plik

W LASACH JANOWSKICH I PUSZCZY SOLSKIEJ

9 – 25 czerwca 1944 r.

Lubelszczyzna należała do najbardziej aktywnych obszarów kraju w

zakresie narodzin i rozwoju ruchu oporu oraz partyzantki. Tam powstały dwie
największe   bazy   partyzanckie   –   lasy   Parczewskie   na   północy   oraz   lasy
Janowskie   i   Puszcza   Solska   na   południu.  Tu   też   spadły   na   okupanta   ciosy,
szczególnie dotkliwe, bo paraliżujące jego aparat administracyjno-gospodarczy,
komunikację   i   ekonomikę,   doprowadzając   do   tego,   że   już   od   lata   1943   r.
okresowo tracił on panowanie i kontrolę nad niektórymi terenami.

Wiosną 1944 r. obszar Lubelszczyzny nabrał szczególnego znaczenia –

wtedy to bowiem wojska radzieckie w zwycięskim pochodzie na Zachód
wyparły armie hitlerowskie osiągając linię Kowel-Brody. Lubelszczyzna z tym
momentem stała się bezpośrednim zapleczem niemieckiego frontu. Wehrmacht
koncentrował tam swe odwody, a na szlakach kolejowych panował wzmożony i
nieustanny ruch transportów wojennych.

W tej sytuacji hitlerowców coraz bardziej niepokoiła południowa baza

partyzancka obejmująca dosyć duże jak na polskie warunki kompleksy leśne
rozciągające się od Zaklikowa i Janowa Lubelskiego na zachodzie po
Tomaszów Lubelski na wschodzie. Tu znajdowały oparcie i miały swe bazy
wypadowe coraz liczniejsze oddziały partyzanckie Armii Ludowej, Armii
Krajowej i Batalionów Chłopskich oraz liczne oddziały radzieckie, które mimo
usilnych starań okupanta zmierzających do zaryglowania linii Bugu przenikały
nadal na obszar Lubelszczyzny kierując się do jej baz partyzanckich.

Dowództwo niemieckie zdawało sobie sprawę z powagi sytuacji – ale też

z doświadczenia wiedziało ono, iż doraźne wysyłanie często improwizowanych
sił wojskowo-policyjnych do obław i akcji przeciwpartyzanckich nie dawało
oczekiwanych rezultatów. Doszło ono zatem do wniosku, iż dla
przeprowadzenia każdej większej akcji przeciwpartyzanckiej w celu odzyskania
kontroli nad rejonami opanowanymi przez partyzantkę konieczne jest
ściągnięcie dodatkowych sił wojskowych i policyjnych.

Wiosenna ofensywa partyzancka na Lubelszczyźnie, poważnie zagroziła

funkcjonowaniu aparatu administracyjno-gospodarczego okupanta jak też tyłom
hitlerowskiej   Grupy   Armii   „Północna   Ukraina”.   Zatem   sytuacja   na   tym
obszarze   zaniepokoiła   najwyższe   władze   hitlerowskie   Generalnego
Gubernatorstwa,   które   doszły   do   przekonania,   iż   dla   opanowania   sytuacji
należy przygotować wielką akcję represyjno-przeciwpartyzancką.

Zdecydowano przeprowadzić właśnie taką akcję przeciw południowej

bazie partyzanckiej na Lubelszczyźnie. Przygotowania do tej wielkiej operacji
rozpoczęli hitlerowcy już w połowie maja 1944 roku, nadając jej kryptonim

„Sturmwind” („Wicher”). Prowadziło je dowództwo Okręgu Wojskowego GG
w porozumieniu z dowództwem Grupy Armii „Północna Ukraina” i za zgodą
Sztabu Generalnego oraz szefa Uzbrojenia Wojsk Lądowych i dowódcy Wojsk
Zapasowych generała Fromma. Do 8 czerwca dowództwo Okręgu Wojskowego
GG zdołało zgrupować poważne siły w postaci 154 i 174 dywizji rezerwowych,
części 213 dywizji ochronnej, 115 pułku strzelców krajowych, tzw. Korpusu
Kawalerii Kałmuckiej, 4 pułku policji SS i zmotoryzowany batalion
żandarmerii SS, kilka samodzielnych batalionów Wehrmachtu oraz kilkanaście
mniejszych pododdziałów wojskowych i policyjnych oraz grupę samolotów z 4
Floty Powietrznej. Ogółem skoncentrowali hitlerowcy około 30 tysięcy ludzi.

Dowództwo nad wyznaczonymi do tej operacji siłami objął dowódca

Okręgu   Wojskowego   GG   gen.   Haenicke,   który   na   szefa   swego   sztabu
roboczego   powołał   gen.   Borka.   Według   wstępnych   założeń   operacją
„Sturmwind”   objąć   miano   jedynie   lasy   Lipskie   i   Janowskie.   Hitlerowcy
zamierzali   lasy   te   okrążyć,   szczelnym   pierścieniem,   następnie   dokładnie   je
przeczesać i zniszczyć znajdujące się tam oddziały partyzanckie. Niebawem
plan   operacji   został   zmodyfikowany   głównie   w   kierunku   rozszerzenia   jej
również   na   Puszczę   Solską,   a   spowodowało   to   dowództwo   Grupy   Armii
„Północna Ukraina”, pragnące uruchomić bardzo potrzebną mu linię kolejową
na kierunku Zawada-Rawa Ruska, zaryglowaną dotąd niemal całkowicie przez
partyzantów. W ten sposób powstał plan wielkiej operacji pod kryptonimem
„Sturmwind I” i „Sturmwind II”.

Plan operacji „Sturmwind I” zakładał założenie pierścienia okrążającego

przebiegającego:   na   północy   przez   Zaklików-Janów-Frampol,   na   wschodzie
przy szosie Frampol-Biłgoraj, na południu na linii rzek Łada-Tanew-San, na
zachodzie wzdłuż toru kolejowego biegnącego od Sanu do Zaklikowa. Rozkaz
nakazywał, by do wieczora 9 czerwca zakończyć rozwijanie linii ubezpieczeń
zakładanego pierścienia i uniemożliwić wszelki ruch z jednego do drugiego
lasu. Hitlerowcy pragnąć całkowicie zaskoczyć znajdujące się na tym obszarze
oddziały partyzanckie nie wysyłali wcześniej jednostek kwaterunkowych i nie
prowadzili   też   zbyt   intensywnego   rozpoznania,   by   nie   wzbudzić   czujności
partyzantów.   Siły   główne   miały   być   skoncentrowane   w   wyznaczonych
miejscowościach do południa 10 czerwca. Gotowość bojową wyznaczono im na
noc z 10 na 11 czerwca, a atak miały one rozpocząć o godzinie 8 rano. Dwa
następne dni przeznaczyli hitlerowcy na zaciskanie pierścienia oraz okrążanie i
likwidowanie znajdujących się na tym obszarze oddziałów partyzanckich. Siły
główne podzielono według zadań na grupy bojowe – przeznaczone do natarcia
w kierunku rozpoznanych baz oddziałów partyzanckich i grupy zaporowe –
przeznaczone   do   blokowania   pozostałych   odcinków   linii   okrążenia   z
równoczesnym posuwaniem się i obsadzaniem dogodnych do obrony rubieży
zacieśnianego pierścienia.

W momencie koncentrowania niemieckich sił do operacji „Sturmwind” w

lasach Lipskich i Janowskich bazowały następujące zgrupowania i oddziały
partyzanckie:

–

Część   1   Brygady  AL  im.   Ziemi   Lubelskiej   pod   dowództwem   kpt.
Ignacego   Borkowskiego   „Wicka”,   w   której   skład   wchodziły:   2
kompania polowa – w sile około 90 ludzi dowodzona przez ppor. Jana
Fijoła „Rysia”, 3 kompania „Straży Chłopskiej” (czyli BCh) w sile
około   60   ludzi   –   dowodzona   przez   ppor.   Juliana   Kaczmarczyka
„Lipę”, 5 kompania szturmowa w liczbie 176 partyzantów dowodzona
przez   por.   Edwarda   Gronczewskiego,   9   kompania   sztabowa   w   sile
około   60   ludzi   pod   dowództwem   por.   Aleksandra   Szymańskiego
„Bogdana”. Prócz tego w trakcie rozpoczęcia walk w jej skład weszły
dwa małe oddziały. Łącznie więc Brygada liczyła około 500 ludzi.

–

Brygada im. Wandy Wasilewskiej pod dowództwem kpt. Stanisława
Szelesta i jego zastępcy Wiktora Kremienieckiego w sile około 300
ludzi. Brygada ta po bitwie weszła w skład Armii Ludowej.

–

Oddział łącznikowy AL – zwany także oddziałem „Janowskiego”
(Leona Kasmana), pod dowództwem por. Andrzeja Pajdo liczący
blisko 100 ludzi;

–

Oddział NOW-AK pod dowództwem ppor. Bolesława Usowa
„Konara” w sile około 100 ludzi, a wraz z podporządkowanym mu w
czasie walki oddziałem „Kmicica” - 130 ludzi;

–

Oddział radziecko-polski im. Józefa Stalina pod dowództwem kpt.
Mikołaja Kunickiego „Muchy” w sile ponad 200 ludzi;

–

Zgrupowanie im. Aleksandra Newskiego pod dowództwem mjr
Wiktora Karasiowa w sile około 400 ludzi;

–

Zgrupowanie im. Nikity Chruszczowa pod dowództwem mjr
Włodzimierza Czepigi w liczbie 310 ludzi;

–

Oddział ppłk Nikołaja Prokopiuka w sile 540 ludzi;

–

Oddział im. Budionnego pod dowództwem st. lejtn. Iwana Jakowlewa
w sile około 200 ludzi;

–

Oddział im. Suworowa w sile około 70 ludzi – dowodzony przez lejtn.
Sergiusza Sankowa;

–

Oddział im. Kirowa liczący około 70 ludzi – pod dowództwem lejtn.
Michaiła Nadielina;

–

Oddział zbiorczy pod dowództwem ppłk Walentina Pielicha
„Galickiego” w sile około 150 ludzi.

Łącznie siły partyzanckie polskie i radzieckie liczyły niewiele ponad

3000 ludzi, rozlokowane były w dwu odległych od siebie o kilkanaście
kilometrów rejonach lasów Lipskich i Janowskich, ale utrzymywały łączność.

Jeśli chodzi o wartość bojową znajdujących się w okrążeniu oddziałów – to
trzeba podkreślić, iż była ona wysoka. W większości byli w nich doświadczeni
partyzanci. Oddziały dysponowały również dużą ilością broni maszynowej
różnych typów oraz posiadały rusznice przeciwpancerne i moździerze.

Wiadomość o przygotowywanej przez hitlerowców akcji

przeciwpartyzanckiej uzyskał wywiad partyzancki już w końcu maja. Brakło
jednak w danych wywiadowczych wiadomości dokładnych o skali tej operacji.
Tym też tłumaczyć należy iż oddziały mimo to pozostały na tym obszarze, a
pogotowie   bojowe   zarządzono   w   oddziałach   dopiero   wtedy,   gdy   wróg
rozpoczął rozwijanie pierścienia wokół lasów Lipskich i Janowskich. Wtedy też
ruszyły   dla   lepszego   rozpoznania   i   ubezpieczenia   grupy   zwiadowcze   i
osłonowe,   a   grupy   minerskie   w   przyspieszonym   tempie   niszczyły   mosty   i
minowały drogi leśne.

Kiedy więc hitlerowcy rankiem 11 czerwca rozpoczęli atak, nie tylko nie

zaskoczyli partyzantów, ale w wielu miejscach atakujące oddziały faszystów
wpadły w zasadzki, co znacznie opóźniło tempo ich natarcia. Udało się
natomiast wrogowi zaskoczyć w okolicach Jarocina część kompanii BCh-AL.
W zaciętej walce zginęło tam 13 partyzantów wraz z dowódcą Julianem
Kaczmarczykiem „Lipą”.

Działania grup osłonowych opóźniające wdzieranie się nieprzyjaciela w

głąb lasów, dowództwa partyzanckie wykorzystały na koncentrację oddziałów,
a potem na ich odskok z lasów Lipskich do lasów Janowskich – w okolice
znanego im i nadającego się do walk obronnych Wzgórza Porytowego.
Hitlerowcy w tym czasie dokładnie przeczesywali lasy Lipskie, ale po
zorientowaniu się, że trafili w próżnię ruszyli tropem oddziałów partyzanckich.

13 czerwca doszło do ciężkich walk w okolicach Momot i Szklarni i

właśnie   w   tych   zażartych   walkach   udało   się   partyzantom   zadać   faszystom
znaczne   straty   oraz   zdobyć   dokumenty   zawierające   wytyczne   do   akcji
„Sturmwind”. Tego dnia wieczorem podjęto również decyzję o pozostaniu w
lasach   Janowskich   i   przyjęciu   bitwy   z   oddziałami   wroga.   Dowództwo
partyzanckie   szybko   opracowało   plan   bitwy   obronnej   –   rozmieszczając   tak
oddziały własne, by mogły one skutecznie prowadzić obronę okrężną. Prawy
brzeg   rzeki   Branwi   obsadziły   oddziały   partyzantki   polskiej   oraz   oddziały
Mikołaja Kunickiego i Jakowlewa, zaś na lewym brzegu zajęły pozycję bojowe
oddziały radzieckie. Zatem linia partyzanckiej obrony ułożyła się w kształt koła
o obwodzie sięgającym do 7 kilometrów.

14 czerwca o godzinie 5, po silnym przygotowaniu ogniowym z dział i

moździerzy do ataku ruszyły oddziały bojowe faszystów niemal ze wszystkich
kierunków. Ataki nieprzyjaciela były niezwykle gwałtowne, dlatego też w dwu
miejscach udało się mu przełamać obronę partyzancką na prawym brzegu
Branwi. Wytworzyła się groźna sytuacja, ale opanowano ją szybko

zdecydowanymi kontratakami 5 i 9 kompanii z 1 Brygady AL i kompanii
Ławrowa z oddziału Prokopiuka.

Dalsze następujące po sobie ataki hitlerowców, jednocześnie na prawym i

lewym brzegu Branwi, nie załamały partyzanckiej obrony. W wielu miejscach
dochodziło   do   walk   wręcz.   Około   godziny   10   wróg   wprowadził   do   akcji
samoloty bombowe. Jednakże ich atak nie przyniósł spodziewanych rezultatów,
bowiem partyzanci znając ze zdobytych dokumentów niemiecką sygnalizację –
zmylili lotników tak, że zrzucane przez nich bomby nie były celne i często
trafiały   na   pozycje   własnych   oddziałów.   W   tej   sytuacji   dowództwo
nieprzyjacielskie   zrezygnowało   z   dalszego   udziału   lotnictwa   w   bitwie.
Tymczasem   zdecydowane   kontrataki   partyzanckie   dawały   efekty   i   tak   np.
partyzanci radzieccy z oddziałów Prokopiuka i Karasiowa rozbili baterię dział a
dwa z nich wraz z moździerzami i amunicją przeciągnęli na pozycje własne.

W godzinach popołudniowych wróg wyprowadził główne uderzenie na

Wzgórze Porytowe, bronione przez oddziały: Kunickiego, Jakowlewa i część 1
Brygady AL. Wywiązała się zażarta walka w toku której poszczególne pozycje
przechodziły z rąk do rąk. Po dwugodzinnej nieustannej walce nieprzyjacielowi
udało   się   zdobyć   jedynie   zachodni   stok   wzgórza.   To   nie   miało   jednak
poważniejszego znaczenia i nie załamało partyzanckiej obrony. Zażarte walki
trwały do późnego wieczora, ale dowództwo partyzanckie czyniło już wtedy
przygotowania   do   wyjścia   w   ciągu   nocy   z   okrążenia,   bowiem   prowadzenie
dalszej regularnej bitwy z dziesięciokrotnie przeważającymi siłami wroga nie
miało sensu i nie dawało partyzantom szans na rozstrzygnięcie jej na własną
korzyść. Intensywnie przeprowadzane partyzanckie rozpoznanie ujawniło iż w
toku bitwy w pozycjach faszystów powstała luka, przez którą wyprowadzono 3
tysięczne   zgrupowanie   partyzanckie.   Udało   się   też   oderwać   oddziałom   od
nieprzyjaciela na odległość 12-14 kilometrów i nieco odpocząć w wioskach
Ciosmy i Szeliga. Hitlerowcy uderzyli na drugi dzień w zupełną próżnię – co
wywołało   konsternację   u   ich   dowództwa,   które   całkowicie   zagubiło   się   w
powstałej sytuacji.

Po krótkim odpoczynku oddziały partyzanckie rozbiły między Ciosmami

i Szeligą dywizjon kawalerii kałmuckiej i pomaszerowały do Puszczy Solskiej,
w której znalazły się 17 czerwca.

Po nieudanej operacji „Sturmwind I” dowództwo hitlerowskie

zdecydowało kontynuować działania pod kryptonimem „Sturmwind II” tym
razem w lasach położonych na wschód od Biłgoraja dokąd przerzucono 17 i 18
czerwca oddziały z lasów Janowskich. Ta operacja rozpocząć się miała rano 21
czerwca i trwać trzy dni, z zasadniczym celem zlikwidowania sił partyzanckich.

W kompleksie lasów Biłgorajskich i Puszczy Solskiej w trakcie operacji

„Sturmwind II” znalazły się wymienione już oddziały Armii Ludowej
wyprowadzone z lasów Janowskich, oddziały radzieckie do których dołączyły

tu jeszcze oddziały Szangina, Kowalowa i Czyżowa. Tutaj też bazowały
pokaźne siły partyzanckie BCh i AK.

Siły Batalionów Chłopskich składały się z: około 300 partyzantów z I

batalionu   „Rysia”   (Stanisława   Basaja)   pod   dowództwem   ppor.   Józefa
Wolańskiego   „Igora”   i   plut.   Antoniego   Warchoła,   „Szczerby”;   oddziału
„Błyskawicy” (Jana Krędy) w sile ponad 50 partyzantów dowodzonych przez
„Błyskawicę”;   oddziału   „Burzy”   (Antoniego   Wróbla)   w   sile   około   120
partyzantów dowodzonych przez „Burzę” oraz oddziału „Skrzypika” (Józefa
Mazura) w sile ponad 100 ludzi dowodzonych przez „Skrzypika”. Łącznie więc
oddziały BCh liczyły blisko 600 partyzantów.

W skład sił Armii Krajowej wchodziły: oddział „Corda” (Józefa

Steglińskiego) w sile około 200 ludzi; oddział „Topoli” (Jana Kryka) w sile
około 100 partyzantów pod dowództwem ppor. „Topoli”; pierwsza kompania
sztabowa   inspektoratu   zamojskiego   AK   w   sile   ponad   100   ludzi   pod
dowództwem   por.   „Woyny”   (Adama   Haniewicza);   oddział   kursu   szkolnego
młodych dowódców piechoty w sile około 100 ludzi pod dowództwem por.
„Wira” (Konrada Bartoszewskiego); pluton z oddziału „Podkowy” - liczący 20
ludzi   pod   dowództwem   podchor.   „Korczaka”   oraz   inne   grupy   służb
zabezpieczających liczące łącznie około 50 ludzi.

W sumie w dyspozycji i pod dowództwem mjr „Kaliny” (Edwarda

Markiewicza) znalazło się około 1200 partyzantów z oddziałów AK i BCh.

Całość sił partyzanckich, które znalazły się na obszarze objętym

hitlerowską operacją wyniosła około 5 tysięcy ludzi.

21 czerwca nieprzyjaciel rozpoczął natarcie, kierując jego główny

wysiłek na północną część lasów Biłgorajskich, właśnie tam gdzie stacjonowały
oddziały  AK  i  BCh  dowodzone  przez  mjr   „Kalinę”.   Nocą   do  obszaru  tego
dotarło   również   zgrupowanie  AL  pod   ogólnym   dowództwem   kpt.   Ignacego
Borkowskiego   „Wicka”.   Podjęta   przez   dowódców   oddziałów   AL   próba
nawiązania   rozmów   z   mjr   „Kaliną”   wraz   z   propozycją   bojowego
współdziałania nie doszła do skutku z winy dowództwa  AK.

22 czerwca podległe mu oddziały AK i BCh wycofały się pod naciskiem

nieprzyjaciela   na   południe,   do   Puszczy   Solskiej.   Natomiast   oddziały   AL
postanowiły przyjąć walkę. Zajęły one pozycje przygotowując obronę okrężną
w   rejonie   bagna   Sokolisko,   gdzie   przez   kilka   godzin   odpierały   ataki   154
dywizji wroga. W tym czasie dowództwo hitlerowskie wstrzymało na jedną
dobę natarcie na innych kierunkach, oczekując na rezultaty bitwy koło bagna
Sokolisko.   Silny   ogień   artylerii   zmusił   oddziały   AL   do   zmiany   pozycji
obronnych i wówczas poniosły one dotkliwe straty tracąc między innymi por.
A. Szymańskiego „Bogdana”. Nocą na 23 czerwca udało się oddziałom AL
przebić przez kordon w kilku miejscach okrążenia i wrócić do swej bazy w
lasach Lipskich. Poniosły one w tej bitwie bolesne straty sięgające około 100

zabitych. Oddziały radzieckie po dwóch nieudanych próbach przebicia się nocą
na 24 czerwca przełamały pierścień wroga nad rzeką Tanwią, kierując się w
kierunku Karpat.

Dowódca oddziałów AK i BCh nie podjął współdziałania również z

partyzantami radzieckimi podjął natomiast decyzję ukrycia oddziałów w
bagnach Puszczy Solskiej. Okazała się ona zgubna, nieprzyjaciel bowiem
systematycznie przeczesywał las. Osłabiała ona także ducha walki w szeregach
partyzantów, którzy opadli z sił z powodu bezustannego kluczenia po leśnych
ostępach.

Wyjście z okrążenia oddziałów AL i radzieckich wprawiło hitlerowskie

dowództwo we wściekłość. Stąd też z całą zajadłością rzuciło ono będące w
dyspozycji   siły   dla   likwidacji   tych   oddziałów,   które   pozostały   w   kotle.
Zdecydowało ono umocnić pozycje zaporowe nad rzeką Tanwią i Sopotem oraz
dodatkowo   wzmocnić   rzut   uderzeniowy.   Zacieśniający   się   pierścień   i   coraz
szczelniejsze   osaczanie   pozostałych   oddziałów   sprawiło,   iż   mjr   „Kalina”
załamał się.

W tej sytuacji dowództwo nad oddziałami objął 24 czerwca rotmistrz M.

Rakoczy „Miecz”, a wkrótce po nim por. K. Bartoszewski „Wir”. Wtedy to
nastąpiła zmiana decyzji. Postanowiono przebić się przez pozycje faszystów
nad rzeką Sopot. Działanie podjęto z marszu, nocą na 25 czerwca. Jednakże
mimo brawurowej postawy i walki wielu dowódców i partyzantów tylko
nielicznym grupom udało się wyjść tej nocy z okrążenia.

Następne dni, tj. 25 i 26 czerwca przyniosły w widłach Tanwi i Sopotu

tragiczną   zagładę   zgrupowania  AK-BCh.   Zostało   ono   rozbite   i   walcząc   w
niewielkich   grupach   było   stopniowo   likwidowane.   Jedynie   około   100
partyzantów   zdołało   przetrwać   w   bagnach   lub   prześliznąć   się   przez
przeczesujący pierścień hitlerowców. Pozostałych około 700 zginęło w bagnach
Puszczy Solskiej.

Operacja „Sturmwind II” dobiegła końca. Hitlerowcy mimo olbrzymiej

przewagi i środków nie osiągnęli zamierzonego celu – bowiem zdecydowana
większość   oddziałów   partyzanckich  AL  i   radzieckich   wytrzymała   uderzenie
wroga i zdołała wyjść z kolejnych pierścieni okrążenia w gotowości bojowej.
Zastosowana   przez   dowódców   tych   oddziałów   taktyka   łączenia   manewru   i
oporu   w   wybranych   rejonach   okrążonego   obszaru   znacznie   przedłużyła
operację   „Sturmwind”,   a   tym   samym   oderwała   dywizje   niemieckie   od   ich
zadań   frontowych   w   tak   niezwykle   ważnej   sytuacji   strategicznej,   jaka
wytworzyła  się   w   związku  z  czerwcową  ofensywą  radziecką  na  Białorusi.

Jedynym osiągnięciem wroga było rozbicie zgrupowania AK-BCh, do

czego przyczyniła się nieudolność dowódcy oraz względy polityczne
powodujące niechęć dowództwa AK do współdziałania z oddziałami AL i
radzieckimi.