Wirusy – bezkomórkowe formy materii ożywionej 

 
 

1.  Wirusy nie są organizmami żywymi; są to formy bezkomórkowe, zbudowane 

przeważnie z jednej cząsteczki kwasu nukleinowego (DNA lub RNA; DNA liniowe 
lub koliste, jedno lub dwuniciowe, RNA zawsze liniowe, jedno lub dwuniciowe) 
otoczonego płaszczem białkowym = KAPSYD. 
 

2.  Cechy wirusów: 



 

wielkość 10 – 400 nm (widoczne w mikroskopie elektronowym); 



 

nie wykazują własnej przemiany materii (bo nie posiadają własnych enzymów); 



 

namnażają się = powielają, tzn. powielają określony wzorzec genetyczny, a ma to 
miejsce tylko we wnętrzu żywej, określonej komórki, wykorzystując zawarte w 
niej substancje do syntezy własnego kwasu nukleinowego i białka; 



 

mogą krystalizować i powracać do stanu wyjściowego. 
 

3.  Formy morfologiczne wirusów: 

 
a)  bryłowe: 

 

 

b)  pałeczkowate = spiralne: 

 

 

c)  otoczone dodatkowymi osłonkami (osłonką białkowo-lipidową zawierającą 

elementy z błony komórkowej gospodarza, np. wirus HIV, wirus grypy): 

 

 

d)  złożone, zbudowane z wielu podjednostek; 

 

e)  bryłowo-spiralne (bakteriofagi atakujące bakterie): 

 

 

4.  Budowa bakteriofaga (bryłowo-spiralna): 

 

 

 

 

 

5.  AIDS 

 
a)  Odkrycie: 

kapsyd 

DNA 

kołnierzyk 

kanalik 

główka 

szyjka 

ogonek 

płytka ogonkowa, zawierająca 
białko o charakterze enzymu 
rozpuszczające ścianę komórki 
bakterii. 

włókienka białkowe = 
„czułki”, służą do 
adsorpcji. 

Ok. 1980 r. a Ameryce Północnej i Europie nastąpił wzrost liczby pacjentów 
cierpiących na nową chorobę, która była zespołem chorób, infekcji i objawów 
prowadzących do zgonu. Objawem było osłabienie / porażenie układu 
odpornościowego. Chorobę nazwano AIDS – syndrom nabytego braku odporności 
(Acquired Immune Deficiency Syndrome). Pierwsze jej przypadki oficjalnie 
zarejestrowano w USA w 1981 r. Podejrzewano, że jej przyczyną jest wirus. W 
1983 r. badacze w USA i Francji odkryli go. Naukowcy francuscy nazwali go w 
skrócie LAV, a amerykańscy HTLV-III. Wirus otrzymał ostatecznie nazwę HIV – 
Human Immunodeficiency Virus (ludzki wirus upośledzenia odporności). 
 

b)  Budowa wirusa HIV (jest to retrowirus – dwie cząsteczki RNA): 



  budowa kulista, 120 – 260 nm; 



 

otoczone otoczką lipidową zawierającą liczne białka; 



  pod osłonką płaszcz białkowy – kapsyd, kryjący materiał genetyczny (RNA – 

dwie nici, są w stożkowym rdzeniu długości 100 nm) i enzymy (odwrotna 
transkryptaza i integraza); 



  dwa typy: HIV-1 i HIV-2. 

 

 

 
 

c)  Drogi zakażenia AIDS: 



  krew (najbardziej prawdopodobne) – narkomania, transfuzja; 



  sperma, wydzielina z pochwy – stosunek płciowy; 



  mleko matki; 



 

ciąża i poród; 



 

używanie niesterylnego sprzętu medycznego. 
 

d)  Zapobieganie: 



  unikanie  sytuacji – dróg zakażenia; 

1 – nić RNA 
2 – enzym odwrotna transkryptaza 
3 – enzym integraza 
4 – enzym proteaza 
5 – białko strukturalne otaczające 
rdzeń (kapsyd) 
6 – białko zaliczane do otoczki 
(białkowa osłonka rdzenia – 
matriks 
7, 8 – białka (glikoproteiny) 
9 – struktura lipidowa (lipidowa 
osłonka zewnętrzna); wraz z 
glikoproteinami 7 i 8 tworzy 
właściwą otoczkę wirusa 

 



 

abstynencja seksualna, wierność w stałym związku, prezerwatywy; 



 

rezygnacja z oddawania krwi, jeśli może się mieć HIV; 



  badanie pobranej krwi; 



 

sterylny sprzęt podczas zabiegów chirurgicznych. 
 

e)  Metody wykrywania: 



  test ELISA (i Western blot) – badanie na obecność przeciwciał anty-HIV; 



  antygenowe – na obecność antygenu HIV, jako potwierdzenie testu na 

przeciwciała lub określenie, w jakiej fazie jest zakażenie; 



 

hodowla wirusa (z komórek lub płynu tkankowego osoby). 
 

f)  Metody leczenia: 



 

nie można całkowicie wyleczyć AIDS, nie ma też szczepionek; 



 

lecząc AIDS, leczy się sam wirus AIDS i choroby z nim związane. Wirus HIV 
wnika do wszystkich komórek ciała, więc nie można go całkowicie usunąć, aby 
ich nie zniszczyć; 



 

stosuje się najczęściej terapię antyretrowirusową (HAART), polegającą na 
hamowaniu namnażania się wirusów (zmniejszanie ich liczby); 



 

osoby chore mogą żyć wiele lat. 
 

g)  Przebieg choroby: 



 

etap początkowy: 
- od momentu wniknięcia wirusa minęło 3-6 tygodni; 
- objawy grypowe: bóle mięśni i stawów, wysoka temperatura, potliwość, 
powiększenie węzłów chłonnych, zaczerwienienie, krostki; 
- OKIENKO SEROLOGICZNE – czas od momentu zakażenia do wytworzenia 
przeciwciał trwa 1-3 miesiące. 



  etap utajony (nosicielstwo HIV): 

trwa od 1 do 14 lat. 



  AIDS: 

- zespół limfadenopatyczny (PGL) – powiększenie węzłów chłonnych; 
- zespół wyczerpania – chudnięcie, zmęczenie fizyczne i psychiczne, potliwość, 
gorączka, wyczerpująca biegunka; 
- pełnoobjawowe AIDS – zaburzenia wielu układów. 

 

Ludzie chorzy na AIDS chorują na zakażenia (infekcje) opurnistyczne: 

 

- pierwotniakowe: toksoplazmoza, pneumocystozowe zapalenie płuc (PCP); 

 

- bakteryjne: gruźlica, kiła; 

 

- wirusowe: opryszczka, półpasiec, wirusowe zapalenie wątroby typu B, cytomegalia; 

 

- grzybicze: kandydozy; 

 

a także na nowotwory: mięsak Kaposiego (opryszczka), rak szyjki macicy, chłoniaki.