebujemy czegoś, na czym może

my się oprzeć i to coś znajdujemy jedynie w nas samych.
Jeżeli do tej pory nie zdołałeś docenić własnych możliwo

ści, nie masz poczucia własnej wartości ani pozytywnego
stosunku do świata, każdy zadany przez życie cios odczu

jesz dwukrotnie dotkliwiej niż inni.

Gdy już wypłaczesz swój żal z powodu rozstania, wyjdź

z mrocznego kąta i rozejrzyj się wokół. Zastanów się, jak
możesz zmienić swoje życie i zacząć się rozwijać. Skoncen

truj się na sobie. Twój wiek jest w tym momencie bez zna
czenia. Czy masz lat 17 czy 75 - ciągle tkwi w tobie jakiś

potencjał.  Zawsze  na  horyzoncie  widnieje  szansa  na  nowy
związek,  nowe  doświadczenie,  choćbyś  nawet  miał  twarz
całą  w  zmarszczkach.  Nie  przejmuj  się  liczbą  lat,  które

przeżyłeś. Ja sama często powtarzam sobie, że jeśli czło
wiek zaczyna narzekać na zmarszczki, to znaczy, że nie
zmarszczki powinny zniknąć, lecz on.

Nadzieja jest miarą twojej młodości, lęk - starości. Póki

robisz plany i wyznaczasz cele, jesteś młody, ale gdy stracisz

nadzieję, starzejesz się. Brak nadziei wynika z niezrozumie
nia podstawowej zasady życia: zawsze istnieje jakieś wyj
ście. Nasz umysł jest zbyt ograniczony, by je dostrzec, ale to

nie znaczy, że go nie ma. Kiedy uwierzysz w tę fundamen
talną prawdę, już nigdy nie będziesz musiał się martwić.

143

PODSUMOWANIE

Wykorzystuję swój czas wolny z korzyścią dla sie

bie. Jestem twórczy i efektywny w działaniu.

Teraz jest czas, bym rozwinął się jeszcze bardziej. Te

raz jest

moja

szansa, bym zrobił wielki krok do przodu.

Całą swoją energię wykorzystuję do tego, by się

rozwijać. Wyznaczam sobie nowe, pozytywne cele.

Wierzę w siebie. Moja wewnętrzna siła pomaga mi

w działaniu.

WNIOSEK KOŃCOWY

To jest moja wielka szansa. Myślę i działam w sposób

konstruktywny i pozytywny. Zaczynam pracować nad
swoją przyszłością.

JESTEM OSOBĄ TOWARZYSKĄ,

A JEDNAK CZUJĘ SIĘ SAMOTNY

Być może należysz do tej grupy ludzi, którzy mają wielu

znajomych i przyjaciół, ale mimo to nie mogą znaleźć sobie

partnera. Wszyscy przychodzą do ciebie z własnymi pro
blemami, oczekując rady, pomocy i wsparcia. Dzwonią do

ciebie o dziwnych porach, by opowiedzieć o ostatniej kłótni
z chłopakiem i godzinami rozprawiają o swoich nieudanych

związkach. Jesteś przyjacielem dla wszystkich, ale nikt nie
widzi w tobie partnera.

W porównaniu z problemami innych, twoje własne wy

dają ci się bez znaczenia, więc jesteś zawsze do dyspozycji,
odbierasz nocne telefony i następnego dnia półżywy zja

wiasz się w biurze. Musisz jednak wreszcie się otrząsnąć

i zrozumieć, że nikt nie ma prawa traktować cię jak worek
na własne śmieci.

Oczywiście, przyjaciół trzeba wspierać, gdy mają kłopoty,

ale uważaj na tych, co narzekają bez powodu. Są to ludzie,

którzy tak naprawdę nie chcą nic w swoim życiu zmienić -

144

oni po prostu lubią cierpieć (patrz MĘCZENNIK/MĘCZENNI-

CA, s. 46). Jeżeli przez dłuższy czas będziesz słuchać wywodów

takich ludzi, także wpadniesz w depresję. Gdy rzeczywiście zaan

gażujesz się w ich problemy, zaczniesz odczuwać ten sam niepo
kój i - tak jak oni - stracisz nadzieję. Przed takimi ludźmi musisz
się bronić; musisz odróżnić cierpiętników od tych, którzy są praw
dziwymi przyjaciółmi i rzeczywiście potrzebują pomocy.

Oczywiście powinieneś poświęcić trochę czasu osobie, któ

ra zwróciła się do ciebie o pomoc czy radę. Porozmawiaj
z nią, podsuń sposób rozwiązania problemu i zobacz, czy ta
osoba w ogóle zacznie działać. Jeśli nie wykorzysta twoich

rad i nie zrobi nic, co mogłoby zmienić trudną sytuację, to

znaczy, że nie jesteś w stanie jej pomóc.

Jeżeli ktoś wykorzystuje cię do własnych celów, musisz

mu  otwarcie  powiedzieć,  że  od  tej  chwili  jesteś  gotów  słu
chać  jedynie  informacji  pozytywnych.  Nie  obawiaj  się,  że
twój  przyjaciel  już  się  do  ciebie  nie  odezwie.  Przynajmniej

noce będziesz miał przez jakiś czas spokojne.

Przeważnie jednak wystarczy w podobnych przypadkach

uświadomić takiej osobie, jak bardzo negatywna jest jej po

stawa. Gdy okaże się, że nie może ciebie obarczać swoimi
kłopotami, być może poczuje się zmuszona do podjęcia ja
kichś działań i rozwiązania problemu bez niczyjej pomocy.

Pamiętaj, że w przyjaźni trzeba nie tylko dawać, ale tak

że brać.

Uwaga: Każdy z nas ma nie tylko prawa, ale także

obowiązki.

Jeśli interesują cię tylko problemy innych, a własne po

trzeby traktujesz po macoszemu, to znaczy, że nie dbasz
o samego siebie.

Zdarza się czasami, że człowiek pomaga innym, chcąc

się pozbyć napięcia wywołanego przez jego własne, trudne
do rozwiązania problemy. Dzięki temu może unikać kon

frontacji z życiem, a jednocześnie zyskuje kilka pozytyw
nych punktów w ocenie otoczenia.

Powinieneś zdobyć się na odwagę i zapytać innych o zda

nie. Umów się z przyjacielem na spotkanie i poproś go

145

o pomoc, bo jak każdy inny człowiek, masz prawo oczeki

wać  wsparcia.  Nie  udawaj  twardziela:  bądź  trochę  bardziej
zwyczajnym  człowiekiem.  Być  może  bowiem  dzięki  swej
pozornej  sile  wewnętrznej  wzbudzasz  podziw  i  szacunek

otoczenia, ale jesteś przez to także bardziej nieprzystępny.
Niektórzy mogą się ciebie nawet bać, ponieważ trudno jest
dorównać komuś, kto przestał przyznawać się do słabości.

PODSUMOWANIE

Lubię siebie oraz innych ludzi. Zasługuję na

wszystko, co w życiu najlepsze, i mam zamiar to osiąg
nąć. Moje szczęście jest dla mnie ważne.

Sam jestem twórcą własnej przyszłości. Robię

wszystko, by wydobyć z siebie to, co najlepsze.
Wszystko, czego potrzebuję do szczęścia, jest już we

mnie. Jestem niepodzielną całością.

Żyję w zgodzie ze światem. Ogarnia mnie spokój.

Cokolwiek robię, czuję się odprężony i opanowany.

Jak magnes przyciągam do siebie wszystko, co do

bre. Z dnia na dzień rośnie moja pewność siebie. Je
stem atrakcyjną, interesującą osobą.

Czuję się wypełniony miłością. Kocham życie i słu

cham swego wewnętrznego głosu, który mnie zawsze
prowadzi.

Mój idealny partner już na mnie czeka. Spotkam

go w odpowiednim miejscu i w stosownej chwili.

WNIOSEK KOŃCOWY

Jestem w zgodzie ze sobą i

światem, który mnie

otacza.

albo:
Mój głos wewnętrzny zawsze mnie prowadzi. Je

stem bezpieczny.

albo:

Idealny partner już na mnie czeka. Wszystko ma

swoje miejsce i czas.

146

Choroba

• Mam problemy z żołądkiem.
• Często dokucza mi ból głowy lub pleców.

• Mam guz łagodny lub złośliwy.
• Cierpię z powodu problemów ze skórą.

• Muszę iść do szpitala.

Choroby mają także swoje dobre strony: nie są wyłącz

nie przeszkodą w życiu, lecz sygnałem ostrzegawczym, któ

ry daje organizm. Niestety, większość z nas traktuje swoje
ciało gorzej niż własny samochód.

Kiedy jedziesz autostradą i zaczyna ci mrugać światełko syg

nalizujące brak paliwa, podjeżdżasz do najbliższej stacji. Gdy
by jednak jej pracownik powiedział: „Nie ma sprawy. Zaraz to

naprawię” i zaczął wymieniać żarówki kierunkowskazów, po
myślałbyś zapewne, że trochę mu odbiło. Przecież nic złego nie

dzieje się ze światłami: tobie po prostu zabrakło benzyny! Kie

dy zaczyna ci dokuczać żołądek, sytuacja jest zupełnie podob
na. Twoje ciało daje ci znak, że dzieje się coś złego. Jeśli ty

połykasz tylko tabletki, to robisz dokładnie to samo, co mecha
nik na stacji: ignorujesz zasadniczy problem. Na jakiś czas po
zbywasz się dolegliwości, ale nie leczysz ich przyczyny.

Jeżeli przez dłuższy czas traktujesz w ten sposób swoje

ciało, zaczynają się pojawiać coraz to nowe dolegliwości,

ponieważ nie rozprawiłeś się z ich źródłem.

Jednym z podstawowych błędów współczesnej medycy

ny jest fakt, że zajmuje się ona jedynie symptomami, nie
wnikając w przyczynę choroby. Lekarze analizują, badają,
stawiają diagnozę i określają, jakie leki trzeba brać, aby zli

kwidować objawy. Na chorobie skupia się cała uwaga świa
ta medycznego, ale nikt nie bierze pod uwagę pacjenta.

Posłuchaj, jak lekarze rozmawiają ze sobą podczas obcho

du na oddziale: mówią wyłącznie o przypadkach, o wrzo
dach, wyrostku robaczkowym i kamicy żółciowej, zapomi

nając o ludziach, którzy na te schorzenia cierpią.

A jeśli to sam pacjent stał się przyczyną własnej choro

by? Może zachorował, ponieważ nie mógł poradzić sobie
z życiem?

147

Choroby nawiedzają nas, kiedy obniża się nasza odpor

ność, a więc gdy się martwimy, gdy jesteśmy przygnębieni

i zaniepokojeni, kiedy życie wymyka się nam spod kontroli.
Być może zbyt wiele wtedy pracujemy albo przeszkadza

nam ciężar wydarzeń z przeszłości. Może zmarł nasz krew

ny albo przyjaciel, może straciliśmy pracę albo odszedł od
nas ukochany człowiek... To tylko niektóre z możliwości.

Wydarzenie,  które  prowadzi  do  drastycznych  zmian  w  na
szym  stylu  życia,  staje  się  przyczyną  stresów.  Czasami  ne
gatywnie  może  na  nas  wpłynąć  nawet  własny  ślub,  naro
dziny dziecka albo awans w pracy. Zachoruje ta osoba, któ

ra z trudem dostosowuje się do zmian.

Zmartwienie, żal, złość, frustracja, zazdrość i nienawiść

to  uczucia,  które  sprzyjają  rozwojowi  chorób.  Istnieją  do
wody  na  to,  że  emocje  te  wywołują  nadmierną  aktywność
organizmu,  przez  co  energia  konieczna  do  wspierania  sy

stemu immunologicznego zostaje całkowicie zużyta.

Przeprowadzono eksperyment, w którym kilku ochotni

ków wystawiono na działanie zarazków przeziębienia, ale

jedynie niektórzy spośród tej grupy zachorowali. Mimo że

wszyscy przebywali w tym samym pomieszczeniu, kilka
osób oparło się chorobie.Okazało się, że ochotnicy, którzy

nie ulegli zarazkom, byli zadowoleni z życia i zupełnie do
brze nad nim panowali, natomiast ci, którzy zachorowali,
czuli się bezwolni, zagrożeni i żyli w ciągłym stresie.

Obecnie uważa się, że przynajmniej 70 procent wszyst

kich  chorób  ma  podłoże  psychosomatyczne.  Oznacza  to,  że
występujące  w  nich  objawy  fizyczne  to  wyraz  emocjonalne
go  napięcia.  Dolegliwości  fizyczne  nie  są  jednak  wymyślo

ne: wręcz przeciwnie. Rzeczywiście odczuwamy bóle głowy,
mamy wrzody żołądka i czasami serce bije nam za szybko.

Nikt sobie tego nie wymyśla. Termin „psychosomatyczny”
oznacza jedynie, że przyczyna choroby nie leży w genetycz
nie uszkodzonym organie, lecz w naszej psychice. Zachwia

nie równowagi w sferze uczuciowej i myślowej wpływa ne
gatywnie na określoną część naszego ciała.

Dolegliwości pojawią się w tym obszarze, który jest naj

słabszy lub który sami za taki uznaliśmy: „Mój ojciec jest

astmatykiem, mój dziadek też, więc ja również jestem cho

148

ra.  To  po  prostu  dziedziczne”.  Bardzo często więc oczekuje
my,  że  pewien  problem  zdrowotny  musi  się  pojawić,  a  na
sze  oczekiwania  nierzadko  się  spełniają.  Możemy  nawet

sami wywołać w sobie chorobę, jeśli tylko będziemy o niej
myśleć bez końca,

Pewien hipnotyzer w bardzo skuteczny sposób zademon

strował  działanie  tej  zasady.  Wprowadził  ochotnika  w  stan
hipnozy,  po  czym  wyjął  z  portfela  monetę.  Następnie  poin
formował  uczestnika  eksperymentu,  że  kładzie  mu  na  pra
wej  dłoni  bardzo  zimny  kawałek  metalu.  Osoba  poddana

hipnozie  stwierdziła,  że  czuje,  jak  pod  wpływem  lodowate
go  metalu  drętwieje  jej  skóra.  Następnie  hipnotyzer  poin
formował  badanego,  że  z  kolei  położy  mu  na  lewej  dłoni

bardzo gorący kawałek metalu, po czym ta sama moneta

znalazła  się  w  drugiej  ręce  uczestnika  eksperymentu.  Oso
ba  zahipnotyzowana  twierdziła,  że  czuje  pieczenie  i  dotkli
wy  ból.  Kiedy  hipnotyzer  znów  zabrał  monetę,  na  dłoni

pojawił się najprawdziwszy pęcherz.

Lęk wywołuje podatność na problemy natury fizycznej

i psychicznej. Jeśli się czegoś obawiasz, to znaczy, że my
ślisz o tym w sposób negatywny. Im bardziej boisz się cho

roby, tym większe jest prawdopodobieństwo, że ją sprowo

kujesz.

Być może łatwiej ci będzie zrozumieć ten proces, gdy

przypomnisz  sobie,  jak  ostatnio  przeglądałeś  encyklopedię
medyczną.  Może  pamiętasz,  że  czytając  tekst  i  spoglądając
na  niektóre  fotografie,  zacząłeś  się  obawiać,  czy  przypad

kiem sam nie chorujesz. Im bardziej się bałeś, tym więcej

o tym myślałeś i nawet wydawało ci się, że zauważasz u sie

bie  pewne  symptomy.  Zaczęła  cię  swędzić  skóra  na  nodze.
A  potem  ta  ranka  na  nodze.  To  może  być  rak!  Oczywiście,
czasami  bywa  tak,  że w naszych  genach tkwi jakaś niepra

widłowość i wtedy choroba przekazywana jest z pokolenia

pokolenie (tak jak hemofilia czy nieprawidłowości w roz

woju płodu wynikające z błędu w chromosomach, jak w ze
spole Downa). Większość chorób ma jednak raczej charak
ter nabyty niż wrodzony, co może oznaczać, że cierpimy na

nią

na przykład dlatego, że żyjemy w określonej grupie spo

łecznej, czyli w rodzinie. Artretyzm należy do tzw. chorób

149

rodzinnych, a występuje nawet u adoptowanych dzieci,
mimo że ich materiał genetyczny jest zupełnie różny od

cech genetycznych pozostałych członków rodziny. Obecnie

uważa się, że rozwojowi tej choroby sprzyja bardzo sztyw
na i emocjonalnie oziębła atmosfera w domu.

Tam, gdzie uczucia muszą zostać stłumione, dochodzi do

zakłócenia równowagi emocjonalnej, co z kolei wywołuje

fizyczne dolegliwości. Często symptomy choroby symboli
zują naturę podstawowego problemu: a więc sztywność my
ślenia może leżeć u podstaw usztywnienia kończyn; hamo

wanie uczuć powoduje niekiedy tendencję do zaparć; de
presja jest sygnałem, że nie wyrażony gniew został skiero

wany do wnętrza cierpiącej na nią osoby; zaburzenia mie
siączkowania i problemy natury seksualnej sygnalizują

nierzadko negatywny stosunek kobiety do własnej kobie
cości.

Często chorujemy wtedy, gdy przepełnia nas lęk z powo

du przyszłego wydarzenia. Być może zauważyłeś, że gdy

zbliża się test z matematyki, twoje dziecko często ma tem
peraturę i uskarża się na gardło. Ty natomiast czujesz cza
sami narastający ból głowy przed ważnym spotkaniem lub

zebraniem. Im większy jest lęk przed nadchodzącym wy

darzeniem, tym bardziej dotkliwe są symptomy. Jeśli czu

jesz, że w ogóle nie możesz sobie poradzić, twój system ner

wowy zapewne sprawi, że na pewien czas całe ciało zosta
nie wytrącone z równowagi.

Nasze samopoczucie uzależnione jest także od wydarzeń

z przeszłości. Traumatyczne doświadczenia, tragiczny wy

padek czy inne bolesne przeżycie sprzed roku czy dwóch,
a także poczucie winy, lęk i żal niejednokrotnie poprzedzają

raka lub inne poważne choroby. Jeśli nie radzimy sobie

z własnymi uczuciami, to będą się one ujawniały także w spo
sób fizyczny, dopóki nie rozwiążemy naszego podstawowego

problemu, albo póki nie umrzemy...

Umysł może wywołać chorobę, ale umysł może nas tak

że wyleczyć. Wyobraź sobie, że twój lekarz zapisuje ci ta

bletki, zapewniając jednocześnie, że są one bardzo skutecz
ne i szybko ci pomogą. Już w chwili gdy opuszczasz przy

chodnię, czujesz się lepiej, ponieważ oczekujesz, że wkrót

150

ce  wyzdrowiejesz.  Twój  umysł  już  rozpoczął  proces  przy
wracania  zdrowia.  Za  każdym  razem,  gdy  będziesz  połykał
tabletkę,  przypomnisz  sobie  słowa  lekarza,  ufając  w  sku

teczność leku. Badania udowodniły, że ludzie zdrowieją,

ponieważ mają nadzieję, że wyzdrowieją.

Kiedy w pewnym szpitalu sprawdzano skuteczność leku

przeciwdepresyjnego, pacjenci zostali podzieleni na dwie

grupy: grupa A otrzymywała nowy lek, a grupa B - placebo
(środek, który wygląda jak prawdziwe lekarstwo, ale nie

zawiera żadnych aktywnych substancji). Ani lekarz, ani
pacjenci nie wiedzieli jednak, kto otrzymuje prawdziwy lek.

Po przeprowadzeniu eksperymentu okazało się, że sku

teczność leku w grupie A wynosiła 70 procent i taki sam

sukces odniosło placebo w grupie B. Połykając tabletkę,
człowiek zaczyna zdrowieć, ponieważ sam podświadomie

do tego dąży.

A teraz inny przykład: kolega opowiadał mi, że jedna

z jego klientek cierpiała na bezsenność i co wieczór zaży
wała tabletki nasenne. Pewnego wieczoru pomyliła flako

niki i połknęła łagodny środek przeczyszczający. Spała

smacznie przez całą noc, ale następnego dnia miała bie
gunkę. Zdarzyło się to kilka razy, aż w końcu zauważyła

swoją pomyłkę. Uświadomiła sobie, że najwyraźniej może

już zasypiać bez środków nasennych, więc przestała je brać.

Kolejny, znacznie bardziej szokujący przykład pochodzi

ze Stanów Zjednoczonych, gdzie pewien skazany na śmierć
więzień zgodził się, by zamiast pozbawiać go życia, obcięto

mu obie dłonie. Zawiązano mu oczy, po czym strażnik mu
snął piórem ptaka nadgarstki więźnia. Skazaniec zmarł.

Każdy z nas ma w sobie wielką moc: wiarę. Jeśli o czymś

z pełnym przekonaniem rozmyślamy, to jesteśmy w stanie
to wywołać, niezależnie od tego, czy będzie to dla nas dobre

czy złe.

Musisz zadbać o jakość swoich świadomych myśli, po

nieważ one wpływają na to, co dzieje się w twojej podświa

domości Jeśli ty sam nie kontrolujesz umysłu podświado
mego, to ktoś to zrobi za ciebie i po pewnym czasie odkry

jesz w sobie myśli i uczucia, których zdecydowanie nie

chcesz.

151

Wiedza o sile umysłu podświadomego zobowiązuje cię do

tego, byś tę moc wykorzystał. Fakt, że posiadasz wolną

wolę, czyni cię w sposób automatyczny odpowiedzialnym
za to, co się tobie przytrafia. Niedobrze jest, kiedy działasz

na swoją szkodę, ale jest jeszcze gorzej, gdy nie czynisz

niczego na swoją korzyść, mimo że już znasz sposoby. Nie
wykorzystywanie swojej wiedzy, czasu i uzdolnień w spo

sób pozytywny, by rozwijać i wzmacniać własne psychiczne
i fizyczne zdrowie oraz poczucie szczęścia, to prawdopodob

nie jedyny prawdziwy grzech w życiu człowieka.

W przypadku każdej choroby jest rzeczą ważną, abyś

nauczył się relaksować. W I części tej książki zapoznałeś
się z kilkoma ćwiczeniami ogólnymi, które uspokajają od

dech i pomagają osiągnąć pozytywne nastawienie. Na ko

lejnych stronach przedstawiałam inne ćwiczenie, dzięki

któremu uzyskasz kilka pozytywnych wskazówek, wspie
rających proces powracania do zdrowia.

Celem poniższego ćwiczenia jest uzyskanie relaksu, po

nieważ szybki proces zdrowienia może nastąpić jedynie
wtedy, gdy ciało jest odprężone. W stanie pełnego odprę

żenia zmniejsza się między innymi napięcie skóry. W pew
nej klinice, na oddziale oparzeń, pacjenci poddawani byli

hipnozie i wówczas przeprowadzano relaksacje całego cia
ła. Ćwiczenie odbywało się raz dziennie przez dwa tygo

dnie. Stwierdzono, że oparzenia goiły się o połowę szyb

ciej niż zwykle. Obniżone napięcie skóry spowodowało

zmniejszenie bólu, wcześniejsze ustąpienie stanu zapalne
go i w związku z tym przyspieszenie regeneracji tkanki.

Przed przystąpieniem do ćwiczenia musisz się zdecydo

wać, jak będzie wyglądał twój azyl. Powinno to być praw
dziwe lub wymyślone miejsce, w którym mógłbyś poczuć

się spokojny i odprężony. Może to być tropikalna wyspa,

zapomniana leśniczówka w puszczy, przytulny pokój albo

ogród - ważne, abyś czuł się tam zrelaksowany. Ja wybra

łam ogród. Jeśli wolisz przebywać w innej scenerii, zmień
odpowiednio ćwiczenie. I jeszcze jedna uwaga: gdy mówię

o oddychaniu, mam na myśli oddychanie brzuszne (patrz

s. 29).

152

Relaksacja kolorystyczna

• Usiądź albo połóż się w wygodnym miejscu. Sprawdź,

czy nie uciska cię ubranie (może będziesz musiał rozpiąć

zamek i guziki).

• Zamknij oczy. Skoncentruj się na dźwiękach, które do

chodzą z zewnątrz. Posłuchaj ich. Będą ci towarzyszyć

przez całe to ćwiczenie. Nie poczujesz się jednak rozko

jarzony, natomiast dzięki nim będziesz mógł się lepiej

zrelaksować.

• Teraz skoncentruj się na wnętrzu pokoju, a potem na

sobie  samym.  Pomyśl  o  tym,  jak  leżysz,  na  czym  opiera
się  twoja  głowa,  ramiona,  gdzie  spoczywa  tułów,  ręce,
nogi  i  stopy.  Popraw  pozycję,  jeśli  chcesz.  Pamiętaj,  że

musi ci być wygodnie.

• Teraz wyobraź sobie schody. Ty stoisz na półpiętrze i pa

trzysz w dół. Widzisz poszczególne stopnie. W wyobraźni

zacznij schodzić, krok po kroku, licząc od dziesięciu do

zera. Wyobraź sobie, że każdy krok prowadzi cię coraz
głębiej w stan odprężenia.

• Gdy dotrzesz do podstawy schodów, zauważysz przed

sobą bramę z kutego żelaza, która prowadzi do twojego

azylu. Aby się tam dostać, musisz zostawić za sobą wszyst
kie myśli. Swoje problemy i zmartwienia schowaj
w drewnianej skrzyni, która stoi obok bramy. Gdy to zro

bisz, brama otworzy się.

• Wchodzisz teraz do swojego sanktuarium - miejsca ab

solutnego spokoju. Jest tu bardzo pięknie: widzisz drze
wa i krzewy, kwiaty i trawę - wszystko, co lubisz. I wszyst
ko to należy do ciebie. Powietrze jest lekkie i czyste, słoń

ce świeci jaskrawo, słyszysz śpiew ptaków i czujesz lekki
powiew wiatru, który sprawia, że temperatura jest wła

śnie taka, jaką lubisz.

• Znajdź w tym ogrodzie miejsce, gdzie będzie ci wygodnie.

Połóż się i odpręż.

• Zrób głęboki wdech, a gdy będziesz wykonywał wydech,

wyobraź sobie kolor czerwony. Wtedy rozluźnij całą

twarz: poczynając od jej czubka, poprzez czoło, oczy, mięś

nie wokół oczu, aż do mięśni żuchwy.

153

• Wykonaj kolejny głęboki wdech, a gdy będziesz wypu

szczał powietrze, wyobraź sobie kolor

pomarańczowy.

W tym samym momencie rozluźnij mięśnie barków, ra

mion i klatki piersiowej. Możesz to zrobić, gdy wyobra
zisz sobie, że wszystkie te części ciała odprężają się,

a wtedy rzeczywiście w sposób automatyczny tak się wła
śnie stanie.

• Znów wciągnij głęboko powietrze. Tym razem wyobraź

sobie kolor

żółty

i jednocześnie nie napinaj mięśni brzu

cha i nóg. Widzisz, że włókna mięśniowe stają się wiot

kie, a całe ciało tak rozluźnione, że w ogóle nie możesz
wykonać najmniejszego ruchu.

• Znów wykonaj głęboki wdech, a podczas wydechu wyo

braź sobie kolor

zielony.

Uspokój teraz wszystkie swoje

myśli, wycisz się. Nie stawiaj jednak oporu, gdy czujesz,
że myśli znów cię atakują, lecz pozwól im odpłynąć w po

staci białych chmur na niebie.

• Wykonaj następny głęboki wdech, a w czasie wydechu

wyobraź sobie kolor

niebieski.

Czujesz, jak pogłębia się

twój spokój fizyczny i psychiczny, a ty pogrążasz się co

raz głębiej w stanie pełnej relaksacji.

• Zrób głęboki wdech i wyobraź sobie w czasie wydechu

kolor

liliowy.

Twój umysł jest już uspokojony, a uczucie

błogości przenika całe twoje ciało.

• Wykonaj ponownie głęboki wdech, a gdy będziesz robił

wydech, wyobraź sobie kolor

fioletowy.

Spokój zapa

nował w każdej cząstce twojego ciała. Cały jesteś spo

kojem. Znajdujesz się teraz w samym środku swojego

jestestwa. Tworzysz jedność ze wszystkim, co cię ota

cza w tym ogrodzie. Jesteś cząstką przyrody i żyjesz

w zgodzie ze sobą i swoim otoczeniem. Jesteś całkowicie
wolny.

• Pozostań w tym stanie tak długo, jak zechcesz. Gdy

postanowisz wyjść z niego, wyobraź sobie, że wstajesz

i idziesz do bramy. Potem zamknij bramę za sobą, idź po
schodach w górę, odliczając w myślach. Gdy dotrzesz do

dziesiątego stopnia, otwórz oczy. Przez chwilę nie wyko

nuj żadnego ruchu i pozwól, by twój umysł na nowo oswoił
się z rzeczywistością.

154

Uczucie spokoju i odprężenia pozostanie w tobie przez

jakiś czas. Im częściej będziesz wykonywał to ćwiczenie,

tym szybciej wprowadzisz się w stan odprężenia.

Relaksację kolorystyczną powinieneś wykonywać raz

dziennie przez co najmniej trzy tygodnie.

Gdy pojawią się problemy...

Czy wyobrażanie sobie kolorów przychodzi ci z trud

nością?

Jeśli tak, to może łatwiej ci będzie myśleć o owocach,

które mają jednolity kolor, na przykład o pomarańczach,

cytrynach czy pomidorach. Wyobraź więc sobie całą stertę

cytryn, żeby poczuć kolor żółty. Gdybyś nadal miał z tym
kłopoty, spójrz na jakiś żółty przedmiot, po czym zamknij

oczy i spróbuj jeszcze raz wyobrazić sobie ten kolor. Wyko
naj to ćwiczenie kilka razy, a wkrótce zauważysz, że twój

umysł zaczyna tworzyć „wrażenie” koloru, które możesz

przywołać zawsze wtedy, gdy zamkniesz oczy.

Czy trudno ci znieść fizyczny dyskomfort?

Niektóre osoby bardzo się denerwują, jeśli muszą zaka

szleć lub przełknąć ślinę. Czasami swędzi je nos albo ucho.
Nie pozwól jednak, aby takie drobiazgi cię zniechęcały
i żebyś z ich powodu rezygnował z ćwiczenia. Jeśli musisz

się podrapać — zrób to; jeśli chcesz zakasłać - nie powstrzy
muj się. Nigdy nie opieraj się takim potrzebom, ponieważ

nie zda się to na nic.

Uwaga: Im bardziej usiłujesz czegoś uniknąć, tym

mniejsze są szanse, że ci się to uda.

Im bardziej chcesz uniknąć podrapania się w nos, tym

większą odczujesz potrzebę, więc lepiej zrób to od razu.
W ten sposób zminimalizujesz zewnętrzne zakłócenia. Po

kilku ćwiczeniach takie naglące potrzeby znikną samoist

nie. Nie dopuść do tego, by rozpraszały cię drobiazgi. Im
mniej uwagi im poświęcasz, tym bardziej znikoma jest ich

władza nad tobą.

155

Czy przeszkadzają ci niektóre myśli?

I znów moja rada brzmi: nie stawiaj im oporu. Jedyne,

co możesz zrobić, gdy stwierdzisz, że uciekają one w stronę
zepsutego bojlera albo szkolnych kłopotów dziecka, to deli

katnie odsuń je tam, gdzie być powinny. Jeśli podczas ćwi
czenia ciągle zatrzymujesz się w tym samym punkcie, omiń

go i zrób następny krok. Twoim podstawowym celem jest
wykonać ćwiczenie, drugim — uczynić to od początku do

końca, a dopiero na trzecim miejscu — dążyć do tego, by
wykonać je dobrze. Nie przestawaj próbować, a na pewno

będzie ci szło coraz lepiej.

Jest mało prawdopodobne, abyś całkowicie uniknął swobod

nego przepływu myśli, chyba że poświęcasz dużo czasu me
dytacjom. Zaakceptuj je więc jako składową część ćwiczenia.

Tak naprawdę bowiem, nie są one szkodliwe, a więc nie
wpłyną negatywnie na efekty twoich starań.

MAM PROBLEMY Z ŻOŁĄDKIEM

Czy wiesz, co ci rzeczywiście dolega? Czy tylko czasami

czujesz zgagę czy dość często? Czy masz te kłopoty od dłuż

szego czasu?

Spróbuj zastanowić się, jakie masz problemy. Nie ma

bowiem sensu ignorować tych objawów w nadziei, że one
same znikną — szczególnie, jeśli żołądek dokucza ci już od

dłuższego czasu. Powinieneś udać się do lekarza, aby ten
ocenił, jak poważny jest twój stan.

Nie zlikwidujesz swoich problemów, unikając z nimi kon

frontacji,  a  więc  zrób  pierwszy  krok  i  spójrz  prawdzie
w  oczy,  jakakolwiek  by  ona  była.  Dopiero  gdy  dowiesz  się,
na  czym  polega  twój  kłopot,  będziesz  mógł  się  nim  należy

cie zająć.

Jak wcześniej wspomniałam, choroby to sygnały ostrze

gawcze mówiące o tym, że gdzieś w organizmie istnieje
negatywne połączenie pomiędzy umysłem a ciałem, wywo

łane dysonansem uczuć. Cierpkie myśli, na przykład, sprzy

jają nadkwasocie żołądka.

156

Spróbuj być wobec siebie uczciwy. W stosunku do ilu osób

czujesz w tej chwili niechęć? Na ilu ludzi jesteś wściekły,
bo uważasz, że nadepnęli ci na odcisk? Jak sądzisz, ile osób

próbuje cię oszukać w interesach? Jeśli masz jakieś wątpli
wości, zamknij oczy i pomyśl przez chwilę. Wyobrażając

sobie daną osobę, poczujesz być może ból żołądka, a wtedy
umieść jej nazwisko na liście tych, do których czujesz ura

zę. Potem sprawdź, jak długie jest to zestawienie. Im wię
cej spisałeś w nim osób, tym większy masz problem ze swo
im żołądkiem.

Nie twierdzę wcale, że te osoby rzeczywiście próbują

wyrządzić ci krzywdę, ale uważam, że to ty jesteś o tym
przekonany. Być może nawet masz rację, wszakże równie

dobrze możesz się mylić. Jeśli sądzisz, że otacza cię całe
mnóstwo wrogów, to odczuwasz coraz większy lęk. Masz

wrażenie, że zostałeś zapędzony w kozi róg, w związku z czym
w twoim zachowaniu zaczyna ujawniać się agresja albo

strach. Ciało przygotowuje się do walki lub ucieczki, a żo
łądek kurczy się i zamienia w twardą bryłę, aby znieść

ewentualny cios. Jeśli ponadto twoja dieta opiera się głów
nie na tłuszczach i węglowodanach, jeśli palisz i pijesz, to

wspomagasz jedynie procesy destrukcyjne. Żołądek nie
pracuje prawidłowo, ponieważ jest skurczony i nie może

sobie  poradzić  z  ciężko  strawnym  pożywieniem  oraz  trują
cymi  substancjami.  W  sposób  nieuchronny  dochodzi  do
przeciążenia  tego  organu  i  wysyła  on  coraz  bardziej  alar
mujące sygnały.

Ból jest coraz bardziej dotkliwy i w końcu pojawia się

wrzód. Oczywiście nawet ten znak możesz zignorować:
weźmiesz swoje tabletki i nadal będziesz naładowany zło

ścią, będziesz jadł i pił, cokolwiek znajdzie się w zasięgu

twej ręki. W związku z tym twój stan będzie się pogarszał,

aż wreszcie tabletki nie będą mogły zmniejszyć bólu. Na
stępny krok jest już niestety nieuchronny: trzeba będzie
usunąć część twego żołądka.

Wcale nie próbuję cię przestraszyć: podaję ci tylko trud

ną do zniesienia prawdę o żołądku, którego nie opuszcza

napięcie. Do tej pory zdążyłeś już na pewno określić, jak

poważne są twoje problemy. Teraz już tylko od ciebie zale

157

ży, czy będziesz zdrowszy czy też twój stan się pogorszy.

Masz prawo wyboru: jeśli nie podejmiesz żadnego działa

nia, to znaczy, że chcesz, aby ci się pogorszyło. Wobec tego

nie czytaj nawet dalszego ciągu tego rozdziału.

Jeśli chcesz zlikwidować swoje problemy żołądkowe, bę

dziesz musiał działać na dwóch poziomach. Po pierwsze,

chodzi  o  poziom  stresu  (sprawdź  strony  dotyczące  tego  za
gadnienia).  Zorganizuj  sobie  odpowiednio  czas,  rób  prze
rwy,  wyjedź  na  wakacje,  a  weekendy  zarezerwuj  na  życie

prywatne. Drugi poziom to poziom fizyczny: wspieraj swo

je ciało w walce o powrót do zdrowia, pomagając mu się

relaksować. Dostarczaj mu pożywnego jedzenia i w grani
cach rozsądku wykonuj ćwiczenia fizyczne.

Choroba to brak zdrowia. Aby je na nowo odzyskać, musisz

się na nim skoncentrować i przestać myśleć negatywnie. Cią

gła myśl o chorobie jest w stanie ją wywołać, ale wobec tego,
koncentrując się na zdrowiu, można je chronić i wzmacniać.
Pomyśl o tym, czego pragniesz, a nie o tym, czego nie chcesz.

Pobyt w szpitalu działa na pacjenta negatywnie, ponie

waż  znajduje  się  on  wśród  przedmiotów,  które  ciągle  przy
pominają  mu o chorobie:  pełno wokół  tabletek, strzykawek,
kroplówek,  nie  mówiąc  już  o  charakterystycznym,  wszech

obecnym  zapachu.  Zdarzają  się  osoby,  które  nie  mogą  ni
kogo  w  szpitalu  odwiedzić,  ponieważ  nawet  krótka  tam  wi
zyta  wywołuje  w  nich  wielki  niepokój.  O  ile  gorzej  musi  się
więc czuć ktoś, kto jest zmuszony tam przebywać z powodu

własnych dolegliwości!

Dla każdego człowieka stanem normalnym jest zdrowie,

a nie choroba. Wydaje się jednak, że mimo ogromu współ
czesnej wiedzy, licznych badań i doskonałego wyposażenia

jesteśmy coraz mniej zdrowi. Prawdopodobnie przyczyna

tkwi w tym, że coraz bardziej brakuje nam spokoju i har
monii. Wyścig po pieniądze i władzę sprawia, że tracimy
kontakt z własnym ciałem, ze swoimi potrzebami i pragnie

niami. Fakt, że tysiące ludzi poddaje się destrukcyjnemu
stylowi życia, nie znaczy wcale, że tak jest dobrze. Dopiero

gdy przywrócimy równowagę pomiędzy wartościami we
wnętrznymi a zewnętrznymi, ciało w sposób naturalny

powróci do stanu zdrowia.

158

Poniżej przedstawiam sposób radzenia sobie z dolegli

wościami  żołądkowymi,  opierający  się  na  wykorzystaniu
potencjału  naszego  umysłu.  Zakładam,  że  choć  raz  zdąży
łeś  już  przeprowadzić  relaksację  kolorystyczną  i  wiesz,  jak

wygląda twój azyl. Gdy zatem znajdziesz się w tym miej

scu absolutnego spokoju, a twoje ciało odpręży się, wyko
naj następujące ćwiczenie:

• W myślach przejrzyj listę osób, których nie cierpisz lub

których się boisz. Zastanów się przez chwilę nad każdą

z  nich  i  przekaż  jej  w  myślach  swoje  najlepsze  życzenia.
Wybacz  krzywdę,  jaką  ci  wyrządziła,  nawet  jeśli  jesteś
w  stanie  zrobić  to  tylko  na  chwilę.  Bądź  wspaniałomyśl

ny i wielkoduszny, bądź bohaterem, bądź wielkim po
śród maluczkich i wybacz im. Jesteś mądrzejszy od nich.

Stać ciebie na przebaczenie, a poza tym chcesz się po
zbyć wrzodu. Jest to właściwie najistotniejsza część ćwi

czenia.

• Zacznij teraz koncentrować się na żołądku. Może będzie

ci łatwiej, gdy położysz dłoń na brzuchu.

• Wyobraź sobie jaskrawe światło, które oświetla twój żo

łądek (jeśli twój azyl jest ogrodem czy plażą, tym świa
tłem może być słońce).

• Czujesz, że okolice żołądka stają się coraz cieplejsze, jak

gdyby w środku twego ciała pracował mały grzejnik wy

syłający ciepło we wszystkich kierunkach: do klatki pier
siowej i płuc, do pleców i brzucha. Pamiętaj jednak, by
koncentrować się cały czas na żołądku oraz na wrażeniu

ciepła. Już sam dotyk twojej dłoni sprawi, że poczujesz
ciepło, ale nawet jeśli nie położysz ręki na brzuchu, mo

żesz to wrażenie ciepła wywołać, wyobrażając je sobie.
Gdy ciepło ogarnie twój chory organ, poczujesz wyraźne
odprężenie.

• Wyobraź sobie, że stajesz się coraz mniejszy i mniejszy,

aż staniesz się taki malutki, że będziesz mógł wejść do
wnętrza swego żołądka i spacerować w nim.

• Oczyma wyobraźni zobacz swój żołądek. Być może przed

stawisz go sobie jako kryjówkę albo jaskinię (szczegóły
anatomiczne są w tym momencie nieistotne). Wyobraź

159

sobie, że na ścianach widać krople sączącego się płynu.

Jest to nadmiar kwasu, który powoduje twoje problemy.

• Widzisz teraz, jak wędrujesz wzdłuż ścian z wielką,

miękką, bardzo dobrze wchłaniającą wilgoć gąbką i deli

katnie wycierasz nadmiar kwaśnego płynu ze ścian i z po
dłogi. Zaglądasz w każdy kąt. Jesteś niezmiernie dokładny.

• Gdy wykonasz tę pracę, wyobraź sobie miękki, aksamit

ny materiał i zacznij nim przyozdabiać ściany swoje

go żołądka. Czujesz miły dotyk nowego, jedwabistego

wnętrza.

• Teraz opuść swój brzuch i powróć do normalnych roz

miarów. Znów widzisz swój azyl. Odpocznij przez chwilę

po pracy, którą wykonałeś, a potem wyjdź ze swej kry

jówki tą samą drogą, którą wszedłeś.

• Gdy zamkniesz za sobą bramę, wyrzuć gąbkę do drew

nianej skrzyni. Niech twój azyl pozostanie nieskażony!

Wykonuj to ćwiczenie regularnie. Gdy nauczysz się szyb

ciej relaksować, możesz sprawniej przejść przez jego po

czątkowe fazy. Nie będziesz musiał szczegółowo rozważać

każdego etapu relaksacji kolorystycznej, ponieważ twój
umysł podświadomy nauczy się, że fiolet symbolizuje głę

boki relaks. Po jakimś czasie wystarczy więc, że pomyślisz

0 tym kolorze i automatycznie przejdziesz w

ten

stan. Im

dotkliwsze są twoje dolegliwości, tym częściej powinieneś

wykonywać to ćwiczenie.

Część dotycząca wybaczania jest z kolei bardzo istotna

1 nie można jej ani ominąć, ani skrócić. Sam się przeko

nasz, że skutki tej fazy ćwiczenia są zaskakujące, a ponad

to ma ona bardzo pozytywne efekty uboczne. Miałam moż

liwość zaobserwować je niejednokrotnie wśród klientów

stosujących te metodę. Nagle bowiem współpraca z osoba

mi, które wcześniej były dla nich wrogami, zaczyna im się
bardzo dobrze układać. Dzieje się tak, ponieważ kiedy my

ślisz o kimś dobrze i życzysz mu jak najlepiej, zmieniasz
swoje nastawienie. Stajesz się bardziej rozluźniony w obec

ności tej osoby, a to od razu daje się zauważyć. Zamiast się
wściekać, będziesz się śmiał. W tej sytuacji zmienia się tak

że zachowanie twojego rozmówcy: czuje się on bardziej

160

odprężony i stwierdza, że nie ma sensu okazywać agresji,
chłodu albo pychy.

Pamiętaj zawsze, że agresja i pogarda to sygnały lęku

i braku pewności siebie. Inni ludzie mogą się ciebie bać, po
nieważ jesteś zasadniczy, surowy i wymagający. Zmieniając
nastawienie wobec nich, dajesz zarówno im, jak i sobie szan
sę na zgodne współistnienie, a wtedy wszyscy są zadowole
ni. Pokaż światu, jak wielkoduszną jesteś osobą. Weź głębo
ki oddech i zanurz się w nurt pozytywnego myślenia. Nic nie
stracisz - możesz jedynie wygrać.

CZĘSTO DOKUCZA MI BÓL GŁOWY

LUB PLECÓW

Podobnie jak w przypadku dolegliwości żołądkowych, mu

sisz  -  i  to  będzie  twój  pierwszy  krok  -  dowiedzieć  się  czegoś
więcej  o  tych  bólach.  Zaprowadź  więc  dziennik  i  skwapliwie
notuj,  co  dzieje  się  przed  lub  po  wystąpieniu bólu. Czasami
ból  głowy  spowodowany  jest  alergią  na  czekoladę,  ser  albo
wino. Zdarza się też, że jego przyczyną bywa wadliwa posta

wa, niewygodny fotel albo praca, która powoduje przemę
czenie kręgosłupa lub oczu (np. pisanie na maszynie).

Oczywiście z takimi przyczynami łatwo się uporać. Nie

ma sensu spędzać całego dnia na niewygodnym krześle,

jeśli powoduje ono ból pleców. Masz prawo żądać odpowied

nich sprzętów do wykonywania swej pracy, a dobre krzesło

jest jednym z nich. W tej kwestii bądź nieugięty. Powiedz

swemu  szefowi,  że  chcesz  wykonywać  swoją  pracę  dobrze,
a  jest  to  możliwe  tylko  wtedy,  gdy  twój  kręgosłup  ma  za
pewnione  odpowiednie  warunki.  Jeśli  ty  sam  nie  zadbasz
o swoje zdrowie, nikt za ciebie tego nie zrobi.

Nie zawsze jednak bóle głowy i pleców są spowodowane

błędami dietetycznymi czy mechanicznym przeciążeniem.
Przejrzyj uważnie swój dziennik. Czy dolegliwości pojawia

ją się wtedy, gdy masz trudną sytuację w pracy? Czy ból

głowy dokucza ci zawsze, gdy się czegoś obawiasz? A może -
choć brzmi to niezwykle banalnie - głowa boli cię za każ
dym razem, kiedy twój mąż chce się z tobą kochać?

161

U podłoża każdej choroby leży lęk. Lęk cię paraliżuje.

Twoje ciało usztywnia się, a napięcie stąd wynikające obja
wia się w postaci bólu.

Być może uważasz, że nie otrzymujesz tego rodzaju

wsparcia emocjonalnego lub moralnego, jakie jest ci po
trzebne; może nikt ci nie pomaga i to cię boli. Jednocześnie
czujesz się zbyt słaby, by przejąć kontrolę nad sytuacją.

Brak ci sił i masz za „słaby kręgosłup”, aby stanąć w obro
nie własnych interesów.

Wyobraźmy sobie, że w każdy piątek po południu odby

wasz regularne spotkania z szefem, zdając mu relację z po
stępów w pracy nad pewnym projektem. Załóżmy także, że

po każdym spotkaniu bolą cię plecy. Oczywiście wiążesz
obydwa fakty i dochodzisz do wniosku, że to twój szef

i rozmowa z nim są przyczyną twoich dolegliwości. Kiedy

jednak przyjrzysz się bliżej całej sytuacji, zauważysz, że

kłopot zaczyna się nieco wcześniej. Skoro wiesz, że w każ
dy piątek masz spotkanie, już wcześniej przygotowujesz się

psychicznie do tego wydarzenia i to właśnie w tym momen
cie zaczyna się problem. Przekonaj się sam, wykonując
następujące ćwiczenie: zamknij oczy i pomyśl o nadchodzą

cym spotkaniu. Jeśli sytuacja nie jest dla ciebie trudna,
ciało nie zareaguje na nią. Jeżeli natomiast boisz się roz

mowy,  zauważysz  na  pewno,  że  twoje  mięśnie  się  napinają.
Poziom  tego  napięcia  będzie  zależał  od  wielkości  lęku,  któ
ry  odczuwasz.  Gdy  napięcie  przekroczy  pewien  próg,  wy

woła to określone dolegliwości, a więc ból głowy, karku,
żołądka lub kręgosłupa. To nie spotkanie z szefem spra

wia, że czujesz się źle, ale twój sposób myślenia o całej sy
tuacji.

Spróbuj kontrolować swoje myśli na temat tych spotkań.

Być może zaczniesz się psychicznie do nich przygotowywać

już we wtorek czy w środę. Co przychodzi ci do głowy, gdy

pomyślisz o piątku? Chyba się domyślam. Pewnie mówisz
sobie: „Nie udało mi się spotkać z kontrahentem w tym

tygodniu.  Nie  miałem  czasu  go  złapać.  To  się  szefowi  nie
spodoba”;  a  może:  „Nie  wiem,  czy  podjąłem  dobrą  decyzję.
Powinienem  był  porozmawiać  z  szefem,  zanim  ruszyła  pro
dukcja”; albo: „O Boże! Dzisiaj ma taki zły humor. Nie wiem

162

zupełnie,  jak  mu  jutro  spojrzę  w  twarz,  skoro  nie  dostali
śmy  tego  kontraktu”;  lub  jeszcze  inaczej:  „Robiłem,  co  mo
głem,  ale  nie  udało  mi  się  wynegocjować  lepszych  warun
ków.  Obawiam  się,  że  szef  mnie  zwolni”.  Zobacz  tylko,  ile
w  tobie  niepokoju  i  obaw!  Uznajesz  się  za  nieudacznika,
wypełnia  cię  lęk  i  automatycznie  rodzą  się  w  tobie  nega

tywne uczucia, a wydarzenia przyjmują najczarniejszy ob
rót. Wszystkie te nieprzyjemne odczucia fizyczne znikają

jednak natychmiast, gdy dowiadujesz się, że szefowi nie

zależy już na tym kontrahencie. Nagle więc bez znaczenia

jest fakt, że nie udało ci się z nim spotkać.

Pamiętaj, że trudności mogą pojawić się na każdym eta

pie twojej pracy, jeśli jednak robisz wszystko, by sobie z nimi
poradzić, nie masz powodu robić sobie wyrzutów.

Nie pozwól też, by inni oskarżali cię o brak efektywności

w działaniu, skoro ty sam wiesz, że pracujesz na najwyż

szych obrotach. Broń decyzji, które podjąłeś. Zawsze istnie

je kilka sposobów rozwiązania problemu, a ty wybierasz ten,

który wydaje się w danej chwili najlepszy. Możesz wyja

śnić, dlaczego wybrałeś ten sposób działania, ale nie prze
praszaj za to.

Niektórzy zauważają, że bóle głowy rozpoczynają się za

wsze wtedy, gdy czeka ich jakieś trudne zadanie. Jedna

z  moich  klientek  miewała,  na  przykład,  migrenowe  bóle
przed  spotkaniem  z  rodzicami  męża.  Okazało  się,  że  w  ich
towarzystwie  czuła  się  zagrożona,  ponieważ  wszyscy  człon
kowie  tej  rodziny  byli  wykształceni  i  traktowali  ją  lekce
ważąco.

Gdy przyjrzałam się nieco bliżej tej sytuacji, stwierdzi

łam, że moja klientka czuła niechęć w stosunku do rodziny

swego męża. Bolało ją, że w życiu powiodło im się lepiej niż

jej, i dlatego nie chciała z nimi rozmawiać. Odrzucała każ

dą  próbę  nawiązania  z  nią  kontaktu  przez  teściów  lub
szwagierki.  Zazwyczaj  ignorowała  ich  albo  niegrzecznie  się
odzywała.  W  końcu  rodzina  przestała  próbować,  a  moja
klientka  uznała,  że  spełniły  się  jej  najgorsze  oczekiwania.
Utwierdziwszy  się  w  przekonaniu,  że  krewni  męża  odno

szą się do niej z pogardą, zaczęła odczuwać coraz większe
obawy przed spotkaniem z nimi i coraz częściej kłóciła się

163

z mężem, który uznał ją za wysoce nietowarzyską parano

iczkę. Gdy pojawiły się bóle głowy przed wyjściem do te
ściów, moja klientka doznała nawet ulgi, ponieważ teraz

czuła się usprawiedliwiona i mogła zostać w domu.

Było jej dość trudno odrzucić uczucie zazdrości, ale w koń

cu zrozumiała, że nieprzyjemna atmosfera podczas jej wi
zyt oraz powracające bóle głowy wynikały z jej poczucia

niższości  wobec  innych.  Gdy  zatem  zrozumiała  podstawo
wą  przyczynę  osobistych  problemów,  mogła  zmienić  swoje
nastawienie  i  bóle  głowy  stopniowo  ustąpiły.  Obecnie  czuje
się  już  doskonale  w  towarzystwie  rodziny  męża  i  z  ochotą

odwiedza jej członków.

Jeśli brak ci pewności siebie, to powątpiewasz w swoje

możliwości. Nie wierzysz w to, że możesz osiągnąć swoje
cele i odnieść sukces. Zwątpienie powoduje, że się wahasz,

kiedy sytuacja wymaga, byś okazał zdecydowanie i podda

jesz się, gdy trzeba iść do przodu. Tym samym przeszkadza

ono w działaniu. Nie trać więc czasu na wątpliwości - za
cznij sobie ufać. Uwierz wreszcie, że ci się uda. Bądź pew

nym siebie nawet przesadnie, bo nie ma sensu tracić czas
na zwątpienia.

Uwaga: Uwierz w siebie.

Jesteś jedyny w swoim rodzaju. Jesteś najważniejszy.

Masz swoją przestrzeń na ziemi, która należy wyłącznie do
ciebie i której nikt poza tobą nie może wypełnić. Wyzna

czaj sobie najśmielsze cele. Możesz osiągnąć wszystko. Dla
czego masz chodzić piechotą, skoro możesz jeździć samo

chodem?  Zastanów  się,  czy  naprawdę  robisz  użytek  ze
wszystkich  swoich  możliwości?  Zadbaj  o  własne  szczęście.
Im  więcej  będziesz  miał  w  sobie  pewności  siebie,  tym  ła

twiej ci będzie osiągnąć wyznaczone cele.

Pewność siebie nie jest równoznaczna z próżnością. Osoba

zarozumiała przechwala się własnymi osiągnięciami w taki
sposób, że zaczynasz się zastanawiać, czy jest ona może jedną

z tych, które potrafią wyczarować coś z niczego. W rzeczywi
stości jednak okazuje się, że taki człowiek musi ciągle podkre

ślać własne możliwości, bo czuje się niedowartościowany lub

164

nie potrafi uznać dokonań innych ludzi. Z kolei osoba pewna
siebie nie ma potrzeby umniejszania sukcesów odnoszonych
przez otoczenie. Cieszy ją nawet, kiedy inni pną się w górę,
ponieważ ze spokojem i wiarą patrzy na własne osiągnięcia.
Gdy zaczniesz wierzyć w siebie, nie ma w tobie miejsca na
zawiść i zazdrość.

W przypadku gdy bóle głowy występują w związku ze

współżyciem seksualnym, sytuacja jest prawdopodobnie
analogiczna do tej, w której się znalazła moja klientka nie

znosząca kontaktów z teściami. Zawsze u podstaw wszel
kich problemów w życiu intymnym, a więc także związa
nych z nim bólów głowy, leży uczucie lęku.

Zgodnie z tym, co napisałam w rozdziale dotyczącym stre

su  (s.  89),  człowiek  może  się  kochać  tylko  wtedy,  gdy  jest
zrelaksowany.  Jeśli  z  pewnych  powodów  uznajesz  seks  za
coś  niemoralnego,  wstydliwego,  zagrażającego  czemuś  lub
komuś,  lub traktujesz  go  jak swój kolejny obowiązek, wów

czas twój umysł podświadomy będzie się przed nim bronił.
Twoje ciało szybko zareaguje na negatywny sposób myśle

nia i „zablokuje się”, czyniąc stosunek bolesnym lub go unie
możliwiając. Oczywiście w efekcie wzmacniasz swoje uprze
dzenia na temat seksu i następnym razem sytuacja powta

rza się. W końcu zaczniesz odczuwać nienawiść i obrzydze
nie w stosunku do partnera, a wówczas pojawią się
regularne bóle głowy.

Bardzo często zdarza się, że kobiety tak naprawdę nie

znają swego ciała. Matki nie informowały córek o tym, co
dzieje się „tam, w dole”. O miesiączkach i ciąży mówi się

zazwyczaj  krótko  i  zwięźle,  unikając  w  ogóle  dyskusji  na
temat  kobiecości.  Wobec  tego,  gdy  w  końcu  dziewczyna
przekracza  próg  dojrzałości,  wie  już,  że  nie  wolno  poruszać

spraw  intymnych,  a  jakiekolwiek  szczegółowe  pytania  wy
wołują  jedynie  pełne  zakłopotania  milczenie  u  rozmówców.
Młoda  kobieta,  odczuwająca  czasami  fizyczną  przyjemność,

nie może więc uwolnić się od wrażenia, że robi coś złego.
W związku z tym także fizyczne zbliżenie wywołuje w niej
głębokie poczucie winy.

Źródłem lęków związanych z życiem seksualnym jest nie

wiedza. Nikt przecież nie rozmawia z dojrzewającą dziew-

165

czyną o narządach płciowych, toteż szybko dochodzi ona do
wniosku, że jest to obszar zakazany, na który najlepiej bę

dzie w ogóle nie patrzeć. Jeśli dotyka swego ciała, to jedy

nie w ukryciu i czasami nie ma pojęcia, która część jej geni

taliów jest źródłem odczuwanej przez nią przyjemności.

Wiele kobiet nie zna zupełnie własnych preferencji w łóż

ku; nie wie, jakiego rodzaju pieszczot potrzebuje i czego
oczekuje od partnera.

Jednakże wydaje się, że wcale nietrudno jest nadrobić

zaległości. Jesteś już dorosła. Teraz wolno ci spojrzeć na
własne ciało. Przyjrzyj się każdemu szczegółowi. Nie spiesz

się. To jest twoje ciało i powinnaś wreszcie wiedzieć, jak

ono wygląda.

• Przyjrzyj się swoim rękom i nogom, zarysowi ramion

oraz piersi, łagodnemu wygięciu w talii i zaokrąglonym

biodrom. Spójrz na siebie ze wszystkich stron. Spróbuj
przyzwyczaić się do kształtu swego ciała. Powtarzaj to

ćwiczenie każdego dnia, dopóki nie zniknie twoje skrę
powanie. Nie robisz przecież nic dziwnego - ty się po

prostu siebie uczysz.

• Weź małe lusterko i spójrz na własne genitalia. Nie ma

sensu się wstydzić. Już wielki czas, abyś się dowiedzia

ła, jak wygląda ta część twego ciała.

Zapomnij o tym, co powiedziała ci mama: teraz już wiesz,

że  seks  sprawia  wiele  radości  i  jest  zjawiskiem  najzupeł
niej  ludzkim  i  normalnym.  Jest  częścią  życia  i  ma  wpływ
na  twoje  samopoczucie,  a  więc  stanowi  także  krok  ku  sa

morealizacji. Jeśli nie umiesz się nim cieszyć, bo prze
szkadza ci poczucie winy, będziesz musiała coś z tym zro

bić. Również i w tym przypadku konieczna jest cierpli
wość, ponieważ niezmiernie trudno jest zmienić negatyw

ne nastawienie. Bądź wytrwała, a wkrótce zauważysz

zmiany, chociaż może teraz wydaje ci się to zupełnie nie

możliwe.

W momencie gdy lepiej poznasz siebie i swoje ciało, doj

dziesz być może do wniosku, że twój partner nie zaspoka

ja twoich potrzeb. Jeśli więc robi coś, co ci przeszkadza,

166

powstrzymaj  go.  Jeśli  nie  odpowiadają  ci  jego  pieszczoty,
powiedz  mu  grzecznie  „Nie”  i  zacznij  czytać  swój  ulubiony
magazyn.  Oczywiście  w  łóżku  trzeba  wykazać  wiele  taktu,
co  nie  znaczy  wcale,  że  należy  w  ogóle  przestać  mówić.  Po
wiedz  partnerowi,  jakie  są  twoje  oczekiwania,  ale  w  taki

sposób, by go nie oskarżać i nie obrażać. Jeśli ci się to uda,
nie zranisz go, a jedynie zwiększysz swoje szanse na trwa
ły i uczciwy związek.

Jeśli już wiesz, jakiego rodzaju pieszczot potrzebujesz,

spróbuj mu je zasugerować gestem albo słowem. Pamiętaj,
że świat twoich odczuć jest mu jeszcze nie znany i dlatego
trzeba mu pokazać drogę do niego.

Czasami dobrze jest powiedzieć partnerowi nieco wcze

śniej,  że  chcesz  spróbować  czegoś  nowego.  Dzięki  temu
mężczyzna,  z  którym  sypiasz,  będzie  przygotowany  na
odmianę  i  łatwiej  mu  przyjdzie  spontanicznie  reagować  na
twoje zachowanie.

Uwaga: Nie ma nic złego w tym, że wyrażasz swoje

życzenia.

Ta zasada dotyczy każdej sfery życia, nie wyłączając seksu.

PODSUMOWANIE

Czuję się wolny. Żyję w zgodzie ze sobą i wypełnia

mnie miłość.

Kocham siebie i swoje ciało. Jestem z niego dum

ny. Każdego dnia czuję większą satysfakcję, ponie
waż codziennie lepiej je poznaję.

Mam w sobie coraz więcej pozytywnych uczuć

w stosunku do samego siebie. Zostawiam przeszłość

za sobą i zaczynam nowe życie. Cieszę się z odzyska
nej wolności i z wiarą patrzę w przyszłość. Każdego

dnia jestem coraz bardziej pewny siebie.

Patrzę z zachwytem na swoje piękne ciało. Czuję

się szczęśliwy, wiedząc, że otwiera się przede mną
nowa sfera życia.

167

WNIOSEK KOŃCOWY

Poznawanie samego siebie jest dla mnie ważne. Ko

cham swoje ciało i cieszę się, że jest piękne.

MAM GUZ ŁAGODNY LUB ZŁOŚLIWY

Odkrycie we własnym ciele czegoś, co nie powinno się

w nim znajdować, rodzi na pewno wielkie obawy. Czasami

wykrywamy to przypadkowo, a niekiedy podczas rutyno

wego badania u specjalisty. Gdziekolwiek w naszym ciele

takie „coś” się pojawia, pierwszą myślą, jaka przychodzi

nam do głowy, jest „rak”, a to jest rzeczywiście myśl bardzo

przerażająca. Wiem to z autopsji, ponieważ kiedy miałam
17 lat, wyczułam guz w swojej prawej piersi. Byłam prze

rażona. Podczas badania lekarka poradziła, by usunąć ten

guz i jednocześnie dokonać jego analizy. Jej zdaniem nie

był to nowotwór złośliwy, ale uważała, że lepiej zawsze

w takich przypadkach uzyskać pewność.

Mimo jej zapewnień nadal czułam się zaniepokojona.

Martwiła mnie perspektywa operacji: bałam się, że moja

pierś będzie bardzo zniekształcona. Zastanawiałam się, jak
duża będzie blizna i czy jedna pierś będzie mniejsza od dru

giej. Wszystkie te pytania wydają się teraz bardzo naiwne,

zważywszy że guz mógł się okazać złośliwy, ale wtedy mar

twiłam się jedynie o to, jak bardzo zostanę okaleczona.

W wyznaczonym dniu zgłosiłam się na operację

, która

trwała 20

minut. Wykonano ją pod znieczuleniem miejsco

wym. Po zabiegu zostałam zwolniona do domu, a kilka

dni

później, ku swej ogromnej radości, otrzymałam wiadomość,

że był to guz łagodny. Rana goiła się szybko, a po zabiegu

pozostała blizna, której teraz prawie nie widać.

Piętnaście lat później znów odkryłam w piersi guz, tym

razem co najmniej trzy razy większy od pierwszego. Tłu

maczyłam sobie, że ponieważ pierwszy okazał się łagodny,

pewno drugi również nie będzie złośliwy

niemniej

168

przerażała mnie jego wielkość. Jeśli mieliby usunąć ten
guz, to pewnie odcięliby pół mojej piersi, a wtedy byłabym
fizycznie oszpecona.

Przez kilka tygodni nie mogłam zdobyć się na rozmowę

ze  specjalistą,  ponieważ  przerażały  mnie  jej  konsekwencje.
W  końcu  zdobyłam  się  na  odwagę  i  umówiłam  się  na  spo
tkanie.  Moja  lekarka  obejrzała  pierś  i  stwierdziła,  że  rze
czywiście  jest  to  najprawdopodobniej  guz  łagodny  i  dlatego
nie  widzi  potrzeby,  by  go  usuwać.  Oczywiście  poczułam
ogromną  ulgę,  ale  z  drugiej  strony  miałam  wrażenie,  że
noszę  w  sobie  jakieś  obce  ciało,  które  w  każdej  chwili  może
okazać  się  złośliwe.  Chciałam  się  pozbyć  tego  tworu,  ale
nie za cenę utraty piersi.

Postanowiłam walczyć z guzem, wykorzystując moc włas

nego  umysłu.  Stwierdziłam  przede  wszystkim,  że  jest  on
nie  chcianym  gościem  w  moim  ciele.  Wyobraziłam  go  sobie
wtedy  jako  czarną  torbę  na  śmieci.  W  wyobraźni  kopałam
tę  torbę  tak  długo,  aż  oderwała  się  od  podłoża  i  stoczyła
w dół do kanału, a nurt nieczystości uniósł ją w nieznane.

Ten obraz rozśmieszył mnie trochę, ponieważ pochodzę

z  rodziny,  w  której  nikomu,  a  szczególnie  małym  dziew
czynkom,  nie  wolno  było  kopać  worków  na  śmieci.  Miałam
wrażenie,  jakbym  kopiąc  ten  worek,  buntowała  się  przeciw
rodzicom  i  muszę  przyznać,  że  dosyć  spodobało  mi  się  to
uczucie.  Przez  kilka  tygodni  widziałam  więc  oczyma  wy
obraźni  siebie  kopiącą  ten  worek  i  po  tym  okresie  zauwa
żyłam,  że  guz  się  zmniejszył.  Nadal  więc  w  wyobraźni  uży
wałam  swoich  kopnięć  jeszcze  przez  dwa  tygodnie  i  wtedy
guz zniknął. W owym czasie nie byłam jeszcze tego świado
ma,  ale  w  walce  z  guzem  wykorzystałam  technikę  pozy
tywnego myślenia.

Oczywiście nie mam żadnych naukowych dowodów, któ

re  potwierdziłyby  przypuszczenie,  że  to  właśnie  dzięki  sile
swojej  wyobraźni  uporałam  się  z  guzem.  Może  wszystko
i  tak -  bez mojego udziału - dobrze by się zakończyło. Fak

tem jest jednak, że sposób myślenia wpływa na to, co dzieje

się w naszym ciele. Dzięki osiągnięciom współczesnej tech

niki możemy w sposób jednoznaczny dowieść, że skład che
miczny krwi człowieka zmienia się w zależności od tego, co

169

sobie wyobrażamy. Można wykorzystać specjalnie skon
struowane urządzenia i nauczyć człowieka, jak w sposób

świadomy kontrolować ciśnienie krwi, tętno lub wytwarza

nie kwasów żołądkowych we własnym ciele, czyli jak ma
opanować funkcje, które dotychczas były poza jego kontro

lą. Po to, by przejąć władzę nad ciśnieniem krwi, należy
podłączyć pacjenta do specjalnego urządzenia, po czym po

prosić go, by pozwolił myślom biec swobodnie. W chwili gdy
ciśnienie  krwi  spadnie  poniżej  określonego  poziomu,  zaczy
na  migotać  lampka.  Jest  to  sygnał  dla  osoby  badanej,  któ
ra  powinna  zastanowić  się  nad  tym,  co  sobie  w  tym  mo

mencie wyobrażała, i jeśli chce utrzymać niskie ciśnienie

krwi, będzie powracała myślą do tych obrazów.

Pozytywne myślenie wpływa także na funkcjonowanie

naszego mózgu, co możemy wykazać dzięki urządzeniu
zwanemu elektroencefalografem (EEG). Rejestruje ono fale

elektryczne wysyłane przez mózg. Podczas medytacji albo
w trakcie ćwiczeń relaksacyjnych zauważa się zmiany w wy

kresie tych fal. Mózg emituje fale alfa, które są podobne do
tych produkowanych podczas snu i znacznie bardziej regu

larne niż fale wysyłane w stanie czuwania.

Kiedy myśli wywołują silne emocje, skutki są jeszcze

bardziej szokujące. Przeprowadzono eksperyment, w któ
rym dwie siostry - ośmio- i dziesięcioletnia - zostały

umieszczone w pokoju, z którego mogły obserwować rodzi
ców przez jednostronne lustro. Rodzice nie widzieli dziew

czynek.

Dzieci były chore na cukrzycę - starsza dość poważnie,

młodsza niegroźnie. W czasie eksperymentu kontrolowano
skład chemiczny krwi obu dziewczynek. Okazało się, że gdy

rodzice zaczęli się kłócić, skład krwi obu sióstr zmienił się

tak drastycznie, że nawet ta młodsza miała chwilowe obja
wy poważnej cukrzycy. Podwyższony poziom cukru utrzy

mywał się jeszcze długo po zakończeniu eksperymentu.

Wiedza o zależnościach pomiędzy umysłem a ciałem do

prowadziła do opracowania metod korzystnego oddziały
wania na stan fizyczny osoby chorej w taki sposób, aby

mogła ona aktywnie uczestniczyć w zwalczaniu choroby.

W klinikach onkologicznych [w Wielkiej Brytanii - przyp.

170

tłum.] stosuje się te metody od wielu lat, a niektóre rezul

taty są wprost zaskakujące.

Być może w trakcie leczenia swojej choroby zdecydujesz

się na radioterapię czy chemoterapię, a siła twego umysłu
będzie dla ciebie jedynie instrumentem dodatkowym. Nieza

leżnie od tego, jaką podejmiesz decyzję, powinieneś wspie

rać leczenie konwencjonalne, wykorzystując siłę umysłu

podświadomego dla wzmocnienia systemu obronnego or

ganizmu. Zmobilizuj wewnętrzne siły. Przywróć swemu
ciału spokój i harmonię.

• Przede wszystkim musisz poznać prawdę. Nie lekceważ

żadnego guza - wybierz się do lekarza, aby postawił dia
gnozę.

• Pamiętaj o tym, że powinieneś otrzymać wszystkie po

trzebne ci informacje na temat różnych metod leczenia.

Dowiedz się, jakie mogą być ich działania uboczne, po
nieważ lepiej jest przygotować się na możliwe reakcje

organizmu.

• Natychmiast zacznij wykonywać ćwiczenia relaksacyj

ne. Dzięki nim łatwiej zniesiesz ewentualne skutki
uboczne, a twój system immunologiczny będzie spraw

niej pracował.

• Wymyśl na własny użytek symbol swojego guza. Wy

obraź sobie, że jest to jakiś przedmiot. Ja wykorzysta
łam jako symbol czarny worek na śmieci, ale możliwości

jest znacznie więcej: twój guz może stać się w twojej wy

obraźni plamą, którą trzeba wytrzeć, wielkim głazem,
który tarasuje drogę, albo grubym materiałem, który

przylepił się do skóry i trzeba go po kawałku zedrzeć.

• Zastanów się, w jaki sposób chciałbyś usunąć guz. Jak

pozbędziesz się nowotworu w płucach czy narośli na skó
rze? Możesz użyć szczotki albo dłuta, możesz do niego

strzelać tak, aby pękł i rozpadł się na kawałki, które
potem zmiażdżysz nogą i wrzucisz do morza.

• Wybierz dla siebie rodzaj fizycznej aktywności, która

sprawi ci przyjemność. Powinieneś dzięki niej mieć wra
żenie, że osiągasz sukces. Nie decyduj się jednak na sport,
w którym dominują agresywne zachowania, ponieważ

171

stan niepokoju powiązany z atakiem zakłóciłby proces

zdrowienia.

• Jeśli stwierdzisz, że w walce z guzem potrzebujesz po

mocy, wyobraź sobie, że wspierają cię bliskie ci osoby,

albo inne, wymyślone przez ciebie postacie. Włącz je do

wyobrażonych przez siebie działań: zobacz, jak razem

z tobą niszczą nowotwór.

Załóżmy, że masz raka płuc i postanowiłeś wyobrazić go

sobie w postaci wielkiego betonowego bloku. Po to, by roz

bić ten kamień, potrzebny ci będzie młotek i dłuto. Oto, co

musisz zrobić:

• Przede wszystkim zrelaksuj się. Jest to niezwykle waż

ny moment, ponieważ pomaga przywrócić stan równo

wagi w twoim ciele, a to stanowi już pierwszy krok do

odzyskania zdrowia.

• Wyobraź sobie, że ten wielki czarny głaz jest tuż przed

tobą, a ty

masz

siłę Herkulesa. Widzisz teraz, jak bie

rzesz do ręki młotek i dłuto. Zacznij rozbijać głaz. Oczy

ma wyobraźni widzisz, jak odłamki upadają na ziemię.

Nie przerywaj pracy, póki nie rozbijesz całego kamienia.

• W wyobraźni strzel palcami, a wtedy sprawisz, że gruz

zniknie. Możesz

go wywieźć

ciężarówką na wysypisko

śmieci albo zmyją go strumienie

ulewnego

deszczu.

• Czujesz teraz satysfakcję ze swych dokonań. Jesteś z sie

bie dumny.

• Powtarzaj to ćwiczenie co najmniej dziesięć razy dzien

nie. Pamiętaj: co najmniej! Możesz sobie także dodatko

wo pomóc, odczytując następujący tekst:

PODSUMOWANIE

Moje ciało jest silne i zdrowe. Wszystkie moje mię

śnie i organy funkcjonują sprawnie i harmonijnie.

Miłość wypełnia mnie i usuwa wszystko, co jest

szkodliwe dla mego zdrowia.

Całe moje ciało - od palców nóg po czubek głowy -

wypełnia błogi spokój. Każda komórka jest okazem

172

zdrowia. Miłość, którą czuję w sobie, jest tak potęż
na, że panuje nad całym moim jestestwem.

Wypełnia mnie harmonia. Sam tworzę tę harmo

nię. Jestem harmonią.

WNIOSEK KOŃCOWY

Każda komórka mojego ciała jest wypełniona miło

ścią i harmonią. Guz zostaje zlikwidowany. Jestem
zdrowy.

CIERPIĘ Z POWODU PROBLEMÓW ZE SKÓRĄ

Schorzenia skóry, takie jak trądzik, wyprysk lub łuszczy

ca, sygnalizują brak równowagi w przemianie materii, któ
ra zależy nie tylko od twojej diety, ale także od tego, jak
sobie radzisz z życiem w ogóle.

Przede wszystkim musisz więc przyjrzeć się temu, co

jesz. Czy jesteś jednym z tych, którzy żywią się wyłącznie

chipsami, popijając je litrami coca-coli, a gdy zostanie im

jeszcze trochę miejsca w żołądku, zjadają dwa czekolado

wo-orzechowe batony?

Wiesz przecież, że taki sposób odżywiania się jest nie

tylko niezdrowy, ale także powoduje zablokowanie proce
sów przemiany materii, a więc trawienie nie może być pra

widłowe. Substancje, które powinny być wydalone, pozo

stają w organizmie, ale ponieważ muszą gdzieś znaleźć uj
ście, wydostają się przez skórę.

Czasami jednak niektórzy ludzie zjadają kilka tabliczek

czekolady  i  nie  mają  żadnych  śladów  na  skórze,  chociaż
u  innych  trądzik  pojawia  się  już  w  chwili,  gdy  spojrzą  na
nęcącego  cukierka.  Skąd  zatem  bierze  się  ta  różnica  w  re
akcji?

Jak już wiemy z poprzednich rozdziałów, funkcjonowa

nie naszego ciała zależy od tego, czego mu dostarczamy.
Nie chodzi tu jednak wyłącznie o jedzenie, ale i o charakter

173

naszych myśli. Ich jakość ma zatem wpływ na nasze zdro
wie. Pozytywne myśli wywołują pozytywne emocje, a w re

zultacie także zapewniają dobry stan zdrowia. Natomiast
myśli i uczucia negatywne „blokują” zarówno umysł, jak

i  ciało.  Jeśli  jesteś  emocjonalnie  zrównoważony,  jesteś  tak
że  zdrowy.  Równowaga  psychiczna  pomaga  twemu  ciału
funkcjonować  sprawnie  i  bez  zakłóceń,  więc  nawet  dieta
oparta  na  chipsach  i  coca-coli  nie  powoduje  kłopotów,  o  ile
zachowane zostaną pewne rozsądne granice.

Jak się okazuje, ludzie zrównoważeni psychicznie nie

objadają się słodyczami czy innymi bezwartościowymi pro
duktami - taką tendencję wykazują wyłącznie osoby, któ

re przeżywają jakieś kłopoty emocjonalne. Nasuwa się więc
wniosek, że zwyczaje żywieniowe zależą od stanu naszego

umysłu, co na pewno potwierdzą osoby, które bez trudu

przestrzegały diety, kiedy czuły się szczęśliwe, ale gdy tyl
ko ich nastrój pogarszał się, wracały do złych nawyków.

Nasz układ trawienny można by porównać do naczynia

wyposażonego w system odsączania, który działa jedynie
wtedy, gdy jesteśmy zrelaksowani. Wobec tego można so

bie wyobrazić, że system ten funkcjonuje sprawnie u osób
zrównoważonych, które są w stanie usunąć z organizmu

szkodliwe substancje, natomiast osoby, u których system

odpływowy został zablokowany, gromadzą w swoim ciele
truciznę. Jej poziom ciągle się podnosi, aż wreszcie trują

ce substancje „wylewają” się na zewnątrz przez skórę. Wte
dy pojawiają się wysypki, egzema oraz inne skórne dolegli

wości.

Metabolizm człowieka może także zostać zaburzony przez

stres. Jeśli nieustannie czujesz napięcie, twoje ciało nie może

normalnie funkcjonować. Twój układ trawienny cierpi nie
z powodu szkodliwej diety, ale wskutek swej fizycznej nie

zdolności do prawidłowego działania. Napięcie wszystkich

organów i mięśni prowadzi do tego, że ani żołądek, ani jelita
nie funkcjonują prawidłowo.

Skóra to zwierciadło duszy. Widać na niej wyraźnie, co

dzieje się w środku. Jeśli nie żyjesz w zgodzie z samym

sobą, jeśli siebie nie lubisz, twoja skóra natychmiast wszy

stko zdradzi.

174

W okresie dojrzewania przyczyną pojawienia się trądzi

ku mogą być nie tylko zmiany hormonalne, ale także lęk

przed własnym seksualizmem. Młody człowiek próbuje

stłumić uczucie, które go przeraża, ponieważ jest ono dla
niego czymś zupełnie nowym i nie do końca zrozumiałym.

Próbuje przeciwstawić się dojrzewaniu, nie chce uznać swo

jej seksualnej natury, ale przegrywa. Tego, co w nim roz

kwita, nie można bowiem powstrzymać, więc zaczyna na

tym cierpieć skóra.

Wyprysk (egzema) to dolegliwość prześladująca tych,

którzy  czują  się  upodleni  i  poniżeni.  Tendencja  do  upoka
rzania innych pojawia się u tych osób, które same były upo
karzane  w  młodości  czy  dzieciństwie.  Ofiarowujesz  światu
jedynie  to,  czym  sam  zostałeś  obdarowany,  zatem  jeżeli  nie

zaznałeś  miłości  i  zrozumienia,  to  nie  potrafisz  używać  ję
zyka  miłości.  Ośmieszanie  innych  jest  bronią  uczuciowego
inwalidy. Jeśli  kogoś  poniżasz, to  sprawiasz, że  czuje się on
bezwartościowy  i  zażenowany,  ale  jednocześnie  wywołujesz

w tej osobie nienawiść, ponieważ niszczysz jej godność. Dla
tego poniżanie czy ośmieszanie kogoś nie jest skutecznym

środkiem wychowawczym. Po to, by nakłonić drugą osobę
do współpracy, trzeba wynegocjować warunki w sposób ak
ceptowany przez obie strony. Możesz ośmieszyć własnego

syna,  chcąc,  aby  przestał  bić  młodszego  brata,  ale  w  chwili
gdy  się  odwrócisz,  on  zrobi  jeszcze  raz  to  samo.  W  rzeczy
wistości więc niczego nie możesz go w ten sposób nauczyć -
wręcz  przeciwnie:  ponieważ  uraziłeś  jego  godność,  przy

gniata go bezsilność. Aby udowodnić sobie i światu, że ma

jeszcze w ręku odrobinę władzy, musi uderzyć słabszego -

wówczas odzyska na chwilę szacunek dla samego siebie.

Od tej chwili jednak szturchanie brata będzie na porządku
dziennym.

Uczucie bezsilności wobec rodzica, który poniża i ośmiesza,

wywołuje agresję, frustrację oraz lęk. Ponieważ jednak

dziecko  wie,  że  uczucie  nienawiści  jest  wobec  rodziców  za
kazane,  czuje  się  ono  winne  z  powodu  własnych  negatyw
nych uczuć,  co prowadzi do wewnętrznego konfliktu:  dziec
ko  chce  kochać  rodziców,  ale  jest  odrzucane,  wobec  czego

ogarnia je wściekłość, której nie może okazać, jeśli chce

175

sobie zaskarbić miłość rodzica. Błędne koło zamyka się:

wszystko, co dziecko zrobi, jest złe.

Jeśli takie doświadczenia są ci znane z autopsji, to po

zwól, że coś ci powiem:

• po pierwsze, ludzie muszą sobie zasłużyć na twoją miłość;

• po drugie, nikomu nie przysługuje bezwarunkowe pra

wo do twojej miłości;

• po trzecie, te zasady odnoszą się zarówno do twoich ro

dziców, jak i wszystkich innych ludzi.

Fakt, że twoi rodzice są twoimi rodzicami, nie oznacza wca

le, że mogą cię krzywdzić, jednocześnie żądając twojej miło

ści. Nie musimy być od razu dziwakami i wstrętnymi nie

wdzięcznikami, jeśli nie cierpimy tego, że ktoś nas lekceważy.

Wewnętrzne konflikty wywołują napięcie, które musi

zostać rozładowane w taki lub inny sposób. Jeśli skóra jest

twoim najsłabszym punktem

, to

właśnie tutaj to napięcie

znajdzie ujście.

PODSUMOWANIE

Jestem osobą silną i pozytywnie nastawioną do

życia. Jestem odważny i czuję się bezpieczny, ponie

waż wiem, że rdzeń mojej osobowości jest zdrowy

i odporny na ciosy.

Nic nie zakłóca mojego spokoju. Kocham siebie oraz

innych ludzi. Akceptuję siebie i jestem otwarty na

wszystko, co nowe. Wiem, że mój seksualizm jest czę

ścią mojej osobowości.

Jestem jednością. Jestem zdrowy i szczęśliwy

Wiem, że moja skóra jest delikatna, czysta i zdrowa.

Wspaniałe uczucie spokoju przenika moje ciało

i likwiduje wszystkie napięcia.

Moje pozytywne nastawienie wspomaga proces

zdrowienia, a skóra odzwierciedla mój nowy sposób

myślenia

Jestem spokojny i rozluźniony. Czuję, jak

miłość i szczęście wypełnia moje ciało i umysł. Moja

skóra jest zdrowa i czysta.

176

WNIOSEK KOŃCOWY

Jestem silny i myślę pozytywnie. Spokój przenika

mój umysł, a moja skóra jest zdrowa.

MUSZĘ IŚĆ DO SZPITALA

Pobyt w szpitalu może rodzić dwojaką reakcję: z jednej

strony  przeraża,  a  z  drugiej  —  przynosi  ulgę.  Może  się  bo
wiem  okazać  ucieczką  od  napięć  i  stresów  codziennego  ży
cia;  może  być  dla  niektórych  miejscem  schronienia,  takim
samym  azylem  jak  choroba,  która  do  takiej  sytuacji  dopro
wadziła,

Problemy fizyczne są zawsze sygnałem braku emocjonal

nej harmonii. Kiedy nie możesz okazywać swoich uczuć,
powstaje w tobie napięcie, które z kolei prowadzi do agre

sji. Jeśli nie okażesz jej w taki czy inny sposób, to zwrócisz

ją przeciw sobie, a wtedy pojawią się problemy psychiczne

i fizyczne.

Często dolegliwości natury fizycznej wywoływane są

przez  podświadome  dążenie  do  uniknięcia  określonej  sytu
acji.  Weźmy  pod  uwagę  kobietę,  która  tyje,  bo  nie  potrafi
się  powstrzymać  od  jedzenia,  a  potem  narzeka,  że  jest  nie
atrakcyjna  i  w  związku  z  tym  nie  może  sypiać  z  mężem.
Podświadomie  nie  chce  przejść  na  odpowiednią  dietę,  po
nieważ  gdyby  wróciła  do  dawnych  kształtów,  nie  miałaby

już wymówki.

Po przeciwnej stronie tego rodzaju zachowań jest anore

ksja.  Ale  chociaż  polega  ona  na  chorobliwym  głodzeniu  się,
służy  tym  samym  celom  co  bezustanne  pojadanie.  Chodzi
tu  bowiem  o  to,  by  jak  najdokładniej  ukryć  cechy  własnej
płci:  zmniejszyć  piersi  tak  bardzo,  że  nie  będzie  można  ich
dostrzec. Wtedy nikt nie zwróci na nie uwagi.

Choroba jest także dobrym sposobem, by zwrócić na sie

bie uwagę otoczenia. Być może pamiętasz z dzieciństwa,

jak dobrze ci było, gdy matka biegała wokół ciebie i dbała

177

o twoje potrzeby, bo byłeś chory. Odwiedzali cię przyjacie

le, dostawałeś drobne prezenty, nawet kot mógł wejść na
twoje łóżko, a w dodatku mama gotowała tylko twoje ulu

bione potrawy. Zorientowałeś się wtedy, że choroba oprócz

przykrości przynosi także wiele niezaprzeczalnych korzy

ści lub przyjemności i do tej pory o tym nie zapomniałeś.

Teraz więc, gdy problemy walą ci się na głowę, a ty nie

potrafisz poradzić sobie z nimi tak, jak na dorosłego czło
wieka przystało, podświadomie szukasz dogodnego wyjścia

z sytuacji. Poddajesz się chorobie, a jeśli nie zmienisz swe

go nastawienia do życia, możesz znaleźć się w szpitalu,

gdzie całkowicie zdejmą z ciebie odpowiedzialność. Cokol

wiek się z tobą stanie, zależy teraz od lekarzy - tak przy

najmniej myślisz.

Podczas pobytu w szpitalu masz mnóstwo czasu do wy

korzystania. Zajmij się więc czymś pożytecznym: zacznij

na przykład wykonywać ćwiczenia relaksacyjne, bo gdy

znów wrócisz do domu, może ci tego czasu zabraknąć. Dano

ci niepowtarzalną szansę, byś zmienił swoje nastawienie

do życia.

Zacznij wypełniać umysł tym, co pragniesz osiągnąć.

Nie

trać czasu na rozważania o problemach, które mogą się

pojawić na twojej drodze do celu. Jeśli miałeś wylew i nie

możesz ruszać lewą ręką i nogą, wyobraź sobie, że jesteś

znów w domu i grasz z dziećmi w piłkę, swobodnie używa

jąc obu rąk i nóg. Jeśli masz problemy z płucami, oczyma

wyobraźni zobacz, jak oddychasz równo i głęboko. Nikt nie

może cię zmusić, byś uległ przerażającym myślom, a więc

jeśli ich nie chcesz, zamień je w konstruktywne wizje szczę

ścia i zdrowia. Gdyby znów nawiedziły cię ponure i apoka

liptyczne obrazy, zastąp je pozytywnymi wyobrażeniami

o zdrowiu. Musisz d ą ż y ć do tego, by wyzdrowieć i zawsze
o tym dążeniu pamiętać.

Przestań winić innych za to, co ci się przytrafiło. Zrób

porządki w swoich uczuciach i wyrzuć z duszy urazę, nie

nawiść i zazdrość. Otwórz się na innych i staraj się do

strzegać ich zalety. Zdecyduj, że od tej chwili będziesz lubił

siebie oraz swoje otoczenie. Wybacz sobie oraz bliskim

wszystko, co miało miejsce w przeszłości, i zacznij od nowa.

178

Usuń z drogi powstrzymujące cię przed działaniem bariery
i poszukaj nowych możliwości. Zrób coś, co zaskoczy nie
tylko ciebie.

Pozwól, by wyszło na jaw twoje prawdziwe ,ja”, ta praw

dziwie  doskonalsza  część  ciebie.  Zrzuć  z  siebie  ciężar  nie
zdrowych  emocji,  które  od  lat  przechowujesz  w  swojej  du
szy,  ponieważ  w  rzeczywistości  nie  są  one  częścią  ciebie.
Zobacz,  jaki  jesteś  silny;  dostrzeż  w  sobie  pozytywną  moc;
uwierz,  że  to  ty  sam  kreujesz  własne  przeznaczenie,  że  od
ciebie zależy twoje zdrowie, szczęście i bogactwo.

Jeżeli czeka cię operacja, przygotuj sobie taśmę, której

możesz  słuchać  podczas  zabiegu,  a  także  po  nim  (zobacz
PODSUMOWANIE  poniżej).  Niektóre  szpitale  [w  Wielkiej
Brytanii  -  przyp.  tłum.]  już  zaczynają  stosować  tę  metodę.
Podczas  operacji  zakłada  się  pacjentowi  słuchawki  na  uszy,
po  czym  uruchamia  się  magnetofon.  Taśma  zawiera  zda
nia  mobilizujące  do  szybkiego  powrotu  do  zdrowia  i  chociaż
pacjent  jest  pod  narkozą,  jego  umysł  podświadomy  odbiera
te  informacje.  Udowodniono,  że  pacjenci,  u  których  wyko

rzystano tę metodę, szybciej odzyskują siły i nie cierpią tak
dotkliwie z powodu mdłości oraz depresji.

Niech cię nie przerażają pesymistyczne prognozy. Fakt,

że twój lekarz nie daje ci nadziei, nie znaczy wcale, że nie

wyzdrowiejesz. Zapewne ty sam niejednokrotnie słyszałeś
o pacjentach, którzy pokonali chorobę, mimo że według le
karzy nie mieli żadnych szans.

Podam ci przykład człowieka, który usłyszał, że zostały

mu  jakieś  dwa  miesiące  życia.  Gdy  pojął  znaczenie  tego
wyroku,  przez  chwilę  milczał,  po  czym  zaczął  się  głośno
śmiać. Nagle bowiem uświadomił sobie, jak bardzo nieistot
ne  były  wszystkie  sprawy,  którymi  dotychczas  się  martwił.
Wszyscy  wokół  pomyśleli,  że  człowiek  ten  z  rozpaczy  osza
lał,  ale  on  wrócił  do  domu  i  zupełnie  zmienił  swój  system
wartości.  Przestał  się  martwić  i  zaczął  cieszyć  się  każdą
chwilą, którą dane mu było przeżyć. Po pewnym czasie oka
zało  się,  że  jego  dolegliwości  zniknęły,  a  lekarze  nie  potra
fili powiedzieć, jak mogło do tego dojść.

Dopóki nie załamujesz rąk i nie poddajesz się rezygnacji -

masz szansę wyzdrowieć. Najbardziej skuteczne lekarstwo

179

jest bowiem w tobie: to twoja wiara w powrót do zdrowia.

Jest  to  źródło  twojej  siły  -  dzięki  niej  możesz  czynić  cuda.
Musisz  jedynie  wzmocnić  tę  wiarę  swoim  pozytywnym  na
stawieniem,  a  reszty  dokona  natura.  Jak  zwykle  bowiem,
twój  umysł  podświadomy  posłusznie  wykona  to,  co  przesy

łasz mu w postaci swoich wyobrażeń.

Jeśli karmisz swoją wyobraźnię myślami o zdrowiu, to

będziesz zdrowy. Masz bowiem w sobie moc przyciągania
rzeczy i spraw, którym poświęcasz dużo uwagi. Słowa są

kluczem, dzięki któremu otwierasz zamknięte drzwi i li

kwidujesz bariery. Twoje myśli mają taką moc sprawczą.

PODSUMOWANIE

Moje ciało jest silne i zdrowe. Mój umysł koncen

truje się na tym, aby wyzdrowieć, a myśli pełne są
optymizmu i poczucia szczęścia.

Od tej pory zaczynam poświęcać dużo czasu na my

ślenie o własnych celach. Naturalne uzdrawiające
siły, istniejące we mnie, zaczynają działać, wprowa

dzając harmonię w moim ciele oraz wyzwalając

ogromną ilość energii, która pozwala mi osiągnąć
wyznaczony cel.

Widzę wyraźnie, że jestem zdrowy i cieszę się swo

im życiem. Moje pozytywne myśli przyciągają wszyst
ko, co dobre i zdrowe.

Szybko i bez trudu wychodzę z choroby. Cieszę się,

że znów jestem zdrowy.

WNIOSEK KOŃCOWY

Szybko i bez trudu wracam do zdrowia. Wierzę

w uzdrawiającą moc swego umysłu. Czuję, że chronią
mnie cudowne siły.

180

Zazdrość i zawiść

• Kiedy widzę, jak moja dziewczyna rozmawia z innym

mężczyzną, ogarnia mnie wściekłość.

• Jestem brzydka. Zazdroszczę kobietom, które natura ob

darzyła urodą.

• Bardzo przeszkadza mi fakt, że mój mąż jeździ gorszym

samochodem niż jego koledzy.

• Nasz związek jest związkiem otwartym, ale nie potrafię

pogodzić się z faktem, że moja dziewczyna flirtuje z in
nymi mężczyznami.

• Jestem drugą żoną. Jestem zazdrosna o pierwszą rodzi

nę męża, ponieważ on nadal poświęca im dużo uwagi.

Zazdrość odczuwamy wtedy, gdy pragniemy mieć kogoś

wyłącznie dla siebie. Uczucie to nie ma nic wspólnego
z miłością: wynika jedynie z naszej chęci wzmocnienia włas

nego ego przez wymuszenie niepodzielnej uwagi partnera.
Chłopak czy dziewczyna staje się więc dla nas nieustan

nym dawcą miłości, a osoba zazdrosna tylko wtedy jest

szczęśliwa, gdy przez całą dobę partner jest skoncentrowa
ny wyłącznie na niej, chociaż i wtedy bywa to czasami nie
wystarczające.

Osoby zazdrosne to istoty o całkowicie egoistycznej struk

turze, których nie interesują zupełnie potrzeby partnera.
Wydaje im się, że go kochają, ponieważ robią wokół niego

wiele zamieszania, ale ich zachowanie ma niewiele wspólne

go z autentyczną troską. Nie ufają swemu partnerowi, a każ

dy późniejszy powrót z pracy jest dla nich dowodem zdrady.

W przypadkach ekstremalnych osoba zazdrosna zrobi

wszystko, aby odkryć, do czego jest zdolny jej partner. Prze

śladuje ją myśl, że mógłby znaleźć kogoś bardziej atrakcyj
nego, więc przeszukuje ubranie, torbę i sprawdza korespon

dencję współmałżonka, a czasami nawet angażuje prywat
nego detektywa. Jednak nawet wtedy, gdy nie ma żadnych

dowodów zdrady, kompleks niższości nie pozwala zazdro
snej żonie (czy mężowi) uwierzyć, że może liczyć na miłość

partnera. Nikt i nic nie może jej przekonać o lojalności
współmałżonka. Taka osoba jest jak naczynie bez dna: każ-

181

dego dnia i każdej nocy można je wypełniać miłością, ale na
stępnego ranka znów trzeba zaczynać od nowa, bo w środ

ku jest już pusto.

Konsekwencje takiego zachowania są oczywiste. Jeśli

nieustannie kogoś o coś podejrzewasz, twoje przypuszcze

nia wreszcie się sprawdzą. Bo skoro twój partner nie po
trafi cię przekonać o swojej niewinności, w końcu rzeczywi
ście przestaje się tobą interesować i zaczyna spotykać się

z kimś innym. Teraz przynajmniej masz go o co oskarżać.

Jeżeli zależy ci na tym, by zniszczyć wasz związek, to za
zdrość jest najbardziej skutecznym na to sposobem.

Zawiść jest uczuciem podobnym do zazdrości, z tą różni

cą, że dotyczy tego, co inni ludzie posiadają, albo warun
ków, w których inni żyją, a które ty uznajesz za lepsze

i bardziej pożądane. Szczęście zależy więc w tym przypad
ku nie tylko od tego, czy w ogóle posiadasz określone dobra,
ale także od tego, czy świat postrzega cię jako tę osobę,

która  ma  wszystko,  co  najlepsze.  Na  tym  właśnie  opiera
się  współzawodnictwo  z  sąsiadami.  Zawiść  może  zatem  się
rozwinąć  wtedy,  gdy  mamy  z  kim  się  porównywać:  nie  ma

jej na pewno na bezludnej wyspie.

Być może wcale nie jest ci potrzebny najnowszy model

hondy, ale nie możesz znieść, kiedy z piskiem hamulców
twój sąsiad podjeżdża na parking wypieszczonym autem

marki Renault. Jesteś chory, widząc jego pełen wyższości -
twoim zdaniem — uśmiech.

Jeśli twoim problemem jest zawiść, to zapewne należysz

do osób, które ciągle mają do czegoś lub do kogoś żal. Za
pewne często mówisz: „Byłbym szczęśliwy, gdybym więcej

zarabiał” albo: „Gdybym tylko imał większy dom, byłbym
zupełnie szczęśliwy”. Nie, nie byłbyś, bo gdy twoi przyja

ciele wreszcie by tobie dorównali, musiałbyś znowu zacząć
swoją gonitwę. Zawiść powoduje, że ciągle jesteś niezado

wolony, ponieważ zawsze znajdziesz kogoś, kto ma więk
szy dom, lepszy samochód i bardziej nowoczesne meble.

Możliwe, że odczuwasz również zawiść z powodu czyje

goś stylu życia. Może jesteś mężatką i musisz opiekować
się dziećmi, gdy tymczasem twoja przyjaciółka co wieczór

wychodzi na aerobik lub do kina? Pewnie dlatego nie pro

182

testujesz, gdy ktoś pozwala sobie ją lekceważyć w twojej

obecności...

Zazdrość i zawiść to dwie najskuteczniejsze drogi do zni

szczenia  związku.  Są  jak  trucizna,  która  paraliżuje  mózg
i  zakłóca  prawidłową  percepcję.  Zwykle  takie  zachowania
przejmujemy  od  rodziców,  a  wynikają  one  z  całkowitego
braku  pewności  siebie,  który  równoważymy  przez  groma

dzenie wszelkiego rodzaju dóbr, a więc zarówno przedmio
tów, jak i ludzi.

KIEDY WIDZĘ, JAK MOJA DZIEWCZYNA

ROZMAWIA Z INNYM MĘŻCZYZNĄ,

OGARNIA MNIE WŚCIEKŁOŚĆ

Zwrócił się kiedyś do mnie 26-letni mężczyzna, którego

nazwę tu Johnem, ponieważ uznał, że jego zazdrość zagra

ża istnieniu związku z dziewczyną, na której mu zależało.
Nie pierwszy raz był zazdrosny - dwa poprzednie związki

rozpadły się z tego właśnie powodu.

Zwierzył mi się, że na początku zawsze wszystko jest

w porządku, bo czuje się jeszcze stosunkowo mało zaanga

żowany.  Po  pewnym  czasie  stary  problem  powraca  jednak
i  John  zaczyna  źle  reagować  na  spotkania  swojej  dziewczy
ny  z  przyjaciółmi,  nawet  jeśli  on  jest  również  na  nie  zapro

szony. Zaczyna być jeszcze gorzej, kiedy ona chce spędzić
trochę czasu sama, albo gdy rozmawia z innym mężczyzną.
John myśli natychmiast, że ukochana już go nie chce.

Po to więc, by utwierdzić się w przekonaniu, że dziew

czyna coś do niego czuje, John nalega, aby spotykali się
codziennie. Bywa więc u niej prawie nieustannie, a ona,

nie chcąc zrywać dawnych przyjaźni, zaprasza znajomych
do siebie. John czuje się więc znów „odsunięty”. Jest zdezo

rientowany,  ponieważ  z  jednej  strony  dziewczyna  zapew
nia,  że  go  kocha,  a  z  drugiej nie na  nim  skupia teraz  swoją
uwagę.  John  dostrzegł,  że  jego  problemy  wynikają  z  uczu
cia  zazdrości,  a  ponieważ  chciałby  uratować  ten  związek,
wyraził  chęć  zmiany  swoich  zachowań.  Nie  wiedział  jedy

nie, na czym ma ona polegać.

183

Czuł się zupełnie bezradny w sytuacjach, które wywoły

wały  jego  zazdrość.  Wydawało  mu  się,  że  ogląda  film,  który
widział  już  setki  razy.  Znał  na  pamięć  wszystkie  kolejne
sceny  i  nie  potrafił  powstrzymać  wszechogarniającego

uczucia zazdrości, jakby nie miał nad nim żadnej kontroli.

Najważniejszą dla mnie informacją było zdanie: „ona już

mnie nie chce”, które przychodziło Johnowi do głowy za

wsze,  gdy  jego  dziewczyna  rozmawiała  z  innymi  ludźmi,
a szczególnie z mężczyznami. Był to klucz do całego proble
mu.  Umysł  podświadomy  podpowiadał  mu,  że  gdy  zaanga
żuje  się  uczuciowo,  na  pewno  zostanie  odrzucony.  Im  bar

dziej więc przywiązywał się do swoich partnerek, tym czę
ściej obawiał się odtrącenia i tym usilniej starał się zatrzy

mać przy sobie dziewczynę.

Jak dowiedzieliśmy się z wcześniejszych rozdziałów

(część I), takie nastawienie ma swoje źródło w przeszłości.
Zaczęłam więc rozmawiać z Johnem o jego dzieciństwie.

Okazało się, że gdy on i jego brat byli jeszcze zupełnie mali,

rodzice oddali ich pod opiekę rodziny zastępczej, ponieważ
ze względu na sytuację finansową oboje musieli pracować

i nie mieli nikogo, kto mógłby zająć się dziećmi w czasie ich
nieobecności. Gdy po pięciu latach zapewnili sobie i rodzinie
odpowiedni standard materialny, wrócili po swoich chłop

ców, by ich zabrać do domu. Oczywiście do tego czasu dzieci
zdążyły się już zżyć z rodziną zastępczą i nie chciały jej

opuszczać. Obaj chłopcy krzyczeli i awanturowali się, ale po
wiedziano im, że muszą wyjechać z tymi ludźmi, których

prawie w ogóle nie znali i w końcu dorośli dopięli swego.

To właśnie traumatyczne przeżycie oraz wszystkie to

warzyszące mu uczucia lęku i niepokoju wywołane koniecz
nością opuszczenia ludzi, których pokochał, zostało w dzie

ciństwie  zakodowane  w  umyśle  Johna.  Ponieważ  dzieci
zawsze  winią  siebie  za  to,  co  się  im  przydarza,  John  pod
świadomie  uznał,  że  skoro  ci  ludzie,  którzy  przez  pięć  lat

się nim opiekowali, pozwalają, by zabrał go ktoś obcy, to

najwidoczniej on sam nie jest wart ich miłości. John kochał
swoją zastępczą rodzinę i sądził, że został przez nią odrzu
cony, ponieważ było z nim coś „nie tak”. Później, kiedy bio

logiczny ojciec, nie znajdując miłości i szacunku u syna, bił

184

go za najmniejsze przewinienie, John utwierdził się w tym
przekonaniu.

Te wydarzenia zniszczyły więc niemal całkowicie wiarę

Johna w ludzi oraz w siebie samego. Nawet wtedy, gdy

opuścił  dom  rodzinny,  wydawało  się,  że  historia  się  powta
rza.  Jego  brak  pewności  siebie  powodował,  że  zauważały
go  dziewczyny  o  podobnych  cechach,  które  same  miały  ze
sobą  problemy,  a  więc  nie  mogły  mu  pomóc  w  odbudowa

niu wiary we własne możliwości. Z kolei zazdrość Johna
sprawiała, że jego partnerki po pewnym czasie czuły się

przez jego miłość osaczone i marzyły jedynie o ucieczce.
Prędzej czy później zaczynały się spotykać z kimś innym,
potwierdzając jedynie najgorsze obawy Johna.

Proces uporządkowania tych złożonych uczuć trwał dość

długo, ale w końcu Johnowi udało się z nimi rozprawić.
Z obecną swoją dziewczyną jest już od dwóch lat i doskona
le sobie radzi w tym związku.

PODSUMOWANIE

Jestem miłym, sympatycznym oraz interesującym

człowiekiem. Inni ludzie lubią ze mną przebywać. Wie
rzę w siebie i swoje możliwości, i wiem, że można mnie
kochać. Moja wiara w siebie czyni mnie silnym i wła
śnie ta wewnętrzna siła sprawia, że mogę zaufać swej
partnerce. Podoba mi się nasz związek. Dbam o to, aby

mój  partner  miał  możliwość  swobodnego  wyrażania
swych  myśli  i  uczuć.  Cieszę  się,  widząc,  jaki  jest  zado
wolony  i  radosny.  Moja  pewność  siebie  wzmacnia  nasz

związek. Jestem szczęśliwy i wyrozumiały.

WNIOSEK KOŃCOWY

Jestem pewny siebie i łatwy we współżyciu. Ufam

sobie i swojej partnerce.

185

JESTEM BRZYDKA. ZAZDROSZCZĘ KOBIETOM,

KTÓRE NATURA OBDARZYŁA URODĄ

Ten sposób myślenia może mieć dwa źródła: albo właś

nie opuścił cię człowiek, którego kochałaś, albo w dzieciń
stwie twoi rodzice lub inni ludzie dawali ci do zrozumienia,

że jesteś brzydka, a ty do tej pory w to wierzysz.

Jeśli przez dłuższy czas żyjesz w przekonaniu, że twój

związek należy do udanych, po czym nagle twój partner
opuszcza cię, jest to niewątpliwie cios dla twojego „ego”.

Wydawało ci się, że wszystko jest w porządku, a pewnego
dnia po powrocie z pracy znalazłaś na stole kartkę. Napi
sał, że odchodzi do innej albo że nie jest gotów na poważny

związek.

Po kilku przepłakanych nocach zaczęłaś zadawać sobie

pytanie,  co  złego  zrobiłaś,  że  tak  się  stało.  Przecież  między
wami  nie  było  żadnych  poważniejszych  kłótni,  on  nigdy  na
nic  nie  narzekał,  a  jednak  w  końcu  cię  zostawił.  Powracasz

więc na pewien czas do dawnego, dziecięcego sposobu rozu
mowania i obwiniasz siebie („To na pewno moja wina!”),

chociaż wszystko wskazuje na to, że nie miałaś żadnego
wpływu na to, co nastąpiło. Jesteś na siebie zła z powodu

własnej  naiwności,  bo  uwierzyłaś,  że  potrafisz  utrzymać
przy  sobie  mężczyznę  doskonałego,  chociaż  sama  nie  jesteś
przecież  ideałem.  No  i  teraz  nie  lubisz  wychodzić  z  domu,

bo drażni cię widok wszystkich młodych dziewcząt, na któ
re przedtem nie zwracałaś uwagi. Teraz czujesz się odrzu
cona i patrzysz na nie zupełnie inaczej. Twoje oczy są smut

ne i za każdym razem, kiedy widzisz młodą kobietę, mimo
wolnie zadajesz sobie pytanie, czy spodobałaby się twoje

mu eks-mężowi. Wydaje ci się, że nagle świat wypełnił się
pięknymi łabędziami, a ty jesteś jedynym brzydkim kacząt

kiem pośród nich.

Na pewno czujesz się nieszczęśliwa, ale i tak jesteś

w lepszej sytuacji niż kobieta, która zawsze uważała się za
brzydką, bo gdy na horyzoncie zjawi się nowy partner,

odzyskujesz wiarę w siebie i znów wiesz, że jesteś atrakcyj
ną kobietą. Jeśli jednak zostałaś wychowana w przekona

niu, że wyglądasz raczej nieciekawie, że nic na to nie pora

186

dzisz i że jedynie ludzie próżni przywiązują wagę do swego
wyglądu, wówczas sytuacja jest znacznie bardziej skompli
kowana. Gdy ktoś od najmłodszych lat otrzymywał tylko

takie informacje o sobie, to jego umysł podświadomy skrzęt

nie je teraz przechowuje.

Niezależnie od tego, co usłyszymy na swój temat w póź

niejszym okresie życia, za wszelką cenę trzymamy się tych
pierwszych ocen i uwag. To tak, jakby ktoś na stałe za

szczepił te myśli w naszym umyśle i zabezpieczył je przed
wymazaniem. Jeśli więc nie zakwestionujesz przyswojo

nych w dzieciństwie zasad, to będą one rządzić twoim ży
ciem. Musisz zatem przyjrzeć się im jeszcze raz i ocenić,

w jakim stopniu są uzasadnione.

Spójrzmy zatem na pierwsze z tych twierdzeń, a miano

wicie na to, które mówi, że „wyglądasz nieciekawie”. Naj

pierw musisz sobie uświadomić, że piękno jest wartością
względną. Jeśli twoja mama lubiła wałeczki tłuszczu na nóż
kach dzieci, a ty byłaś chuda jak patyk, to wcale nie znaczy

ło, że wyglądałaś brzydko. Gdybyś zapytała stu mężczyzn,

czy wolą kobiety „przy kości” czy też szczupłe, pięćdziesięciu

powiedziałoby, że preferuje pulchne blondynki, a pięćdzie

sięciu opowiedziałoby się za ich przeciwieństwem. Niezależ
nie więc od tego, czy przypominasz Claudię Schiffer czy może
Danutę Rinn, zawsze znajdzie się ktoś, kto zainteresuje się

właśnie tobą (o ile, oczywiście, nie będziesz pokazywała ca
łemu światu swej nieszczęśliwej miny).

Uwaga: Nie jest możliwe, abyś zadowolił wszystkich,

ale możesz sobie bardzo zaszkodzić, jeśli
nieustannie będziesz do tego dążył.

Weźmy teraz pod uwagę drugie, wpajane ci od dzieciń

stwa twierdzenie, wedle którego „nic już w sobie nie zmie
nisz”. Jest to oczywista bzdura! Każdy może zrobić ze sobą

wszystko, jeśli chce się lepiej zaprezentować. Czy widzia
łaś kiedyś modelki przed pokazem, bez makijażu i z włosa

mi w zupełnym nieładzie? Nie wyglądają wcale interesu
jąco i bardzo przypominają niezbyt zadbaną dziewczynę

z sąsiedztwa.

187

Ponieważ jesteś kobietą, masz możliwość skorzystania

z dobrodziejstw makijażu, który wcale nie musi być wyra

zisty. Przyjrzyj się swojej twarzy. Które cechy warto by pod

kreślić? Postaraj się stopniowo wypróbować różne możli

wości. Sprawdź, jak wyglądasz, gdy rzęsy pokryjesz tu
szem, a powieki odpowiednim cieniem. Wypróbuj różne ro

dzaje podkładu i zobacz, jak prezentuje się twoja twarz,
gdy skóra jest równa i matowa. Kup sobie pomadkę. Może

skorzystasz z pomocy przyjaciółki, którą uznajesz za eks

perta w sprawach urody?

Może zmienisz fryzurę? Czy w krótkich włosach wyglą

dałabyś lepiej? Poszukaj dobrego fryzjera - być może pod

powie ci, w jakim uczesaniu wyglądałabyś naprawdę do
brze.

Przyjrzyj się swoim ubiorom, ale przedtem oceń figurę.

Postaraj się dostrzec to, co w tobie najładniejsze, i prze
stań ukrywać swoje zalety pod mało atrakcyjnymi sukien

kami. „Byle jaki” strój nie poprawi ci nastroju - jest jedy
nie dowodem na to, że nie chcesz o siebie zadbać. Nie twier
dzę oczywiście, że powinnaś wydać fortunę na kostiumy od

Pierre Cardina, ale sądzę, że można się dziś przyzwoicie

ubrać. Nawet jeśli rzeczy będą drugiego gatunku, możesz

je tak dopasować do swej figury, aby uwydatniały twoje

atrybuty.

Trzecia zasada, którą wpojono ci w dzieciństwie, brzmia

ła:  „Zainteresowanie  własnym  wyglądem  świadczy  o  próż
ności”.  Jest  ona  -  oczywiście  -  fałszywa.  Ktoś,  kto  chce  się
dobrze  prezentować,  wcale  nie  musi  być  w  siebie  zapatrzo

ny, chyba że godzinami siedzi przed lustrem, a podczas pra
cy i w czasie spotkań co pół minuty sprawdza makijaż.

Kobiecie próżnej wydaje się, że jej powodzenie oraz sukces
w odnalezieniu wymarzonego księcia zależy wyłącznie od

jej wyglądu. Takie czynniki jak osobowość, zdolność do ofia

rowania miłości i szczerość są według niej mało ważne,

wobec tego całą swoją energię skupia na poprawianiu włas
nego wyglądu. Po wielu staraniach spotka mężczyznę swo

jego życia i najprawdopodobniej okaże się, że ceni on wy

łącznie urodę, nie zwracając uwagi na charakter czy inteli
gencję. Oczywiście z takim mężczyzną może nawet dożyć

188

złotych godów, o ile pogodzi się z jego dość ograniczonym
spojrzeniem na życie.

Jeżeli uroda stanowi jedyną wartość, na której opierasz

całe swoje życie, będziesz miała nie lada problem, gdy two

ją twarz pokryje sieć zmarszczek. Okaże się wówczas, że

nie masz już nic do ofiarowania światu, że twoje serce, ręce
i umysł są puste.

Zainteresowanie wyglądem wcale nie musi zdominować

twojego życia, ale powinnaś poznać własne ciało. Nie ma

nic zdrożnego w tym, że od czasu do czasu przyjrzysz się

sobie  i  określisz  swoje  słabe  i  mocne  strony.  Nie  popełnisz
też  żadnego  wykroczenia,  przyznając,  że  lubisz  w  sobie  to
i  owo.  I  nie  obawiaj  się,  że  od  razu  staniesz  się  próżna.  Co
jest  złego  w  tym,  że  podkreślisz  swoje  mocne  strony?  Prze

cież na pewno je masz. Jeśli twoja twarz jest trójkątna, to

dlaczego nie podkreślisz bardziej oczu? Może masz nadwa

gę, ale dlaczego chowasz zgrabne nogi pod długimi spódni

cami?  Jeśli  stwierdzasz,  że  w  twojej  twarzy  i  całej  postaci
nie  ma  nic  interesującego,  to  wcale  nie  znaczy,  że  jesteś
brzydka,  ale,  że  nie  przyjrzałaś  się  sobie  dość  dokładnie.

Spójrz zatem jeszcze raz.

Gdy zaczniesz doceniać własny wygląd, na pewno znik

nie uczucie zazdrości w stosunku do innych. Musisz stwo

rzyć nowy obraz samej siebie, a wtedy poczujesz, że nie
różnisz się od innych ładnych, zadbanych kobiet, które mi
jasz na ulicy.

PODSUMOWANIE

To, czego potrzebuję, aby stać się atrakcyjną ko

bietą, jest już we mnie. Robię wszystko, żeby to pięk

no z siebie wydobyć. Zwracam uwagę na swój wygląd.
Jestem szczęśliwa i zadowolona. Przyjmuję nową,

pozytywną postawę wobec siebie oraz innych. Do
strzegam swoją urodę i zachwycam się nią. Czuję się

piękna i dlatego jestem piękna. Cieszę się, patrząc na
inne piękne kobiety, ponieważ wiem, że jestem jedną

z nich.

189

WNIOSEK KOŃCOWY

Moje oczy otwierają się szerzej i dostrzegam włas

ną urodę. Ogarnia mnie poczucie szczęścia.

BARDZO PRZESZKADZA MI FAKT,

ŻE MÓJ MĄŻ JEŹDZI GORSZYM SAMOCHODEM

NIŻ JEGO KOLEDZY

Dlaczego stanowi to dla ciebie problem, skoro twój mąż

prawdopodobnie w ogóle o tym nie myśli? Czy uważasz, że

lepszy samochód „należy” mu się ze względu na stanowi
sko, które zajmuje? A może sądzisz, że masz prawo żądać

od niego, by tę pozycję zawsze i wszędzie podkreślał?

Niektóre kobiety uznają swoich mężów za część siebie,

wobec czego sukces męża jest także sukcesem żony. Jego

awans w firmie jest jednocześnie jej awansem, a jej „ego”

żywi się tym, czego mąż dokona, jakby istniało pomiędzy
nimi niewidzialne połączenie. Sukcesy męża pozwalają żo

nie osiągnąć jej własne cele.

Nie należy mylić tego układu z udzielaniem moralnego

wsparcia. Jeśli kogoś wspierasz, to pomagasz mu osiągnąć

to, czego on chce, a nie jest to zawsze równoznaczne z tym,

czego ty pragniesz. Jeśli jednak traktujesz kogoś jako
„przedłużenie” samej siebie, to manipulując nim, osiągasz

swoje cele, nie biorąc pod uwagę jego potrzeb. Ten rodzaj

manipulacji można zaobserwować również w tych rodzi

nach, w których rodzice starają się narzucić dziecku okre
ślony model zachowań lub nakłonić je do pewnych - ich

zdaniem najbardziej odpowiednich - decyzji. Takie stero

wanie innymi określane jest często jako wyraz miłości, cho

ciaż w rzeczywistości jest to jedynie dążenie do zaspokoje
nia własnych potrzeb. Nie pozwalając bliskiej osobie reali

zować jej własnych zamierzeń, nie tylko blokujemy jej in
dywidualny

rozwój,

ale także wywołujemy w niej poczucie

winy i sprawiamy, że jej obraz samej siebie zostaje znie

kształcony.

190

Manipulacja to potężne i skuteczne narzędzie w ręku czło

wieka  bezsilnego.  Jeśli  czujesz  potrzebę  wyrażania  siebie  za
pośrednictwem  drugiej  osoby,  to  najwyraźniej  nie  masz  od
wagi, by żyć zgodnie z własnym życzeniem. Być może w dzie
ciństwie  dano  ci  niejednokrotnie  do  zrozumienia,  że  twoje
potrzeby  się  nie  liczą.  Być  może  nawet  nie  zdawałaś  sobie
sprawy z tego, że w ogóle masz jakieś potrzeby i że nie są one
zaspokajane. To właśnie brak znajomości własnych pragnień
uczynił cię całkowicie bezsilną.

Manipulowanie innymi wcale nie musi być procesem świa

domym. Osoba uciekająca się do takich praktyk może być

szczerze  przekonana  o  tym,  że  czyni  wszystko  dla  dobra
swego partnera (czy innej bliskiej osoby). Nie zmienia to jed
nak faktu, że u podstaw działań manipulacyjnych leżą bar
dzo  egoistyczne  motywy.  Nie  twierdzę  jednak,  że  posiadanie
potrzeb i chęć ich zaspokojenia jest wyrazem wielkiego ego
izmu.  Nie  ma  bowiem  nic  złego  w  tym,  że  dążysz  do  zaspo

kojenia  własnych  pragnień  i  oczekiwań;  wręcz  przeciwnie
-  jest  to  nawet  niezbędne  dla  zachowania  dobrego  samopo
czucia.  Egoizm  zaczyna  się  dopiero  wtedy,  gdy  dla  osiąg
nięcia  własnych  celów  wykorzystujesz  innych,  nie  zwraca

jąc uwagi na ich pragnienia.

Jeśli chcesz mieć władzę i wpływy, możesz to osiągnąć

dzięki własnym staraniom. Jeśli chcesz mieć o sobie wyso

kie mniemanie, to postaraj się o jakieś osiągnięcia. I niech
to będą twoje sukcesy - nie obarczaj innych własnymi ocze
kiwaniami.

Nie ukrywaj się za stwierdzeniami w rodzaju: „Ja tylko

chcę  dla  ciebie  jak  najlepiej”.  Przecież  wiesz  doskonale,  że
chodzi  ci  wyłącznie  o  własne  dobro!  Miej  więc  odwagę
i  sama  spróbuj  zapracować  na  to,  o  czym  marzysz.  Maru
dzeniem  i  narzekaniem  niczego  nie  wskórasz,  a  jedynie
zniechęcisz  do  siebie  męża.  Ty  sama sprawiasz,  że on  coraz
bardziej  się  od  ciebie  oddala.  Niebawem  przestanie  ci  opo
wiadać,  co  dzieje  się  w  pracy,  i  wkrótce  w  ogóle  nie  będzie
chciał z tobą rozmawiać.

Gdy czujesz narastającą w sobie zawiść, to zapewne uwa

żasz, że zostałaś pokrzywdzona przez los. Jesteś wściekła,

bo nie dostałaś tego, co — twoim zdaniem - słusznie ci się

191

należy. Najgorsze jest przekonanie, że wszyscy inni już to

mają. Czujesz się zupełnie tak samo, jak w czasie świąt
Bożego Narodzenia - musisz zadowolić się najmniejszym

i najbrzydszym prezentem, podczas gdy cała rodzina roz
pakowuje swoje niespodzianki o gigantycznych rozmiarach.

Przyznaj się, że najczęściej oceniasz siebie, oszacowując

wartość tego, co posiadasz.

Pragnienie posiadania pieniędzy czy innych dóbr nie jest

ani złe, ani niemoralne. Każdy z nas ma prawo cieszyć się
dostatnim i spokojnym życiem. Nie do przyjęcia jest jedy

nie sytuacja, w której dobra materialne mają wypełnić pa

nującą wewnątrz pustkę. Kiedy gromadzenie majątku jest
uzewnętrznieniem tęsknoty do spełnienia, kiedy staje się

celem życia, to wówczas można mówić o niewłaściwym sto
sunku do dóbr materialnych. Uczucie zawiści jest znakiem,

że to, co posiadasz, pełni jedynie rolę substytutu.

Większość tych, którym zazdrościsz majątku, musiała

sobie na swój dobrobyt zapracować. Nie możesz zakładać,
że wszystko nagle spadło im z nieba. Wielu ludzi osiąga

wyznaczone  cele,  ale  muszą  za  to  zapłacić  określoną  cenę.
Jeśli  więc chcesz,  by powodziło  ci się lepiej, musisz się o to
sama  postarać.  Przyjrzyj  się  tym  znajomym,  którzy  zreali

zowali już własne plany - niech ich powodzenie będzie dla

ciebie  inspiracją.  Jeśli  oni  byli  w  stanie  osiągnąć  tak  wiele,
to  i  tobie  musi  się  udać.  Wystarczy,  abyś  zaczęła  wykorzy
stywać  swoje  zdolności.  Tego  zadania  nie  możesz  nikomu

zlecić, to ty odpowiadasz za jego wykonanie, i nikt poza

tobą — nawet twój mąż — nie zwolni cię z tej odpowiedzial
ności.

Jesteś człowiekiem, masz niezależną wolę i rozum, a więc

to  ty  kształtujesz  swoje  życie.  Przestań  obwiniać  męża  za
własne  poczucie  klęski  i  nie  żądaj  od  niego,  by  nadał  sens
twemu  istnieniu.  Ty  sama  musisz  to  zrobić.  Jesteś  panią
swego  życia  i  tylko  ty  odpowiadasz  za  własny  rozwój,  speł

nienie i zadowolenie.

Tylko

ty możesz nadać swemu życiu

sens - owo jedyne w swoim rodzaju, niepowtarzalne znacze

nie. Najlepszy sposób, by znaleźć w życiu cel, to zacząć go
szukać. A gdy tylko rozpoczniesz poszukiwania, zrozumiesz,

że wreszcie go znalazłaś.

192

PODSUMOWANIE

Moim celem jest szczęście i poczucie satysfakcji. Od

tej pory przejmuję odpowiedzialność za swój stan.
Wyznaczam sobie cele, które osiągam dzięki włas

nej pracy. Jestem silna i pewna siebie. Sama kreuję
własne ,ja” i całe swoje życie. Nic mnie już nie po

wstrzyma.

Osiągnięcia innych ludzi przyjmuję z radością i za

interesowaniem. Dzięki nim zyskuję pewność, że
i moje zamierzenia się spełnią. Tak jak inni, potrafię

sobie doskonale radzić z problemami. Moje serce wy
pełnia radość i z optymizmem rozpoczynam swoją
nową drogę,

Wsłuchuję się w swój głos wewnętrzny, który za

wsze mnie prowadzi. Wiem, że na wszystko istnieje

jakiś sposób. Skoro natura pozwala mi marzyć, to

zapewne ofiarowała mi także drogę do spełnienia tych
marzeń. Wierzę, że odniosę sukces, a moja wiara czy

ni cuda.

WNIOSEK KOŃCOWY

Sukcesy innych ludzi są dla mnie powodem do ra

dości. Mój dobry los też się do mnie uśmiecha,

albo:

Stawiam sobie nowe cele. Szczęście rodzi dobre po

mysły, a pomysły prowadzą do bogactwa.

NASZ ZWIĄZEK JEST ZWIĄZKIEM OTWARTYM,

ALE NIE POTRAFIĘ POGODZIĆ SIĘ Z FAKTEM,

ŻE MOJA DZIEWCZYNA FLIRTUJE

Z INNYMI MĘŻCZYZNAMI

O co wam na początku chodziło? Pewnie oboje chcieliście

uniknąć zobowiązań i jednocześnie dobrze się bawić. Po to, by
tzw. związek otwarty był udany, trzeba kochać swojego part

193

nera bardzo mocno albo wcale. Jeśli trudno ci pogodzić się
z waszymi ustaleniami, to znaczy, że twoje uczucia znajdują
się gdzieś w środku skali intensywności.

Związek otwarty powstaje przeważnie w następujących

okolicznościach:

• Oboje jesteście przekonani o potędze waszych uczuć, a nie

ograniczona tolerancja wydaje się nieuniknioną ich kon
sekwencją.

albo:

• Wasz związek zostaje zainicjowany w sytuacji, gdy part

ner nadal widuje się z poprzednią partnerką, a ty wyra
żasz zgodę na taki układ, mając nadzieję, że z czasem

problem „sam” się rozwiąże.
albo:

• Jesteście ze sobą z powodów praktycznych (mieszkanie)

lub ze względu na seks, ale ani ty, ani twój partner nie
chcecie wiązać się na dłużej, wedle zasady: „żadnych zo

bowiązań!”

Oczywiście istnieją także co najmniej trzy powody, dla

których ten przedziwny układ szwankuje:

• Nawet ktoś, kogo uczucie dosłownie „zwaliło z nóg”, po

jakimś czasie na pewno oprzytomnieje i zacznie trzeźwo

analizować sytuację. Po okresie wzmożonego pożądania

i rozkoszach miodowego miesiąca trzeba będzie pogodzić
się z rzeczywistością.

Hiszpanie mają takie przysłowie: „Kiedy kobieta wycho
dzi za mąż, zamienia uwielbienie wielu mężczyzn na nie

chęć jednego”. To samo można by - jak sądzę - powie
dzieć o sytuacji mężczyzn, i muszę przyznać, że jest w tej

ludowej mądrości sporo prawdy.
Chociaż zażyłość nie zawsze musi prowadzić do utraty

szacunku, to na pewno pozwala lepiej poznać drugiego

człowieka i dostosować uczucia do stanu tej wiedzy. Kie
dy okazuje się, że nasz ideał oprócz zalet ma również

pewne wady, niełatwo jest wybaczyć mu różne „potknię
cia”. Problem polega na tym, że nagle przestajesz być

194

pewny,  czy  zniesiesz  nocne  eskapady  swojej  dziewczyny,
bo  nieco  mniej  niż  kiedyś  wierzysz  w  jej  miłość,  a  ona
sama  nie  jest  już  dla  ciebie  uosobieniem  doskonałości.
Wolałbyś, żeby została z tobą i udowodniła, że ciebie wła
śnie  lubi  najbardziej  ze  wszystkich.  Chociaż  więc  uczu
cie, które was łączy, zmieniło się, układ nie został dosto
sowany i pozostał ten sam.

• Mimo że nie chciałeś, aby wasz związek był otwarty, zgo

dziłeś się na to, mając nadzieję, iż po jakimś czasie wszy
stko  i  tak  się  zmieni.  Teraz  masz  kłopot,  bo  do  zmiany
nigdy  nie  doszło.  Nie  wolno  ci  nawet  ponarzekać,  bo  od
początku  wiedziałeś,  na  jakich  zasadach  będą  oparte  re

lacje  między  wami,  i  teraz  nie  możesz  nic  zrobić.  Chociaż
więc  czujesz  się  nieszczęśliwy  z  powodu  układu,  w  któ
rym  tkwisz,  wydaje  ci  się,  że  lepsze  to  niż  pustka  i  sa
motność.  Cierpisz  zatem  po  cichu,  ale  nie  potrafisz
odejść.

• Być może na początku waszego związku miałeś odrobinę

zdrowego  dystansu  do  swej  partnerki,  ale  teraz  wszyst
ko  się  zmieniło.  Gdzieś  po  drodze  zacząłeś  się  coraz  bar
dziej  przywiązywać,  tak  bardzo,  że  aż  boisz  się  o  tym
mówić.  Zdajesz  sobie  sprawę  z  tego,  że  jesteś  coraz  bar
dziej  zaborczy  i  chciałbyś,  aby  twoja  partnerka  zaanga
żowała się równie mocno jak ty.
Czujesz się odrzucony i zraniony, i chociaż nie masz ocho
ty  pójść  do  łóżka  z  kimś  innym,  robisz  to  nieustannie,
aby  „wyrównać  rachunki”.  Chcesz  udowodnić,  że  mało
cię  to  wszystko  obchodzi,  że  nadal  jesteś  tym  samym
chłodnym facetem, którym byłeś, chociaż wiesz, że to nie
prawda.  Romansujesz  z  innymi  kobietami  nie  dlatego,
że chcesz, ale po to, by zranić swoją partnerkę.

We wszystkich tych przypadkach rzeczywistość nie pa

suje do poczynionych wcześniej założeń, a więc właści

wie  nie  ma  sensu  dłużej  tkwić  w  układzie,  który  przestał
być  aktualny.  Nadszedł  czas,  by  renegocjować  warunki
i dostosować stare zasady do nowej sytuacji. Jeśli twój part
ner  (partnerka)  nie  może  lub  nie  chce  wchodzić  z  tobą
w bardziej stały i ścisły układ, masz do wyboru dwie drogi:

195

albo odchodzisz albo zostajesz i robisz dobrą minę do złej

gry.

Jeśli wybierzesz to ostatnie wyjście, lepiej będzie, jeśli

postanowisz cierpieć w milczeniu i pogodzisz się z sytuacją,
w  przeciwnym  razie  układ  stanie  się  nie  do  zniesienia  dla
obu stron. Tylko ty możesz zdecydować, czy chcesz zapłacić
taką cenę za związek z osobą, która nie chce żadnych zobo
wiązań.  Być  może  w  tej  sytuacji  byłoby  lepiej,  gdybyś  od
szedł  -  wtedy  masz  przynajmniej  większe  szanse,  by  zna
leźć kogoś, kto zwiąże się z tobą na stałe.

JESTEM DRUGĄ ŻONĄ. BYWAM ZAZDROSNA

O PIERWSZĄ RODZINĘ MĘŻA, PONIEWAŻ ON

NADAL POŚWIĘCA JEJ DUŻO UWAGI

Prawdopodobnie usłyszałaś już wszystko na temat jego

pierwszego  małżeństwa,  pierwszej  żony,  dzieci  oraz  wszyst
kich  problemów  materialnych  i  uczuciowych,  przez  które
razem  przeszli,  zanim  postanowili  się  rozwieść.  Wiesz  już
dokładnie,  co  nastąpiło  po  rozstaniu:  gdzie  twój  mąż  mie
szkał  i  jak  trudno  było  mu  na  początku  aż  do  chwili,  gdy
spotkał  ciebie.  Potem  wzięłaś  z  nim  ślub.  Z  nim  i  całą  jego
poprzednią rodziną, jeśli chodzi o ścisłość.

Wiesz, czego nie lubił u swojej pierwszej żony, a więc sta

rasz się tego unikać. Całymi godzinami słuchałaś, jak mówił
o trudnościach, które robiła podczas rozwodu i po nim, więc
miałaś  nadzieję,  że  ten  temat  wreszcie  się  skończy.  Nieste
ty,  jak  już  pewnie  wiesz,  to  się  nigdy  nie  kończy.  Jeśli  była
żona  ma  problemy  z  dziećmi,  natychmiast  dzwoni  do  twego
męża.  Dzwoni  też,  gdy  trzeba  zapłacić  za  kurs  angielskiego
albo  gdy  dzieciom  potrzebne  są  nowe  kurtki  na  zimę.  Wy
gląda na to, że ona nigdy nie przestanie dzwonić i zaczynasz
się niecierpliwić. Czujesz, że mąż nie poświęca ci tyle uwagi,
ile twoim zdaniem powinien. W końcu to ty teraz jesteś jego
żoną i może nawet urodzisz mu dzieci.

Wściekasz się za każdym razem, gdy ona dzwoni. Trwa

między wami cicha wojna o mężczyznę, który stoi pośrodku.
Żądacie od niego, aby podzielił swoją uwagę pomiędzy dwie

196

rodziny, a to stawia go w sytuacji bez wyjścia. Pierwsza żona
najwyraźniej nie rozumie, że on teraz ma inną rodzinę,
a druga wpada w furię, bo jej mąż nie potrafi zamknąć za

sobą przeszłości i nie umie zacząć życia od początku.

Czy twoje żądanie, by zajmował się wyłącznie tobą, jest

naprawdę uzasadnione? Spróbuj być wobec siebie uczciwa:
czy rzeczywiście aż tak wiele czasu twój mąż poświęca swo

jej byłej żonie, czy może po prostu denerwuje cię fakt, że

w ogóle z nią rozmawia?

Jeśli jest ci trudno pogodzić się z sytuacją, zastanów się

nad dwoma istotnymi sprawami:

• Po pierwsze, twój mąż spędził kilka, a może kilkanaście

lat  z  inną  kobietą.  Ten  okres  bez  wątpienia  wpłynął  na
to,  kim  jest  teraz,  a  więc  stał  się  częścią  jego  wspomnień
i osobowości. Nie ma więc sensu udawać, że nigdy go nie
było.  Twój  mąż  kochał  przecież  kiedyś  swoją  byłą  żonę
i  okruchy  tej  miłości  mogły  przetrwać  nawet  gorycz  roz
wodu.  Możliwe  nawet,  że  nadal  kocha  dzieci  z  tamtego
małżeństwa.  Spędzał  przecież  z  nimi  czas  i  patrzył,  jak
dorastały. Dbał o nie i nadal się o nie troszczy. Czy chcia
łabyś,  aby  twoim  mężem  był  człowiek,  który  potrafi  bez
bólu  zerwać  tak  silną  więź?  Jeśli  mężczyzna,  z  którym
żyjesz,  ma  w  sobie  wiele  miłości,  nie  możesz  wymagać,

aby okazywał ją wyłącznie tobie.
Miłość to nie tort urodzinowy, którym musisz podzielić
się z innymi, a ty dostajesz tylko jeden kawałek. Można

ją raczej porównać do nieustającego przepływu wody,

której  strumień  regulujesz,  dokręcając  kran.  Twój  mąż
może  mieć  dla  ciebie  sto  procent  miłości,  a  sześćdziesiąt
dla  swojej  pierwszej  rodziny.  Nie  obawiaj  się  więc,  że
otrzymujesz tylko czterdzieści procent, bo w miłości waż
ne jest jej natężenie, a nie ilość.
Twój mąż rozstał się z pierwszą żoną i postanowił założyć
z  tobą  nową  rodzinę.  Widocznie  więc  jesteś  kobietą  inte
resującą  i  zdecydowanie  dla  niego  atrakcyjną.  Zdecydo
wał  bowiem,  że  spędzi  z  tobą  resztę  życia.  Fakt,  że  nadal
kocha  tamtą  rodzinę,  wcale  nie  znaczy,  że  ciebie  kocha

197

mniej.  Dlaczego  nie  spróbujesz  mu  zaufać?  Powinnaś  się
cieszyć, że nie chce wymazać z pamięci tego, co było, bo to
świadczy  o  jego  wielkości  i  poczuciu  odpowiedzialności.
Nie  ma  sensu  walczyć  z  jego  wspomnieniami  -  lepiej  po

prostu  je  zaakceptować.  Nienawiść  i  zazdrość  mogą  je
dynie zaszkodzić waszemu związkowi.
Jeśli  jednak  rzeczywiście  jesteś  przekonana,  że  mąż  po
święca  znacznie  więcej  czasu  swojej  byłej  rodzinie  niż
waszym  wspólnym  sprawom,  porozmawiaj  z  nim  o  tym.
Nie  oskarżaj  go  jednak,  a  jedynie  podaj  fakty.  Powiedz,
że chciałabyś spędzać z nim więcej czasu. Zapytaj go, czy

jest coś, co moglibyście robić wspólnie. Zaproponuj krót

ki wyjazd w kolejny weekend, abyście mogli w spokoju
pomyśleć o waszym dalszym współistnieniu.

Czy kiedykolwiek spotkałaś jego byłą żonę? Pamiętaj,

że historię ich małżeństwa usłyszałaś tylko z jednej stro
ny. A skoro sytuacja wymaga, abyście tolerowały się

wzajemnie,  może  dobrze  byłoby  zaaranżować  spotkanie
na  neutralnym  gruncie?  Nie  masz  nic  do  stracenia,
a  wręcz  przeciwnie:  możesz  wiele  zyskać.  Może  ze  zdzi
wieniem  stwierdzisz,  że  była  żona  twojego  męża  ma  ta
ki sam  stosunek do ciebie,  jak ty  do niej. Nie musisz zo
stać jej przyjaciółką, ale poczujesz się lepiej, jeśli poznasz
tę  kobietę,  której  głos  od  czasu  do  czasu  słyszysz  w  słu
chawce.

• Po drugie, poślubiłaś swego męża na dobre i na złe. Wie

le jeszcze razem przeżyjecie, a teraz on oczekuje twojego
wsparcia. Nie zawiedź go.

PODSUMOWANIE

Sama wybrałam swojego męża i mój mąż wybrał

mnie. Kochamy się, a nasz związek jest udany. Ko
cham go, ponieważ potrafi się troszczyć. Stara się

uporządkować swoje relacje z pierwszą rodziną. Mam
w sobie wiele ciepła w stosunku do nich.

Wierzę w siebie i swoje możliwości. Moja siła we

wnętrzna pozwala mi wspomagać męża w trudnych

198

chwilach.  Jesteśmy  razem  i  wspólnie  działamy.  Każ
dego  dnia  więź  między  nami  coraz  bardziej  się
wzmacnia.  Ufam  mu,  a  on  ufa  mi.  Wspieram  go  i  on
mnie  wspiera.  Jesteśmy  sobie  bliscy  i  troszczymy  się
o  siebie  wzajemnie.  Nie  mam  wątpliwości,  że  jestem
kochana.

WNIOSEK KOŃCOWY

Więź pomiędzy mną i moim mężem jest silna.

Wspieram go i życzę jego pierwszej rodzinie wszyst
kiego, co najlepsze.

CZĘŚĆ CZWARTA

Hipnoza i autohipnoza

W części pierwszej wyjaśniłam pojęcie umysłu podświa

domego. Mówiłam o tym, na jakiej zasadzie funkcjonuje
i jak można wykorzystać jego moc, by polepszyć jakość włas
nego życia.

Pamiętasz zapewne, że to właśnie w umyśle podświado

mym  przechowujemy  dawne  doświadczenia  i  to  właśnie
tam  zapisywane  są  przeżyte  wydarzenia  oraz  uczucia  i  do
znania  z  nimi  związane.  Kiedy  więc  zmarła  twoja  ciotka,
przeżyłeś  jej  pogrzeb  (wydarzenie)  i  pogrążyłeś  się  w  smut
ku  (uczucie);  gdy  zaś  twoi  rodzice  krzyczeli  na  siebie  (wy
darzenie),  bałeś  się  (uczucie)  i  nie  mogłeś  oddychać  (fizycz
ne  doznanie),  ponieważ  ogarnął  cię  silny  niepokój.  Twój
umysł podświadomy przechowuje wszystkie te uczucia i do
znania, a im częściej pojawia się określone wydarzenie, tym
bardziej wyraziście zostanie ono wyryte w twojej pamięci.

Zwykle pamiętamy dość dużo z czasów dzieciństwa. Po

trafimy opisać podwórko, na którym bawiliśmy się, mając

cztery  lata,  pamiętamy  naszą  pierwszą  szkołę  i  parę  wyda
rzeń  związanych  z  tamtym  okresem.  Być  może  nie  jeste
śmy  w  stanie  odtworzyć  każdego  szczegółu,  ale  w  sumie
sporo rzeczy utkwiło nam w pamięci.

Istnieje jednakże cała masa wydarzeń, których sobie nie

przypominamy,  o  których  nie  mielibyśmy  pojęcia,  gdyby
inni  ludzie  nam  o  nich  nie  powiedzieli.  Twoja  mama  pa
mięta  na  przykład,  jak  mając  dwa  lata,  rzuciłeś  zmoczoną
pieluszkę  w  twarz  wujka  Mateusza,  a  twój  ojciec  opowia
dał  ci  wiele  razy,  jak  zerwałeś  wszystkie  tulipany  w  ogro
dzie.  Ty  jednak  w  ogóle  nie  przypominasz  sobie  tych  zda
rzeń, jak gdyby w ogóle się nie wydarzyły. Wierzysz swoim

201

rodzicom i dlatego zakładasz, że nie wymyślili sobie tych
historyjek.

Zastanów się jednak przez chwilę, co działo się, gdy ni

kogo  obok  ciebie  nie  było,  gdy  zostawałeś  sam.  Nikt  nie
widział,  co  zrobiłeś  ani  co  się  tobie  przytrafiło.  A  ponieważ
sam  tego  nie  pamiętasz,  wydarzenie  nie  zostało  zarejestro

wane  w  twojej  pamięci.  Jeżeli  więc  umysł  podświadomy
przechowuje  wspomnienie  tego  incydentu,  to  informacja
o  nim  nie  może  przedostać  się  do  umysłu  świadomego,  po
nieważ  zostało  ono  zarejestrowane  na  bardzo  głębokim  po
ziomie  podświadomości.  Wspomnienia  o  wydarzeniach,

które mają znaczenie dla twojego obecnego życia, muszą
być przechowywane na wyższych poziomach, aby dostęp
do nich był łatwy i natychmiastowy.

Istnieją dwa powody, dla których wspomnienia bywają

zapisywane na głębokim poziomie podświadomości: albo
wydarzenie nie ma znaczenia w życiu dorosłym albo było

tak przerażające, że zostało wyparte.

Wyparcie nie jest aktem woli, ale następuje w sposób

automatyczny i jest mechanizmem obronnym umysłu. Kie
dy przeżycie zostaje wyparte, przestajesz je pamiętać i dla

tego jest tak, jakby wydarzenie nigdy nie miało miejsca:
ten mężczyzna, któremu ufałaś, nigdy cię nie napastował,

ukochany pies nigdy nie wpadł pod samochód, a ta spiżar
nia, w której za karę zamykała cię babcia, nigdy nie istnia
ła. Jednakże z tymi wydarzeniami łączą się także określo

ne emocje: poczucie winy, wstyd, żal albo lęk. Jakiekolwiek
by one były, zawsze wyjdą na jaw, ponieważ uczuć nie moż
na zapomnieć, chociaż można zapomnieć wydarzenie, któ

re je wywołało.

Dopóki nie odkryjesz, co spowodowało twój lęk lub po

czucie  winy,  nie  będziesz  mógł  zapanować  nad  uczuciami.
Wstyd  pojawi  się  zawsze  wtedy,  gdy  twój  chłopak  zacznie
się  z  tobą  kochać,  ale  musisz  włożyć  wiele  wysiłku  w  od

krycie źródła tych emocji. Musisz odnaleźć związek pomię
dzy poczuciem wstydu a dniem, w którym twój ukochany

wujek  dotknął  twoich  maleńkich  piersi.  Dopiero  wtedy  bę
dziesz  mogła  uwolnić  się  od  wstydu.  Musisz  sobie  przypo
mnieć,  jak  babcia  zamykała  cię  za  karę  w  spiżarni,  gdy

202

miałeś pięć lat, a ty stałeś tam, trzęsąc się ze strachu, kom
pletnie sparaliżowany. Dlatego właśnie teraz, mimo że je

steś  już  dorosły,  wpadasz  w  panikę  z  powodu  najbardziej
błahego  błędu.  Musisz  rozgraniczyć  przeszłość  od teraźniej
szości;  to,  co  było,  minęło  już,  tak  jak  i  paniczny  lęk,  który
cię  wtedy  ogarniał.  Jeśli  potrafisz  to  zrobić,  jeśli  odkryjesz
źródło  swoich  uczuć,  będziesz  mógł  zacząć  wszystko  od

nowa.

Wyparte wspomnienia mogą dawać o sobie znać w różny

sposób: może tobą zawładnąć nagły niepokój, możesz wpaść
w panikę albo poddać się depresji, a nawet zacząć odczu
wać dolegliwości natury fizycznej. Każdy, kto choć raz trząsł

się ze strachu, choć nie było ku temu żadnego oczywistego

powodu, i kto rano przykrywał głowę kołdrą, bo nie chciał
wracać do tego świata, wie, jak: obezwładniające i nieuza

sadnione  bywają  czasami  niektóre  uczucia.  Z  twoim  umy
słem  i  ciałem  dzieje  się  coś,  czego  nie  rozumiesz,  i  jeśli  nie
potrafisz  sobie  z  tym  sam  poradzić,  powinieneś  zwrócić  się
o  pomoc  do  fachowca.  Zanim  bowiem  rozpoczniesz  nowe
życie, musisz rozprawić się z przeszłością.

Nie ma sensu jej ignorować ani zaprzeczać, że w ogóle

istniała, ponieważ im bardziej próbujesz przed nią uciec,
tym szybciej cię w końcu dopadnie. Nie pozbędziesz się

swoich  problemów,  uciekając  od  nich.  Musisz  się  zatrzy
mać  i  stawić  im  czoło,  bo  tylko  wtedy  możesz ostatecznie je
rozwiązać.  Spróbuj  znaleźć  dobrego  hipnoterapeutę,  który
stosunkowo szybko (bo w ciągu 8 do 15 sesji) potrafi ci po
móc  odnaleźć  przyczynę  twojego  problemu.  Podam  ci  teraz
przykład  pacjentki,  która  rozprawiła  się  z  przeszłością  wła

śnie dzięki hipnoanalizie.

Zwróciła się do mnie 45-letnia kobieta - nazwijmy ją Ma

ria - ponieważ czuła ciągle wewnętrzny niepokój i chaos,

a poza tym miała wrażenie, jakby straciła kontrolę nad swo
im życiem. Miała różne fobie i bardzo bała się prowadzić
samochód. Powiedziała mi także, że zawsze czuła się odpo
wiedzialna za wszystko, co przytrafiało się jej rodzinie, cho
ciaż nie zawsze wynikało to z jej działań.

Po pierwsze, zapoznałam Marię z technikami relak

sacyjnymi, które bardzo się jej spodobały. Przygotowałam

203

jej kasetę z instrukcjami do auotohipnozy i zaleciłam, by

słuchała jej przynajmniej raz dziennie przez trzy tygodnie.
Napisałyśmy także wspólnie wnioski, które miały jej po
móc zwalczyć lęk przed jazdą samochodem (patrz s. 106-110).

Po dwóch tygodniach Maria powiedziała mi, że znów

usiadła za kierownicą. Wskazała na stojącego na zewnątrz
garbusa i z dumą przyznała, że wolała przyjechać do mnie

samochodem, niż iść pieszo. Była bardzo uszczęśliwiona
z powodu swojego sukcesu.

Po to jednak, by zająć się jej pozostałymi problemami,

musiałam  przeprowadzić  analizę  w  stanie  hipnozy.  Okaza
ło się, że jest bardzo na nią podatna. Poprosiłam, aby przy
pomniała  sobie  wydarzenia  z  dzieciństwa,  a  kiedy  już  by
ła  w  stanie  hipnozy,  poleciłam,  by  opowiedziała  mi  o  wy
darzeniach,  które  czasami  mimowolnie  przychodziły  jej
do  głowy,  niezależnie  od  tego,  czy  uznawała  je  za  ważne
czy nie.

Maria przypomniała sobie mnóstwo sytuacji z czasów,

gdy  była  dzieckiem,  w  których  aż  kipiało  od  problemów.
Była  jednym  z  sześciorga  dzieci.  Jej  matce  z  trudem  przy
chodziło  okazywanie  im  miłości,  a  ojciec,  którego  Maria
uwielbiała  za  jego  inteligencję  i  umiejętność  zdobywania
sympatii  otoczenia,  dość  często  się  upijał  i  wtedy  potrafił

być bardzo gwałtowny. Dlatego Maria odczuwała przed nim
lęk. Nie pamiętała, aby rodzice kiedykolwiek ją chwalili.

Podczas jednej z sesji Maria przypomniała sobie, jak

pewnego  wieczora  ojciec  wrócił  do  domu  pijany.  Stwier
dziwszy,  że  żony  nie  ma  w  domu,  rozkazał  dzieciom,  by
poszły  na  górę  do  swoich  pokojów.  W  tym  czasie  matka
Marii  szukała  męża  w  wiosce,  ale  ojciec  wściekał  się,  że  jej
nie  ma.  Podejrzewał,  że  ma  romans  i  zaczął  wrzeszczeć

i miotać się po kuchni. Wyjął broń i krzyczał, że ją zastrzeli.

Przerażone dzieci siedziały na swoich łóżkach. Młodsze ro

dzeństwo Marii zaczęło płakać i chociaż ona też była spara
liżowana strachem, czuła, że musi wyjść i ostrzec mamę.
Zebrała w sobie całą odwagę i zeszła na dół, gdzie jednak
zatrzymał ją ojciec i rozkazał wrócić na górę.

Maria była już tak przerażona, że posłuchała go natych

miast. Usiadła na łóżku, ale nie mogła spać. Była rozdygo

204

tana i czuła się bezsilna, bo nie wiedziała, co zrobić, aby
zapobiec katastrofie.

Matka w końcu wróciła, ale najpierw spojrzała przez

okno. Ojciec zobaczył żonę i zagroził, że ją zastrzeli, jeśli
wejdzie. Matka odeszła na chwilę i wróciła z sąsiadem,
a wtedy ojciec wpuścił ich i powoli się uspokoił.

Na początku naszej kolejnej sesji Maria powiedziała, że

poczuła  wielką  ulgę,  przypomniawszy  sobie  tę  scenę  i  teraz
łatwiej  jej  powracać  myślami  do  przeszłości.  Ucieszyłam
się  z  tego  pierwszego  sukcesu,  ale  podejrzewałam,  że  jest

jeszcze coś, co pozostało głęboko ukryte w podświadomości.

Po kilku kolejnych spotkaniach Maria przypomniała so

bie okres, gdy miała około dziesięciu lat i podczas wspólnej
podróży musiała spać z ojcem w jednym łóżku. Była bardzo
wstrząśnięta, kiedy uświadomiła sobie, że ojciec próbował

ją dotykać, a ona walczyła z nim, choć jednocześnie czuła

się winna i wstydziła się za siebie. Przez całe życie nie po

trafiła  nikomu  o  tym  powiedzieć.  Płakała  potem  przez
chwilę,  aż  w  końcu  uspokoiła  się.  Całe  życie  nosiła  w  sobie
poczucie  winy  z  powodu  tego  incydentu,  ale  teraz  czuła
gniew w stosunku do ojca.

Gdy wyprowadziłam ją ze stanu hipnozy, mogłyśmy na

reszcie  porozmawiać  o  tym,  czego  się  o  sobie  dowiedziała.
Maria  powiedziała  mi,  że  nagle  wszystko  zaczęło  się  jej
układać  w  spójną  całość.  Wiedziała  teraz,  dlaczego  całe  ży
cie czuła się winna i zdała sobie sprawę z tego, że nie jest to

już konieczne, ponieważ poznała źródło tego uczucia. Znik

nął także jej niepokój.

Jeśli próbowałeś wykonać niektóre ćwiczenia z tej książki,

wiesz już, co to znaczy być zahipnotyzowanym, ponieważ ćwi
czenia relaksacyjne i wizualizacja to nic innego jak autohip
noza. Gdy ktoś inny wprowadza cię w stan hipnozy, będziesz
prawdopodobnie nieco bardziej zrelaksowany i wyłączony niż
wtedy,  gdy  zastosujesz  autosugestię.  Na  pewno  jednak  nie
będziesz nieświadomy. Hipnoterapeuta nie może ci narzucić
swojej woli, nie może cię skłonić do robienia rzeczy, których
nie  chcesz  robić,  ani  do  ujawnienia  sekretów,  których  nie
chcesz  wyjawić.  Działanie  hipnoterapeuty  zależy  od  twojej
chęci współpracy - tylko wówczas potrafi on tobie pomóc.

205

Najlepiej, aby ktoś polecił ci specjalistę w tej dziedzinie,

chociaż  możesz  także  zwrócić  się  do  któregoś  z  ośrodków
terapeutycznych.  Gdyby  jednak  hipnoterapeuta  nie  spodo
bał  ci  się,  nie  umawiaj  się  z  nim  na  następną  sesję.  Zaufaj
swoim  przeczuciom.  Jeśli  czujesz,  że  coś  jest  nie  tak,  to
znaczy,  że  istotnie  jest  nie  tak.  Gdybyś  zaczął  współpracę
z kimś, komu nie ufasz, twoje szanse na sukces byłyby nie
wielkie, a ponadto straciłbyś czas i pieniądze.

Jeśli już zaczniesz spotkania z odpowiednim hipnoterapeu

tą, wytrwaj do końca. Po kilku sesjach możesz u siebie za
uważyć oznaki zniechęcenia i niepokoju, ale zapewniam cię,
że jest to zjawisko normalne i dość powszechne. Oznacza ono
tylko tyle, że zbliżasz się do decydującego momentu. Psycho
analiza w stanie hipnozy może okazać się nieocenioną drogą
do odkrycia przyczyny problemu.

Każdy z nas reaguje na hipnozę w inny sposób. Często

słyszę od swoich klientów, że nie czuli się w ogóle zahipnoty
zowani, że nie zauważyli żadnych zmian, a jedynie leżeli
spokojnie i słuchali mojego głosu. Niekiedy bywają nawet

rozczarowani, ponieważ oczekują niezwykłych przeżyć, pew
nego rodzaju transu, podczas gdy hipnoza nie ma z tym nic
wspólnego.  Przekonanie,  że  stan hipnozy  jest równoznaczny
z  transem,  powstało  prawdopodobnie  dzięki  filmom,  w  któ
rych mężczyzna w czarnej pelerynie wpatrywał się w piękną
kobietę,  wymachując  zegarkiem  przed  jej  oczyma,  po  czym
ona wstawała, brała kuchenny nóż i wbijała go prosto w ser
ce  swego  męża.  Na  szczęście  nikt  nie  może  manipulować
w ten sposób drugim człowiekiem, a już na pewno nie w sta
nie hipnozy.

Niektóre poddane hipnozie osoby mają wrażenie lekko

ści lub — przeciwnie - ociężałości. Inni twierdzą, że podczas
seansu nie czują nic, ale za to w momencie, gdy znów otwo
rzą oczy, mają wrażenie, jakby spali przez kilka godzin.
Oczywiście nie jest to możliwe, ponieważ pamiętają wszyst

ko, co mówił do nich terapeuta.

Niezależnie od tego, jak się czujesz podczas seansu, czy

jest to dla ciebie stan normalny, czy też masz jakieś cieka

we doznania, wynik nie ma z tym nic wspólnego. Kilka
osób, którym pomagałam zerwać z nałogiem, zapewniało

206

mnie na przykład, że w ogóle nie byli zahipnotyzowani, po
czym tydzień później dowiadywałam się, że rzucili palenie.

Pozwól, by to twój terapeuta zdecydował, czy jesteś pod

wpływem  hipnozy  czy  nie.  Jest  specjalistą,  więc  na  podsta
wie  kilku  symptomów  potrafi  rozpoznać,  czy  osiągnąłeś  po
żądany stan. Jeśli jesteś bardzo napięty, być może potrzeb
ny  będzie  początkowy  seans  (lub  dwa)  relaksacyjny,  aby
przygotować cię do hipnozy.

Warto wykorzystać zalety hipnoterapii, ponieważ dzięki

niej  możesz  dotrzeć  do  swojego  wnętrza  bez  sięgania  po  ta
bletki  i  inne  środki  farmakologiczne.  Wystarczy  jeden  se
ans  hipnotyczny  z  terapeutą,  abyś  mógł  w  pełni  wykorzy
stać  siłę  własnej  sugestii  opartą  na  programie,  który  w  tej
książce zawarłam.

Skoro to, co dostarczasz swej podświadomości, wpływa

na sposób, w jaki przeżywasz własne życie, to czy nie warto
postarać się, by treść twoich sugestii była pozytywna?

Sterowana afektywna wizualizacja

Inny sposób odkrywania wspomnień wypartych do naj

głębszych  pokładów  podświadomości  opiera  się  na  technice
nazywanej  sterowaną  afektywną  wizualizacją  (SAW).  Sama
wykorzystuję  te  metodę  w  przypadku  pacjentów,  którym
trudno  jest  wejść  w  stan  hipnozy  lub  którzy  mają  kłopoty
z odtworzeniem zdarzeń z własnego dzieciństwa.

Zastosowanie tej techniki nie wymaga zahipnotyzowa

nia  klienta,  ale  polega  na  wprowadzeniu  go  w  stan  pełnej
relaksacji.  Zamiast  więc  mówić:  „Teraz  jesteś  rozluźniony”
terapeuta  powie:  „Spraw,  by  twoje  ramiona  rozluźniły  się,
pozwól  swoim  nogom  zrelaksować  się”.  Zatem,  o  ile  pod
czas  zapadania  w  stan  hipnozy  klient  słyszy,  co  za  chwilę
nastąpi,  to  w  afektywnej  wizualizacji  zachęca  się  go,  aby
sam spowodował określony stan.

W SAW ważną rolę odgrywają symboliczne reprezenta

cje problemów ukrytych w podświadomości. Terapeuta pro
si zatem klienta, aby wyobraził sobie jakiś fragment krajo

207

brązu, a potem podpowiada, czy ma to być łąka, dolina, las
czy wzgórze. Następnie terapeuta sugeruje, aby klient opi
sał każdy szczegół, który widzi oczyma wyobraźni. Klient

stworzy wówczas spontaniczny obraz tego krajobrazu (np.

łąki),  a  to  pozwoli  zgłębić  jego  przeszłe  doświadczenia  i  po
stawę.  Jeśli  łąkę  pokrywa  miękka,  zielona  trawa  i  kwiaty,
to  mamy  do  czynienia  z  osobowością  zrównoważoną,  nato
miast  obszar  pokryty  krótką,  ostrą  trawą  i  wciśnięty  po

między wysokie żywopłoty sygnalizuje system obronny oso
by pełnej lęków i zahamowań.

Problemy emocjonalne są symbolizowane przez każdy

detal  takiego  obrazu,  a  także  przez  pojawiające  się  w  nim
zwierzęta  i  przedmioty.  Ludzie  mogą  więc  przybrać  postać
odległych  domów,  co  wskazuje  na  odizolowanie  doświad

czeń danej osoby od losów i przeżyć innych ludzi. Trudna
sytuacja pojawia się w sterowanej afektywnej wizualizacji

jako groźne zwierzę. Symbole występujące w SAW pocho

dzą często z legend czy bajek, a zależy to jedynie od osobo

wości i doświadczeń klienta.

SAW pozwala terapeucie nie tylko ocenić stan emocjo

nalny danej osoby, ale stanowi także instrument służący do
wprowadzenia zmian oraz pokonania długotrwałych lęków.

W swoich wizjach klient musi bowiem stawić im czoło.

Poniżej zamieściłam kilka przykładów, które ułatwią

zrozumienie zasad funkcjonowania SAW.

Przypadek 1

Jedna z moich podopiecznych, kobieta cierpiąca na de

presję i stany lękowe, wyobraziła sobie łąkę otoczoną przez
wysoki, ciernisty żywopłot, który ograniczał jej pole widze

nia do tego maleńkiego skrawka ziemi.

Czuła się osaczona w tej niewielkiej przestrzeni i jedno

cześnie bała się tego, co mogło być po drugiej stronie żywo
płotu. Zachęciłam ją, aby przeszła wzdłuż ogrodzenia i po
szukała przejścia, co w końcu jej się udało. Po długim wa

haniu zgodziła się przeczołgać przez otwór i odważyła się ro
zejrzeć po okolicy. Musiała sprawdzić, czy rzeczywiście jej

lęk przed światem zewnętrznym był uzasadniony. Ze zdzi
wieniem odkryła, że za żywopłotem roztaczał się bardzo

208

przyjemny widok i chociaż ciągle trzymała się granicy swo

jej łąki, miała także poczucie sukcesu, ponieważ odważyła

się zrobić krok w nieznane. Podczas kolejnego spotkania
powiedziała mi, że wybrała się na spacer po mieście i oglą
dała wystawy, chociaż nie robiła tego już od bardzo dawna.

Przypadek 2

Problem mojego drugiego klienta polegał na tym, że nie

potrafił  on  niczego  doprowadzić  do  końca.  Gdy  tylko  poja
wiały  się  przeszkody,  on  natychmiast  rezygnował  z  realiza
cji projektu i w konsekwencji czuł się rozczarowany, a także
wściekły  na  siebie.  Miał  o  sobie  bardzo  negatywne  zdanie

i to nie pozwalało mu wytrwać w działaniu. Z kolei ów brak
wytrwałości wzmacniał jego negatywną samoocenę. Czuł
więc, że znalazł się w potrzasku.

Gdy zastosowaliśmy sterowaną afektywną wizualizację,

mój  podopieczny  wyobraził  sobie  wielką  górę  na  skraju  łąki
i  zauważył,  że  byłoby  bardzo  przyjemnie  spojrzeć  na  świat
z  jej  szczytu,  ale  gdy  tylko  dotarł  do  podnóża  i  przekonał

się, jak strome jest zbocze, nie miał już ochoty się wspinać.

Zachęciłam go, by poszukał sprzętu, który mógłby mu

pomóc we wspinaczce. Znalazł raki, które przyczepił do
butów i zaczął się powoli wspinać.

W pewnym momencie poczuł zmęczenie i usiadł. Nie

chciał  już  iść  dalej.  Zapytałam  go,  czy  widzi  coś  lub  kogoś,
kto  mógłby  mu  pomóc.  Odpowiedział  natychmiast,  że  na
szczycie  dostrzegł  człowieka.  Wtedy  zawołał  go  i  poprosił

o  pomoc.  Mężczyzna  spuścił  linę,  którą  mój  klient  przewią
zał  się  w  pasie,  a  wtedy  ów  człowiek  zaczął  ciągnąć  go
w  górę.  Wreszcie  mój  podopieczny  dotarł  na  szczyt  i  mógł
podziwiać  wspaniały  widok.  Jednocześnie  poczuł  ogarnia

jące go szczęście i poczucie spełnienia. Gdy otworzył oczy,

powiedział, że czuje się wyczerpany, jakby w rzeczywisto
ści odbył całą wspinaczkę.

Po kilku kolejnych spotkaniach, kiedy to w wyobraźni

udało mu się pokonać kolejne przeszkody, mój klient zro

zumiał,  co  stanowiło  podłoże  jego  braku  wytrwałości  w  dą
żeniu  do  celu.  Potrafił  przełożyć  sobie  wyobrażone  sukcesy
na  wydarzenia,  które  zdarzyły  się  faktycznie.  Zdecydował

209

się wreszcie podejść do egzaminu, który od dłuższego czasu
odkładał. Później usłyszałam jedynie, że udało mu się go
zdać i znalazł sobie lepszą pracę, która daje mu przyjem
ność i sprawia satysfakcję.

Przypadek 3

Pewnego dnia zjawiła się w moim gabinecie młoda, 21-

-letnia dziewczyna. Od szesnastego roku życia cierpiała na
stany lękowe i ciągle zażywała środki uspokajające.

Ponieważ była bardzo spięta, pierwszą sesję poświęci

łam  na  ćwiczenia  relaksacyjne,  które  miała  również  wyko
nywać  w  domu.  Podczas  drugiego  spotkania  zaczęłyśmy  od
SAW,  co  nie  sprawiało  jej  żadnych  trudności.  Jej  wizje  były
wyraźne i pełne szczegółów.

Przez jej łąkę wiodła ścieżka, prowadząca do domu na

pustkowiu.  Wokół  nie  było  nikogo,  więc  poprosiłam  ją,  by
weszła  do  środka  i  opowiedziała,  co  widzi.  Najpierw  weszła
do  kuchni,  która  była  biała,  bardzo  czysta  i  wysprzątana.
Gdy  otworzyła  szafki,  znalazła  w  nich  mnóstwo  jedzenia.
Pokój  dzienny  okazał  się  funkcjonalny,  z  wygodnymi  fote
lami i kanapą, ale na ścianach nie było obrazów.

Potem wąskimi schodami weszła na górę, gdzie znajdo

wały  się  dwie  małe  sypialnie,  z  których  jedna  była  zupełnie
pusta.  W  drugiej  zobaczyła  dziecięcy  wózek,  ale  też  pusty.
Obok  stało  krzesło.  Poza  tym  nie  było  tam  żadnych  ubio
rów i zabawek.

Moja podopieczna zauważyła także, że chociaż na ze

wnątrz było jasno, a dom miał wielkie okna, to jednak
w środku panował mrok.

Poprosiłam ją, by poszukała piwnicy. Wyszła na zewnątrz

i  obok  wejścia  do  domu  znalazła  mocno  zniszczone  drzwi,
ale  nie  chciała  ich  otworzyć.  Czuła,  że  mieszka  tam  czło
wiek,  który  przyjeżdża  tylko  na  weekendy.  Uważała,  że  nie
powinna schodzić na dół do piwnicy, ponieważ - jak to okre
śliła - było to najbardziej prywatne miejsce w tym domu.

Podczas kolejnego seansu nakłoniłam ją, aby jednak ze

szła do piwnicy. Bardzo się tego obawiała, więc zapropono
wałam, aby wzięła ze sobą magiczny miecz, którym mogła

by się w razie potrzeby obronić.

210

Gdy schodziła na dół, usłyszała ryk jakiegoś zwierzęcia

i  po  chwili  zobaczyła  wielkie,  podobne  do  psa  stworzenie,
które  zbliżało  się  do  niej,  obnażając  kły.  Była  przerażo
na,  ale  zaczęła  mieczem  odstraszać  napastnika,  aż  wresz
cie  zadała  mu  śmiertelny  cios  i  powaliła  potwora  na  zie
mię.  Zaczęła  wtedy  szlochać  i  wyznała,  że  zwierzę  było  jej
ojcem,  który  przez  całe  swoje  życie  terroryzował  rodzi
nę.  Był  alkoholikiem,  a  gdy  wracał  w  nocy  do  domu,  tłukł

wszystko i bił wszystkich, którzy znaleźli się w zasięgu jego
ręki.

Pusty wózek okazał się z kolei symbolem aborcji, której

moja klientka poddała się kilka lat wcześniej i z powodu
której miała ogromne poczucie winy.

Gdy zaczęła dostrzegać owe związki między symbolami

a rzeczywistością, zrozumiała, że dom oznaczał jej życie,
a piwnica - dzieciństwo. Nagle pojęła też, dlaczego wydawało

jej się, że ów dom należał do jakiegoś mężczyzny. Życie na

uczyło ją bowiem, że kobiety są słabe i bezsilne, a mężczyźni
zawsze mają władzę i mogą wszystko posiadać. Dlatego ona,

jako kobieta, nie mogła mieć prawa do niczego, nawet do włas

nego ciała. To dlatego nie walczyła o dziecko i zgodnie z życze
niem chłopaka usunęła ciążę.

Po walce, jaką stoczyła z ojcem, jej stany lękowe zniknę

ły. Teraz stopniowo, pod kierunkiem lekarza, odstawia
środki uspokajające.

Podsumowanie

Sterowana afektywna wizualizacja, podobnie jak hipno

za i autohipnoza, wykorzystuje moc umysłu podświadome
go. Niektórzy klienci martwią się, że jedynie „wymyślają”

historie,  ale  jeśli  zastanowisz  się  przez  chwilę,  jak  wiele
różnych  rodzajów  domów  można  sobie  wyobrazić  i  dlaczego
wybierasz  jedną,  określoną  wersję,  to  zrozumiesz,  że  twoja

decyzja  jest  podyktowana  twoim  stanem  emocjonalnym
oraz  doświadczeniami  z  przeszłości.  Obraz,  który  tworzysz,
ma  zawsze  związek  z  czymś,  co  rzeczywiście  zdarzyło  się

w twoim życiu, chociaż zostaje to ukryte pod postacią sym
bolu. Dzięki twoim wizjom umysł podświadomy może zo
stać wyrażony w sposób, który jest dla ciebie mniej przera
żający niż konfrontacja z rzeczywistym wydarzeniem.

Jak zapewne pamiętasz, podświadomość nie rozróżnia

tego,  co  wyobrażone,  od  tego,  co  realne.  Jeśli  więc  rozpra
wisz  się  z  drażniącym  cię  wspomnieniem  z  przeszłości,  to
nie  będzie  ono  już  miało  wpływu  na  twoje  życie.  Możesz  to
zrobić  poprzez  wizualizację  albo  możesz  podczas  hipnozy
przeżyć  wydarzenie  raz  jeszcze.  Tak  czy  inaczej,  rezultat
będzie ze wszech miar korzystny.

Pozytywne myślenie to jedynie kolejny sposób na wpro

wadzenie zmian na lepsze w twoim życiu. Zasada działa
nia jest ciągle ta sama: wykorzystaj moc umysłu podświa
domego, a wtedy osiągniesz wszystko, czego pragniesz.

Uwaga: Nieważne, w którą stronę wieje wiatr. Waż

ne jedynie, abyś dobrze ustawił swój żagiel.