plik

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2010

Od Charlesa FOuriera dO PaOlO sOleriegO – Przemiany w sPOsObie

kształtowania struktur osiedli mieszkaniowych na przestrzeni

wieków

Piotr kania

wydział architektury, politechnika wrocławska, ul. B. prusa 53/55, 50-317 wrocław
e-mail: piotr.kania@pwr.wroc.pl

FrOm Charles FOurier TO PaOlO sOleri – TransFOrmaTiOn OF meThOds OF FOrming hOusing sTruCTures

OVer CenTuries

abstract
as a result of spatial and social transformations, caused by the second industrial revolution, in overpopulated eu-
ropean cities, the existing norms had to be changed and new spatial structures had to be formed. these activities
had to contribute to releasing man from the crowded and full of smoke urban areas. the transformations of ways of
projecting new housing units raised attention to the aspects of the better quality of living space, seen not only as
their spatial form, but also as their shape and furnishing, which would result in positive effects on social processes.
the work presents the outline of the development of settlements, from the early nineteenth-century forms of the
theoretical treaties, through the defined rules of forming settlements at the beginning of the XX century, until the
presentation of the contemporary trends in their forming. the defined nowadays new terms, such as „new urba-
nism” or „arcology”, have become doctrines of ways in formation of new housing structures. however, they are
by no means the final solutions – to understand that, we should look in the past and consider the multitude of the
solutions designed so far.

streszczenie
w wyniku przemian przestrzenno – społecznych spowodowanych drugą rewolucją przemysłową w przeludnionych
miastach ówczesnej europy zaszła potrzeba przemianowania istniejących norm i wyznaczenia nowych struktur prze-
strzennych. działania te miały przyczynić się do uwolnienia człowieka od zatłoczonych i zadymionych organizmów
miejskich. przemiany w sposobach projektowania nowych zespołów mieszkaniowych zwracały uwagę na aspekty
jakości miejsca zamieszkania, upatrywanej już nie tylko w formie ukształtowanej przestrzeni, ale również w takim
ich kształcie i wyposażeniu, który spowoduje pozytywne oddziaływanie na procesy społeczne. w pracy przedstawio-
no ogólny zarys rozwoju osiedla, od jego początkowych, XiX-wiecznych form w postaci traktatów teoretycznych,
poprzez określenie zasad ich kształtowania na początku XX wieku, aż po przedstawienie współczesnych kierunków
w ich formowaniu. zdefiniowane ówczesne terminy w urbanistyce, takie jak „new urbanism” czy „arkologia”, stają
się doktrynami w sposobie kształtowania nowych form mieszkalnych. nie stanowią one jednak rozwiązań ostatecz-
nych – by to zrozumieć, należy spojrzeć w przeszłość, rozpatrując mnogość ukształtowanych dotąd rozwiązań.

keywords: social settlements, the neighborhood unit, housing units

słowa kluczowe: osiedle społeczne, jednostka sąsiedzka, zespoły mieszkaniowe

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2010

p. kAnIA

WproWadzenie

pomimo zachodzących na przestrzeni wieków

przemian cywilizacyjnych, których wyrazem jest spo-
sób formowania ośrodków osiedleńczych wraz z ich
całą strukturą powiązań endogenicznych i egzoge-
nicznych, niewątpliwie główna rola miasta pozostała
wciąż ta sama – zapewniać swoim mieszkańcom moż-
liwość realizacji podstawowych pragnień, w tym pra-
gnienia bezpieczeństwa w miejscu zamieszkania[12].

Jeszcze przed rokiem 1800 większość miast

ówczesnego  świata  nie  przekraczała  liczby  pięciu
tysięcy  mieszkańców,  a  obszary  mieszkaniowe  skła-
dały  się  w  przeważającej  mierze  z  domostw  w  for-
mie  pojedynczych  domów  na  indywidualnych  dział-
kach. zmiany nadeszły wraz z XViii-wieczną rewolu-
cją  przemysłową,  którą  zapoczątkował  James  watt,
konstruując pierwszą maszynę parową. nikt wówczas
nie przypuszczał, iż uwolnienie ówczesnych ośrodków
przemysłowych od stałych miejsc pozyskiwania ener-
gii spowoduje tak znaczące przemiany przestrzenno -
–  społeczno  –  ekonomiczne.  Świat  wkroczył  w  okres
wzmożonej urbanizacji. w konsekwencji bardzo szyb-
ko pojawiła się potrzeba przedefiniowania i sformu-
łowania  nowych  doktryn  urbanistycznych  dotyczą-
cych prowadzenia nowej polityki przestrzennej mia-
sta  wraz  z  nowymi  kierunkami  w  sposobie  kształto-
wania środowiska mieszkaniowego

. w szczególności

niepokojące stawały się zależności społeczne i sytu-
acja higieniczna mieszkańców przeludnionych tere-
nów mieszkaniowych [2].

osiedle jako usystematyzowana, mieszkalna

struktura funkcjonalno – przestrzenna zostało zdefi-
niowane dopiero na początku XX wieku przez niemiec-
kich architektów: w.Groupisa, o.haestera, h.scharo-
una i B.tauta, którzy rozpoczęli kształtowanie zespo-
łów mieszkaniowych wyróżniajacych się z reszty tkan-
ki miejskiej, stanowiących spójne jednostki osiedlowe
[11]. pomimo względnie ustalonych zasad kształtowa-
nia osiedli, sprawia nie lada trud sformułowanie jed-
noznacznej definicji tej struktury przestrzennej. moż-
na jednak przyjąć, iż „osiedle jest to nieduży, względ-
nie wyodrębniony zespół mieszkaniowy”

[3]. sama

ewolucja form zespołów mieszkaniowych przeszła
długą drogę na przestrzeni wieków. w celu pełniejsze-
go zrozumienia, czym są osiedla, należy przyjrzeć się
historii ich kształtowania, włączając w to obecne kie-
runki w polityce mieszkaniowej.

1. Początkikształtowaniastruktur

mieszkaniowychtyPuosiedlowego

wraz z chaotycznymi przemianami przestrzen-

nymi, będącymi następstwami XViii-wiecznej rewolu-
cji przemysłowej, następowało ciągłe pogarszanie się
warunków egzystencji mieszkańców, którzy napływa-
jąc  do  miast  z  nadzieją  znalezienia  lepszego  życia,
wpadali  w  sidła  rozwijającego  się  kapitalizmu  [5],
[2].  nic  też  dziwnego,  że  przemiany  te  musiały  do-
prowadzić  do  próby  znalezienia  lekarstwa  na  wciąż
pogarszający się stan rzeczy

pierwsze wizje, jakie miały stać się lekiem na

pogarszające  się  warunki  mieszkaniowe,  wypłynę-
ły  od  reformatorów  społecznych,  którzy  upatrywa-
li uzdrowienie dużych miast przez tworzenie utopij-
nych osiedli mieszkalnych, opartych na kolektywiza-
cji życia ich mieszkańców. do pierwszych propagato-
rów tego typu przedsięwzięć należy zaliczyć francu-
skiego  myśliciela  charlesa  Fouriera  oraz  angielskie-
go przedsiębiorcę roberta owena [11]. Fourier swoją
wizję społeczności idealnej, którą przedstawił w 1830
roku,  upatrywał  w  tzw.  Falangach,  składających  się
z  1620  osób  zamieszkujących  w  pałacu  nazywanym
Falansterem.  zakładał  w  niej,  że  życie  społeczno-
ści  ma  opierać  się  na  heterogeniczności  jej  miesz-
kańców  przy  jednoczesnej  kolektywizacji  większo-
ści działań społecznych, w tym jedności pracy opar-
tej na rolnictwie. robert owen z kolei idealną orga-
nizację widział w strukturach przestrzennych w for-
mie budowli opartych na rzucie kwadratu, gdzie oka-
lające budynki przeznaczone były na funkcje miesz-
kalne i usługowe, natomiast we wnętrzu mieściły się
budynki do użytku całej społeczności danej jednostki.
wizja owena opierała się na tworzeniu tzw. wsi prze-
mysłowych

, które miały unifikować walory wiejskie-

H. Skibniewska sformułowała definicję środowiska mieszkalnego rozumianego jako „nie tylko konfigurację przestrzenną mieszkań i

budynków, lecz również konfigurację stosunków społecznych, w których o satysfakcji odbiorców decyduje wiele czynników jednocze-

śnie”, cyt. s. 11 [8].

Liczne definicje osiedla przedstawił B. Jałowiecki w pracy „Osiedle i miasto”. Sam autor uważa, że przytoczona definicja sformuło-

wana przez J. Ziółkowskiego jest najprostsza, a przy tym najbardziej precyzyjna [3] s. 16-17, cyt. s. 17.

W. Ostrowski uważa ten okres za moment rozpoczęcia współczesnej urbanistyki, która „mogła narodzić się dopiero po pojawieniu

się nowoczesnego miasta – wytworu cywilizacji przemysłowej”, cyt. s. 12 [5].

W I połowie XX wieku w ówczesnych krajach ZSRR głośno propagowane były doktryny urbanistyczne, które dążyły do zniwelo-

wania różnic pomiędzy strukturami miasta i wsi, widząc w takim postępowaniu jedną z głównych dróg do poprawy polityki prze-

strzennej [2].

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2010

od CHARlESA foURIERA do pAolo SolERIEgo ...

go życia z funkcjami przemysłowymi, co miało stano-
wić alternatywę dla ówczesnych zadymionych miast.

koncepcje r. owena i ch. Fouriera nie docze-

kały się swoich realizacji w formach, jakie zakłada-
li ich projektanci

. Jednak były to wizje, które od-

górnie miały narzucać danej społeczności swoje okre-
ślone założenia. nie ulega wątpliwości, że wdrożenie
tego typu przemian społecznych i mimowolne podda-
nie się ludności zakładanej organizacji bytu było za-
daniem nierealnym [3].

kolejnym etapem ewolucji w sposobie kształ-

towania  zespołów  mieszkaniowych  było  zakładanie
przez XiX-wiecznych przedsiębiorców tzw. osiedli pa-
tronalnych, które były lokalizowane przy fabrykach.
przedsiębiorcy  szybko  zauważyli,  iż  pozytywny  stan
psychofizyczny  pracowników,  wynikający  w  dużej
mierze z dobrych warunków mieszkalnych, zwiększa
efektywność prosperowania danego zakładu. dlatego
też najwięcej zmian na kanwie struktury funkcjonal-
no-przestrzennej osiedli przyniosły próby zhumanizo-
wania  przestrzeni  mieszkalnej  przez  wprowadzanie
terenów zielonych, jak również nie stosowanych do-
tąd elementów społecznych, takich jak szkoły, kościo-
ły, szpitale. do pionierskich osiedli tego typu należa-
ło osiedle saltaire założone przez angielskiego produ-
centa tytusa salta w 1852 roku. w osiedlu, obok pro-
stych domów mieszkalnych z ogródkami, znalazło się
pełne wyposażenie w podstawowe usługi, jak szpital,
kościół, szkoła czy sklepy. zakład z osiedlem zlokali-
zowano przy rzece, gdzie znajdowały się rozległe ob-
szary zielone, co umożliwiało mieszkańcom stały kon-
takt  z  obszarami  rekreacyjnymi.  Gdy  mowa  o  osie-
dlach patronalnych nie można zapominać o osiedlach
takich, jak port sunlight w liverpoolu czy osiedle za-
kładów kruppa w essen, które stanowią sztandarowe
przykłady rozwiązań tego typu.

niewątpliwie wprowadzenie przez ówczesnych

przedsiębiorców takich organizacji przestrzeni miesz-
kalnych wyznaczyło nowy kierunek w krystalizującej
się urbanistyce tamtego okresu, ukazując podstawowy
zakres elementów wyposażenia osiedla odpowiadają-
cy potrzebom społeczeństwa epoki industrialnej.

2. wiekXXjakookresrozwojuosiedli

sPołecznych

początek XX wieku przyniósł rozwój koncepcji

organizacji  osiedli  mieszkaniowych,  które  poprzez
strukturę funkcjonalno – przestrzenną dążyły do za-
spokojenia  indywidualnych  potrzeb  mieszkańców,
a  samo  osiedle  nabrało  charakteru  nie  tylko  prze-
strzennego, ale przede wszystkim społecznego.

pierwsza koncepcja miasta – osiedla jutra zo-

stała nakreślona w 1898 roku przez angielskiego ste-
nografa ebenezera howarda, który sposób uzdrowie-
nia pogarszającej się sytuacji społeczno – przestrzen-
nej angielskich miast widział w tworzeniu tzw. mia-
st-ogrodów  [3],[12].  miasta-ogrody  miały  być  samo-
wystarczalnymi  strukturami  osiedleńczymi,  oparty-
mi w swej strukturze na rzucie okręgu, z radialnym
podziałem przestrzeni, gdzie każdy z sześciu przewi-
dywanych pierścieni przeznaczony był na inne funk-
cje. w centralnym punkcie autor przewidywał ogród
z  otaczającymi  go  usługami  społeczno  –  kulturalny-
mi,  natomiast  strefa  mieszkaniowa,  składająca  się
z dwóch pierścieni zabudowy, przedzielona była pa-
smem zieleni parkowej, gdzie autor przewidywał lo-
kalizację  szkół,  kościołów  oraz  placów  zabaw  dla
dzieci.  w  myśli  e.  howarda  dostrzega  się  nie  tylko
pierwsze próby podziału miasta na strefy funkcjonal-
ne, ale również sposób na zapewnienie mieszkańcom
odpowiednich warunków życia. poprawa ta miała po-
legać  nie  tylko  na  wprowadzeniu  licznych  obszarów
zielonych, odpowiedniego wyposażenia w usługi wraz
z kształtowaniem miejsc centralnych będących zaląż-
kiem  przestrzeni integralnych

danych społeczności,

ale również na odpowiednim stosunku mieszkańców
do ilości miejsc pracy. każde z miast – ogrodów miało
być satelitą miasta centralnego – tym samym e. ho-
ward kształtował pierwszą wizję zdecentralizowanej
struktury osadniczej opartej na miastach centralnych
z ośrodkami wspomagającymi. pierwszymi realizacja-
mi wizji howarda były utworzone miasta letchworth
– autorstwa B. parkera oraz r. unwina – w 1904 r. oraz
welwyn z 1920 r., będące satelitami londynu. projek-
ty miast i osiedli powstające w duchu założeń mia-

Rober Owen częściowo zrealizował swoją wizję, zakładając w Stanach Zjednoczonych osadę New Harmony, niestety, po niedługim

czasie próba zakończyła się niepowodzeniem.

A. Wallis tak tłumaczy pojęcie przestrzeni integralnej: „Przestrzeń integralna stanowi obszar kumulacji i koncentracji rozmaitych war-

tości – ekonomicznych, artystycznych, sakralnych, kulturowych. Między innymi w postaci łączenia z daną przestrzenią określonych

zwyczajów, zachowań i sytuacji” cyt. s. 37 [10].

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2010

p. kAnIA

sta-ogordu rozmijały się często z założeniami i for-
mą przestrzenną, jaką nakreślił autor [5], jednak sam
e. howard uważał, iż są to raczej sugestie projekto-
we, a nie szablon wg jakiego należało je tworzyć.

Jedna z pierwszych wizji formy osiedla, jako

wyodrębnionego obszaru przestrzeni miejskiej o cha-
rakterze mieszkalnym wyrosła na gruncie urbanisty-
ki miast amerykańskich. sformułowana przez claren-
ca artura perry’ego w 1923 roku tzw. formuła „jed-
nostki sąsiedzkiej” (neighbourhood unit) została po
raz pierwszy opublikowana w 1929 roku

jednak peł-

nego  zdefiniowania  i  określenia  doczekała  się  do-
piero  w  1939  roku  w  dziele  samego  autora  pt.  Ho-
using for the machine age. idea „jednostki sąsiedz-
kiej” oparta została na sześciu podstawowych postu-
latach: ograniczenia wielkości uzależnionej od moż-
liwości utworzenia szkoły podstawowej; wyodrębnie-
nia przestrzennego poprzez główne ulice ruchu koło-
wego; tworzenie na terenie osiedla zwartego syste-
mu przestrzeni zielonych; tworzenie wyraźnego cen-
trum z usługami kulturalno – oświatowymi; lokalizo-
wanie lokalnych sklepów wzdłuż ograniczających cią-
gów jezdnych; kształtowanie wewnętrznej sieci ulic
o  charakterze  lokalnym  i  dojazdowym,  ograniczają-
cych  ruch  kołowy  wewnątrz  jednostki  [6].  Główną
funkcją,  jaką  miała  spełnić,  obok  zapewnienia  do-
brych warunków mieszkaniowych, była próba odtwo-
rzenia w dużych strukturach miejskich, społeczności
lokalnych  o  cechach  typowych  dla  mniejszych  spo-
łeczności  wiejskich  bądź  małomiasteczkowych.  dla-
tego też zakładany model stał się koncepcją nie tyl-
ko przestrzenną, ale przede wszystkim socjologiczną.

przy opisywaniu amerykańskich koncep-

cji osiedlowych nie można zapominać o innowacyj-
nym projekcie osiedla radburn w stanie new Jersey,
zaprojektowanym w 1928 roku przez c. steina oraz
h. wrighta. osiedle dla przeszło 25 tys. mieszkańców

stanowiło  pierwsze  rozwiązanie,  gdzie  przewidywa-
no  jedno  auto  na  jedną  rodzinę.  większość  osiedla
została zaprojektowana w formie zabudowy jednoro-
dzinnej  w  układzie  gronowym  [1],  do  której  dojazd
pojazdami mechanicznymi odbywa się od tylnej stro-
ny  budynków,  natomiast  elewacja  frontowa,  gdzie

znajduje  się  główne  wejście  do  budynku,  zwrócona
jest w stronę otwartych przestrzeni zielonych. na te-
renie  wewnętrznych  przestrzeni  zlokalizowane  były
ośrodki oświaty oraz sportu przeznaczone dla miesz-
kańców. również przejścia przez ulice odbywały się
dwupoziomowo, co umożliwiało praktycznie całkowi-
te oddzielenie ruchu pieszego od kołowego. osiedle
radburn  zaprezentowało  również  pewnego  rodzaju
rozwinięcie idei perry’ego. całe osiedle było podzie-
lone na trzy strefy oparte na jednostce szkolnej, jed-
nakże ze względu na zastosowanie całkowitego roz-
dzielenia ruchu pieszego od kołowego nie wydzielono
ich czytelnie przez układ drogowy, jak to miało miej-
sce  w  jednostce  perry’ego.  delimitował  je  promień
dostępności  do  każdej  ze  szkół  podstawowych.  pro-
mienie zasięgu szkół nachodziły na siebie, a w miej-
scu ich nałożenia przewidywana była lokalizacja cen-
trum ze szkołą średnią [11].

w tym samym czasie w krajach europejskich

rozpoczyna  się  okres  poszukiwania  nowej  formy  za-
budowy  osiedlowej.  nowe  formy  organizacji  osiedli
mieszkaniowych  wypłynęły  w głównej mierze z nie-
miec,  gdzie  w  latach  20.  wciąż  wzrastający  poziom
ubóstwa  społecznego  spowodował  wielki  deficyt
mieszkań dla ludności słabiej uposażonej. w celu po-
prawy sytuacji szukano rozwiązań, które zautomaty-
zują  i  przyspieszą  procesy  zakładania  nowych  osie-
dli  przy  jednoczesnym  zapewnieniu  bardzo  dobrych
warunków  środowiskowych.  i  tak,  na  początku  lat
20. w kręgu architektów tamtego okresu jak walter
Gropius, ernst may bądź Bruno taut, zrodził się nowy
kierunek  w  kształtowaniu  zespołów  mieszkaniowych
nazywany,  funkcjonalizmem  [5],  [9].  nowe  zespoły
mieszkaniowe  powstające  z  elementów  powtarzal-
nych  i  kształtowanych  w  układzie  linijkowym

sta-

ły się osiedlami, które z punktu widzenia zapewnie-
nia minimum egzystencjalnego, w najprostszy i naj-
tańszy sposób realizowały ówczesne potrzeby. zakła-
dane osiedla charakteryzował prosty i schematyczny
układ, który przy jednoczesnej możliwości ulokowa-
nia dużej liczby mieszkańców (uzależnionej od wyso-
kości proponowanej zabudowy) zapewniał bardzo do-
bre warunki nasłonecznienia, przewietrzania osiedli,

Alternatywą dla koncepcji Perry’ego były zaproponowane przez urbanistów ówczesnego ZSSR dwie odmienne koncepcje: domu –

komuny oraz idea linii osadniczej [2], s. 203.

Osiedle nie doczekało się całkowitej realizacji.

Na początku XX wieku Holandia stała się krajem przodującym w zakładaniu nowych osiedli mieszkaniowych, w dużej mierze przy-

czyniło się do tego wydane prawo mieszkaniowe, które obarczało państwo przyznawaniem pożyczek na cele związane z budownic-

twem mieszkaniowym, [5], s. 52.

Sposób zabudowy, sytuujący zabudowę mieszkalną prostopadle do ulic, przeważnie w powtarzalnej formie kubaturowej, w iden-

tycznych odległościach pomiędzy kolejnymi budynkami – budynki sytuowane najkorzystniej względem stron świata [5].

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2010

jak również unikał zamkniętych, dusznych podwórzy,
typowych dla XiX-wiecznej zabudowy czynszowej. do
sztandarowych przykładów zaprojektowanych osiedli
w  układzie  linijkowym  należy  zaliczyć  osiedle  dam-
merstock z 1928 roku autorstwa w. Gropiusa oraz nie-
zrealizowane osiedle ernesta maya - Goldstein z roku
1929  [5].  niestety,  pomimo  licznych  pozytywnych
aspektów  proponowanych  rozwiązań,  osiedla  tego
typu można uznać za struktury nieprzyjazne rozwojo-
wi społecznemu, gdyż cytując za władysławem czar-
neckim:  „Wszechwładna  monotonia,  nuda  i  szablon
wytwarzają nastrój wręcz odrażający i antyhumani-
tarny.  Trudno  w  tych  warunkach  organizować  życie
socjalne mieszkańców” [1].

mówiąc o rozwoju form osiedla, nie można za-

pomnieć o roli, jaką odegrały międzynarodowe kon-
gresy  architektury  nowoczesnej  (ciam),  które  od
roku  1928  skupiały  w  swoich  kręgach  największych
architektów  tamtej  epoki,  takich  jak:  le  corbusier,
w. Gropius, e. may, s. Giedion

. na każdym z orga-

nizowanych kongresów podejmowano temat sposobu
kształtowania współczesnych miast i osiedli, a synte-
zę  głównych  postulatów  i  wniosków  zawarto  w tzw.
„karcie  ateńskiej”,  powstałej  podczas  iV  kongresu
ciam w atenach w roku 1933. większość postulatów
zawartych w „karcie ateńskiej” doprowadziła jednak
do uznania, że najodpowiedniejszą formą zabudowy
osiedlowej,  która  w  najefektywniejszy  sposób  spro-
sta  nowym  potrzebom,  będzie  forma  osiedli  oparta
na  propagowanym  w  niemczech  nurcie  funkcjonali-
zmu.  postulowano  standaryzację  i  uprzemysłowie-
nie budownictwa, przy najprostszym układzie, który
funkcjonalnie zapewniałby najlepsze warunki miesz-
kaniowe.  Główne  zmiany  w  kształtowaniu  form  ów-
czesnych  osiedli  mieszkaniowych  wynikały  z  faktu
zmiany  stosunków  społecznych,  w  szczególności  do-
tyczących  emancypacji  kobiet,  które  coraz  częściej
rozpoczynały pracę zawodową. w związku z tym fak-
tem w osiedlach powstała potrzeba lokalizowania ta-
kich elementów wyposażenia, jak: żłobki, przedszko-
la, jadłodajnie – odciążające kobietę od prac domo-
wych.

na arenie naszego kraju, w okresie między-

wojennym, jak również w pierwszych latach po za-
kończeniu ii wojny światowej, na szczególną uwagę

zasługują  działania  takich  architektów,  jak  helena
i szymon syrkusowie czy też Barbara Brukalska, któ-
rych główny wyraz myśli związany z kształtowaniem
osiedli  można  odnaleźć  w  działaniach  warszawskiej
spółdzielni  mieszkaniowej  (wsm)  czy  też  towarzy-
stwie osiedli robotniczych (tor). działania te zmie-
rzały do budowania mieszkań społecznie najpotrzeb-
niejszych  przy  jednoczesnym  tworzeniu  jak  najlep-
szych ram do życia w osiedlu [9],[12]. potrzeby te wy-
nikały przede wszystkim z poniesionych strat podczas
nękających  nasz  kraj  wojen,  które  to  doprowadziły
do ogromnego deficytu mieszkaniowego. polskie osie-
dla  społeczne

charakteryzowała jednak ucieczka,

w swojej przestrzennej formie, od sztywnych i sche-
matycznych osiedli w zabudowie linijkowej. nie ozna-
cza to, że nie stosowano się do wytycznych ujętych
w „karcie ateńskiej”, jednak poszukiwano takiej for-
my kształtowania zabudowy, jaka umożliwiłaby indy-
widualizowanie poszczególnych sekcji osiedla

. ko-

lejnym wprowadzonym elementem był podział całego
osiedla na mniejsze jednostki strukturalne, nazywane
koloniami, które odpowiadały podziałowi ze względu
na lokalizację na ich obszarze żłobków i przedszko-
li. najpełniejszy wyraz powyższych postulatów można
odnaleźć w stworzonym w latach 50. XX wieku osiedlu
wsm mokotów, autorstwa z. malickiego i s. twarow-
skeigo [2], jak również w zrealizowanym wyłącznie
częściowo osiedlu wsm na rakowcu, autorstwa h. i s.
syrkusów, które było syntezą idei związanych z for-
mami kształtowania tzw. „osiedli społecznych”.

niestety, tworzenie osiedli społecznych zosta-

ło  w  latach  pięćdziesiątych  XX  wieku  skrytykowane
przez  ówczesne  władze  jako  przykład  złego  naśla-
downictwa koncepcji anglosaskich. można uznać ten
okres  za  rozpoczęcie  nowej  epoki  w  budownictwie
mieszkaniowym, w szczególności odczuwalnej w kra-
jach  socjalistycznych  –  potocznie  nazywanej  epoką
budownictwa  masowego.  dotyczyło  to  również  pol-
ski, gdzie w każdym ośrodku miejskim można natrafić
na zespoły zabudowy mieszkaniowej z tzw. „wielkiej
płyty”.  pomimo  bogatych  założeń  programowych,
osiedla te rzadko kiedy były pod tym względem reali-
zowane całkowicie, tym samym zatracając minimalny
charakter społeczny, stając się ośrodkami wyłącznie
do celów zamieszkania [4].

Polskę reprezentowali Szymon i Helena Syrkusowie. Szczegółowe relacje z Kongresów CIAM można odszukać w książce autor-

stwa Heleny Syrkus pt. Ku idei osiedla społecznego [9].

Termin „osiedle społeczne” został sformułowany przez konspiracyjne działania PAU prowadzone w okresie okupacji hitlerowskiej

przez Helenę i Szymona Syrkusów, którzy to wraz z B. Brukalską byli głównymi propagatorami idei osiedla społecznego na terenie

Polski [2], s. 203.

Wacław Ostrowski nazywa ten nurt funkcjonalizmem zhumanizowanym [5], s. 246.

od CHARlESA foURIERA do pAolo SolERIEgo ...

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2010

p. kAnIA

na szczęście okres masowego budownictwa

prefabrykowanego zakończył się, wprowadzając nas
w świat kształtowania przestrzeni mieszkalnej, gdzie
ponownie dochodzą do głosu potrzeby człowieka

3. obecnekierunkiwformowaniuosiedli

mieszkaniowych

większość procesów przestrzennych związa-

nych jest z postępem technicznym. obecne procesy,
w  związku  z  coraz  silniejszym  uniezależnieniem  się
człowieka  od  dystansów  przestrzennych,  powodują
zjawisko  nazywane  suburbanizacją,  polegające  na
wyludnianiu  się  centrów  miejskich  kosztem  rozro-
stu suburbiów, a tym samym zwiększanie się zurba-
nizowanej  przestrzeni  miejskiej.  Jak  każdy  proces
przestrzenny,  tak  i  ten  wywołuje  następstwa,  które
mają bezpośredni wpływ na definiowanie nowych roz-
wiązań  organizacji  osiedli  mieszkaniowych.  obecnie
można  wyróżnić  trzy  główne  kierunki:  rozwój  osie-
dli ekologicznych; rozwój osiedli opierających się na
częściowym powrocie do XX-wiecznych założeń urba-
nistycznych;  rozwój  wizji  budynków  –  osiedli  jutra.
wszystkie z powyżej wymienionych tendencji w dużej
mierze wypływają z rozwijanych zasad zrównoważo-
nego rozwoju, jakie musi respektować i uwzględniać
urbanistyka XXi wieku [7].

pierwszy nurt, nazwany osiedlem ekologicz-

nym, opiera się na pięciu głównych zasadach: układ
zabudowy optymalnie dopasowany i zintegrowany
z układem rzeźby terenu

; zminimalizowanie zmia-

ny  naturalnej  morfologii  terenu;  powiązanie  zieleni
wnętrz poszczególnych sekcji osiedla z zielenią ogól-
ną, pełniącą rolę głównej przestrzeni otwartej; uży-
wanie materiałów budowlanych mogących zostać po-
wtórnie  wykorzystanych  oraz  tworzenie  budynków
mogących  pozyskiwać  energię  z  naturalnych  źródeł
[7]. pomimo iż tego typu rozwiązania były już stoso-
wane w ubiegłym wieku, przede wszystkim przez kra-
je skandynawskie, dopiero w obecnym okresie wsku-
tek propagowania i rozpowszechniania wiedzy na ich

temat, wkraczają one na arenę międzynarodową jako
preferowany typ rozwiązań.

drugi wyróżniony kierunek wyrósł w kręgu

miast  amerykańskich,  gdzie  wskutek  niekontrolowa-
nego,  przestrzennego  rozlewania  się  miast  powsta-
wały struktury osadnicze całkowicie wyzbyte cech in-
dywidualnych, przestrzeni społecznych oraz publicz-
nych  terenów  rekreacyjnych  i  zielonych.  powstała
monokultura mieszkaniowa. Jednym z głównych kie-
runków, jaki ma skutecznie przeciwdziałać temu pro-
cesowi,  jest  „new  urbanism”

. ruch ten, zdefinio-

wany  przez  trzynaście  podstawowych  reguł,  w  wy-
raźny sposób próbuje nawiązać do zasad kształtowa-
nia  zespołów  mieszkaniowych  na  początku  XX  wie-
ku,  w  szczególności  założeń  powstałych  na  gruncie
amerykańskim.  w  sposobie  kształtowania  zespołów
mieszkaniowych  w  duchu  „new  urbanism’u”  należy
wyróżnić  powrót  do  takich  elementów,  jak:  kształ-
towanie  wyraźnie  wyodrębnionych  centrów  osiedli,
ośrodki  usługowe  lokalizowane  na  obrzeżach  jedno-
stek mieszkaniowych, szkoła podstawowa lokalizowa-
na w bliskim sąsiedztwie, stosowanie różnych typów
zabudowy, stosowanie wąskich ulic w celu wyelimino-
wania  przypadkowego  ruchu  samochodowego.  ruch
ten, tak jak to miało miejsce w „jednostce sąsiedz-
kiej” perry’ego, ma za zadanie nie tylko kształtować
środowisko mieszkalne o wysokich walorach, ma rów-
nież  wpływać  na  formowanie  się  więzi  społecznych
wśród lokalnych społeczności.

najbardziej skrajna wizja osiedla – miasta

przyszłości proponowana jest przez włoskiego archi-
tekta paolo soleriego, który już w drugiej połowie XX
wieku rozpoczął popularyzację swoich założeń, okre-
ślonych jako „arkologia”

. arkologia oznacza struk-

turę budowlaną, która zunifikuje architekturę z eko-
logią poprzez konstruowanie megastruktur architek-
tonicznych, które przy wykorzystaniu wyłącznie natu-
ralnych źródeł energii, całkowicie eliminując ruch sa-
mochodowy, staną się samowystarczalnymi osiedlami
jutra. obiekty „arkologiczne” mają wykorzystać wy-
sokość jako nowy wymiar ekspansji miasta, tym sa-

Za symbol przemiany można uznać wyburzenie w latach 70. jednego z największych amerykańskich osiedli mieszkaniowych Pruitt

– Igoe, na którym ze względów na zastosowane rozwiązania doszło do rozwoju patologii społecznych, jak również dewastacji samego

osiedla – stało się to symbolem upadku idei osiedli masowych.

Rozwiązania tego typu nie są doświadczeniami nowymi. Już w drugiej połowie XX wieku tego typu rozwiązania były stosowane w

krajach skandynawskich, czego przykładem może być osiedle „Tapiola” w Helsinkach. W. Ostrowski nazwał ten nurt w kształtowaniu

zespołów mieszkaniowych – krajobrazowym [5], s. 255-261.

Pod koniec XX wieku została utworzona przez A. Duany’ego i E. Plater – Zyberk organizacja „Congress for the New Urbanism”,

której działania i główne kierunki w polityce można odnaleźć na stronie www.neubanism.org.

Na stronie www.arcosanti.org przedstawiona jest koncepcja powstającego od lat 70. XX wieku osiedla „Arcosanti” tworzonego w

myśl zasad Arkologii, będąc przedsięwzięciem założonym przez samego autora Paolo Soleriego.

ARCHITECTURAE et ARTIBUS - 2/2010

mym skrajnie niwelować poziom antropogenizacji te-
renów naturalnych

. wydaje się jednak, że jeszcze

przez długi okres nie będzie możliwości technicznych
i finansowych w tworzeniu tego typu struktur. duże
wątpliwości wzbudzają też aspekty społeczne, gdyż
trudno jest określić zmiany, jakie przyniesie organi-
zacja życia w tego typu strukturach. niemniej jednak
wydaje się, iż zakreślona przez soleriego wizja może
stać się nowym wyzwaniem dla przedstawicieli wielu
dyscyplin naukowych.

zakończenie

osiedle jako miejsce życia człowieka nie jest

wyłącznie  częścią  struktury  miasta  służącą  jedy-
nie  funkcjom  mieszkalnym.  osiedle,  poprzez  swój
kształt,  formę  oraz  elementy  wyposażenia,  jest
strukturą  wielowarstwową,  która  zapewnia  swo-
im  mieszkańcom  nie  tylko  odpowiednie  walory  śro-
dowiskowe, ale również wspomaga rozwój człowieka
w całej złożoności jego życia. toteż koncepcje osie-
dli ewoluowały, podobnie jak życie ludzi w XViii, XiX
i XX wieku. dobre warunki mieszkaniowe to te, w któ-
rych zapewnione są możliwości realizacji potrzeb po-
jedynczych  mieszkańców,  przy  równoczesnym  nie-
ograniczaniu rozwoju całej społeczności osiedla. roz-
wój  głównych  wizji  organizacji  struktur  funkcjonal-
no-przestrzenno-społecznych osiedli mieszkaniowych

na przestrzeni trzech wieków ukazuje, że nie ma ich
formy ostatecznej.

BIBLIOGRAFIA

1. Czarnecki W., Planowanie miast i osiedli, t. ii,

pwn, warszawa 1965, s. 316.

2. Goldzamt E., Urbanistyka krajów socjalistycznych,

arkady, warszawa 1971.

3. JałowieckiB., Osiedle i miasto, arkady, warszawa

1968, s. 17.

4. NowickiJ., Kształt przestrzeni mieszkalnej, zakład

wydawnictwa czsr, warszawa 1980.

5. Ostrowski W., Urbanistyka współczesna, arkady,

warszawa 1975.

6. Perry C.A., Housing for the machine age, russell

sage Foundation, new york 1939.

7. Pęski W., Zarządzanie zrównoważonym rozwojem

miast, arkady, warszawa 1999.

8. Skibniewska H., Bożekowska D., Goryński A.,

Tereny otwarte w miejskim środowisku mieszkal-
nym, arkady, warszawa 1979.

9. Syrkus H., Ku idei osiedla społecznego, pwn,

warszawa 1976.

10. Wallis A., Socjologia przestrzeni, niezależna oficy-

na wydawnicza, warszawa 1990.

11. Wojtkun G., Osiedle mieszkaniowe w strukturze

miasta XX wieku, wydawnictwo uczelniane
politechniki szczecińskiej, szczecin 2004.

12. ZiółkowskiJ., Urbanizacja, miasto, osiedle, pwn,

warszawa 1965.

Pierwszych założeń tego typu należy doszukiwać się w wizjach Le Corbusiera, który głośno postulował wznoszenie wysokich

budynków mieszkalnych w celu uwolnienia gruntów miejskich, które można przeznaczyć pod organizację zieleni. Przekonania jego

zostały również wyrażone w postaci wizji miast przyszłości, jak choćby w projekcie „Miasto współczesne” z 1922 roku.

od CHARlESA foURIERA do pAolo SolERIEgo ...