Alan Loy McGinnis 

         Sztuka Przyjaźni

 

        

Jak zbliżyć się do ludzi

  

na których Ci zależy

 

DEDYKACJA 

Człowiek uczy się zarówno odnosząc powodzenia, jak i niepowodzenia w bliskich kontaktach z innymi 
ludźmi. Osobiście nauczyłem się wiele w obu tych przypadkach. Książkę  tę dedykuję ludziom, którzy 
pomogli mi odnieść sukces, tym, którzy byli moimi nauczycielami, doktorowi Taz Kinney'owi oraz 
Markusowi Svenssonowi. Nie tylko dlatego spędzamy wspólnie całe dnie, że czujemy potrzebę 
dyskutowania o różnych sprawach, ale potrzebujemy rozmawiać ze sobą o nas samych. Opowiadam im 
o moich małych zwycięstwach i olbrzymich porażkach. Mogę tak postępować, ponieważ oni postępują 
podobnie w stosunku do mnie. Dedykuję  tę pracę także Dagny Svensson, Katrinie Grant, Monice 
Baaska, ColleonAcord. Każda z nich jest dla mnie kimś innym, każda też jest kimś więcej niż tylko 
sekretarką. 
Kontakty międzyludzkie mają charakter wielopokoleniowy. Spoglądając wstecz widzę, że wszystko, co 
wiem o miłości zawdzięczam moim rodzicom, Alanowi UnezMcGinnis. Patrząc zaś w drugą stronę 
dochodzę do wniosku, że moje dzieci - Sharon, Alan, Scott i Donna - są dawcami miłości innego 
pokolenia. Uczę się jej także od nich. 
Ale przede wszystkim książkę tę dedykuję Dianie, która twierdzi, że jestem jej najlepszym przyjacielem, 
a która jednocześnie jest nim z pewnością dla mnie. To, że jesteśmy małżeństwem jest jednym z najws-
panialszych prezentów odżycia. 

OD AUTORA 

Na wstępie składam podziękowanie za przeczytanie tej książki i cenne, na jej temat uwagi 
następującym osobom: Jeffowi Hansenowi, Don fnezowiMcGinnis, dr. Walterowi Rayowi, Bobowi i 
SuzanRitchie, Edowi Spanglerowi, dr. Bruce'owi Thieleman, dr. Johnowi Todo iKaren Todd. 
Pierwszym człowiekiem, który powiedział: "to się nadaje do druku!" był David Leek, natomiast Mikę 

Somdal interesował się tą pracą od samego początku. 
Wyrażam wdzięczność wydawnictwu Simon i Schuster za pozwolenie cytowania książki pt. "Jak 
zdobywać przyjaciół i wpływać na ludzi" (How to Win Friends and Influence People) Dale'a Carnegie 
oraz wydawnictwu Word Books za pozwolenie cytowania książki pt. "Już nie obcy" (No Longer 
Strangers) Bruce'a Larsona. 
Kolejność opisów różnych przypadków z mojej praktyki w poradni została zmieniona, a nazwiska, 
miejsca i szczegóły są odpowiednio inne, ze względu na konieczność zachowania dyskrecji. Jednakże 
problemy opisywanych tu ludzi są całkowicie prawdziwe. 
 
 
                                                                                          "Życie należy umacniać wieloma przyjaźniami. 

Kochać i być kochanym to największe 

szczęście istnienia." 

Sydney Smith 

Wspaniałe nagrody przyjaźni 

Czy kiedykolwiek zastanawiałeś się nad tym, jak to się dzieje, że pewni ludzie są w stanie przyciągać 
do siebie innych oraz zdobywać podziw i uczucia swoich przyjaciół? Niektórzy, czasami niepozornie 
wyglądający przyciągają do siebie innych jak magnes przyciąga opiłki  żelaza. Ludzie zajmujący 
kierownicze stanowiska, którym brakuje sukcesów mają często wielu lojalnych przyjaciół. 
Tacy ludzie mogą być bogaci lub biedni, bardzo inteligentni lub nie, lecz gdzieś w ich osobowościach 
znajduje się element, który powoduje, że są oni szanowani i podziwiani. Tym elementem jest przyjaźń. 
Moja praca psychologa umożliwia mi obserwowanie wszelkich współzależności międzyludzkich. 
Rozmawiałem z tysiącami ludzi o ich najbardziej intymnych sprawach, a obserwując to, co czynili ci, 
którzy odnieśli sukces w miłości, poznałem niektóre z ich sekretów. Celem tej książki jest przekazanie 
tych obserwacji. 
Jak poznanie warunków przyjaźni może uczynić Cię ekspertem bliskich stosunków 
międzyludzkich 
Podczas badań w naszej klinice odkryliśmy, że przyjaźń jest podstawą każdej miłości. Przyjaźń ma też 
wpływ na inne ważne relacje w życiu. U ludzi, którzy nie mają przyjaciół obserwuje się zmniejszoną 
zdolność do przeżywania jakiejkolwiek miłości. Mają oni tendencję do zawierania licznych małżeństw, 
zrażania do siebie członków rodziny, często też borykają się z kłopotami w pracy zawodowej. Z 
drugiej strony ci, którzy nauczyli się kochać swoich przyjaciół, przeżywają  długie i przepełnione 
szczęściem małżeństwa, dobrze współżyją ze współpracownikami i potrafią cieszyć się swoimi 
dziećmi. 
Wkrótce po śmierci znanego w USA komika, Jacka Benny'ego, w telewizji przeprowadzono wywiad z 
George Burns. "Przeżyliśmy wspaniałą przyjaźń przez te 55 lat - powiedziała. - Jack nigdy nie 
wychodził z pokoju, gdy ja śpiewałam, a ja nigdy nie wychodziłam, gdy on grał na skrzypcach. 
Śmialiśmy się razem, bawiliśmy się razem, pracowaliśmy i jedliśmy wspólnie. Sądzę, że przez te lata 
rozmawialiśmy ze sobą każdego wieczora." 
Gdybyśmy nie wiedzieli nic więcej o tej parze, można byłoby założyć, że nie mieli konfliktów także w 
innych sytuacjach życiowych. Dlaczego? Ponieważ przyjaźń jest modelem wszystkich bliskich 
spotkań. Podstawowymi elementami dobrego małżeństwa, wg socjologa Andrew Gree-ley'a, są 
przyjaźń i seks. 
A jak przedstawia się sprawa, jeżeli chodzi o stosunki z naszymi rodzicami i dziećmi? Henry Luce, 
założyciel Time Life Inc., miał prawdopodobnie większy wpływ na literaturę i opinię  światową niż 
jakikolwiek inny wydawca. Jego czasopisma czyta ponad 13 milionów ludzi, a ich międzynarodowe 

wydania docierają do 200 krajów. Zbudował on nie tylko imperium finansowe, ale także 
zrewolucjonizował współczesne dziennikarstwo. 
Luce był synem misjonarza w Shantung w Chinach i często wspominał swoje chłopięce lata. 
Wieczorami chadzali na długie spacery, a ojciec rozmawiał z nim jak z dorosłym człowiekiem. 
Problemy zarządzania szkołą i pytania filozoficzne zajmujące ojca były głównymi tematami ich 
dyskusji. "Traktował mnie jak równego sobie" - mówił Luce. Ich więź była silna, ponieważ byli 
przyjaciółmi i zarówno ojciec, jak i syn "żywili się" tym związkiem. 
Dlaczego kobiety mają więcej przyjaciół 
"Czy masz kogoś bliskiego? - spytałem. - Czy istnieje ktoś, komu możesz powiedzieć wszystko?" Ona 
była nową pacjentką, załamaną 
rozwodem, a ja próbowałem określić, czy można ją poddać psychoterapii. "Ależ tak - odpowiedziała 
żywo. - Bez niej nigdy nie przebrnęłabym przez to wszystko. Jest co prawda o 26 lat starsza ode mnie, 
ale opowiadamy sobie o naszych największych tajemnicach. Jesteśmy prawdziwymi przyjaciółkami." 
Ta kobieta jest szczęśliwą kobietą. Po godzinie stwierdziliśmy wspólnie, że dopóki ma powiernicę, nie 
potrzebuje się martwić. Dlaczego tego typu przyjaźnie są tak rzadkie wśród mężczyzn? Oczywiście z 
powodu różnych uwarunkowań. W naszym społeczeństwie mężczyznom nie wolno dotykać się, z 
wyjątkiem podawania ręki przy powitaniu. Dick i Paula McDonald, współcześni pisarze amerykańscy, 
wyjaśniają ten fenomen następująco: 
"Większość  mężczyzn nie ma pojęcia o sztuce intymności, ani wzorów do naśladowania. Małe 
dziewczynki mogą  iść do szkoły trzymając się za ręce, podtrzymywać się podczas jazdy na łyżwach, 
brać się w objęcia i płacząc mówić: Jesteś moją najlepszą przyjaciółką. Potrzebuję cię. Kocham cię. 
Mali chłopcy nie ośmieliliby się tak postępować. Olbrzymia czarna chmura homoseksualizmu zawsze 
wisi nad ich głowami, a jej niszczycielska siła działa od najmłodszych lat. Pedzio - jest słowem, którego 
tak bardzo boją się mali chłopcy i to właśnie wpływa na ich zachowanie w stosunku do innych 
mężczyzn, którzy mogliby zostać ich przyjaciółmi." 
Ostatecznie ma to, oczywiście, wpływ na zachowanie mężczyzny w stosunku do kobiet, które spotyka 
w życiu. 
Zapytano kiedyś kilku spośród najwybitniejszych psychologów i terapeutów amerykańskich, ilu 
mężczyzn ma prawdziwych przyjaciół. Ponure odpowiedzi brzmiały: "Zbyt mało". Zazwyczaj 
oceniano tę liczbę na 10%. Richard Farson, profesor z Instytutu Psychologii Humanistycznej w San 
Francisco, powiedział: "Miliony ludzi w Ameryce nie ma w swoim całym życiu nawet jednej chwili, w 
której mogliby się wewnętrznie obnażyć i podzielić z kimś innym swoimi głębszymi uczuciami." 
Ponieważ bardzo niewielu mężczyzn może sobie pozwolić na luksus otwartości i słabości, nie zdają 
więc sobie nawet sprawy z pustki w ich życiu emocjonalnym. ICrótko mówiąc, nie wiedzą ile tracą. 
Na podstawie niedawnych badań brytyjski socjolog, Marion Crawford stwierdził,  że kobiety i 
mężczyźni w średnim wieku definiują przyjaźń za pomocą znacznie różniących się determinantów. W 
przeważającej większości przypadków kobiety mówią tu o zaufaniu i powiernictwie, podczas gdy 
mężczyźni określają przyjaciela (przyjaciółkę) jako kogoś, z kim "chodzą" lub "osobę, której 
towarzystwo lubią". Na ogół przyjaźnie mężczyzn dotyczą działalności zawodowej, natomiast 
przyjaźnie kobiet 
dzielenia się z drugą osobą problemami i sprawami dnia powszedniego. Mężczyzna mówi "mój bardzo 
dobry przyjaciel" o osobie, z którą od czasu do czasu gra w tenisa, lub którą dopiero co poznał. Ale czy 
są oni naprawdę przyjaciółmi? Raczej nie. 
Jak wyjaśnia Paula McDonald, młode kobiety biorą sobie to wszystko bardzo do serca i są wybredne. 
"Sądzę, że większość kobiet szuka dziś czułych mężczyzn - mówi Lynn Sherman - i naprawdę nie ma 
różnicy, czy potrafi on podnieść tapczan jedną ręką czy dwiema. Uważam, że większość kobiet pragnie 
znaleźć raczej mężczyznę - przyjaciela." 
Introwertyzm nie jest złą cechą 

Kiedy zachęcam kogoś do poświęcenia się przyjaźni, nie twierdzę,  że należy być ekstrawertykiem. 
Niektórzy ludzie sądzą, że ich głównym problemem jest nieśmiałość. 
Pewnego wieczora stałem z pewnym neurochirurgiem przy oknie i patrzyliśmy, jak zapalają się światła 
miasta. Nie było mu łatwo zacząć rozmowę. W końcu wziął głęboki oddech, jak człowiek zamierzający 
wskoczyć do basenu z zimną wodą, i powiedział: "Sądzę,  że jestem tutaj dlatego, ponieważ nie 
układają mi się stosunki z innymi ludźmi. Przez wszystkie te lata walczyłem o to, by stać się wybitnym 
w swoim zawodzie, myśląc, że kiedy to osiągnę, ludzie będą mnie szanować i będą chcieli być blisko 
mnie. Lecz tak się - niestety - nie stało." 
Zgniótł w dłoni styropianowy kubek do kawy, jakby chciał podkreślić swoją determinację. "Uważam, 
że wzbudzam szacunek tam, w szpitalu - kontynuował - lecz w rzeczywistości nie mam nikogo 
bliskiego. Nie mam nikogo, w kim mógłbym znaleźć oparcie. Nie wiem, czy pan może mi pomóc - 
całe  życie byłem nieśmiały i pełen rezerwy. Wszystko, czego potrzebuję, to gruntowne przebadanie 
mojej osobowości." 
Gdybym spotkał tego człowieka, gdy rozpoczynałem pracę po studiach, dwadzieścia lat temu, 
prawdopodobnie spróbowałbym takiego gruntownego przebadania, jakiego oczekiwał. Lecz im dłużej 
pracowałem z ludźmi, tym więcej czci miałem dla nieskończonej osobowości ludzkiej i tym bardziej 
niechętnie próbowałem zmieniać kogokolwiek. 
Jednym z niebezpieczeństw bycia psychologiem - reformatorem jest możliwość ulegania pokusie 
podejmowania prób zmieniania pacjentów wg własnych wyobrażeń i wzorców. A przecież Bóg uczynił 
każdego z nas niepowtarzalnym, a duszę ludzką otacza tajemniczość i piękno! Dobry psychoterapeuta 
jest czasem podobny do astronoma. Poświęca swoje życie na studiowanie gwiazd i na podejmowanie 
prób określenia, dlaczego pewne systemy gwiezdne zachowują się tak czy inaczej. Wyjaśnia istnienie 
tak zwanych czarnych dziur, a w końcu wspaniałość tego wszystkiego przyprawia go o grozę. 
Mimo  że nigdy w pełni nie zrozumiałem moich pacjentów, moim celem jest być przy nich blisko, 
kiedy próbują odnaleźć siebie. Wspólnie obserwujemy powstawanie i zmiany danej osobowości - a 
wszystko to w celu lepszego jej zrozumienia. Zamiar jej dogłębnego poznania byłby z mojej strony 
równie arogancki, jak ze strony astronoma zamiar przebudowania systemu słonecznego. Natomiast, 
jeżeli będę w stanie pomóc pacjentowi zrozumieć, kim Bóg go stworzył, a potem pomóc mu być tym 
kimś, będzie to dla mnie wystarczającą nagrodą. 
Wobec tego powiedziałem mojemu nieśmiałemu znajomemu, że nie mam ochoty zmieniać go w 
gadatliwego i towarzyskiego poklepywacza po plecach. Poza tym, to nie tyle jego cicha osobowość 
wpędzała go w kłopoty, co raczej jego wzory postępowania w stosunku do innych ludzi. Kiedy miejsce 
tych złych zwyczajów zajęła umiejętność dobrego współżycia, całe jego życie też się zmieniło. Odkrył 
nagle,  że swobodniej rozmawia ze swoimi pacjentami, a inni lekarze także zaczynają się przed nim 
otwierać. Nadal jest on introwertykiem, ale zaprzyjaźnił się już mocno z trzema czy czterema osobami. 
Kiedy go widziałem po raz ostatni, spostrzegłem, że coś się już w jego życiu zmieniło. 
Fakt zostania lub nie duszą towarzystwa nie ma wpływu na naukę sztuki kochania i bycia kochanym. 
W rzeczywistości człowiek, który nie pełni takiej roli, może lepiej współżyć z innymi niż ten, kto 
rozwesela i zabawia całe towarzystwo. 
W moim rodzinnym mieście zmarł ostatnio pewien skromny hodowca drzew. Nazywał się Hubert 
Bales i był najbardziej nieśmiałym człowiekiem, jakiego kiedykolwiek poznałem. Kiedy mówił, płonął 
ze wstydu, mrugał nerwowo oczami i nerwowo się  uśmiechał. Nigdy nie bywał w kołach 
wpływowych. Hodował swoje krzewy i drzewa, obrabiając własnymi rękami pozostawiony przez ojca 
kawałek ziemi. Był typowym introwertykiem, lecz kiedy zmarł, jego pogrzeb był największym pogrze-
bem w historii miasta. Było na nim tylu ludzi, że zajęty był nawet balkon w kościele. 
Dlaczego nieśmiały człowiek zdobył sobie serca tak wielu ludzi? Po prostu dlatego, że z powodu swej 
nieśmiałości wiedział, jak zdobywać przyjaciół. Opanował tę umiejętność do perfekcji i przez ponad 60 
lat ludzie byli u niego zawsze na pierwszym miejscu. Być może spostrzegli oni, że hojność jego ducha 
była czymś niezwykłym. Dlatego tak bardzo go kochali. 
Przyjaźń: rzecz cenna 

Jezus przywiązywał wielką wagę do kontaktów międzyludzkich. Większość jednak czasu spędzał 
raczej na pogłębianiu swego związku z kilkoma wybranymi osobami niż na zwracaniu się do tłumów. 
Co więcej, 
Jego nauki pełne były praktycznych rad dotyczących zdobywania sobie przyjaciół oraz odnoszenia się 
do bliźnich. Przykazanie dotyczące tych spraw było tak ważne,  że Chrystus zawarł je w słowach: 
"Przykazanie nowe daję wam, abyście się wzajemnie miłowali, tak jak Ja was umiłowałem; żebyście i 
wy tak się miłowali wzajemnie. Po tym wszyscy poznają, żeście uczniami moimi, jeśli będziecie się 
wzajemnie miłowali." (J 13,34-35) 
Te słowa zostały wypowiedziane 2000 lat temu, lecz ich aktualność potwierdzana jest również przez 
współczesne badania. Dr James J. Lynch, angielski nauczyciel i autor, w swojej książce pt. "Złamane 
serce" (The Broken Heart), wskazuje, że osoby samotne żyją wyraźnie krócej. Lynch, będąc specjalistą 
chorób psychosomatycznych, cytuje wiele danych statystycznych dla zademonstrowania ujemnego 
wpływu samotności oraz magicznej wręcz siły kontaktów międzyludzkich. 
Nawet z punktu widzenia spraw finansowych, nasze przyjaźnie są najcenniejsze. Studia 
przeprowadzone przez Carnegie Institute of Technology wykazały,  że na polu inżynierii sukces 
finansowy w 15 proc. zależy od posiadanej wiedzy technicznej, natomiast aż w 85 proc. jest on 
uzależniony od umiejętności, które można nazwać "inżynierią ludzką", czyli od osobowości i 
umiejętności kierowania ludźmi. Dr William Menninger, znany amerykański psychiatra i 
psychoanalityk, stwierdził, że gdyby uwolnić ludzi od ich pracy w przemyśle i wówczas przeprowadzić 
badania dotyczące podziału kompetencji oraz ich związku z niepowodzeniami, to okazałoby się,  że 
niekompetencja społeczna jest powodem aż 60-80% niepowodzeń. Jedynie 20-40% niepowodzeń 
powodowanych jest przez niekompetencję techniczną. 
Można uniknąć powtarzania dawnych niepowodzeń 
"Próbowałem wiele razy - powiedział pewien muzyk, który opuścił zespół. - Chyba już to zaakceptuję - 
nie potrafię współdziałać z innymi. Z pewnością  będę samotny już do końca  życia." Przyszedł do 
naszej poradni z zamiarem poddania się leczeniu antydepresyjnemu. Nie otrzymał  żadnych leków, 
jedynie pomoc dotyczącą współżycia z innymi. Depresja znikła. Ja i moi koledzy pomogliśmy mu 
zapomnieć o dawnych przeżyciach i skoncentrować się na nauce sztuki przyjaźni. Podczas terapii mógł 
on analizować swoje niepowodzenia. Kiedy był odrzucany, nauczył się analizować i wyciągać wnioski 
ze swoich błędów. Nie przychodziło to łatwo, ale z czasem wszystko zaczęło się dobrze układać. 
Podczas niedawnego ślubu owego muzyka zadowolenie w oczach panny młodej potwierdziło,  że 
nauczył się on bardzo dobrze sztuki kochania. 
Lincoln uważał się w swej młodości za ponurego niedołęgę, jeśli chodzi o stosunki z innymi ludźmi. 
Oświadczając się Mary Owens w roku 1837 dodał posępnie: "Według mnie, lepiej żebyś tego nie 
zrobiła." Po tym, jak panna Owens odrzuciła jego propozycję, Lincoln napisał do jednego ze swych 
dobrych przyjaciół: "Doszedłem teraz do wniosku, że przestanę już myśleć o małżeństwie - a to 
dlatego, że nigdy nie usatysfakcjonowałaby mnie kobieta, która byłaby na tyle głupia, żeby wziąć mnie 
za męża." 
Lecz mimo to ów człowiek kontynuował naukę współżycia z ludźmi, a kiedy zmarł, minister wojny 
Scanton - niegdyś wróg Lincolna - powiedział: "Teraz należy on już do wieczności." 
Kolejnym przykładem na to, że można nauczyć się kochać i być kochanym, jest życie Benjamina 
Franklina. Będąc ambasadorem we Francji był najbardziej rozchwytywaną osobą. Lecz czy Franklin 
zawsze był tak popularny? Raczej nie. W swojej autobiografii przedstawia on siebie jako zbłąkanego, 
nieokrzesanego, mało interesującego młodego człowieka. Pewnego dnia w Filadelfii jeden z dobrze 
znanych mu kwak-rów wziął go na stronę i smagnął następującymi słowami: "Ben, jesteś niemożliwy. 
Twoje opinie są policzkiem dla każdego, kto choć trochę różni się od ciebie. Twoi znajomi czują się w 
towarzystwie lepiej, kiedy ciebie tam nie ma." 
Jedną z najwspanialszych cech charakteru Franklina był sposób przyjęcia tak ciętego upomnienia. Był 
on na tyle mądrym człowiekiem,  że zdał sobie sprawę z tego, iż najwyraźniej zmierza ku 
niepowodzeniu i katastrofie towarzyskiej; dzięki zasadom przyjaźni, do których się zastosował, zmienił 

swoje postępowanie i siebie samego w radykalny sposób. 
Nikt nie musi być samotny 
Można nauczyć się zasad odnoszenia się do bliźnich tak dobrze, jak uczynili to Lincoln i Franklin. W 
każdym z następnych rozdziałów podana będzie prosta reguła, której zastosowanie ułatwia współżycie 
z innymi ludźmi. Reguły te nie zostały stworzone przeze mnie. Są one ekstraktem doświadczeń 
pacjentów, którzy zostali moimi przyjaciółmi. Zasady te mają również swe źródło w pracach filozofów 
i psychologów, od Sokratesa do dr. Joyce Brothersa. Ponadto przeczytałem wiele książek 
historycznych i setki biografii, aby określić, co spowodowało,  że mieliśmy w historii tyle wielkich 
przyjaźni i miłości. 
Sztuki współżycia z innymi można nauczyć się tak, j ak gry na pianinie, czy programowania 
komputera. Nie chcę bynajmniej powiedzieć,  że jest to łatwe - ten problem jest oczywiście bardzo 
złożony. Tego rodzaju umiejętności można się jednak nauczyć, a przeistoczenie się w eksperta 
przyjaźni będzie jedną z najcenniejszych rzeczy w życiu. 

PIĘĆ SPOSOBÓW POGŁĘBIANIA KONTAKTÓW 

TOWARZYSKICH 

Część pierwsza 

"Miłości trzeba się uczyć i jeszcze raz uczyć; 

ten proces nie ma końca. 

Nienawiść nie potrzebuje instrukcji; 

wystarczy ją tylko sprowokować." 

Katherine Annę Porter 

Dlaczego niektórym ludziom nigdy nie brakuje przyjaciół 

Człowiek, o którym tutaj mowa, był otoczony absolutną tajemnicą -był tak skryty i enigmatyczny, że 
przez ponad 15 lat nikt nie mógł z pewnością stwierdzić, czy rzeczywiście żyje; nie mówiąc już o jego 
wyglądzie i sposobie zachowania. 
Howard Hughes był jednym z najbogatszych ludzi świata, mającym wpływ na tysiące ludzi, a może 
nawet na rządy i mimo to jego życie pozbawione było słońca i radości. W późniejszych latach swego 
życia miał zwyczaj latać samolotem z jednego kurortu do drugiego - Las Vegas, Nikaragua, Acapulco - 
a jego wygląd zewnętrzny stawał się coraz bardziej dziwaczny. Rzadka broda zwisała mu do pasa; 
włosy sięgały do połowy pleców. Jego paznokcie u rąk miały po 5 cm długości, a u nóg poskręcały się 
na kształt korkociągu. 
Przez 13 lat Hughes był mężem Jean Peters, jednej z najpiękniejszych kobiet świata. Ale ani razu przez 
ten okres nie widziano tej pary razem, nie było wiadomo też o istnieniu choćby jednej wspólnej 
fotografii. Przez jakiś czas zajmowali dwa oddzielne domki w Beverley Hills Hotel (płacili po 175 
dolarów za dobę za każdy z nich); później ona mieszkała we wspaniałym i dobrze strzeżonym domu 
French Regency na szczycie wzgórza Bel Air. Z czasem zaczęła coraz rzadziej odwiedzać swego męża 
w Las Vegas. W końcu, w 1970 roku rozwiedli się. 
"O ile wiem - wyznał później jeden z powierników Hughesa - on nigdy nie kochał żadnej kobiety. Po 
prostu nic dla niego nie znaczyły." Sam Hughes często mawiał: "Każdy człowiek ma swoją cenę, 
inaczej tacy jak ja nie mogliby istnieć." Mimo to, nie było takiej sumy, która dałaby mu uczucie, że 
ludzie są z nim związani. Większość jego pracowników twierdziła, że czuli do niego odrazę. 
Dlaczego Hughes był tak samotnym człowiekiem? Dlaczego, mimo posiadania nieograniczonej ilości 

pieniędzy, setek pomocników i tylu pięknych kobiet, nikt go nie kochał? 
Proste - taki był jego własny wybór. 
Od dawna wiadomo, że Bóg dał nam w posiadanie rzeczy po to, by ich używać i cieszyć się nimi. 
Hughes nigdy nie potrafił cieszyć się otaczającymi go ludźmi. Zbyt zajęty był manipulowaniem nimi. 
Interesowały go maszyny, przyrządy, technologie, samoloty i pieniądze. Były to zainteresowania tak 
dla niego zajmujące, że nie było w jego życiu miejsca dla ludzi. 
Pierwsze miłości 
Podczas obserwacji ludzi bardzo kochanych przez innych stwierdziłem,  że wierzą oni, iż ludzie są 
podstawowym źródłem szczęścia. Dla takich osób ich bliscy są czymś bardzo ważnym. Bez względu 
na to, jak bardzo byli zajęci, tak układali sobie życie, aby mieć zawsze czas na utrzymywanie dobrych 
kontaktów towarzyskich. 
Z drugiej zaś strony, rozmawiając z osobami samotnymi, często mogłem zauważyć,  że mimo 
narzekania na brak bliskich znajomych, właściwie nie robią nic, żeby mieć przyjaciół. Ludzie ci, 
podobnie jak Howard Hughes, są tak zajęci zarabianiem pieniędzy, osiąganiem stopni naukowych albo 
powiększaniem swoich kolekcji znaczków pocztowych, że po prostu nie mają czasu na uczucia. 
Emerson zauważył kiedyś,  że: "troszczymy się o swoje zdrowie, odkładamy pieniądze, urządzamy 
mieszkania; lecz kto może powiedzieć 
z całą pewnością, że nie jest prawdą, iż najbardziej potrzeba nam przyjaciół?" 
Wobec tego pierwszą zasadą, która pogłębi waszą przyjaźń jest: 

DAJ PIERWSZEŃSTWO KONTAKTOM TOWARZYSKIM 
Miłość i strata 
Czasami ktoś zadaje mi pytanie: "Doktorze McGinnis, czy sądzi pan, że miłość jest rzeczywiście tego 
warta?" Często pytający jest osobą rozwiedzioną i obawia się,  że kolejna miłość może oznaczać 
kolejne rany. 
Tacy ludzie prawdopodobnie nigdy nie zaznali prawdziwej miłości, bo jeżeli ktoś doświadczył choć raz 
intymności i poświęcił jej swoje myśli, ten zgodzi się z poetami, którzy od wieków głoszą, że miłość 
JEST tego warta. Po śmierci A. H. Hallama, angielskiego eseisty, Tennyson -najbardziej wpływowy 
poeta epoki wiktoriańskiej - powiedział: "Lepiej jest kochać i stracić osobę kochaną, niż nie kochać w 
ogóle." 
Ja też miałem znajomości, które się skończyły. W kilku przypadkach niepowodzenia były dość 
spektakularne i pozostawiły po sobie ból emocjonalny. Ale bez względu na to, jak krótko trwało 
uczucie i jak bolesne było rozstanie, patrzę na nie z wdzięcznością za doświadczenia, których nabyłem 
dzięki innym ludziom. Jeżeli rozstanie spowodowane było tylko przeprowadzeniem się przyjaciela, 
miło jest mieć świadomość, że na drugim krańcu kraju jest ktoś, komu na nas zależy. 
Moi rodzice mieszkają w Teksasie, ja w Kalifornii i nasze ścieżki rzadko się spotykają. W sumie byłem 
poza domem dłużej niż tam mieszkałem. Mimo to wątpię,  żebym przeżył choć jeden dzień i nie 
pomyślał o rodzicach. Kiedy byłem dzieckiem otaczali mnie miłością, a i teraz okazują duże 
zainteresowanie tym, co robię i co czuję. Kiedy więc moje myśli biegną do nich, przynosi mi to spokój 
i ciepło - po prostu dlatego, że się kochamy. 
Helen Keller powiedziała kiedyś: "Razem ze śmiercią kogoś, kogo kocham...umiera cząstka mnie 
samej...lecz wkład takich ludzi do mojego szczęścia, siły i rozumienia daje mi nowe bodźce do życia na 
tym świecie." 
Za mato czy zbyt wielu przyjaciół? 
Dr Stephen Johnson sugeruje, aby zadać sobie następujące pytania dotyczące kontaktów towarzyskich: 
  1.Czy masz chociaż jedną osobę, do której możesz pójść w chwilach załamania? 
  2.Czy masz choć kilku takich znajomych, którym możesz złożyć niespodziewaną wizytę   bez 
potrzeby usprawiedliwiania się? 

  3.Czy masz takich znajomych, z którymi spędzasz czas na rekreacji? 
  4.Czy masz takich znajomych, którzy pożyczą ci pieniędzy, kiedy ich potrzebujesz, lub takich, 
którzy pomogą ci w sposób praktyczny, kiedy liczysz na taką pomoc? 
Jeżeli twoje odpowiedzi są generalnie negatywne, to znaczy, że twoje życie towarzyskie hamuje 
rozwój twoich przyjaźni. Niektórzy ludzie bywają tak zaabsorbowani licznymi przyjęciami i innymi 
wydarzeniami towarzyskimi, że po prostu nie mają okazji związać się z kimś bliżej. Wynika to stąd, że 
nie sposób jest mieć więcej niż kilku naprawdę bliskich przyjaciół. Czas na to nie pozwala. Prawdziwa 
przyjaźń potrzebuje pielęgnacji - wspólnych wieczorów przy kominku, długich spacerów, a przede 
wszystkim mnóstwa czasu na rozmowy. Wymaga to, na przykład, wyłączenia telewizora, aby nie 
przeszkadzał. Jeśli twój kalendarz towarzyski jest zbytnio zapełniony, aby umożliwić tak bliskie zwią-
zanie się z kimś, należy go po prostu odpowiednio "okroić". "Prawdziwe szczęście - powiedział Ben 
Jonson, angielski dramaturg i poeta - nie polega na posiadaniu niezliczonej liczby przyjaciół, lecz na 
odpowiednim ich wyborze". 
Są ludzie, którzy dzięki przebywaniu w dużych grupach mają silnie rozwinięte poczucie wspólnoty i w 
takim przypadku nie jestem oczywiście ani "za", ani "przeciw" bogatemu życiu towarzyskiemu. 
Apeluję jednak bardzo o odpowiednie ustalenie "priorytetów" towarzyskich. Zacieśnienie więzów 
przyjaźni z kilkoma tylko osobami jest czymś o wiele ważniejszym, niż zdobycie aż takiej 
popularności, żeby otrzymywać 400 pocztówek z życzeniami świątecznymi. 

Miłość drogą do szczęścia 

George Bernard Shaw powiedział: "Najszybszym sposobem unieszczęśliwienia się jest mieć tyle 
wolnego czasu, aby móc zastanawiać się, czy jest się szczęśliwym, czy też nie." Zazwyczaj nie 
znajdujemy szczęścia, szukając go. Jest ono najczęściej produktem ubocznym, który otrzymujemy w 
procesie dawania siebie innym. Jezus wiele razy i wieloma sposobami mówił, że znajdujemy siebie, 
tracąc siebie. 
Pewna młoda kobieta tak wyjaśniała sobie znaczenie intymności: "Dla przyjaciół trzeba wiele 
poświęcenia, a wtedy przełamuje się ową barierę. To jest wspaniałe: idę do domu, kładę się i nie śpię, 
ponieważ tak wiele otwarło się w moim umyśle i w mojej duszy. Kiedy tak się dzieje, zapominam o 
wszystkim. To nie ma nic wspólnego z fizycznym aspektem życia. Mogę siedzieć godzinami ze 
szklanką wody - nie potrzebuję papierosów, wina, seksu, ani jedzenia. To jest uczucie odkrycia, że coś 
, tutaj w tobie rośnie, otwiera się i rozprzestrzenia. A potem, następnego dnia jestem bardziej 
energiczna i optymistycznie nastawiona. Dzielić się z innymi, angażować się - to się naprawdę liczy. 
To daje siłę i energię." 
Dlaczego tak rzadko potrafimy mocno się z kimś związać? Dlaczego tak nam brak przyjaźni? Istnieje 
jeden prosty powód: zbyt słabo sami się angażujemy. Jeżeli nasze kontakty towarzyskie mają być 
czymś najcenniejszym w naszym życiu, to każdy z nas we wszystkich okolicznościach powinien dawać 
pierwszeństwo przyjaźni. Niestety, wielu z nas nie posiada jej nawet na liście swoich celów życiowych. 
Ludzie, którzy tak postępują, najwyraźniej zakładają, że miłość "po prostu się zdarzy". 
Wiadomo jednak, że niewiele rzeczy naprawdę cennych w życiu człowieka "po prostu się zdarza". 
Natomiast kiedy już się zdarzają, to są wynikiem tego, że zdajemy sobie sprawę, jak bardzo są one 
ważne, oraz tego, że się im poświęcamy. Można mieć wszystko, czego naprawdę mocno się pragnie. 
Można zarobić milion dolarów, jeśli się bardzo tego chce. Można przebiec Maraton Bostoński, jeśli 
bardzo się tego zapragnie. Jeżeli chce się więc bardzo miłości, można mieć  ją również. Zależy to 
jedynie od tego, czemu nada się pierwszeństwo. Cenne i znaczące kontakty towarzyskie mają ci, którzy 
uważają je za coś ważnego i potrafią je odpowiednio pielęgnować. 
Dlatego pierwszą naszą zasadą będzie: 
Daj pierwszeństwo kontaktom towarzyskim 

"Miłość to dwie samotności, 

które spotykają się i wspierają ". 

Reiner Maria Rilke 

Sztuka otwierania się przed innymi 

Ludzie posiadający głębokie i trwałe przyjaźnie mogą być introwertykami, ekstrawertykami, mogą być 
młodzi, starzy, brzydcy, inteligentni, przystojni; ale jedyną ich wspólną cechą jest otwartość. Takich 
ludzi cechuje swego rodzaju przejrzystość, pozwalająca innym dostrzec to, co jest w ich sercach. 
Drugą zasadą pogłębiania kontaktów towarzyskich jest więc: 
KULTYWUJ PRZEJRZYSTOŚĆ SWOJEJ OSOBOWOŚCI 
Gdy Betty Ford stała się pierwszą damą Ameryki, wkrótce zwrócono na nią większą uwagę - dzięki jej 
szczerości. Pytana przez wścibskich reporterów o wiele spraw odpowiadała im wprost. Pewnego razu 
jeden z reporterów posunął się na tyle daleko, że spytał, jak często pani Ford "sypia" ze swoim mężem. 
Odpowiedź była zaskakująca: "Tak często, jak tylko mogę." Nie próbowała też ukrywać swego 
załamania nerwowego, ani walki z alkoholem i narkotykami. 
Wszyscy ci, którzy potrafią być tak otwarci, jak pani Ford, zawsze są w stanie mieć dobre kontakty 
towarzyskie. Nie twierdzę oczywiście, że taka otwartość zawsze prowadzi do popularności; pani Ford 
doznała wielu przykrości od tych, którzy nie zgadzali się z jej sposobem bycia. Lecz gdy będziemy 
otwartymi, znajdą się ludzie, którzy nie będą wręcz w stanic powstrzymać się od tego, by nas kochać. 
Papież Jan XXIII, gdziekolwiek był, spotykał się z ciepłymi uczuciami ze strony ludzi; z pewnością po 
części dzięki jego bezpretensjonalności. Będąc przez całe  życie osobą otyłą, dzieckiem biednej 
rodziny, nigdy nie próbował być kimś więcej, niż był. Kiedy zaś wybrano go papieżem, pierwszą 
rzeczą, jaką wykonał "z urzędu", była wizyta w Regina Coeli, olbrzymim więzieniu w Rzymie. 
Błogosławiąc więźniów, nadmieniał,  że ostatnio był w więzieniu podczas odwiedzin u swojego 
kuzyna! 
Oto człowiek, uważany przez miliony za prawdziwego sługę Chrystusa na ziemi. Mimo to (a może 
właśnie dzięki temu) wiedział, jak dzielić smutki i radości innych, Conrad Barrs określił Jana XXIII 
jako człowieka "bez maski". 
Psycholog Sidney Jourard, w swojej książce "Przejrzysta osobowość" (The Transparent Self), 
relacjonuje badania rzucające  światło na problem otwartości. Jego głównym odkryciem było 
stwierdzenie,  że osobowość ludzka posiada "wbudowaną", naturalną tendencję do "wewnętrznego 
obnażania się". Kiedy ta tendencja zostanie zablokowana i zamykamy się w sobie przed innymi, 
prowadzi to do problemów i trudności emocjonalnych. 
Dr Jourard wysunął tę koncepcję po przeanalizowaniu częstotliwości, z jaką jego pacjenci mówili do 
niego: "Jest pan pierwszą osobą, z którą byłem całkowicie szczery." 
"Byłem ciekaw - pisał Jourard - czy istniał związek pomiędzy niechęcią tych ludzi do ujawniania ich 
osobowości przed współmałżonkiem, rodziną i przyjaciółmi, a ich potrzebą skonsultowania się z 
zawodowym terapeutą". Doprowadziło go to do wniosku, że stałe odcinanie się i wycofywanie z 
towarzystwa prowadzi do dezintegracji osobowości; z drugiej strony, do konkluzji, że szczerość może 
być sposobem zabezpieczenia zdrowia, chroniącym zarówno przed chorobami umysłowymi, jak i 
przed pewnymi dolegliwościami fizycznymi. 
Bez względu na to, na ile prawdziwa jest teoria dra Jourarda, nie ma wątpliwości,  że szczerość 
wspaniale pomaga przyjaźni. Po prostu lubimy ludzi, którzy otwierają się przed nami. 
Maski 
Dlaczego więc tak często chowamy twarz za maską? Oscylujemy pomiędzy impulsami do otwarcia się 
przed innymi, a chęcią zasłonięcia 
się kurtyną prywatności. Pragniemy być zarówno znani, jak i pozostać w ukryciu. 

Wznosimy mur wokół siebie z wielu powodów. Nasza kultura zdaje się podziwiać takich "zimnych" 
bohaterów, jak James Bond - silnych, polegających tylko na sobie, oderwanych od wszelkich 
kontaktów osobistych. 
Często zdaje się nam, że będziemy bardziej lubiani, jeśli staniemy się takimi indywidualistami, którzy 
nikogo nie dopuszczają do swego wnętrza. Owszem, pewna liczba ludzi będzie podziwiać takie cechy. 
Jednak podziw niekoniecznie przecież prowadzi do zażyłości. 
Najpoważniejszym powodem "zakładania" przez nas masek jest obawa przed odrzuceniem. Otwarcie 
się, i wskutek tego utrata przyjaciela, może okazać się niszczące. Zatem wielu z nas wzniosło wokół 
siebie fasady złudy, uważając, że gdyby inni zobaczyli to, co my sami w sobie widzimy, odeszliby. 
Mimo to, podczas moich obserwacji pacjentów w najróżniejszych sytuacjach interpersonalnych, 
stwierdziłem,  że ujawnienie swojej osobowości daje całkowicie przeciwne wyniki. Kiedy ludzie 
zdejmują maski, inni po prostu do nich lgną. 
Niektórzy z nas próbują za wszelką cenę ukryć swoje pochodzenie, podczas gdy jego ujawnienie 
"rozbroiłoby" ludzi dokoła i przyciągnęłoby ich do nas. 
Soi Hurok, impresario koncertowy, nie twierdził,  że Marian Anderson, pierwsza Murzynka 
występująca w Metropolitan Opera w Nowym Jorku, stała się wielką osobistością, ot tak, po prostu; 
mawiał on, że stało się to dzięki jej prostocie. Mówił więc: 
"Parę lat temu pewien reporter przeprowadził wywiad z Marian i poprosił  ją, aby wymieniła 
najwspanialsze chwile swojego życia. Ja byłem akurat w jej garderobie i przypadkiem słyszałem jej 
odpowiedź. Wiedziałem,  że było w czym wybierać. Pewnej nocy Toscanini powiedział jej, że ma 
najwspanialszy głos stulecia. Kiedyś grała prywatny koncert w Białym Domu dla państwa Roosevelt 
oraz dla angielskiej rodziny królewskiej. Otrzymała Nagrodę Boka w wysokości 10 000 dolarów jako 
osoba, która zrobiła najwięcej dla swego rodzinnego miasta, Filadelfii. Wreszcie, pewnego roku w 
Waszyngtonie, podczas Świąt Wielkiej Nocy, stała u stóp statuy Lincolna i śpiewała dla 
siedemdziesięciopięciotysiecznego tłumu, w tym dla członków Gabinetu Sądu Najwyższego oraz dla 
większości członków Kongresu." 
Które z tych wielkich wydarzeń wybrała? - "Żadnego z nich - powiedział Hurok - Panna Anderson 
odpowiedziała dziennikarzowi, że największym i najwspanialszym momentem w jej życiu był dzień, w 
którym 
poszła do domu i powiedziała swojej matce, że ta nie będzie już musiała brać prania do domu". 
Budując więcej okien, a mniej ścian, zdobędziemy sobie więcej przyjaciół. 
O odkrywaniu swoich myśli o seksie 
Jedną z ostatnich barier, które należy przełamać, kiedy dwoje ludzi zaczynają łączyć coraz to bliższe 
więzy, jest owa tajemniczość otaczająca własne odczucia seksualne. Jednym z najbardziej 
zdumiewających odkryć w mojej praktyce był fakt, że większość małżeństw nigdy nie dyskutuje ze 
sobą o sprawach seksu! Robią to przez 25 lat, lecz nigdy o tym nie mówią. Często zdarza się, że nie 
znają nawet słownictwa potrzebnego do takich rozmów. Ona mówi o jego penisie "to", a oboje często 
nie wiedzą co to znaczy "clitoris" (łechtaczka). Nigdy wręcz nie wypowiadają pewnych słów w 
obecności współmałżonka. 
Lecz gdy zedrzemy z siebie maskę i pozwolimy się w pełni poznać, nasze doznania seksualne mogą 
niepomiernie wzrosnąć. Ważne jest, aby dać się poznać od strony seksu; wtedy partner zrobi to samo. 
Seks powinien przecież być wyrazem radości życia, dzieleniem się z partnerem tym, co w życiu dobre. 
Seks przynoszący zadowolenie jest chętnie dawany i chętnie przyjmowany, przynosi głębokie i 
wstrząsające duszę uniesienia, powoduje wreszcie, że małżonkowie czasem spojrzą  na  siebie  z 
uśmiechem, mrugną okiem... Miło jest wspominać przeżyte radośnie chwile i myśleć o tych, które nam 
jeszcze przyjdzie przeżyć. 
W kontaktach towarzyskich pozbawionych seksu miarą bliskości może być właśnie to, czy obie osoby 
potrafią swobodnie mówić o seksie. Rozmawiamy o tym na ogół z najbliższymi. Są, oczywiście, pewne 
grupy ludzi ogarnięte wręcz obsesją tego tematu, natomiast zwykłe rozmowy o seksie są zazwyczaj 

sztywne i napuszone. Ja zaś mówię tu o takiej przyjaźni, która jest na tyle głęboka, aby można było 
mówić nie tylko o swoich doznaniach seksualnych, ale także o lękach i niepewnościach. 
Również w układzie rodzice - dzieci należy w końcu dołączyć ten problem do repertuaru rozmów, a im 
wcześniej przełamie się tutaj tę barierę, tym lepsze będą stosunki rodziców z dziećmi. 
Pewien 34-letni adwokat rozmawiał ze mną przez prawie rok o swoich kłopotach w stosunkach z 
rodzicami, którzy nie mieszkali razem z nim. Chciał on jednak przełamać wszystkie bariery, zwłaszcza 
te, które dzieliły go od matki. Udał się więc do domu, żeby poinformować rodziców o zbliżającym się 
nieuchronnie rozwodzie. "Nie miałem pojęcia, co na to powiedzą - opowiadał - W mojej rodzinie nie 
było rozwodów, sądziłem więc,  że nie przejdzie mi to gładko. A jednak! Były oczywiście  łzy, ale, 
ogólnie mówiąc, starali się podtrzymać mnie na duchu i wyrażali współczucie. 
Jednak najważniejsze wydarzyło się wtedy, gdy po śniadaniu siedzieliśmy z matką przy stole w kuchni. 
Żeby docenić znaczenie faktu, trzeba wiedzieć,  że matka nigdy nie wymawiała w domu słowa seks. 
Dowiadywałem się o sprawach z nim związanych z książek, od przyjaciół, a zwłaszcza od dziewcząt. I 
tak oto siedzieliśmy, ja - dorosły mężczyzna -i moja matka, gdy w pewnej chwili powiedziała: 
»Przykro mi, że nie układa ci się z Shirley. Szkoda, że nie łączy was to, co łączy mnie z twoim ojcem. 
Nigdy nie przypuszczałam,  że seks może przynieść tyle radości ludziom starym.« Nieśmiały błysk 
pojawił się w jej oczach i dodała: »To wszystko, oczywiście, dzięki twojemu ojcu. Ciągle czyta te 
książki i obmyśla różne nowości, których trzeba by popróbować. 
Nie potrafię tego wyjaśnić, ale coś we mnie wtedy przy stole pękło. Nie wiem, czy dlatego, że 
rozmawialiśmy o wręcz elementarnych sprawach dotyczących nas obojga, czy też dlatego, że dobrze 
było dowiedzieć się,  że moi »staruszkowie« tak miło spędzają czas w łóżku. Co by to nie było, od 
tamtej pory patrzyłem na swoją matkę z zupełnie innej perspektywy." 
James Joyce stwierdził, że czasem w takich chwilach na całą naszą egzystencję spada jakaś światłość. 
Doświadczenie tego człowieka nazwałby Joyce "oświeceniem". 
"Nie ma mnie już w jego życiu " 
"Musi istnieć coś więcej, dla czego można by żyć - powiedziała. Jesteśmy małżeństwem od ponad 23 
lat, ale jeżeli nic lepszego nie pojawi się przede mną w moim małżeństwie, jestem gotowa odejść". Jej 
mąż był spokojnym człowiekiem, czasami nawet dumnym z tego, że potrafił zachować spokój we 
wszystkich sytuacjach. Dla jego żony nie było to jednak zaletą. "Nigdy nie wiem, co on myśli - 
narzekała -1 zdaje mi się, że nie ma mnie już w jego życiu." 
Bardzo często zdarza się,  że terapeuta zna takiego męża tylko dzięki relacjom małżonki; ktoś taki z 
natury obawia się wypróbowania terapii i z daleka omija poradnię. Jednak w tym przypadku cała 
historia miała swój happy end. Joel chciał spróbować terapii małżeńskiej i okazało się, jak to często 
bywa,  że za jego "murem" krył się strach, fobie i poczucie niepewności. Obawiał się mówić o tych 
elementach swojej osobowości, sądząc,  że  żona będzie patrzeć na niego z góry, gdy dowie się, jak 
słabym człowiekiem jest jej mąż. Jednak całe nieporozumienie - o ironio! - 
polegało na tym, że ona była już na granicy opuszczenia go właśnie z powodu "muru", jaki wzniósł 
wokół siebie. Ale gdy zaczął ujawniać swoje niepewności, ona poczuła, że jest mu potrzebna i znowu 
obdarzyła go czułością. 
Ty i twoje wnętrze 
Carl Jung, psychiatra szwajcarski, polecał swym pacjentom zapoznawać się z, jak to nazywał, "ciemną 
stroną", albo "niższymi partiami" osobowości. Rzeczywiście, istnieje pewna ukryta sfera w umyśle 
człowieka, składająca się ze wspomnień przeszłości, które przyprawiają nas 
0  strach, nie mówiąc już o owych niższych instynktach, których się wstydzimy i które staramy się 
usprawiedliwiać na tysiące najróżniejszych sposobów. 
Jesteśmy bardzo przeciwni ujawnianiu tej strony nas samych przed innymi ludźmi tak długo, jak długo 
się tego boimy. Naturalnym przypuszczeniem jest, że jeśli pozwolimy innym ujrzeć tę ciemną stronę 
naszej osobowości, będą nas oni nienawidzieć. Na ogół inni bywają dla nas bardziej tolerancyjni, niż 
my jesteśmy sami dla siebie. Tutaj rozpoczyna się swoista reakcja chemiczna: ponieważ odkryliśmy 

przed kimś nasze sekrety, zaczynamy samych siebie lepiej rozumieć. 
Sądzę, iż mogę nawet powiedzieć,  że nie możemy nigdy w pełni poznać samego siebie, dopóki nie 
otworzymy się przed drugą osobą. W procesie tym człowiek dowiaduje się, jak pogłębić kontakty z 
inną osobą oraz jak kierować na tej podstawie swoim losem. Jedna z mądrości delfickich powiada 
"poznaj siebie", a my możemy ją jeszcze rozszerzyć 
1 radzić: "daj się poznać innym, a wtedy poznasz siebie." 
To poznanie jest źródłem olbrzymiej satysfakcji i energii, którą uzyskujemy dzięki przyjaźni. Jeżeli 
ukochana przez nas osoba akceptuje nas razem z ciemnymi stronami naszej osobowości, to ów fakt 
wiary pozwala nam lepiej akceptować samych siebie. 
Chrześcijańska praktyka spowiedzi świętej uznawana była zawsze ze względu na swoje terapeutyczne 
działanie. Biblia mówi: "Wyznawajcie zatem sobie nawzajem grzechy, módlcie się jeden za drugiego, 
byście odzyskali zdrowie. Wielką moc posiada wytrwała modlitwa sprawiedliwego." (Jk 5,16). Nie 
przypadkiem mówił św. Jakub, że jeżeli poznamy nawzajem ciemne strony siebie samych, to dopiero 
wtedy będziemy jasnością. W sposób, którego w pełni nie rozumiemy, samootwarcie się pomaga nam 
lepiej widzieć, czuć, wyobrażać sobie, mieć nadzieję na rzeczy, o których wcześniej nawet nie 
pomyślelibyśmy. Zatem zachęta do przejrzystości jest w rzeczywistości zachętą do autentyczności. 
Dlaczego skłaniamy się ku ludziom przejrzystym 
Bruce Larson, wieloletni prezydent Faith at Work ("Czynna wiara") utrzymuje, że mamy przynajmniej 
jedną taką osobę, której możemy wszystko powiedzieć. Zdziwiłem się, czytając tę myśl, ponieważ 
nigdy w pełni nikomu się nie zwierzałem. Próbowałem oczywiście odkrywać przed innymi to i owo, 
czasem nawet rzeczy bardzo intymne, ale totalne otwarcie się przed jedną osobą było zbyt wielką 
próbą. 
Jednakże kilka lat później dokonałem tego, a raczej mój przyjaciel dokonał tego wobec mnie, co z kolei 
skłoniło mnie do podobnego zachowania się. Od tamtej pory znam to poczucie ulgi wynikające z 
posiadania "brata", który mnie całkowicie akceptuje. Mark Svensson i ja różnimy się od siebie pod 
wieloma względami. On jest 15 lat starszy ode mnie. Jest niski i ma czarną brodę; ja jestem niskim 
blondynem. Jest zdolnym pracownikiem przemysłu, chociaż niezbyt długo poddawał się edukacji 
formalnej; ja spędziłem połowę swego dotychczasowego życia w akademii. On jest imigrantem 
szwedzkim, ja rodowitym Amerykaninem. Mimo tych różnic mogę być SOBĄ w obecności Marka. 
Akceptuje mnie bez względu na to, jak kapryśne miewam nastroje, a ja postępuję tak samo w stosunku 
do niego. Oczywiście, on nie zawsze aprobuje moje zachowanie czy moje sądy, ale wiem, że bez 
względu na to, na ile się nie zgadzamy, nie będzie mnie krytykował. I chociaż bywamy czasami źli na 
siebie, nasza przyjaźń nie zostanie naruszona. 
Marian Evans (George Eliot), angielska nowelistka, musiała zaznać takiej przyjaźni, skoro napisała: 
"Cóż to za nieopisana ulga, mieć poczucie bezpieczeństwa przy innej osobie; nie musieć ważyć myśli, 
ani mierzyć słów, lecz wylewać je wszystkie z siebie wiedząc, że wierna dłoń przyjmie je i zachowa...". 
Najlepszy sposób przyciągania do siebie ludzi 
Pewien znany psychiatra prowadził kiedyś sympozjum na temat skłaniania pacjentów do otwartości. 
Psychiatra ów rzucił w pewnej chwili wyzwanie swoim kolegom, chwaląc się: "Założę się,  że moja 
metoda pozwoli mi skłonić pacjenta do ujawnienia najskrytszych jego spraw podczas pierwszego z nim 
spotkania, bez konieczności zadawania pytań z mojej strony." Na czym polegała ta metoda? Oto ona: 
Rozpoczął spotkanie z pacjentem od ujawnienia czegoś bardzo osobistego, co mogłoby zniszczyć jego 
karierę, gdyby zostało ujawnione. Pomimo wątpliwości, nasuwających się w związku z tą metodą, 
osiągnięty został pożądany efekt: Pacjent odkrył swoje wnętrze. 
Ta sama reguła odnosi się do wszystkich stosunków międzyludzkich. Jeżeli ośmielisz się otworzyć 
swoje wnętrze, druga osoba najprawdopodobniej wyjawi swoje sekrety tobie. 
Moim mentorem, któremu jakże chciałem dorównać, jest człowiek, którego nigdy nie spotkałem. 
Mimo to znam go bardzo dobrze. Znam też jego prace, dzięki licznym publikacjom. Będąc prostym i 
bezpretensjonalnym człowiekiem, dr Paul Tournier posiada z pewnością wspaniały dar leczenia. 

Jaki jest jego sekret? Otóż, wskazuje on na pewien znaczący punkt zwrotny w jego karierze. Podczas 
praktyki internistycznej w Genewie wziął udział w spotkaniu, podczas którego ludzie byli po prostu 
sobą, dzielili się swoimi troskami, radościami, grzechami. Chociaż był człowiekiem religijnym, 
Tournier stwierdził,  że w takim klimacie doznał transformacji duchowej. Gdy powrócił do swojej 
praktyki, spostrzegł,  że ludzie otwierają się przed nim. Zamiast mówić jedynie o swoich doleg-
liwościach fizycznych, pacjenci zaczynali opowiadać mu o swoich przeżyciach. 
Ale dlaczego zaczęli to robić? Ponieważ on sam stał się osobą otwartą, a przecież otwartość rodzi 
otwartość. 
Jednym z najbardziej charakterystycznych aspektów życia Jezusa Chrystusa była przejrzystość Jego 
postaci. W przeciwieństwie do większości guru, którzy pozostają niejako ponad swoimi uczniami, 
Jezus przeżył swe życie razem z nimi. Łamiąc się z nimi chlebem, modląc się i płacząc z nimi, godząc 
ich kłótnie, Chrystus był głęboko zaangażowany w ich wspólne życie. Raz po raz otwierał się przed 
uczniami, a kiedy nie rozumieli Go - cierpiał. Aby upewnić się, czy uczniowie rozumieją Jego 
samootwarcie, mówił: "Już was nie nazywam sługami, bo sługa nie wie, co czyni pan jego, ale 
nazwałem was przyjaciółmi, albowiem oznajmiłem wara wszystko, co usłyszałem od Ojca mego." (J 
15,15). 
Kiedy napotkamy na swej drodze kogoś tak otwartego, od razu jesteśmy "rozbrojeni". Samarytanka, 
którą Jezus spotkał w Sychar, najpierw spierała się z Nim, zachowując ostrożność, ponieważ był 
obcym. Lecz wkrótce otwarła się przed nim z uczuciem ulgi. 
W rzeczywistości nikt nie lubi przywdziewać maski. Być poznanym i zaakceptowanym przez Boga jest 
wyzwalającym i uzdrawiającym doświadczeniem i jest zarazem najlepszym modelem stosunków 
międzyludzkich. 
Czy totalna szczerość? 
Czas teraz dodać kilka wyjaśnień w celu określenia, czego NIE rozumiem pod pojęciem przejrzystości. 
Najpierw chciałbym wyjaśnić,  że nie popieram kontrowersyjności. Ludzie próbujący być absolutnie 
szczerymi, wyrażają swoją opinię na każdy poruszony temat. Jeśli zaryzykujesz twierdzenie, z którym 
taki człowiek się nie zgadza, jego "otwartość" powoduje, że z miejsca wyraża on swoje przeciwne 
zdanie. 
Powyższy sposób jest ryzykownym sposobem życia. Czasami sprawą rozumu jest zachowanie opinii 
dla siebie samego. Dean Martin, popularny piosenkarz i aktor amerykański, powiedział kiedyś: 
"Pokażcie mi chłopca, który nie wie, co to strach, a pokażę wam chłopca, którego często biją." 
Po drugie, nie uważam, że należy całkowicie się "obnażać". Często sądzi się, że "nagość psychiczna" 
jest zaletą. Jednak takie osoby mogą pozostawać bardziej poza kontrolą, niż zdają sobie z tego sprawę. 
Przecież jednym z objawów ciężkiej psychozy jest niezdolność pohamowania się w wyrażaniu emocji. 
Większość z nas ucieka przed ludźmi, którzy opowiadają swe szczegółowe życiorysy już w pierwszej 
godzinie znajomości. Nie ma więc sensu otwieranie się w pełni przed każdym. Mamy prawo do ciszy i 
każdy z nas musi sam decydować, jaką część swojej osobowości może ujawnić w danej sytuacji. 
Ostatnia uwaga: oczywiście, będziemy unikać ujawniania uczuć i faktów, które mogłyby przynieść 
szkodę innym lub zranić słuchającego. Mam tutaj na myśli wyjawianie niewierności seksualnej swemu 
partnerowi. Wielu psychologów, zafascynowanych ideą szczerości totalnej, poleca małżeństwom 
wyjawić wszystkie dawne złe występki, bez względu na ich druzgocące następstwa. Są jednak 
przypadki, kiedy partner, próbując ulżyć swojemu poczuciu winy, nieświadomie przerzuca ów ciężar 
na ramiona ukochanej osoby. 
Wiem,  że w niektórych małżeństwach katharsis wspólnej spowiedzi przynosi korzyści, oraz że takie 
oczyszczenie może bardziej zbliżyć partnerów. Jednak "spowiedź" nie zawsze przynosi takie efekty i 
dlatego twierdzę, że należy posługiwać się nią bardzo ostrożnie. 
Nasza naczelna zasada pozostaje mimo to niezmienna. Jeśli chcesz pogłębić swoje kontakty, zasadą 
drugą będzie: 
Kultywuj przejrzystość swojej osobowości 

"Nasza opinia o innych ludziach zależy mniej od tego, 

 co my widzimy w nich, a bardziej od tego, 

 co dzięki nim widzimy w sobie samych." 

Sara Grand 

Jak okazywać uczucia 

Kiedy Gale Sayers i Brian Piccolo, Murzyn i biały, obaj będący w drużynie futbolowej Chicago Bears, 
zamieszkali razem w 1967 roku, okazało się to pierwszym tego typu zdarzeniem między zawodowymi 
piłkarzami. Także dla każdego z nich było to pierwsze takie przeżycie. Sayers nigdy przedtem nie miał 
białego przyjaciela, może z wyjątkiem George'a Halasa, a Piccolo nigdy NAPRAWDĘ nie znał 
czarnego człowieka. 
Jednym z sekretów ich wzrastającej przyjaźni było podobne poczucie humoru. Na przykład, przed grą 
pokazową w Waszyngtonie w 1969 roku pewien poważny reporter wszedł do ich pokoju hotelowego w 
celu przeprowadzenia wywiadu. 
- "Jak się wam razem mieszka? - spytał dziennikarz. 
- W porządku, dopóki on nie korzysta z łazienki - odrzekł Piccolo. 
- A o czym rozmawiacie? - dziennikarz pytał dalej, ignorując śmiech swoich rozmówców. 
- Głównie o sprawach rasowych - odrzekł Gale. 
- Po prostu o rasizmie - dodał Piccolo. 
- Gdybyście mieli wybierać - kontynuował reporter - kogo wybralibyście na współlokatora? 
- Jeżeli pyta pan, jakiego białego włoskiego obrońcę z Wake Forest, powiedziałbym,  że Picka - 
odpowiedział Gale." 
Ale pod przykrywką śmiechu i żartów ukryta była głęboka lojalność jednego względem drugiego, a w 
filmie "Brian's Songs" (Pieśni Briana) wyraźnie pokazano, że przyjaźń Sayersa i Piccolo była 
największą w historii sportu. 
Potem, w sezonie 1969 roku, okazało się, że Piccolo jest chory na raka. Starał się jeszcze grać, chociaż 
jeden sezon, ale w końcu więcej przebywał w szpitalu, niż na boisku. Gale Sayers starał się być razem 
ze swoim przyjacielem tak często, jak tylko mógł. 
Wcześniej planowali spędzić wspólnie razem z żonami obiad podczas Professional Writers (corocznej 
imprezy pod nazwą Zawodowi Reporterzy Futbolu) w Nowym Jorku, gdzie Sayers miał otrzymać 
nagrodę S. Halasa, przyznawaną najlepszemu zawodnikowi futbolu. Niestety, choroba przykuła 
Piccolo do łóżka. A kiedy Sayers stał w oczekiwaniu na nagrodę, łzy pojawiły się w jego oczach. Na 
ogół lakoniczny czarny atleta miał powiedzieć, przyjmując nagrodę: 
"Wyrażacie uczucie dla mnie, dając mi tę nagrodę, ale oświadczam wam, że przyjmuję ją dla Briana 
Piccolo. To on jest tym człowiekiem, który powinien otrzymać tę nagrodę. Kocham Briana Piccolo i 
chciałbym, żebyście i wy go kochali. Gdy uklękniecie wieczorem do modlitwy, proszę pomódlcie się też 
za niego." 
"Kocham Briana Piccolo". Jak często można usłyszeć mężczyznę wypowiadającego takie słowa? O ile 
bogatsze mogłoby być nasze życie, gdybyśmy ośmielali się okazywać nasze uczucia tak, jak to zrobił 
Sayers tamtego wieczoru w Nowym Jorku. 
Zatem trzecią zasadą polepszenia stosunków interpersonalnych jest: 
OŚMIELAJ SIĘ MÓWIĆ O SWOICH UCZUCIACH 
Z obawy przed okazaniem się sentymentalnymi, wielu z nas powstrzymuje się od wyrażania uczuć i 
dlatego tak wiele traci z bogactwa przyjaźni. Mówimy "dziękuję", gdy mamy na myśli "niech Bóg cię 
błogosławi"; mówimy "do zobaczenia", mając na myśli "będzie mi ciebie bardzo brak". G. K. 
Chesterton, angielski pisarz, powiedział kiedyś,  że najmniej uzasadniony jest strach przed 
sentymentalizmem. A przecież tak wiele mogłoby to dać, gdybyśmy czuli się bardziej wolni w 

wyrażaniu swoich uczuć. Jezus miał swoją metodę robienia tego. Na sto sposobów mówił uczniom, że 
ich kocha, przez co w żaden sposób nie mogli mieć co do tego wątpliwości. 
Dlaczego tak bardzo jesteśmy przeciwni otwartemu mówieniu, że nam na kimś zależy? Powodów jest 
kilka. Jednym z nich jest obawa, że nasze uczucia nie będą odwzajemnione, oraz że zostaniemy 
odrzuceni. A co gorsza, zwłaszcza między mężczyznami, boimy się wyśmiania nas przez innych z 
powodu naszej sentymentalności. Istnieje niewiele bardziej przerażających uczuć, niż poczucie 
zmieszania i zakłopotania. Dlatego staramy się z całych sił nie dopuścić nawet do możliwości ich 
powstania. 
Jednak ludzie, których inni kochają, to tacy, którzy odrzucają obawy i deklarują otwarcie swoją miłość. 
Na przykład Thomas Jefferson był prawdziwym mężczyzną, a mimo to był chyba najbardziej uczulony 
na odrzucenie. W pewnym momencie jego kariery, kiedy był przybity po przegranej z Hamiltonem w 
Waszyngtonie, wysłał swoje książki i meble do domu w Monticello, odwołał prenumeraty gazet, 
zerwał swoje kontakty polityczne i przez następne 37 miesięcy praktycznie nie wytknął nosa z domu. 
Jak widać, Jefferson był wręcz przesadnie czułym człowiekiem. 
Ale czy powstrzymało go to od wyrażania miłości, gdy ta nadeszła? M. Brodie, biograf Jeffersona, 
mówi: "Listy Jeffersona do jego dwóch dorosłych już córek , Marty i Marii, są tak przepełnione 
uczuciem i tak niewinnie uwodzicielskie, że stały się dla niego oknem na świat." A pisząc w roku 1819 
do swojego przyjaciela, Johna Adamsa, Jefferson wypowiada tak "sentymentalne" zdanie, jak: "Uważaj 
na siebie i bądź pewien, że jesteś mi ciągle miły." 
Mimo obfitej korespondencji, Jefferson i Lafayette nie widzieli się już od 35 lat, kiedy prezydent 
Monroe zaprosił w 1824 roku wielkiego generała francuskiego do odwiedzenia Ameryki. Lafayette 
miał wtedy 67 lat, a Jefferson 81. Po przyjeździe do USA Lafayette pozostał w Quincy i Massachusetts 
tylko jeden dzień, a potem pospieszył na południe zobaczyć się z Jeffersonem. 
Tego listopadowego ranka, gdy powóz Lafayette'a dotarł do Monticello, oczekiwał go tam już cały 
tłum. John Randolf, który pomagał w urządzaniu całej uroczystości, opowiadał, jak jego dziadek 
schodził po schodach z tarasu, kiedy Lafayette wysiadł z powozu. "Jefferson - powiedział - ruszył 
starczym galopem, aż wreszcie padli sobie w objęcia ze łzami w oczach." 
W pracy z ludźmi rozwiedzionymi, bardzo często chciałbym dać im lekcję tego, co tak wspaniale robili 
Gale Sayers, Thomas Jefferson i Jezus - śmiałości w pokazywaniu uczuć. Wiele kobiet sądzi,  że 
powinny okazywać wręcz oziębłość, bo inaczej stracą  mężczyznę. Chociaż  są nim oczarowane, 
zachowują swe uczucia dla siebie. Ale przecież takie zachowywanie dystansu niszczy ich cel. Nie ma 
nic tak przyciągającego mężczyznę, jak świadomość, że kobiecie na nim zależy. 
Przykro jest, gdy spotyka się dwoje ludzi, którzy się polubią, ale z powodu nieśmiałości nie deklarują 
swoich uczuć. Uczucie wtedy umiera. Tragedią jest, jeżeli miłość nie wraca, ponieważ jest 
niezadeklarowana. 
 
 
Kobieta, którą trudno zdobyć 
Jeżeli to, co powiedziałem wcześniej jest prawdą, to co mamy począć z trwającym wieki uczuciem do 
kobiety zimnej i trzymającej wszystkich na dystans? Według powszechnej opinii kobieta, którą trudno 
zdobyć jest bardziej pożądaną, niż kobieta ogólnie chętna do zawierania bliskich znajomości. Sokrates, 
Owidiusz, Kamasutra, Dear Abby, wszyscy oni zgadzają się,  że osoba, której uczucia łatwo jest 
pozyskać, prawdopodobnie nic wzbudzi wielkich uczuć u innych. 
Jednakże dr Elaine Walster wraz z innymi badaczami ujawnili na łamach czasopisma "Psychology 
Today" (Psychologia dzisiaj) wyniki eksperymentu przeprowadzonego z udziałem setek studentów, w 
celu określenia ich reakcji na różne typy kobiet. Podczas wstępnego wywiadu okazało się, że wolą oni 
kobiety "trudne", ponieważ mogą one być wybredne tylko wtedy, gdy są popularne. Twierdzili, że 
takie kobiety są zazwyczaj atrakcyjne, ładne, seksowne - posiadają więc cechy, którym trudno się 
oprzeć. Ale owa niedostępność bardzo studentów intrygowała. Z drugiej wszakże strony, studenci 
twierdzili, że kobiety "łatwe" sprawiały niejakie kłopoty. Zazwyczaj bardzo chętnie umawiały się na 

randki, ale gdy już znalazły "swego" mężczyznę, stawały się zbyt poważne, zbyt zależne i zbyt 
wymagające. Krótko mówiąc, prawie wszyscy mężczyźni potwierdzają wyjściową hipotezę,  że 
korzystne dla kobiety jest być zimną. 
Dane te jednak nie potwierdziły się zupełnie podczas wywiadu z mężczyznami na temat pierwszych 
randek, zaaranżowanych przez komputer, z kobietami biorącymi udział w tworzeniu eksperymentu. 
Poinstruowano je, aby w stosunku do połowy mężczyzn były oziębłe, a w stosunku zaś do drugiej 
połowy były przyjazne, chętne do bliższego poznania prawie natychmiast. Twórcy testu zakładali, że 
najbardziej poszukiwanymi do drugiej randki będą kobiety wybredne. 
Ale okazało się coś zupełnie przeciwnego. Im bardziej romantyczne zainteresowania wykazywała 
dziewczyna, studenci oceniali ją jako bardziej pożądaną. Jasne jest, że wszyscy kochają kochanków. 
Wróćmy zatem do tablicy. Psycholodzy byli tak poruszeni wynikami testu, że porzucili swoje 
wcześniejsze hipotezy i powrócili do przeprowadzenia wywiadów ze studentami. Tym razem pytania 
były bardziej szczegółowe. Poproszono studentów, aby opowiedzieli o korzyściach i problemach w 
przypadku kobiet "łatwych" i tych, które zdobyć jest trudno. Stwierdzono, że obydwa rodzaje kobiet są 
równie pożądane, jak i zniechęcające. Chociaż kobieta wymagająca może być interesującym 
materiałem na randki, przysparza ona także problemów. Ponieważ kobieta taka nie wykazuje 
szczególnego entuzjazmu zainteresowanym mężczyzną, może go pogrążyć i ośmieszyć w oczach jego 
znajomych. Możliwe jest też,  że taka kobieta będzie niesympatyczna, zimna, uparta: słowem może 
posiadać cechy, których młody mężczyzna raczej nie oczekuje od swojej partnerki. Natomiast nawet 
jeżeli kobieta jest "łatwa", może potraktować sprawę poważnie, tak że trudno jej się  będzie pozbyć; 
mimo to wzmocni "ego" mężczyzny i uczyni spotkania przyjemnymi. Prowadzący test zaczęli więc 
dochodzić do wniosku, że korzyści i strony ujemne obu typów kobiet równoważą się. 
Zapoznajmy się teraz z wnioskami. Twórcy eksperymentu stwierdzili, że jeżeli kobieta uważana jest za 
trudną do zdobycia, uważa się  ją za godną zainteresowania. Taka kobieta jest dynamitem dla 
mężczyzny, ponieważ ma opinię kobiety bardzo wybrednej; lecz kiedy napotka mężczyznę, którego 
polubi, nie wstrzymuje się od ujawniania swych uczuć. Stąd spotkania z nią  są dla mężczyzny 
przyjemne i dają mu satysfakcję. Dlatego badacze polecają: zachowuj się wybiórczo. Jeśli posiadasz 
cechy kobiety popularnej i pożądanej, a zachowasz się przyjaźnie w stosunku do mężczyzny, na 
którym ci zależy - będziesz zwyciężczynią. 
Jak wytwarzać pole emocjonalne 
Czy zaakceptowalibyście sposób, dzięki któremu drugiej osobie zaczęłoby na was zależeć, a który 
działałby w 90%? To jest tak proste, że wręcz nie wiem, jak to wyrazić. Znam przecież tak wielu ludzi, 
którzy marzą o tym, żeby być kochanymi, a którzy nie korzystają w życiu z tej prawie niezawodnej 
zasady. Przytoczę ją tutaj, chociaż nie ja ją stworzyłem. Seneka wyraził ją zwięźle 2000 lat temu: "Jeśli 
chcesz być kochanym, kochaj." Ci, którzy puszczą wodze swego serca i otwarcie wyrażą swój dla 
kogoś podziw i uczucia, najprawdopodobniej nie zostaną odrzuceni. 
W książce pt. "Miłość i wola" (Love and Will) Rollo May'a znajduje się następujący fragment, który 
chciałbym tutaj przytoczyć: 
"Istnieje taki dziwny fenomen w psychoterapii, że kiedy pacjent coś odczuwa - erotyzm, złość, alienację 
lub nienawiść - terapeuta zwykle odkrywa po chwili, że zaczyna mieć te same uczucia. Bierze się to 
stąd, że jeżeli ich stosunek do siebie jest szczery, to powstaje wspólne pole emocjonalne. Prowadzi to 
do tego, że w życiu codziennym zakochujemy się w tych, którzy nas kochają. W tym też odnajdujemy 
znaczenie słów »zalecać się« i »zdobywać«. Owa niepohamowana chęć kochania danej osoby wynika 
dokładnie z jej lub jego uczucia do ciebie. Wielkie uczucia wywołują wielkie uczucia." 
O ile wiem, to właśnie Rollo May opisuje po raz pierwszy tego typu "pola emocjonalne", a przecież 
każdy z nas doświadczył kiedyś tego magnetycznego przyciągania do innej osoby. Gdy komuś na nas 
zależy i okazuje to oczami, swoją uwagą i wyrażeniem swoich uczuć, stwierdzamy, że i w nas powstają 
takie uczucia. Jak zacytowałem wcześniej, "owa niepohamowana chęć kochania danej osoby wynika 
dokładnie z jej lub jego uczucia do ciebie." 

Marlena Dietrich, zapytana kiedyś jak być kochaną przez mężczyznę? odpowiedziała niezwykle prosto 
i jakże adekwatnie: "Kochać go". 
W obronie miłości 
Czy odczuwasz onieśmielenie, gdy masz powiedzieć komuś, że ci na nim zależy? Przyjrzyjmy się kilku 
przykładom wielkich uczuć wyrażonych przez ekspertów miłości. 
"Najdroższa, jakże marzę o tym, żebyś była tutaj." Tak pisał Woodrow Wilson do swej narzeczonej 
Ellen Axon w 1884 roku. Dalej wyraża to, co można by nazwać zbyt sentymentalnym: "Tak wspaniale 
i tak przyjemnie byłoby siedzieć razem w takich chwilach; mówić o przyszłości, o tym j ak wspólnie 
będziemy wspierać naszą miłość, jak będziemy razem pracować, żeby stworzyć wokół nas jaśniejsze 
miejsce na świecie." Sentymentalne? Może. Jednak to wielkie uczucie podbiło serce kobiety, tak jak 
dzieje się to od wieków. Oczywiście sentymentalizm może osiągnąć swe ekstrema. Pewna, 
najprawdopodobniej nieautentyczna historia, dotycząca dramatopisarza z okresu Restauracji, Tomasza 
Otway'a, była jakże faworyzowana przez romantyków. Mówi się, że Otway głodował przez trzy dni, 
mając nadzieję,  że w ten sposób "zmiękczy" serce aktorki Elizabeth Barry, a potem tak łapczywie 
zaczął jeść chleb, że zadławił się na śmierć. 
Jeśli ktokolwiek był ekspertem miłości, był nim na pewno Teodor Roosevelt. Będąc studentem 
Harvardu, spotkał Alice Hathaway, kuzynkę jednego ze swych najlepszych przyjaciół. Zakochał się w 
niej od pierwszego wejrzenia, co zresztą potwierdzają wyraźnie jego listy. Co więcej, prywatne notatki 
w jego diariuszu wskazują, że jego uczucie nie było tylko na pokaz. Zapis przy dacie 25 stycznia 1880 
roku brzmi: 
"Podczas  Święta Dziękczynienia w zeszłym roku powiedziałem sobie, że jeśli będzie to możliwe, 
zdobędę  ją. A teraz, gdy tak już się stało, celem całego mojego życia będzie uczynić  ją szczęśliwą i 
chronić ją przed wszystkim, co złe. O, jak będę wielbił moją księżniczkę! Jak ona, będąc tak czystą i 
piękną, może myśleć o poślubieniu mnie - nie wiem. Ale dziękuję Bogu, że tak jest." 
Na koniec jeszcze jeden przykład: Marian Evans, której pseudonim pisarski brzmiał George Eliot, 
napisała w 1875 roku do panny Burns -Jones: 
"Lubię nie tylko być kochaną, ale lubię też, gdy mówi się o tym, że się mnie kocha. Nie jestem pewna, 
czy podzielasz moje zdanie. Wystarczająco dużo ciszy znajdziemy w grobie. Ten zaś świat jest światem 
literatury i mowy, wobec tego pozwolę sobie wyrazić, jak bardzo jesteś mi droga." 
Któż mógłby być nieczuły w stosunku do autora takiego listu? 
W słowach "kocham cię " kryją się też pułapki 
W deklarowaniu miłości należy unikać pułapek, które są w niej ukryte. Osoby przesadnie wylewne, to 
ludzie, którzy wyrzucają z siebie zdania pełne uczuć przy każdym otwarciu ust. Jeśli ktoś ciągle 
wyraża niewłaściwe lub sztuczne uczucia, inni ludzie wkrótce przestaną wierzyć wszystkiemu, co 
mówi. Nie mów więc o niczym, czego nie czujesz, ale wyrażaj wszystkie dobre uczucia, które 
rzeczywiście żywisz w stosunku do innych. 
Wymusza to osoba, która mówi "kocham cię" po to, aby skłonić drugą osobę do wypowiedzenia tych 
właśnie słów w stosunku do niej samej. Nie oczekuj zatem komplementów w zamian za ujawnienie 
swoich uczuć, ani też zobowiązań od drugiej osoby. Pozwól, żeby to, co mówisz, było po prostu 
wyrazem tego, co tkwi w tobie samym. 
Ostatnia grupa ludzi to osoby "uparte". W rzeczywistości są to ludzie, którzy dużo mówią o swoich 
uczuciach, lecz nie potrafią rozpoznawać  właściwie reakcji innych. Dr Stephen Johnson uważa,  że 
proces zbliżania się do drugiej osoby opiera się na zasadzie trzech kroków: pierwszy -wyciągnij rękę; 
drugi - zwróć uwagę na reakcję drugiej osoby; trzeci -kontynuuj to, co zacząłeś, zatrzymaj się albo 
wycofaj, w zależności od napotkanej reakcji. 
Tragedią jest czekać aż będzie za późno 

Hugh był  młodym komiwojażerem o kędzierzawych włosach i mocnym uścisku dłoni. Przyszedł do 
mojej poradni, ponieważ dręczyła go niepewność co do jego kariery zawodowej. Poprosiłem go, żeby 
opowiedział mi o swoim dzieciństwie. Szczególnie chciałem wiedzieć, czy było ono szczęśliwe? 
"Hm, nie całkiem - odpowiedział. Mój ojciec był wymagający i zawsze bardzo krytyczny. Kiedy byłem 
mały, bardzo starałem się zadowolić go, ale najwyraźniej trudno mu było powiedzieć cokolwiek dobre-
go o mnie. Kilka lat po śmierci ojca rozmawiałem z kilkoma spośród jego najlepszych znajomych, 
którzy opowiedzieli mi o tym, jak dobre zdanie miał o mnie mój ojciec tam, w fabryce. 
Nieprawdopodobnie mnie to zaskoczyło. Nie miałem przecież pojęcia, że tak był ze mnie dumny." 
Takich tragedii można uniknąć, jeśli ludzie ośmielą się mówić od razu o swoich uczuciach. 
Stwierdzenie "kocham cię" zawiera pewien magiczny wydźwięk. Twoje dzieci odpowiedzą na nie, 
rodzice będą głęboko poruszeni, a przyjaciele będą cię kochać za to, że mówisz to do nich. 
Być może mężczyznom trudniej jest między sobą wymawiać  słowa "kocham cię", ale jest przecież 
jeszcze tyle innych sposobów wyrażania swoich uczuć. Mężczyzna może przecież powiedzieć swemu 
przyjacielowi, jak bardzo cieszy się ze spotkania z nim, oraz że wspólne zjedzenie posiłku wiele 
znaczy dla niego. Może też powiedzieć, że jego przyjaźń jest dla niego najcenniejsza. 
Czasem możemy zwielokrotnić efekt komplementu, mówiąc go trzeciej osobie. Na przykład, mówiąc 
żonie znajomego, jak bardzo go cenisz, sprawisz przyjemność obojgu. Jej, dlatego że ona lubi, gdy inni 
szanują jej męża; jemu, ponieważ - możesz być tego pewien - ona o tym opowie, jak tylko wróci do 
domu! 
To, co próbowałem powiedzieć w tym rozdziale Benjamin Franklin zawarł w jednym zdaniu: "Nie 
mów źle o nikim, ale mów wszystko, co najlepsze o każdym." 
Niech więc trzecią naszą zasadą będzie: 
Ośmielaj się mówić o swoich uczuciach 

"Najlepsza część życia ludzkiego, 

to małe, bezimienne i zapomniane 

akty dobroci i miłości." 

William Wordsworth 

Miłość jest czymś, co się tworzy 

Frederick Speakman napisał kiedyś książkę zatytułowaną "Miłość jest czymś, co się tworzy". Tytuł jest 
bardzo adekwatny do podjętego przez nas tematu, ponieważ myśląc o miłości, myślimy o 
spektakularnych uczuciach i bohaterskich czynach względem ukochanej osoby. A przecież tak niewiele 
ludzkiego życia przebiega z równą im intensywnością. 
Najlepsze stosunki międzyludzkie powstają jednak poprzez kumulowanie wielu drobnych aktów 
dobroci. Gdy w roku 1936 umarła  żona Alberta Einsteina, jego siostra Maja przeprowadziła się do 
niego, aby pomóc wielkiemu geniuszowi w sprawach domowych. W roku 1950 doznała ona pewnego 
ataku, w wyniku którego straciła przytomność do końca  życia. W związku z tym Einstein spędzał 
każdego popołudnia dwie godziny przy jej łóżku, czytając głośno Platona. Chociaż Maja nie dawała 
żadnego znaku zrozumienia, intuicja Einsteina mówiła mu, że część jej mózgu ciągle  żyje, oraz że 
wiele miłości można przekazać w ten właśnie sposób. 
Wobec tego czwartą zasadą dla poprawienia naszych stosunków z innymi ludźmi będzie: 
NAUCZ SIĘ GESTÓW MIŁOŚCI 
Podczas mojej pracy w charakterze doradcy małżeńskiego często dziwiła mnie naiwność par 
małżeńskich, które doznały rozczarowania, gdy przeminęły już pierwsze romantyczne uczucia. Często 
z olbrzymim poczuciem winy kobieta mówi: "Doktorze, wydaje mi się,  że nie kocham już mojego 
męża. Coś chyba jest ze mną nic tak." Oczywiście, nic złego się z taką kobietą nie dzieje. Może z 

wyjątkiem tego, że zbyt dużo czasu poświęca na analizę swoich uczuć. Eksperci od spraw związanych 
z miłością zdają sobie sprawę z faktu, że emocje przemijają i dlatego poszukują gestów miłości nawet 
wtedy, gdy uczucia małżonków już prawie znikły. Co więcej, takich ludzi nigdy nie zadowala 
mówienie osobom drugim, że im na nich zależy - starają się to po prostu okazać odpowiednim 
zachowaniem. Mark Twain powiedział kiedyś: "Miłość jest szybka, ale mimo to charakteryzuje ją 
najpowolniejszy ze wszystkich wzrost". 
Małżonek w czasie przerwy na lunch jedzie samochodem 20 mil do domu, żeby zabrać  żonę do 
ulubionej restauracji. Mężczyzna widzi na wystawie interesującą książkę, więc kupuje ją i wysyła 
pocztą do przyjaciółki z krótkim listem. Kobieta słyszy,  że jej znajoma mogłaby codziennie jeść do 
obiadu chińską sałatę; wobec tego zawsze, gdy zaprasza ją na obiad, w domu jest chińska sałata, 
choćby tylko dla znajomej. To wszystko są gesty, które wiążą ludzi i zapobiegają tarciom, gdy ich 
wzajemne stosunki są zagrożone. 
Rozmawiałem pewnego razu z mężczyzną, w którego małżeństwie po 18 latach zaczęło się źle dziać. 
"Skąd pan wiedział, że to już po wszystkim?" - spytałem. "Kiedy przestała nakładać co rano pastę na 
moją szczoteczkę do zębów - odpowiedział. Kiedy się pobraliśmy, którekolwiek z nas wstawało 
pierwsze, wyciskało pastę na szczoteczkę drugiego i zostawiało na umywalce. W pewnym momencie 
przestaliśmy to robić i od tamtej pory wszystko poleciało jak z górki." Powyższy przykład jest, 
oczywiście, przesadnym uproszczeniem, ale tak drobne przysługi naprawdę się liczą. Nawet nie 
zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo. 
Von Herder, niemiecki krytyk, historyk i teolog luterański, napisał: "Najgłębsza nawet miłość umiera, 
gdy nie jest dobrze pielęgnowana." Natomiast Edna St. Vincent Millay lamentowała: "To nie miłość 
rani moje dni, lecz to, że jest ona tak słaba." 
To właśnie te najmniejsze akty dobroci mają tak wielką siłę, ponieważ to one naprawdę pokazują, że 
komuś zależy na drugiej osobie. Trzeba więc czasami zastanowić się, co może przywołać te chwile 
szczęścia. Galett Burgess, amerykański humorysta i ilustrator, wysłał swojej znajomej książkę, której 
otrzymanie potwierdziła listownie. A po dwóch miesiącach napisała drugi list, w którym wyraziła 
swoje zdanie na temat tej książki, co potwierdziło, że ją przeczytała. Burgess napisał potem: "Jej serce 
wie, w czym rzecz. Dzięki takim osobom wdzięczność staje się podobna do długu, który spłaca się na 
raty." 
Znaczenie rytuałów 
Robert Brian, antropolog badający przyjaźń w kilku różniących się od siebie kulturach, mówi, że rytuał 
jest jednym z najbardziej uniwersalnych elementów dobrych kontaktów międzyludzkich. Przecież 
mężowie i żony cementują swoją miłość takimi zachowaniami, jak pocałunki na dobranoc, wspólne 
obchodzenie różnych rocznic, przynoszenie drugiej osobie śniadania do łóżka, wspólne wychodzenie 
na wieczorne spacery. 
Osoba pragnąca pogłębić swe kontakty z innymi będzie zawsze wypatrywać u nich podobnych 
rytuałów. Wspólny lunch co tydzień, stałe spotkania na polu golfowym, albo coroczne kilkudniowe 
wycieczki na ryby - to wszystko są bardzo ważne wydarzenia. Uściski dłoni, żarty i przekomarzania - 
to gesty umacniające miłość i pozwalające z optymizmem patrzeć w przyszłość. 
Kiedy mój syn był w szkole średniej, odwoziłem go codziennie samochodem na lekcje, a jedzenie po 
drodze śniadania stało się naszym zwyczajem. Wypróbowaliśmy kilka barów, aż wreszcie znaleźliśmy 
Vern's Coffee Shop, w którym podawali najlepiej na świecie wypieczone angielskie bułeczki "muffins" 
z jajkiem. Bywało,  że jedząc w ogóle nie rozmawialiśmy. Ale bywało też i tak, że dzieliliśmy się 
wówczas naszymi najskrytszymi tajemnicami, których nie odkrylibyśmy przed nikim innym. Ów rytuał 
wspólnego śniadania był nam pomocą także w późniejszych latach. Już jako dorosły mężczyzna, mój 
syn mieszka w innym mieście, ale gdy przyjeżdża czasem do domu rodzinnego, wszyscy wiedzą, że 
przynajmniej raz podczas jego pobytu musimy "zaliczyć" śniadanie u Verna. 
Jednym z najlepszych sposobów pogłębiania kontaktów z innymi jest wspólne spożywanie posiłków. 
Nie przypadkiem tak wiele istotnych wydarzeń między Jezusem a Jego uczniami miało miejsce wtedy, 
gdy siadali razem do stołu. W łamaniu się chlebem jest coś z sakramentu. Czy zauważyłeś 

kiedykolwiek, jak trudno jest spożywać obiad z kimś, kto jest twoim wrogiem i jednocześnie 
pozostawać wrogami? 
Jeśli więc chcesz uczynić wroga swoim przyjacielem, spróbuj zaprosić go do domu i przedyskutować 
istotę waszej wrogości, trzymając nogi pod jednym stołem. A jeśli chcesz polepszyć swe kontakty z 
większą liczbą ludzi, zapraszaj na lunch każdego tygodnia innych lub oferuj wspólne wypicie kawy 
przed pracą. 
Inną metodą skumulowania dobrych wspomnień jest pomaganie przyjacielowi w wykonaniu jakiegoś 
zadania. Praca ramię w ramię zbliża ludzi, nawet wtedy, gdy się w czasie jej wykonywania niewiele 
rozmawia. Rozejrzyj się, czy ktoś z twoich znajomych nie ma jakiejś niewdzięcznej roboty do 
wykonania i zaproponuj, że pomożesz mu to zrobić. Będziesz z pewnością zaskoczony ciepłem, z 
jakim spotkasz się ze strony tej osoby w przyszłości. 
Małżonkowie także byliby z siebie bardziej zadowoleni, gdyby mogli więcej wspólnie pracować. 
Nasze bezsensowne "podziały obowiązków" często powodują,  że  żona pozostaje w domu, aby 
pozmywać naczynia, podczas gdy mąż wychodzi umyć samochód. A może by tak wspólnie 
wykonywać te zadania i cieszyć się w tym czasie swym towarzystwem? 
Część bogactwa w najlepszych kontaktach to rezultat zbierania całymi latami wielu dobrych 
wspomnień. Wspomnienia spełnionych przysług, pożyczonych narzędzi, wspólnych wycieczek, 
pożyczonych książek - to te tysiące drobnych aktów miłości. 
O sztuce dawania prezentów 
Jednym z najstarszych gestów miłości jest dawanie prezentów. Drogi prezent niekoniecznie musi być 
wyrazem wielkiej miłości. Ważniejsza jest myśl towarzysząca prezentowi. 
Moja  żona znakomicie potrafi wyczuwać upodobania innych, i to czyni ją najlepszym dawcą 
prezentów. Pióro, którym piszę kosztuje mniej niż dolara, a mimo to jest jednym z jej niezliczonych 
małych prezentów, z których tak bardzo jestem zadowolony. Słyszała, jak mówiłem, że podoba mi się 
tego typu pióro, ale że nie mogę nigdzie takiego znaleźć. Rozpoczęła więc poszukiwania. Kilka dni 
później znalazłem na biurku dowód tego, jak bardzo moja żona myśli o mnie. 
Wymiana prezentów jest także rzeczą ważną  wśród zwierząt. Na przykład Empidae - rodzaj małych 
muszek, które chmarami unoszą się w ciężkim letnim powietrzu - mają bardzo rozbudowany sposób 
zalecania się. Gdy samiec poszukuje samicy, wyszukuje on kilka przysmaków, "opakowuje" je w 
błyszczące kokoniki i "wręcza" swojej wybrance. 
Pingwiny Adeli, żyjące na Antarktydzie, nie mają zbyt dużego wyboru prezentów w ich surowej 
krainie. Zatem samiec dotąd szuka wśród skał, aż znajdzie wyjątkowo gładki kamień i ten właśnie 
składa, jako cenny skarb, u stóp swojej wybranki. 
Dr Lars Granberg, obecnie psycholog i szef college'u, gdy był studentem w Chicago, miał bardzo 
ciężkie życie, gdyż były to jednocześnie pierwsze lata jego małżeństwa. Jego żona ciężko pracowała na 
utrzymanie ich obojga. Granberg powiedział później: 
"Głupio mi było, że jestem tak ubogi, a moja żona musi pracować, abym ja mógł skończyć studia. Ale 
wykonałem pewną inwestycję, dzięki której mogłem poczuć się lepiej. Na jednej ze stacji kolejki, którą 
wracałem co wieczór do domu, pewien Włoch miał kwiaciarenkę. Wysiadałem z pociągu i kupowałem 
u niego jedną różę za ćwierć dolara. Ten starszy człowiek wypatrywał mnie potem i zawsze miał w 
pogotowiu jedną różę,  żebym mógł wy skoczyć z pociągu, kupić  jąi jechać tym samym pociągiem 
dalej. Gdy stawałem wieczorem w drzwiach z teczką w jednej, a różą w drugiej ręce, moja żona 
zarzucała mi ręce na szyję i mówiła, że ta jedna róża znaczy dla niej więcej, niż gdyby ich było trzy 
tuziny." 
Merle Simpson opowiada, że gdy była w szpitalu, w odwiedziny przyszedł jej przyjaciel z pięcioletnim 
synkiem. Gdy tylko weszli do pokoju, chłopiec położył na stoliku trzy prezenty. Były to trzy samocho-
dziki, z których farba zdarta była przez godziny zabawy. 
"Próbowałam odmówić - mówi Simpson. - Ale spostrzegłam w oczach chłopca taki smutek, że 
odmowa z pewnością zraniłaby go. Były to przecież jego skarby, które mówiły o jego uczuciu do mnie. 
Było to wiele lat temu, a chłopiec ów ma już swoje dzieci. Ja jednak ciągle trzymam tamte jego 

zabawki." 
Dobroć rozchodzi się jak fala 
Akty dobroci przenoszą się często daleko poza ich miejsce występowania. Norman L. Lobsenz 
zastanawiał się - gdy jego żona poważnie zachorowała - jak da sobie radę z fizycznym i emocjonalnym 
obciążeniem towarzyszącym opiece nad chorą żoną. Pewnego wieczoru przypomniał sobie dawno już 
zapomniane zdarzenie: 
"Miałem wtedy dziesięć lat i moja matka była bardzo chora. Pewnego razu wstałem w środku nocy, 
żeby się czegoś napić. Kiedy przechodziłem obok sypialni rodziców, spostrzegłem światło. Zajrzałem 
do  środka. Mój ojciec siedział w szlafroku przy jej łóżku i nic nie robił. Matka spała. Wpadłem do 
pokoju i krzyknąłem: - Co się stało? Dlaczego ty nie śpisz? - Ojciec uspokoił mnie i powiedział: -Nic 
się nie stało. Po prostu jestem przy niej." 
Sam nie wiedząc skąd, Lobsenz znalazł siłę do podołania swoim kłopotom, gdy przypomniał sobie 
tamto dawne zdarzenie. 
"To światło i ciepło z pokoju moich rodziców miało niesamowitą siłę, a słowa mojego ojca: »Po prostu 
jestem przy niej« tchnęły coś we mnie. Rola, jaką miałem teraz spełnić, nie wydawała mi się aż tak 
ciężka. To tak, jakby odezwało się coś z przeszłości albo z mojego wnętrza." 
Uprzejmość wchodzi w nawyk 
Ktoś kiedyś powiedział, że miarą ludzi wielkich jest ich stosunek do ludzi małych, oraz że gdy ktoś 
potrafi rozwinąć w sobie zwyczaj poszukiwania gestów, które tworzą dobrą wolę, dobroć jest jego 
drugą naturą. 
Birch Foracker był jednym z zarządzających firmą "New York Bell Company". Miał reputację 
człowieka, który wychodząc zimnym wieczorem z teatru zostawiał-swoje towarzystwo na chodniku, a 
sam wchodził do włazu kanalizacyjnego na środku ulicy, żeby upewnić się, czy z ludźmi tam 
pracującymi wszystko jest w porządku, oraz by im powiedzieć, jak bardzo docenia ich pracę. Taki akt 
nie trwa dłużej niż minutę, ale czyni jego sprawcę osobą bardzo kochaną. 
"Zbyt mało uwagi poświęca się temu, na ile ludzkie życie składa się z takich małych zdarzeń" - napisał 
Samuel Johnson w jednym ze swych wspaniałych esejów. Życie ludzkie jest kształtowane i kierowane 
zbiorem wielu drobnych zdarzeń, zatem naszą zasadą będzie: 
Naucz się gestów miłości 

"Miłość nie dopuszcza się bezwstydu, 

nie szuka swego." 

1 Kor 13,5 

Zignoruj "to", a zobaczysz jak przyjaciele cię opuszczają 

Istnieje taka cecha osobowości, która jest w stanie zniszczyć więcej niż każda inna. Do pewnego 
stopnia tkwi ona w każdym z nas, lecz gdy wymknie się z rąk, zawsze działa niszcząco i zawsze 
odpycha nas od ludzi. Mówię tutaj o tendencji do sprawowania kontroli nad innymi. Owa tendencja 
często przebiera się w strój miłości. Przesadnie opiekuńcza matka mówi: "Kochanie, ja przecież robię 
to tylko dla twojego dobra", a mężczyzna stale poprawiający swego przyjaciela myśli, że "to wszystko 
dla jego korzyści". W rezultacie takie postępowanie jest dążeniem do kontrolowania kogoś i naprawdę 
nie znam takiej osoby, która nie próbowałaby uciec od manipulatorów. Przypomnij sobie swoje własne 
odrzucone przyjaźnie. Czy ludzie, których nie zaakceptowałeś, przypadkiem nie próbowali ci doradzać, 
dominować nad tobą, kontrolować i osądzać cię? 
"W sercu miłości - jak powiedział pewien mędrzec - jest pewien sekret: Kochankowie pozwalają sobie 

nawzajem być wolnymi." Ci ludzie, którzy zaznali prawdziwej przyjaźni, zawsze zostawiają osobom 
kochanym "wolną przestrzeń". Nie "posiadają" oni swoich przyjaciół, ale raczej pomagają im rozwijać 
się i stawać się wolnymi. 
Wobec tego naszą piątą zasadą będzie: 
STWARZAJ PRZESTRZENIE WOLNOŚCI 
W SWOICH KONTAKTACH TOWARZYSKICH 
Wiosną 1887 roku do miejscowości Tuscumbia w Alabamie przyjechała pewna dwudziestoletnia 
dziewczyna z zamiarem zaopiekowania się osobą  głuchą i niewidomą. Była to Annę Sullivan, a jej 
podopieczną miała być Helen Keller. Jak się później okazało, miała połączyć je -najbardziej 
podziwiana w tamtym stuleciu - przyjaźń. W wieku siedmiu lat głuchoniema i niewidoma Helen Keller 
była właściwie dzikim zwierzęciem, wydającym z siebie niezrozumiałe dźwięki. W szale potrafiła 
zrzucać ze stołu talerze i padać razem z nimi na podłogę. Niejedna osoba mówiła wtedy pani Keller, że 
jej dziecko jest idiotą. 
Całymi dniami Annę przemawiała do małej dłoni Helen, lecz jakoś nie mogła przebić się do jej 
świadomości. Nagle, piątego kwietnia tegoż roku stało się coś cudownego. Oto wspomnienia Helen 
Keller spisane ponad 60 lat później: 
"Stało się to przy studni, kiedy ja trzymałam naczynie, a Annie pompowała wodę. Gdy woda przelała 
się i zaczęła płynąć po mojej ręce, Annie wzięła moją drugą dłoń i powoli przeliterowała w-o-d-a. I 
nagle zrozumiałam. Po raz pierwszy od czasu mojej choroby, szczęśliwa, wyciągnęłam rękę po zawsze 
gotową do pomocy dłoń Annie, prosząc o podawanie coraz to nowych słów określających wszystko, 
czego tylko dotykałam. Z dłoni na dłoń przeskakiwały iskierki znaczeń, aż zrodziła się przyjaźń. Od 
studni odeszły dwa zachwycone stworzenia, mówiące do siebie: »Helen« i »nauczycielka«." 
Annę Sullivan poświęciła Helen Keller większość swojego życia. Kiedy j ej sławna pupilka 
postanowiła pój ść do college' u, Annę siadywała przy niej na każdych zajęciach w szkole w Redcliff. 
Przekładała wyrazy na język jej dłoni i przemęczała swoje oczy nad książkami, które nie były pisane 
Braillem. 
Annę Sullivan zorientowała się,  że Helen jest wyjątkowo utalentowana i że ma nieograniczone 
możliwości myślenia i odczuwania. Nie było wątpliwości, która z nich ma wyższy współczynnik 
inteligencji. Przed ukończeniem dziesiątego roku życia Helen pisywała listy do różnych znanych 
osobistości w Europie w języku francuskim. Szybko opanowała pięć języków i wykazywała talent, o 
jakim jej nauczycielka nawet nie marzyła. 
Lecz czy to wszystko zmieniło Annę Sullivan? Nie. Doznała wiele satysfakcji, będąc towarzyszką 
Helen i pozwalając jej zachować własną osobowość. Jednym słowem, dała jej przestrzeń do rozwoju. 
Tęsknota za wolnością 
Pisząc książkę "Małżeństwo bez granic" (Open Marriage), George i Nena O'Neill przeprowadzili 
wywiady z setkami osób, pozostających w najróżniejszych stosunkach z innymi ludźmi. Rozmawiali z 
ludźmi rozwiedzionymi, z parami żyjącymi bez ślubu, z parami "spalonymi" małżeństwem oraz z 
małżeństwami, które przeżyły zgodnie dziesiątki lat. 
Z zebranych danych najbardziej rzucały się w oczy dwie sprawy. Pierwsza - tęsknota za związaniem 
się z kimś. Druga - potrzeba wolności. W najlepszych przyjaźniach i małżeństwach jest miejsce dla obu 
tych potrzeb. Wszyscy przecież potrzebujemy powietrza do życia. A kiedy obiecująco rozwijająca się 
przyjaźń nagle rozpada się, jest to najczęściej wynikiem tego, że jeden z partnerów manipulował 
drugim. 
Na nieszczęście, tendencja do kontrolowania i manipulowania osobą ukochaną - przez nas zresztą 
odrzucana - rozpowszechniana jest przez niektórych współczesnych psychologów. Tacy psycholodzy 
zachęcają do agresji i zastraszania. Tragicznym jednak wydaje się takie podejście do kontaktów 
międzyludzkich, gdyż prowadzi ono do samotności. Zdobywanie przyjaciół przez zastraszanie może 
przysporzyć pieniędzy, ale nigdy przyjaciół. 
Jeżeli traktujesz wszystkie swoje kontakty z ludźmi jako walkę i jeżeli twoim celem jest dominacja nad 

innymi, powinieneś prześledzić niżej zamieszczoną biografię człowieka, który kiedyś taki właśnie cel 
przed sobą wytyczył. Alan Bullock napisał o nim: 
"Wszystko dookoła niego urządzone było dla spełnienia jego chęci sprawowania władzy i 
dominowania". 
Tym człowiekiem był Adolf Hitler. 
Albert Speer, którego wessała hipnotyczna siła Hitlera, a który za tę pomyłkę zapłacił 20-letnim 
pobytem w więzieniu w Spandau, wspominał potem: 
"Nigdy nie spotkałem później w życiu nikogo takiego, przy kim odczuwałbym ów brak czegoś. Jedynie 
wtedy, gdy razem z Hitlerem zagłębialiśmy się w planach architektonicznych, albo przeprowadzaliśmy 
inspekcję makiet »Berlina przyszłości", widziałem go w stanie ożywienia, przyjemności i 
spontaniczności. Nie wierzę, żeby Hitler był w stanie w ogóle kochać. No, może raz mu się to zdarzyło, 
kiedy połączyły go kazirodcze stosunki z jego siostrzenicą Geli Raubal, którą zresztą doprowadził 
potem do samobójstwa." 
Czy jesteś manipulatorem? 
Zdarza się często tak, że kontrolujemy osoby ukochane, nie zdając sobie sprawy z faktu, że 
odmawiamy im tym samym wolności. Oto trzy główne typy manipulatorów, którzy potrafią wycisnąć 
ostatnie soki ze swoich bliskich: 
• Typ opiekuńczo-manipulacyjny - osoba, która MUSI być silniejsza i bardziej rozgarnięta niż ty, żeby 
być z tobą szczęśliwa. Dla sprawdzenia, czy należysz do tej kategorii ludzi, przeprowadź na sobie 
poniższy test: 
a.  Czy zazwyczaj chodzimy do restauracji lub na film, który ja wolę? 
b.  Czy lubię w rozmowie poprawiać błędy innych? 
c.  Czy używam swego poczucia humoru dla upokorzenia przyjaciół? 
d.  Czy muszę wiedzieć więcej niż inni na temat danej sprawy, żeby być zadowolonym z dyskusji na jej 
temat? 
Jeżeli twoje odpowiedzi są ogólnie pozytywne, to prawdopodobnie jesteś w niebezpieczeństwie. 
Przyjaźń nie potrzebuje kontroli ze strony któregokolwiek z partnerów. Istnieje w niej równość, dzięki 
której każdy z nich może pozwolić sobie czasem na chwile słabości bez obawy, że jego towarzysz 
"zdobędzie punkt". 
C. S. Lewis, studiując w Oksfordzie, zaprzyjaźnił się na całe życie z kilkoma osobami, między innymi 
z Nevillem Coghillem i Owenem Barfieldem. Niektórzy z nich zostali pisarzami i mieli zwyczaj 
spotykać się i czytać sobie nawzajem swoje prace. Wkrótce sława Lewisa przyćmiła ich wszystkich, a 
on sam pisał popularne książki w niezwykłym tempie. Mimo to, bardziej niż kiedykolwiek cenił sobie 
swych starych przyjaciół. Owen Barfield powiedział potem: "Nie przypominam sobie ani jednej uwagi, 
ani jednego słowa, ani spojrzenia..., które mogłoby sugerować,  że jego opinie należałoby bardziej 
szanować niż nasze... Ciekaw jestem, ilu jest sławnych ludzi, o których można by powiedzieć to samo." 
Jeżeli czujesz się bezpieczny, nigdy nie próbujesz sprawdzać, kontrolować ani wywyższać się nad 
innych. Sarah Teasdale powiedziała kiedyś, że "nie można nigdy posiadać osoby godnej posiadania". 
• Typ "biedny-ja" to przeciwieństwo typu opiekuńczo-manipulacyjnego. Taka osoba dostosowuje do 
siebie innych poprzez ukazywanie siebie jako osoby słabej. 
Pewna nieco otyła kobieta siedzi w mojej poradni, prezentując grupę symptomów, które określa 
"atakami lęku". Jej kłopoty fizyczne przechodzą ciągłe mutacje. Była już wiele razy w szpitalu, 
dręczyło ją wiele chorób, zawsze znajdowała się w kłopotach, zawsze w nieładzie emocjonalnym. 
Mimo to jest kobietą bardzo inteligentną i wydaje się mieć wiele sił wewnętrznych. Skąd więc cały ten 
łańcuch nieszczęść? Dlaczego nigdy nie może skorzystać z życia? 
Nagle zaczyna to do mnie docierać. Dlaczego też nie wpadłem na to wcześniej? Największą tragedię 
swojego  życia przeżyła w domu, kiedy jej ojciec opuścił rodzinę dla innej kobiety. Jej matka była 
przedsiębiorcza, zdołała dobrze wychować dzieci, a w końcu ponownie wyszła za mąż. Jednak po 
latach okazuje się,  że stosunki społeczne następnego pokolenia obciążone są ciągle tamtym faktem 
rozbicia rodziny. 

Pamiętając, co przydarzyło się matce, moja pacjentka za wszelką cenę starała się ukryć swoją siłę i 
niezależność. Wygląda na to, że robi to z powodzeniem. Gdy ona dostaje "ataku lęku", jej mąż bardzo 
się nią opiekuje i jest bardzo troskliwy. 
Tym sposobem kobieta ta wpędza się w cierpienie, będąc przekonaną, że dopóki ma kłopoty, jej mąż 
przy niej zostanie. 
Nie chcę tutaj oczywiście oskarżać mojej pacjentki o świadome udawanie chorej, ponieważ jest 
naprawdę chora i doznaje wiele bólu. Cały ten mechanizm działa nieświadomie, ale mimo to jest 
potężnym środkiem manipulowania. 
W końcu, przecież takiego typu uzależnianie od innych zacznie przynosić zupełnie inne od 
oczekiwanych efekty. Stephanie i Linda były od dzieciństwa bliskimi przyjaciółkami. "Wpadamy do 
siebie kilkanaście razy w roku - mówi Stephanie. - Właściwie mamy wiele wspólnych zainteresowań, a 
można powiedzieć,  że Linda jest osobą samotną. Ona jednak tak się do mnie »przykleja«, że od 
momentu powitania przez trzy godziny opowiada mi o swoich kłopotach, tak że po prostu nie mogę już 
tego znieść. Unikam więc jej tak, jak mogę." 
• Typ, który potrzebuje być potrzebnym. Nie należy sobie gratulować, jeśli się nie jest typem osoby 
"przyklejonej". 
Trzeba najpierw sprawdzić, czy nie jest się jej przeciwieństwem. 
Pozwólcie, że poprę to przykładem. Oto matka dwóch zamężnych córek Nie pracuje i jest zazwyczaj 
znudzona. Wszelkie roboty domowe wykonuje do 10 rano. Jednym z niewielu momentów, 
przerywających jej nudę jest telefon od jednej z córek. Gdy córka informuje, że ma jakieś  kłopoty, 
wówczas wewnętrzny mechanizm matki zaczyna działać, a adrenalina rozprzestrzenia się po jej 
organizmie jak błyskawica. Czuje 
się potrzebna! Pędzi więc do domu córki, opiekuje się nią i wszystko jest znowu dobrze. 
Ale jest to niebezpieczne. Matka może rozwinąć chorobliwą zależność i znowu traktować swoje córki 
jak małe dziewczynki. 
Jak pewna znana para połączyła intymność z wolnością 
Zamiast obezwładniać się nawzajem uzależnianiem, dobre kontakty z drugą osobą mogą nas wyzwolić. 
Moi małżonkowie są ludźmi zdolnymi i agresywnymi, cechy te zapewniają wzajemne pozytywne 
oddziaływanie. Partnerzy nie przejmują się tym, kto jest silniejszy. Oto przykład: 
Czasopismo "The Readers Digest" wydawane jest w i3 językach w 170 krajach, w łącznym nakładzie 
30 milionów egzemplarzy miesięcznie. Dochód firmy ocenia się na 500 milionów dolarów rocznie. 
Historia powstania takiego imperium finansowego (zaczynającego z kapitałem 1800 dolarów) jest 
przykładem najwspanialszego sukcesu w amerykańskich annałach finansowych. Jest to również 
historia sukcesu w stosunkach mąż-żona. 
Kiedy Dewitt Wallace leczył swe rany od szrapnela w szpitalu wojskowym w Aix-les-Bains w 1918 
roku, czytał każde czasopismo, które wpadło mu w ręce. W trakcie czytania doszedł do wniosku, że 
artykuły są zbyt długie, więc zaczął eksperymentować i skracać je, pozostawiając niejako samą ich 
esencję. Po wyjściu ze szpitala, Wallace wybrał kilka tych skondensowanych artykułów, nazwał je 
"The Reader's Digest" i rozesłał próbki do różnych wydawców w kraju. Zaoferował jednocześnie, że 
przekaże swe "skróty" temu wydawcy, który zgodzi się, żeby Wallace był edytorem. 
Jednak specjaliści nie okazali zainteresowania. Spośród tych, którzy zadali sobie trud odpisania, tylko 
William Randolf Hearst uznał,  że ten pomysł może chwycić. Przewidywał jednak, że nakład nie 
przekroczy 30 tysięcy egzemplarzy. A to było dla niego zbyt mało. Wallace niestety załamał się. 
Odrzucenie artykułów nie zdawało się być dobrym początkiem fortuny. Później w Minneapolis 
Wallace znalazł pomocnika. Lila Bell Acheson przyjechała odwiedzić swego brata i wtedy poznali się. 
Podobnie jak Dewitt, Lila wychowała się w rodzinie prezbiteriańskiej i tak jak on nie miała pieniędzy. 
Ale przed wyjazdem z Minneapolis zakochała się w Dewitcie i dała się wciągnąć w sprawę "Digest". 
W ciągu następnych kilku miesięcy, podczas gdy Lila była w Seattlc, Dewitt spędzał czas na wysyłaniu 
listów do potencjalnych subskryben-tów, dołączając do każdego z nich ręcznie wykonaną stronę 
tytułową. W tym też czasie zebrał cały kufer katalogów szkół wyższych i rozsyłał prowizoryczne 

abonamenty do wymienionych w katalogach pracowni- 
ków naukowych. Apelował do stowarzyszeń kobiecych i grup zawodowych, rozdzielając prenumeraty 
nie istniejącego ciągle "The Reader's Digest". Gdy przeprowadzał się do Nowego Jorku, zabrał kufer ze 
sobą i kontynuował wysyłanie szalonej ilości ofert. 
Piętnastego października 1921 roku Lila i Dewitt pobrali się, a przed wyjazdem w podróż poślubną do 
Poconos, Dewitt rozesłał ostatnią porcję listów. 
Po powrocie czekała na nich sterta listów. Przekazy pieniężne opiewały na prawie 5000 dolarów. 
Pożyczyli więc jeszcze 1300 dolarów i złożyli zamówienie na 5000 egzemplarzy w jednej z drukarni w 
Pittsbur-gu. Numer 1, Tom 1 ukazał się w lutym 1922 roku, Dewitt Wallace i Lila Bell Acheson byli 
współzałożycielami, współwydawcami i współwłaścicielami. 
Lecz jak podołali finansowo wydawaniu pierwszych numerów? Mieszkanie w Greenwich Village 
opłacała Lila, która była pracownikiem socjalnym (pracowała 8 godzin w ciągu dnia, a czasopismem 
zajmowała się w nocy). Jeden pokój wynajęli pewnemu małżeństwu, wspólnie z nim korzystając z 
kuchni i łazienki. Ponieważ nie było ich stać na prenumeratę czasopism, z których czerpali artykuły, 
Dewitt pracował w Nowojorskiej Bibliotece Publicznej, pisząc pracowicie na kawałkach  żółtego 
papieru. Pracował dopóki oczy nie zachodziły mu mgłą i nie bolały ramiona. Wtedy wymykał się na 
lunch i szybko wracał do pracy. 
Wkrótce nakład czasopisma przewyższył najśmielsze oczekiwania ich obojga - 50 000 egzemplarzy w 
1926 roku, a 228 000 egzemplarzy w roku 1929. Małżeństwo Wallace znalazło się w czołówce świata 
wydawniczego Stanów Zjednoczonych. Ostatnio pewien wydawca powiedział o nich: 
"Oni oboje wspierali się wspólnie w nieprawdopodobny sposób. On potrzebował kobiety, która 
uwierzy w to, co on robi; sądzę, że nie było wieczoru w ich życiu małżeńskim, żeby nie rozmawiali o 
rękopisach. Ona pracowała nad szatą graficzną czasopisma i możecie wierzyć,  że chociaż oboje 
przekroczyli już osiemdziesiąty rok życia, nadal wybiera okładki do kolejnych numerów." 
Natomiast sam Wallace powiedział: "Uważam, że to właśnie Lila przyczyniła się do powstania naszego 
czasopisma." Przyjaźń może więc być wyzwalająca, a nie hamująca, jeżeli oboje partnerzy od początku 
zaczną stosować pewne reguły wolności. 
Oto sześć sugestii co do tworzenia "wolnej przestrzeni". 
1. Ostrożnie z krytycyzmem -Niektórzy ludzie czerpią zadowolenie i poczucie wyższości z krytyki 
swoich przyjaciół. Jeżeli jesteś dotknięty 
tą "chorobą", pozbądź się tej infekcji jak najszybciej. Alice Miller proponuje bardzo pożyteczną 
zasadę: "Jeśli krytykowanie przyjaciół sprawia ci ból, wszystko jest w porządku. Jeżeli zaś znajdujesz 
w tym choćby najmniejszą przyjemność, powinieneś trzymać język za zębami." 
Istniało coś, co odróżniało Jezusa od wielu reformatorów, którzy poświęcili się wskazywaniu innym 
jak powinni się zmienić i kształtować. To faryzeusze byli samozwańczymi krytykami Chrystusa. 
Posiadając cechę, którą Mark Twain nazwałby "kwaśną pobożnością" denerwowali innych. Natomiast 
zwykłych ludzi przyciągało do Jezusa to, że Jego łagodność pozwalała Mu rozumieć powody 
popełniania przez nich błędów. Jezus był pewien, że ludzie dobrze wiedzą, iż  są grzesznikami; nie 
trzeba więc było im o tym przypominać. Wszystko, czego potrzebowali, to nie większego poczucia 
winy, lecz zbawienia. 
Szarzy ludzie zawsze patrzyli "spod oka" na reformatorów, lecz instynktownie kochali świętych. Robili 
to, ponieważ reformator jest pochłonięty grzechami innych ludzi, a święty zajmuje się swoimi włas-
nymi grzechami. 
D. L. Moody był jednym z największych duszpasterzy chrześcijańskich, jacy kiedykolwiek żyli. 
Potrafił on "trzymać  tłum w jednej dłoni", zdobył tysiące wiernych i był założycielem kilkunastu 
instytucji religijnych. Jednak nigdy nie tworzył wokół swej osoby atmosfery ważności, jak to czyni 
wielu w naszych czasach. Był on człowiekiem tolerancyjnym, wyrozumiałym i rzadko krytykował 
innych. Jednym z jego powiedzeń było: "Mam obecnie zbyt dużo kłopotów z niejakim D. L. Moody, 
abym mógł znaleźć czas na szukanie wad u innych." Biorąc pod uwagę tylko ten jeden cytat, zawsze 
życzyłem sobie mieć D. L. Moody'ego za przyjaciela. Przebywanie w jego towarzystwie zapewne 
przynosiłoby mi ulgę, ponieważ potrafiłby on zrozumieć,  że sam staram się pracować nad moimi 

wadami. Przez tego rodzaju akceptację pomógłby mi rozwijać się. "Ludzie jakimś sposobem starają się 
być tym, do czego się ich zachęca -nie tym, do czego się ich nakłania". Właśnie D. L. Moody był 
jednym z tak zachęcających ludzi. 
Kiedy zaś wszystko będzie już powiedziane i zrobione, duża część powodzenia w miłości zależeć 
będzie od naszych zdolności akceptowania natury ludzkiej taką, jaka ona jest. Człowiek, który lubi 
osądzać innych nigdy nie zdobędzie sobie wielu przyjaciół. Innymi słowy, musimy starać się tak 
rozumieć innych, jak robimy to w stosunku do siebie samych. Indianie z plemienia Siuksów mieli taką 
dewizę: "Nie będę  sądził swego brata, dopóki nie przechodzę dwa tygodnie w jego mokasynach". 
Eksperci w sprawach dotyczących miłości zawsze próbują postawić siebie samych w położeniu swoich 
ukochanych bliskich. Krótko mówiąc, są tolerancyjni. 
Spośród wszystkich Amerykanów posiadających tę cechę, Abraham Lincoln jest najlepszym 
przykładem. Pełen cichej otwartości, wysłuchiwał opinii całych zastępów krytyków, doradców i innych 
łudzi, którzy uważali się za lepszych od prezydenta. Tym sposobem wykazywał on dużą dozę 
łaskawości. Jednym z ulubionych cytatów Lincolna było zdanie: "Nie sądź, abyś sam nie był 
sądzonym." Kiedy podczas wojny Północy z Południem pani Lincoln w ostrych słowach wyrażała się o 
ludziach z Południa, Lincoln odpowiedział: "Nie krytykuj ich, Mary; będąc na ich miejscu 
postępowalibyśmy tak samo." 
John F. Kennedy wypowiedział prawie identyczne zdanie w dniu wyborów w 1960 roku. Kennedy i 
jego doradcy to cieszyli się, to znów popadali w rozpacz, czytając kolejne doniesienia wyborcze. 
Najpierw wyprzedzali Nixona znaczną liczbą głosów, ale gdy nadszedł wieczór, ów margines zaczął 
się niebezpiecznie zmniejszać. Na krótko przed północą sekretarz prezydenta Eisenhowera, Jim 
Hagerty, zatelefonował i powiedział,  że Nixon podda się i że telegram z gratulacjami od prezydenta 
jest już w drodze. W końcu, o czwartej rano zmęczony Nixon wystąpił w telewizji. Powiedział on: 
"Jeżeli obecna tendencja wyborcza utrzyma się, wybrany zostanie Kennedy". Owa wypowiedź miała 
miejsce na krótko przed całkowitym poddaniem się. 
Ludzie zebrani wokół telewizora w domu Kennedy'ego ledwo wytrzymali nerwowo, natomiast sam 
kandydat był bardzo spokojny. Spokojnie wyłączył telewizor i powiedział: "Gdybym był na jego 
miejscu, zrobiłbym to samo", po czym poszedł spać. 
Jeżeli więc potrafimy nauczyć się stawiać siebie samych w sytuacji innych ludzi, tak jak to robili 
Lincoln i Kennedy, łatwiej będzie nam być tolerancyjnym. Beethoven powiedział: "Wszyscy 
popełniamy błędy, choć każdy z nas inne", a Goethe: "Wystarczy się trochę zestarzeć, aby stać się 
bardziej tolerancyjnym. Nie widzę takiego błędu, którego sam nie mógłbym popełnić". Natomiast 
Samuel Jonson postawił kropkę nad "i", mówiąc: "Sam Bóg nie sądzi człowieka, dopóki ten żyje. 
Dlaczego miałbym to robić ja lub ty?" 
Nie należy tu oczywiście sądzić,  że zalecam absolutny brak stanowczości lub też,  że propaguję 
zgadzanie się z każdym i niemożność wyrażania swojej opini. Nie, nie odstępujcie od swojego zdania! 
Wyrażajcie swą indywidualność tak głośno, jak potrzeba. Ale zawsze dawajcie ten sam przywilej 
swym przyjaciołom. Stanowczość jest dobrą cechą, dopóki nie prowadzi do posiadania, ingerencji, 
bądź nadmiernych wymagań. 
2. Stosuj język akceptacji - Wiele można się dowiedzieć o przyjaźni, obserwując jak pracują 
utalentowani psycholodzy. A to dlatego, iż wielu pacjentów twierdzi, że ich kontakt z terapeutą był 
najlepszym spośród 
wszelkich kontaktów międzyludzkich, jakie kiedykolwiek mieli. Dr Paul Tournier, mieszkający w 
Genewie, stał się tak sławny,  że wielu młodych lekarzy jeździ do Europy uczyć się jego techniki 
terapeutycznej. Tournier w typowy dla siebie sposób mówił o tym ostatnio. "To czasem żenujące dla 
studentów przyjeżdżać tutaj w celu poznania moich »technik«, bo zawsze odjeżdżają stąd 
rozczarowani. A przecież wszystko, co robię, to akceptacja ludzi." Właśnie to jest prawdopodobnie 
najważniejsze, co można powiedzieć o sztuce psychoterapii. 
Jeżeli potrafimy nauczyć się akceptować integralność osobowości ludzi obok nas, znacznie wzrośnie 
wartość naszych stosunków z nimi. Nie znaczy to, że należy ze wszystkim się zgadzać. Akceptacja jest 
czymś zupełnie innym. Większość tego, co słyszę podczas pracy stoi w sprzeczności z moim własnym 

kodeksem moralnym: opowiadanie o stosunkach pozamałżeńskich, o niemądrych planach na 
przyszłość, o wszelkiego rodzaju przestępstwach. Gdybym czuł się zobowiązany wydawać opinie o 
wszystkich typach spraw i protestować, kiedy pacjent robi coś złego, sam stawiałbym się na miejscu 
Boga. Jednocześnie sam "przygotowałbym się" do załamania nerwowego. 
Podczas mojej praktyki stwierdziłem,  że mogę okazać akceptację w stosunku do pacjentów bez 
zgadzania lub też nie zgadzania się z nimi. Robię to, po prostu słuchając ich. A już najbardziej staram 
się przysłuchiwać opowiadaniom o uczuciach ludzi. Najczęściej podczas terapii zajmujemy się 
emocjami. Pewien mąż opowiada, jaki chciałby przeżyć stosunek płciowy z pewną młodą dziewczyną. 
Nastolatek marzy o porzuceniu domu rodzinnego. Matka żałuje,  że ma dzieci, a po chwili czuje się 
winna, że ma takie myśli. Oto materiały na sesje terapeutyczne. Wobec tego robię wszystko, co mogę, 
aby ludzie ci mogli zdać sobie sprawę z tego, że mają prawo do swoich uczuć, że ich uczucia nie są ani 
złe, ani dobre, oraz że zdrowo jest się tak wygadać. 
Dr Thomas Gordon w swej wspaniałej książce "Nauka efektywnego rodzicielstwa" (Parent 
Effectiveness Training) sugeruje stosowanie "kluczy", gdy chce się spowodować, aby dzieci więcej o 
sobie mówiły. Ale mają to być takie "klucze", które jednocześnie zapewniają dzieci, że wysłucha się 
ich bez osądzania. Oto one: "Naprawdę?" "Aha, tak to zrobiłeś." "To ciekawe." 
"Powiedz coś więcej o tym." "Ciekawa jestem twojego zdania na ten temat." "Zdaje mi się, że jest to 
dla ciebie ważne." 
3. Zachęcaj swych bliskich do odrębności - Trzecia rada, pomagająca uczynić kontakty 
międzyludzkie mniej napiętymi, dotyczy różnych dziwactw twoich przyjaciół, ich ekscentryczności i 
osobliwych marzeń. Zamiast nakładać na swoich bliskich obowiązek dostosowywania do tak zwanych 
"norm ogólnych", powinno się ich raczej zachęcać do odrębności. Każdy ma marzenia, właściwe tylko 
sobie, a ty możesz być kochany właśnie za zachęcanie do realizacji tych marzeń. 
24 maja 1965 roku dziwny stateczek cicho wymknął się z portu Falmouth w Massachusetts i skierował 
swój dziób na otwarty ocean. Jedyną osobą na pokładzie był Robert Manry, wydawca pisma "Plain 
Dealer" w Cleveland. Po dziesięciu latach spędzonych przy biurku, Manry doszedł do wniosku, że ma 
już dosyć i postanowił zrobić coś niezwykłego. Zakupił więc sekstans oraz tablice logarytmiczne i 
zaczął układać plan rejsu do Anglii. Mająca 13,5 stopy długości "Tinkerbellc" miała być najmniejszą 
łodzią, na której chciano pokonać ten dystans. 
Z obawy przed tym, że jego przyjaciele będą się starali wyperswadować mu tę podróż. Manry po 
prostu wziął urlop. Poinformował tylko kilkoro swoich znajomych, a jego siostra odpisała mu: 
"Wspaniale jest spotkać kogoś, kto chce zrealizować swoje marzenia. Tak niewielu z nas próbuje to 
robić." 
Ale najbardziej poparła ten pomysł żona Manry'ego, Virginia. "Nikt na świecie nie ma tak cudownej 
żony jak ja - powiedział później Manry. - Mogła przecież nalegać, abym zachowywał się jak wszyscy 
racjonalnie myślący ludzie i zaniechał tej »szalonej podróży«. Wiedziała jednak, że maszeruję w takt 
innego rytmu i dała mi olbrzymi bodziec do samorealizacji, pozwalając dalej kroczyć w rytm muzyki, 
którą słyszałem." 
Podróż oczywiście nie była idyllą. Manry spędził wiele bezsennych nocy, próbując przekraczać trasy 
przepływu wielkich frachtowców tak, aby któryś nie zmiażdżył jego łódki. Po tygodniach spędzonych 
na morzu jedzenie przestało mieć smak, samotność powodowała halucynacje, ster złamał się trzy razy, 
a flauta uniemożliwiała kontynuowanie rejsu. Sztormy wyrzucały go za burtę i tylko dzięki linie, którą 
był opasany, udawało mu się wrócić na pokład. Ostatecznie po 78 dniach rejsu Manry wpłynął do portu 
Falmouth w Anglii. 
Podczas samotnych nocy spędzonych z rumplem w dłoni, Manry często zastanawiał się, co zrobi, kiedy 
wyjdzie na ląd. Myślał o tym, żeby wynająć pokój w hotelu, zjeść samotnie dobry obiad w jakiejś 
restauracji, a potem pójść do biura agencji Associated Press, żeby zobaczyć czy zainteresuje ich jego 
przygoda. Ale wieść o jego zbliżaniu się do brzegów Anglii rozeszła się szeroko. Manry był absolutnie 
nieprzygotowany na to, co go czekało. Trzysta jednostek pływających eskortowało go przy wejściu do 
portu, dając sygnał syrenami. Na nabrzeżu wiwatowało 40000 ludzi, w tym tłum reporterów. Nagle stał 
się bohaterem, a o jego wyczynie mówiono na całym świecie. 

Jednak największym bohaterem spośród ludzi stojących na nabrzeżu była jego żona, Virginia. To ona 
miała odwagę dać mężowi tę wolność do spełnienia marzeń. 
Naturalnie, nie każda żona zgodzi się, aby jej mąż ryzykował życie. Ważne jest jednak, aby zauważyć 
owe odrębne pomysły ukochanych osób. Bo jeżeli się kogoś kocha, kocha się również jego projekty 
życiowe. Należałoby tutaj zapytać, kiedy taka ekscentryczność staje się przesadna. Oto znakomita 
zasada Williama Jamesa: "Najlepiej jest, gdy nie przeszkadzamy innym w ich sposobie bycia 
szczęśliwym, pod warunkiem, że ich metody w zasadniczy sposób nie przeszkadzają naszym." 
Podobnie jak przesadnie pielęgnowane zalety, także wolność może stać się wadą. Nadużywanie zasady 
"ty rób swoje, a ja swoje" może doprowadzić do rozpadu najlepszych nawet układów. Podobnie może 
zadziałać przesadne zaangażowanie się w sprawy bliskich. Przecież tak jak różni są ludzie, tak różnej 
skali niezależności i współzależności potrzebują. 
4. Respektuj prawo do samotności - Dojrzałą przyjaźń cechuje szacunek dla instytucji prywatności. 
Istnieje coś takiego, jak nadmiar bliskości. We wszystkich rodzajach kontaktów ludzie poruszają się 
razem i oddzielnie. Oznaką dojrzałych relacji międzyludzkich jest fakt, że możesz odpocząć, kiedy 
bliska ci osoba na krótko oddali się. 
Dr Lawrence Hattere, profesor psychiatrii w Cornell Medical School, mówi: "Mam kilku przyjaciół 
artystów, którzy są na ogół bardzo zaabsorbowani swoją pracą. Rzadko się z'nimi widuję. Ale to 
właśnie z nimi mogę rozmawiać bardziej otwarcie niż z ludźmi, z którymi spotykam się na co dzień." 
Szczególnie dzieci potrzebują tego zacisza, aby móc pomarzyć, aby móc zbadać własną dziką naturę i 
wyobraźnię. Niektórzy rodzice o tym wiedzą. Pięcioletni Bili jest w swoim pokoju. W tym czasie do 
jego matki przychodzi przyjaciółka na pogawędkę. Minęła godzina i owa cicha nieobecność Billa 
wydała się gościowi złowieszczą. "Co on tam robi?" -spytała. Matka chłopca uśmiechnęła się 
pogodnie. "Kto wie? Czasami, gdy jest cicho Bili jest Indianinem podchodzącym do niedźwiedzia albo 
kosmonautą. On tworzy swój własny świat, do którego nigdy nie wchodzę, jeśli mnie nie zaprosi." Ta 
kobieta rozumie, że dając dzieciom tę odrobinę intymności, umacniamy ich wiarę w siebie, której 
przecież tak bardzo potrzebują. 
To samo odnosi się do małżeństwa. Zdarza się, że jest się tak blisko siebie, iż nieomal można się od 
tego nawzajem podusić. Oto komentarz niemieckiego poety, Reinera Marii Rilke: 
"Dobre małżeństwo to takie, w którym każde z małżonków staje się strażnikiem wolności  drugiego.   
Jeżeli zaakceptuje się fakt,   że nawet pomiędzy najbliższymi sobie istotami istnieje nieskończona 
przestrzeń, życie obok siebie będzie cudowne. Pod warunkiem że małżonkowie pokochają ten dzielący 
ich dystans, który przecież pozwala doskonale widzieć na tle nieba całą postać ukochanej osoby." 
5. Dobrze jest mieć wielu przyjaciół -Zazdrość jest, jak określił to Szekspir, "zielonookim 
potworem", który niszczy wiele wspaniałych przyjaźni. Jeżeli wpadasz w złość, gdy twój najlepszy 
przyjaciel spędza miło czas z innymi ludźmi, albo kiedy zaprzyjaźniona para "wyłącza" cię z 
niektórych jej poczynań towarzyskich, powinieneś wystrzegać się niszczycielskiej siły zazdrości. Nikt 
nie posiada wyłącznych praw do nikogo, więc spodziewając się,  że jesteś jedyną liczącą się osobą, 
"wiążesz" ręce swemu przyjacielowi. 
Zachowanie się typu "mocny chwyt" nadchodzi wraz z "przemęczeniem" naszych kontaktów. 
Antidotum dla zazdrości jest rozszerzanie zainteresowań i przyjaźnienie się z ludźmi z różnych grup. 
Nie ma wyłącznie jednej osoby, która mogłaby cię "uszczęśliwić". Twoje życie powinno zawierać 
wiele zainteresowań, pasji i przyjaźni, jeżeli chcesz uniknąć owego "tłoku" wokół ukochanej osoby. 
Na przykład wielu ludziom brakuje głębokiej miłości tylko dlatego, że usłyszeli kiedyś plotkę, iż 
szczęśliwe małżeństwa nie potrzebują przyjaciół. "Mój mąż jest jedynym przyjacielem, jakiego 
potrzebuję" -powiedziała pewna młoda kobieta. Takie podejście do sprawy wywiera olbrzymią presję 
na małżeństwo. Bez względu na to, jak cudowne jest to małżeństwo, nie ma takiej osoby, która 
mogłaby spełnić wszystkie twoje potrzeby. Wobec tego, dobrze zrobisz, nawiązując wiele relacji 
pozaseksualnych. Małżeństwo powinno być twoją najwspanialszą przyjaźnią, ale nie jedyną. Zubożysz 
siebie, jeżeli nie będą cię łączyć bliskie kontakty z wieloma ludźmi. 
Ludzie często wpadają w pułapkę sądząc, że po ślubie powinni zaniechać przyjaźni z lat kawalerskich i 
panieńskich, a poszukać innych par małżeńskich, z którymi mogliby miło spędzać razem czas. Przecież 

mało prawdopodobne jest, aby czwórka ludzi mogła się tak samo wzajemnie lubić. 
Dobrze jest, gdy mąż i żona znajdą inną parę, która da się lubić. A jeżeli nie, co przecież często się 
zdarza, należy bez wahania zawiązywać przyjaźnie osobiste, w których współmałżonek może nie 
uczestniczyć. 
Marge i Dianę były w tym samym żeńskim kole studenckim w college'u i były na swoich ślubach. 
Najpierw, mając małe dzieci w domu, niezbyt często rozmawiały ze sobą i zdawało się, że oddalają się 
od siebie. Lecz teraz są bliżej i często jadają razem lunch w restauracji. Ich mężowie raczej nie 
znajdują wspólnego języka, a wszelkie próby robienia czegokolwiek we czwórkę spełzły na niczym. 
"Kiedy ja i Marge zdałyśmy sobie sprawę z faktu, że nasi mężowie wolą, gdy spotykamy się same - 
powiedziała Dianę - i kiedy przestałyśmy czuć się winne, że razem jemy lunch, kiedy nam się to 
podoba, nasza przyjaźń doznała swoistego uwolnienia. Obie mamy bzika na punkcie muzyki Bacha, 
czego nie znoszą Alan i Mark, więc czasami chodzimy razem na koncerty organowe. Teraz, gdy 
wracam do domu, przytulam się w łóżku do Alana i jestem mu bardzo wdzięczna za to, iż nie oczekuje 
ode mnie, że WSZYSTKIM będziemy się razem dzielić. A poza tym, dobrze się czuję, gdy mogę mu 
opowiedzieć o czymś nowym. Połowę przyjemności, jaką sprawiały mi koncerty, był fakt, że mogłam 
opowiedzieć Alanowi, jak ta muzyka na mnie działa." Zatem, dzięki przyjaźniom, małżeństwa Marge i 
Dianę są wzbogacone, a nie zubożone. 
6. Bądź przy gotowany do zmian swoich relacji -Weźmy pod uwagę taki przykład: Twoja młodsza 
siostra wszędzie z tobą chodziła, gdy ty dorastałeś i oczywiście byłeś osobą dominującą. Jeżeli w życiu 
dorosłym mają was łączyć zdrowe stosunki, musisz dać swej siostrze więcej swobody, musisz 
pozwolić jej być dorosłą, musisz uczynić  ją równą sobie samemu. Jest to trudne, ponieważ lata 
uwarunkowań stworzyły zwichrowany układ. Jednak musi się to zmienić i oczywiście może, o ile 
jesteś gotów zmienić swój stosunek do innych. 
Podobna modulacja jest niezbędna także w "uwalnianiu" kilkunastoletnich dzieci. Wydaje się,  że to 
było tak niedawno, kiedy zawiązywaliśmy naszym dzieciom sznurowadła i braliśmy  je  za  rękę, 
przechodząc przez jezdnię. Teraz należy oduczyć się tych zwyczajów, ponieważ to nie są już małe 
dzieci i nie są już od nas tak zależne. 
Pewna mądra matka powiedziała mi ostatnio: "Są dwie rzeczy, które chciałabym dać swoim dzieciom. 
Jedna to korzenie, druga to skrzydła, to pierwsze jest jednak dużo łatwiejsze." 
Henri Nouwen mówiąc o tym używa metafory gościnności. 
"Dziwnym może się wydawać dyskutowanie o stosunkach między rodzicami i dziećmi w kategoriach 
gościnności. Ale przecież jedna z głównych cech chrześcijaństwa mówi, że dzieci nie są czymś, co 
można posiadać, ani czym można rządzić, lecz są one Darem, którym należy się opiekować i dbać o 
niego. Nasze dzieci są naszymi najważniejszymi gośćmi, którzy wchodzą do naszych domów, proszą o 
naszą opiekę, pozostają w nim trochę, a potem odchodzą swoimi własnymi drogami. " 
Życzyłbym sobie, aby każdy rodzic, przychodzący do mnie po radę w sprawie problemów 
emocjonalnych swoich dzieci, wieszał sobie to hasło na lustrze w łazience i czytał je pięć razy 
dziennie. A to dlatego, że coraz częściej widzę tę "rzeź", której dokonują rodzice, zastępując miłość 
manipulacją. 
Jeżeli chciałbyś przeczytać wspaniałą książkę o rodzicielstwie w ogóle i o tym, ile wolności dawać 
dzieciom, polecam "Obietnice dla Piotra" (Promises to Peter) Charliego Shedda. Razem z żoną staramy 
się czytać ją co roku. Dr Shedd opisuje w niej szczegółowo opracowany przez siebie plan "rosnącego 
samorządu" dla dzieci. Oczywiście może się zdarzyć, że ktoś nie zechce dawać swoim dzieciom tyle 
swobody, co rodzina Sheddów, ale jakiś plan stopniowej emancypacji trzeba stosować, bo inaczej 
nasze dzieci przestaną być naszymi przyjaciółmi. 
Antropolog Gregory Bateson był pierwszym człowiekiem, który dokonał rozróżnienia między 
stosunkami komplementarnymi i symetrycznymi. Według niego stosunek komplementarny ma miejsce 
w przypadku zachowań niejednakowych, charakteryzujących się zależnością i opiekuńczością, 
poczuciem wyższości i kompleksem niższości. Zaś stosunek symetryczny ma miejsce w przypadku 
osób równych sobie. Używając więc tego języka, stosunki między rodzicami i dziećmi powinny 
zmieniać się od komplementarnych do symetrycznych. 

Należy jednak pamiętać,  że taka zmiana jest równie trudna dla dzieci, jak i rodziców i żeby pojąć 
zażenowanie, jakiego doznaje dziecko, trzeba przyjrzeć się stosunkowi do własnych rodziców. Można 
mieć własne dzieci i wnuki, a mimo to w obecności własnych rodziców zachowywać się właśnie tak, 
jak dzieci. 
Pewna  światowej sławy aktorka skandynawska, mająca własną córkę zapytana została kiedyś, czy 
potrafiłaby odnosić się do swojej matki jak dorosły do dorosłego. "Bardzo bym chciała - powiedziała. - 
To moje wielkie marzenia. Niestety, moja matka ciągle chce być matką, a ja mam być córką. Ona robi 
to nieświadomie, ponieważ twierdzi, że tak nie jest. Tak już zostanie na zawsze. Być może i ja jestem 
tu winna, ponieważ ciągle, choć mimowolnie, zachowuję się jak córka. Bardzo chciałabym wiedzieć, 
kim moja matka jest naprawdę, poznać jej myśli, jej rozczarowania i nadzieje. Chciałabym ją poznać 
jako kobietę." 
Podobne zmiany mają, a przynajmniej powinny mieć miejsce w małżeństwie. Wiele rozwodów 
spowodowane jest tym, że silniejszy partner nie jest w stanie przystosować się do wzrastającej 
niezależności drugiego. Ma to zazwyczaj miejsce, gdy żona jest osobą pasywną i znajduje się jakby na 
uboczu. Jest zaabsorbowana wychowywaniem dzieci przez kilkanaście lat i nagle "gniazdko" 
pustoszeje. Kobieta przygląda się wtedy sobie samej i dochodzi do wniosku, że musi zacząć domagać 
się należnego jej szacunku, aby przetrwać. 
Mąż, który zawsze narzekał,  że jego żona jest nieśmiała i usuwa się w cień, teraz jest zaskoczony i 
przerażony wzrostem jej pewności siebie. 
Ten mechanizm może oczywiście zadziałać odwrotnie. Mężczyzna po czterdziestce, który był 
człowiekiem agresywnym i przesadnie męskim, może zacząć bardziej interesować się domem oraz 
delikatnymi i duchowymi aspektami życia. Kobieta zaś może mieć w tym momencie kłopoty z 
odnalezieniem się, w tak innej sytuacji domowej. 
Nie są to sprawy łatwe, ale nasze uzależnienia wymagają zmian, a zdrowe stosunki wymagają 
elastyczności w reagowaniu na potrzeby takich zmian. 
Gail Sheehy przeprowadziła kiedyś wywiad z mężczyzną w średnim wieku - wziętym projektantem - 
na temat jego małżeństwa i tego, czym w średnim wieku powinna być miłość. Powiedział on: "Sądzę, 
że miłość wymaga uznania własnych uzależnień. Dopiero potem można by zająć się czymś, co nie ma 
z nimi nic wspólnego. Na przykład, kiedy oboje partnerzy chcą widzieć drugiego jak dojrzewa, bez 
względu na to, czy przyniesie im to jakiekolwiek korzyści." 
"Myśli pan o znajdowaniu przyjemności w swobodnym przyglądaniu się wspólnemu życiu?" - spytała 
Sheedy. 
"Tak. To jest to, co o wiele częściej zdarza się w głębokich przyjaźniach, niż w małżeństwie." 
Zasadą numer pięć jest więc: 
Stwarzaj przestrzenie wolności w swoich kontaktach towarzyskich 

PIĘĆ WSKAZÓWEK WZMOCNIENIA ZAŻYŁOŚCI 

Część druga 

"Istnieje jedna świątynia we wszechświecie - ciało ludzkie. 

Dotykamy nieba, dotykając ciała ludzkiego" 

Thomas Carlyle 

Dotknij mnie, proszę 

Kilka lat temu grupa studentów medycyny odbywała praktykę na oddziale dziecięcym pewnego dużego 

szpitala. Wydawało się,  że dzieci darzą szczególną sympatią jednego studenta, zawsze witały go z 
radością. Inni studenci nie mogli tego pojąć. W końcu postanowili podpatrzyć w czym rzecz. Nie 
zauważono niczego szczególnego do wieczora. Kiedy młody medyk wykonywał swój ostatni obchód, 
poznano tajemnicę. Ów student całował każde dziecko na dobranoc. 
Pierwszą więc wskazówką pogłębienia zażyłości jest: 
UŻYWAJ SWEGO CIAŁA DLA OKAZYWANIA CIEPŁA 

Najsilniejszy organ twego ciała 
Nasze ciało może stać się najlepszym narzędziem pomocnym w osiągnięciu autentycznej intymności w 
stosunku do ludzi znajdujących się wokół nas. Gdyby przyjrzeć się tym, którzy mają doskonałe 
stosunki z innymi, można by zauważyć, że - z pominięciem niewielkiej liczby tych, którzy zawzięcie 
ściskają każdego, kto jest w zasięgu ręki - większość z nich "ustawia" delikatnie zmysł dotyku i używa 
go we wszystkich kontaktach z ludźmi. Tacy ludzie słuchają oczami, stają blisko rozmówcy i często 
używają dotyku jako środka komunikowania na poziomie tego właśnie ciepła. 
Ashley Montagu napisał długą naukową książkę o sztuce dotykania. Demonstruje on w niej, że skóra 
ludzka, niegdyś uważana za zwykłe "okrycie" ciała ludzkiego, jest w rzeczywistości naszym 
najsilniejszym organem. Ponad pół miliona receptorów czuciowych połączonych jest poprzez rdzeń 
kręgowy z mózgiem. Człowiek może funkcjonować  będąc pozbawionym wzroku, słuchu, węchu i 
smaku, ale niemożliwe jest przetrwanie bez funkcji pełnionych przez skórę. Kiedyś uważano,  że 
zwierzęta liżą swoje małe tylko dla utrzymania ich w czystości. Montagu wykazał jednak, że mycie 
służy o wiele głębszemu celowi. Odpowiednia stymulacja skóry jest sprawą zasadniczą dla rozwoju 
organicznego i zachowawczego. 
Powszechna potrzeba bycia dotykanym 
Młode wszystkich ssaków przytulają się i ocierają o ciało swojej matki i rodzeństwa. Prawie każde 
zwierzę lubi jak się je głaszcze lub w jakikolwiek inny sposób miło pobudza jego skórę. Psy zdają się 
mieć nienasycone apetyty na pieszczoty, koty objawiają zadowolenie z pieszczot mruczeniem, a 
delfiny również lubią być delikatnie dotykane. 
W dziewiętnastym wieku ponad połowa dzieci umierała w pierwszym roku życia z powodu marazmu 
(greckie słowo "marasmus" znaczy "uwiąd"). Według Montagu jeszcze w latach dwudziestych 
dwudziestego wieku procent umieralności dzieci w pierwszym roku życia w różnych sierocińcach 
amerykańskich dochodził do 100! Fascynującą lekturą o tym alarmującym zjawisku jest praca 
badawcza dra Henry'ego Chapina. Dr Chapin, znany psychiatra nowojorski, zwrócił uwagę,  że 
niemowlęta trzymano w czystych i zadbanych pomieszczeniach, ale że rzadko były brane na ręce. 
Chapin zatrudniał więc kobiety, których zadaniem było branie tych niemowląt na ręce, gaworzenie i 
głaskanie ich. Procent umieralności znacznie się zmniejszył. 
Kto ponosi odpowiedzialność za niepotrzebną śmierć tych wszystkich dzieci? Kierownicy sierocińców 
nie, ponieważ działali na podstawie "najlepszych" osiągalnych dla nich informacji. Winnym tego jest 
Emmet Holt Sr., profesor pediatrii w Columbia University. Holt był autorem broszury zatytułowanej 
"Opieka nad dziećmi i karmienie ich" wydanej 
po raz pierwszy w 1894 roku (w roku 1935 wyszło jej piętnaste wydanie). Przez długie lata Holt był 
największym autorytetem, doktorem Spockiem swoich czasów. To właśnie w tamtej książeczce Holt 
nalegał, aby matki zaniechały kołysania i nie brały dzieci na ręce, gdy płaczą - żeby ich nie rozpieścić 
przesadną opieką. Czuła opieka uważana była za nienaukową. 
Wiadomo obecnie, że małe dzieci denerwują się i stają się wyjątkowo aktywne, gdy pozbawione są 
kontaktu cielesnego. W wielu eksperymentach z dziećmi normalnymi i nienormalnymi te, które miały 
więcej kontaktu fizycznego z rodzicami lub innymi osobami zajmującymi się nimi, wcześniej uczyły 
się chodzić i mówić oraz miały wyższy współczynnik inteligencji. 
Dzieci bardzo pragną tego kontaktu z rodzicami. Howard Maxwell j est człowiekiem nowoczesnym, 
więc kiedy jego czteroletnia córka "oszalała" na punkcie opowiadania o trzech świnkach i zażyczyła 

sobie, aby czytać jej to opowiadanie co wieczór, pan Maxwell - zadowolony z siebie - nagrał bajkę na 
taśmę magnetofonową. Gdy Melinda prosiła o bajkę, on po prostu włączał magnetofon. Funkcjonowało 
to dobrze przez kilka wieczorów, ale pewnego dnia Melinda przyszła do ojca i wetknęła mu książeczkę 
w ręce. 
- "Ależ kochanie - powiedział ojciec - przecież wiesz, jak włączyć magnetofon. - Tak - odrzekła 
Melinda - ale nie mogę mu usiąść na kolanach." 
Wielu rodziców przestaje dotykać swoje dzieci, gdy mają pięć lub sześć lat. Wkrótce dzieci przestają 
się dotykać nawzajem, naginając się w ten sposób do niesamowitej presji społecznej naszej kultury, 
która rezygnację z dotykania się uważa za cechę dorosłości. Podczas gdy Włosi i Francuzi dotykają się 
w trakcie rozmowy około stu razy w ciągu godziny, Amerykanie robią to mniej niż trzy razy. Gordon 
Inkeles, który był instruktorem masażu na uniwersytetach w całych Stanach Zjednoczonych, mówi, że 
skóra większości dorosłych Amerykanów jest "za-morzona". "Fakt, że skóra »głodowała« przez 
większą część  życia staje się widoczny już po dwóch godzinach masażu - pisze Inkeles. - W tych 
chwilach ciszy, kiedy odbywa się masaż, można często zauważyć taki wyraz twarzy masowanego, 
który zarezerwowany jest zazwyczaj dla świętych i dla bożków hinduskich." 
Istnieją tylko dwie sytuacje, w których większość z nas pozwala innemu dorosłemu dotykać się. 
Mianowicie, podczas stosunków płciowych oraz w czasie zabiegów przeprowadzanych przez osoby 
"upoważnione" do dotykania - krawców, fryzjerów, terapeutów i masażystów. Ci z kolei starają się 
zazwyczaj być chłodnymi, chyba że dotykanie ma tutaj być wstępem do seksu. Jednak pomiędzy 
seksem, a chłodem terapii istnieje cała gama doznań dotykowych. 
Przyglądając się kontaktom Jezusa z Palestyńczykami, obserwuje się, jak Jezus ciągle dotyka ich. 
"Wyciągnął  rękę, dotknął go i rzekł: »chcę, bądź oczyszczony*. I natychmiast został oczyszczony z 
trądu" (Mt 8, 3). Kiedy teściowa Piotra była chora, Jezus "ujął ją za rękę, a gorączka ją opuściła (...)" 
(Mt 8, 15) Kiedy zaś matki przyniosły do Jezusa swoje chore dzieci, Jezus"(...) biorąc je w objęcia, 
kładł na nie ręce i błogosławił je" (Mk 10, 16). 
Jak komunikować serdeczność bez jednego słowa 
Autobiografia aktorki Meliny Mercouri - "Urodziłam się Greczynką" - zaczyna się tak: 
"Pierwszym człowiekiem, którego pokochałam, był Spiros. Był on nadzwyczaj przystojny i niezwykle 
uwodzicielski. Jego usta miały zapach słodszy niż usta innych mężczyzn, których znałam. Kochałam 
jego objęcia, objęcia pachnące różą i bazylią. Był silny i wysoki. Uwielbiał mnie. To uczyniło moje 
dzieciństwo szczęśliwym. Spiros był moim dziadkiem." 
Jeżeli chcesz zbliżyć się do ludzi, którzy są wokół ciebie, musisz zdać sobie sprawę z siły 
komunikowania, którą masz w swoich rękach. Podczas mojej pracy czasami nie wiem, co powiedzieć 
w obliczu złożonych problemów moich pacjentów. Wtedy odruchowo wstaję z fotela i kładę dłoń na 
ramieniu pacjenta, chcąc przekazać, co czuję. 
Pewnego dnia przyszła do mej poradni zdenerwowana i załamana dziewczyna. Przez prawie całe 
spotkanie płakała. Tydzień później zamierzałem dyskutować z nią o jej sprawie, lecz ku mojemu 
zdziwieniu, dziewczyna nie wiedziała o czym poprzednio mówiliśmy! Jedno, co zapamiętała, to fakt, 
że objąłem ją, gdy wychodziła. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety zwierzają się często, że najbardziej 
tęsknią za możliwością podejścia do ich partnerów i przytulenia się na chwilę. 
Wylewność fizyczna jest równie odpychająca, jak wylewność werbalna. Ale gdy jest ona autentycznym 
wyrazem uczuć, dotyk może zbliżyć nas do drugiej osoby bardziej niż tysiące słów. Mężczyźni także 
mogą znaleźć męskie sposoby wyrażania swych uczuć w stosunku do siebie samych. Już zbliżenie się 
na odległość wyciągniętej ręki jest nośnikiem komunikacji. Klepnięcie po plecach, żartobliwy cios w 
brzuch albo ręka położona w trakcie rozmowy na ramieniu rozmówcy - to wszystko powinno 
znajdować się w słowniku twoich gestów. 
W naszych kontaktach z przedstawicielami płci przeciwnej dotykanie nie musi być związane z seksem. 
Za pomocą demonstracji fizycznych oferujemy ulgę, dajemy zachętę lub wyrażamy czułość. 
Kiedy alkoholizm Marka trzymał go mocno w swych szponach, poniedziałki były dla niego najgorsze. 
Po pijaństwie w czasie weekendu wlókł się jakoś do pracy, ale praca była ośmiogodzinnymi torturami. 

"Gdy wracałem wieczorem do domu - mówił Mark - zerkałem na skrzynkę na listy i szedłem prosto do 
sypialni. Nie chciałem z nikim rozmawiać. Ale często zdarzało się, że gdy leżałem na łóżku, czytając 
gazetę, moja córka Katrina wchodziła, żeby powiedzieć mi »cześć«. Widziała, że okropnie się czuję i 
jakby wiedziała, jak bardzo potrzebuję wsparcia, chociaż nie proszę o nie. Kładła się więc obok mnie, 
dotykając mej ręki. Bez słów czułem, że dzięki jej obecności trucizna opuszcza me ciało." 
 

Dotyk zmysłowy 
Najbliższa intymność dwóch osób może, oczywiście, być zwielokrotniona dzięki stymulacji zmysłowej 
oraz dzięki samemu seksowi. W uniesieniu miłosnym wielu z nas potrafi zakomunikować  głębię 
miłości lepiej, niż potrafią dokonać tego słowa. Jednakże błędem jest ograniczanie kontaktów 
cielesnych do samego tylko stosunku płciowego. Żyjemy w dobie wyzwolenia seksualnego i łamania 
wszelkich tabu, a jednak istnieje wiele par, które zdają się ignorować większą część ciała partnera. 
Wolni seksualnie kochankowie wiedzą wszystko o tak zwanych miejscach erogennych, ale wielu z nich 
ignoruje pozostałe 95% ciała partnera. 
W naszej pracy z parami, mającymi różne problemy seksualne -najczęściej kobiety nie doznają 
orgazmu, a mężczyźni są impotentami -prawie zawsze dochodzimy do wniosku, że mąż i żona 
dosłownie nie dotykają się. To znaczy, że to, co znajdowało się w centrum ich związku - pieszczoty, 
objęcia, pocałunki - stopniowo zaczęło znikać. Nic więc dziwnego, że zaistniały takie kłopoty 
seksualne. 
Kuracja wszelkich problemów seksualnych jest właściwie jedna: wszystkich nakłaniamy do dotykania 
się. Masters i Johnson opracowali specjalne ćwiczenia dla pobudzania zakończeń nerwowych, które 
przyniosą  ćwiczącemu olbrzymią przyjemność. Oczywiście, nie potrzeba chodzić do poradni 
seksuologicznej, aby tam dokonywać tych ćwiczeń. Jest to bardzo prosta gra, w którą można 
znakomicie "grać" w domu. Gdyby każda para, łącznie z tymi, których pożycie seksualne jest w 
porządku, wykonywały te pobudzające ćwiczenia co jakiś czas, okazałoby się, że ich związek bardzo 
na tym korzysta. 
Wybierzcie taki czas, kiedy będziecie mogli zamknąć się w sypialni bez obawy przeszkadzania wam ze 
strony innych. Nie powinno się tego robić późno wieczorem - wówczas oboje jesteście już zmęczeni. 
Teraz kładziecie się nago na łóżku. Przez pierwsze 20 minut jedna osoba jest dawcą, druga - biorcą. 
Jedynym zadaniem biorcy jest leżeć spokojnie i 
pozwolić partnerowi działać. Nie należy się odwzajemniać, oglądać ani rozmawiać; chyba, żeby 
powiedzieć partnerowi, kiedy dotyk sprawia przyjemność, gdzie powinien dotykać delikatnie, gdzie 
mocniej. Podczas gdy partner delikatnie pociera twą skórę (dobrze jest stosować jakiś  płyn, 
zmniejszający tarcie), należy zwracać baczną uwagę na różnorodność odczuwanych przez skórę 
bodźców. To, oczywiście, nie ma być preludium do stosunku płciowego i dlatego w czasie kilku 
pierwszych sesji nie zalecamy dotykania piersi i genitaliów. 
Oczywiście,  żadnego seksu potem! Dlaczego? Ponieważ nie myśląc o tam, co nadejdzie, można 
poświęcić 100 proc. swojej uwagi na doznania przenoszone przez skórę. Po 20 minutach partnerzy 
zamieniają się rolami. 
Wiele par przychodzi do naszego biura po takich ćwiczeniach i opowiada, że równie dużo 
przyjemności przyniosło im dawanie, jak i przyjmowanie pieszczot. Niektórzy ludzie po 20 czy 30 
latach małżeństwa, przychodzą, mówiąc: "Wie pan, nigdy przedtem nie znałam tak ciała swojego 
partnera jak teraz i to mi się podoba!" Nie muszę pytać, żeby wiedzieć, iż druga strona też to polubiła. 
Doszliśmy też do wniosku, że mąż i żona, którzy różnią się pod względem zapotrzebowania na 
stosunki płciowe, będą spędzać więcej czasu na wspólnych pieszczotach, a ich potrzeby seksualne 
niejako wyrównają się. Partner narzekający wcześniej na niewystarczającą ilość seksu (zazwyczaj 
mąż), zadowala się rzadszymi stosunkami, dzięki przyjemności osiąganej podczas tego intensywnego 
dotykania. Zaś partner, który wcześniej był "wyłączony" przez większość czasu, teraz staje się bardziej 
pobudzony, dzięki tym nowym doświadczeniom i częściej pragnie stosunków płciowych. 

Zatem wskazówką pierwszą dla kultywowania intymności z ukochaną osobą jest: 
Używaj swego ciała dla okazywania ciepła 

"Potrafię przeżyć dwa miesiące dzięki jednemu tylko 

dobremu komplementowi''. 

Mark Twain 

O sztuce afirmacji 

Swego czasu wykonano fascynującą pracę badawczą z uczniami drugiej klasy szkoły podstawowej. 
Nauczycielka narzekała, że coraz trudniej jest jej sprawować kontrolę nad uczniami. Wstawali, chodzili 
po klasie, rozmawiali - zamiast zajmować się pracą. 
Dwóch psychologów spędziło kilka dni, siedząc z tyłu klasy ze stoperami w rękach. Uważnie 
obserwowali zachowanie zarówno dzieci, jak i nauczycielki. Co 10 sekund notowali liczbę dzieci, nie 
będących na swoich miejscach. Okazało się,  że w każdym dwudziestominutowym okresie dzieci 
wstawały 360 razy, a nauczycielka 7 razy mówiła "siadaj!". 
Psycholodzy zasugerowali, żeby nauczycielka świadomie częściej wypowiadała polecenie "siadaj". W 
ciągu następnych kilku dni nauczycielka wołała "siadaj" średnio 27,5 razy w ciągu każdych 20 minut. 
Czy zmieniło to zachowanie dzieci? Niestety, nie. Wstawały ze swych miejsc 540 razy w ciągu tego 
czasu, a więc o 50 proc. częściej. Dla sprawdzenia danych badacze poprosili nauczycielkę, aby 
powróciła do swej poprzedniej częstotliwości upominania uczniów i okazało się, że w ciągu dwóch dni 
ilość "wyjść" z ławek powróciła dokładnie do poprzedniego poziomu. Wobec tego przez dwa następne 
dni ilość poleceń "siadaj" zwiększono i oczywiście dzieci częściej wstawały z miejsc. 
Oto rewelacja: w ostatnim tygodniu pracy psychologowie poprosili nauczycielkę, aby całkowicie 
powstrzymała się od upominania dzieci, a zamiast tego, żeby spokojnie chwaliła te dzieci, które 
pozostawały na miejscach i wykonywały swą pracę. Rezultat był zaskakujący: ilość wyjść z ławek 
zmalała o 33 proc; był to więc najlepszy wynik w całym eksperymencie. 
Wniosek jest oczywisty: dzieci będą wzmacniać każde zachowanie, które zwróci na nie uwagę, nawet 
jeśli będzie to uwaga w negatywnym sensie tego słowa. W niebezpieczeństwie są więc rodzice, którzy 
surowo karzą "szalejące" dzieci, a nie zwracają uwagi, kiedy ich pociechy bawią się ładnie i grzecznie. 
Trzeba jednak powiedzieć,  że te pryncypia nie zostały sformułowane w ostatnich latach. Już dawno 
temu Lincoln powiedział: "Kropla miodu przyciągnie więcej much niż beczka żółci." 
Jeżeli zatem szukasz sposobu powiększenia sukcesu w stosunkach z innymi ludźmi - ćwicz sztukę 
afirmacji. To, co sprawdziło się w przypadku dzieci w szkole, z pewnością przyniesie dobre rezultaty w 
stosunkach z twoimi pracownikami. W afirmacji jest coś z magii. 
Drugą wskazówką będzie więc po prostu: 
BĄDŹ HOJNY W POCHWAŁACH 
W roku 1936 pewien nieznany instruktor YMCA (Związek Młodzieży Chrześcijańskiej) opublikował 
niepokaźną książeczkę. Zrezygnował on z dobrze płatnej pracy handlowca i opuścił Warrensburg w 
stanie Missouri z zamiarem nauczenia zasad kontaktów międzyludzkich, których nauczył się jako 
handlowiec. Dyrektorzy YMCA przy 23 Ulicy w Nowym Jorku nie chcieli płacić dwóch dolarów za 
lekcję nieznanemu instruktorowi. Ale kiedy nalegał i zaproponował zorganizowanie i prowadzenie 
kursu na zasadach komisyjnych, postanowili dać mu szansę. 
W ciągu dwóch lat mężczyzna ten stał się niezwykle popularny. Zarabiał trzydzieści dolarów za 
wieczór, a nie dwa. Pewien wydawca zapisał się na jego kurs w Larchmont w stanie Nowy Jork. 
Wywarł na nim takie wrażenie, że zachęcił on instruktora do zebrania swojej wiedzy w książkę. Ten 
młody człowiek nazywał się Dale Carncgie, a jego książka "Jak zdobywać przyjaciół i wpływać na 
ludzi" przez 10 lat pozostawała na "liście przebojów" gazety "The New York Times". Jeszcze nigdy nie 
notowano takiego rekordu. W sumie sprzedano ponad 10 milionów egzemplarzy, a mimo to książka ta 

nadal sprzedaje się w nakładzie 200 tys. egzemplarzy rocznie. 
Na czym polega wiedza pana Carnegie? Zawarta jest w rozdziale pt. "Wielka tajemnica postępowania z 
ludźmi". Oczywiście Carnegie nie stworzył wszystkiego tego, o czym pisze w swojej książce. Każdy 
dobry kochanek, każdy pierwszorzędny kierownik, każdy dobry rodzic stosuje tę technikę codziennie. 
Ty też  używałeś jej w czasach, gdy najlepiej układały ci się stosunki z innymi. Właściwie całą  tę 
technikę Carnegie zawarł w jednym zdaniu: "Bądź serdeczny w aprobowaniu i hojny w pochwałach". 
Charles Schwab, przyszły rekin amerykańskiego przemysłu stalowego, był chyba jednym z pierwszych 
ludzi zarabiających milion dolarów rocznie. Dlaczego Andrew Carnegie, gdy został przemysłowcem, 
płacił Schwabowi ponad 3000 dolarów dziennie? Czy dlatego, że wiedział o produkcji stali więcej niż 
inni? Nie. Schwab zawsze mawiał, że dla Carnegie'a pracuje wielu ludzi, których wiedza techniczna 
znacznie przerasta jego wiedzę. 
Płacono mu tyle pieniędzy przede wszystkim za to, że wiedział jak należy postępować z ludźmi. Oto 
jego sekret, opisany jego własnymi słowami: 
"Swoją umiejętność wzbudzania entuzjazmu u innych uważam za coś najbardziej wartościowego. To, 
co najlepsze w człowieku, można rozwinąć najlepiej poprzez zachęcanie i wyrażanie uznania. Nie ma 
nic bardziej zabójczego dla ambicji człowieka, jak krytycyzm ze strony przełożonych. Ja nigdy nikogo 
nie krytykuję. Wierzę w istnienie podniet do pracy. Więc chętnie chwalę ludzi, ale wystrzegam się 
wyszukiwania u nich błędów. Jeżeli coś mi się podoba, jestem serdeczny w wyrażaniu aprobaty i hojny 
w pochwałach." 
Niektórzy znani krytycy atakowali tę technikę jako nieszczerą i manipulacyjną. Książka Dale'a 
Carnegie była wiele razy parodiowana i traktowana jako literatura naiwna. Cóż jednak nieszczerego i 
manipulacyjnego znajduje się w wypowiadaniu tego, że coś nam się w innych ludziach podoba? 
Afirmacja okazywana tylko dla uczynienia kogoś szczęśliwym jest przecież jedną z 
najprzyjemniejszych czynności dnia codziennego. Pozwólcie, że zilustruję powyższe rozważania 
pewnym incydentem z życia Carnegie, opisanym przez niego w książce: 
"Pewnego razu stałem w kolejce na poczcie na rogu 33 Ulicy i 8 Alei w Nowym Jorku, bo chciałem 
nadać list polecony. Zauważyłem, że urzędnik był strasznie znudzony swoją pracą - ważeniem kopert, 
wydawaniem znaczków, wypisywaniem potwierdzeń przyjęcia - monotonną  dłubaniną przez okrągły 
rok. Powiedziałem więc do siebie: »Spróbuję uczynić tego człowieka takim, jakim ja jestem.« 
Oczywiście, żeby mogło mi się to udać, muszę mu powiedzieć coś miłego. Nie o sobie, ale o nim samym. 
Zadałem sobie wobec tego pytanie: »Co w nim jest takiego, co mógłbym szczerze pochwalić ?« 
To czasem trudno określić, zwłaszcza w przypadku obcych. W tym wypadku jednak sprawa była prosta. 
Spostrzegłem nagle coś, co niezwykle mi się spodobało. 
W czasie, gdy ważył moją kopertę, powiedziałem z entuzjazmem: »Chciałbym bardzo mieć takie włosy, 
jak Pan.« 
Spojrzał na mnie zaskoczony i uśmiech zabłysnął na jego twarzy. »No, nie są już takie, jak kiedyś« - 
powiedział skromnie. Zapewniłem go, że choć może straciły już co nieco ze swej wspaniałości, to mimo 
to godne są pozazdroszczenia. Zdawał się być niezwykle zadowolony. Porozmawialiśmy sobie miło 
przez chwilę, a na koniec on powiedział:» Wielu ludzi podziwiało już moje włosy.« 
Opowiedziałem tę historię kiedyś w towarzystwie i pewien mężczyzna zapytał mnie: 
»Co chciał pan tym sposobem od niego uzyskać?« 
Co ja próbowałem uzyskać od niego ?!! 
Jeżeli będziemy tak niegodnie samolubni, to nigdy nie wyrazimy szczęścia i nie przekażemy odrobiny 
uznania bez chęci wydębienia czegoś w zamian... spotka nas porażka, na którą tak bardzo zasługujemy. 
Owszem, zyskałem wiele od tamtego człowieka; coś bezcennego. Zyskałem uczucie, że zrobiłem dla 
niego coś, za co on w żaden sposób nie mógł mi się »zrewanżować«. Zyskałem uczucie, które płonie i 
śpiewa w naszej pamięci jeszcze długi czas po zaistnieniu takiego wydarzenia." 
Jeśli nauczysz się wyszukiwać pozytywne cechy u innych ludzi, będziesz zaskoczony, jak wiele 
dobrego można u nich zaobserwować. Ralph Waldo Emerson, amerykański poeta i wykładowca, 

powiedział: "Każdy człowiek, którego spotykam, jest w jakiś sposób ode mnie lepszy." Jeżeli ktoś taki, 
jak Emerson mógł wypowiedzieć takie zdanie, dlaczego my, prości ludzie, nie mielibyśmy potrafić 
odkrywać w naszych bliźnich różnych wyróżniających ich cech. 
Sztuka afirmacji nabędzie większej wartości, kiedy nauczymy się wyrażać pochwały, wtedy gdy nikt 
się ich nie spodziewa. Są, oczywiście, okazje, na przykład po smacznym posiłku lub interesującej 
przemowie. Mówienie komplementów jest swego rodzaju zwyczajem. Sir Henry Taylor w swej 
dziewiętnastowiecznej książce pt. "Mąż stanu" (The Statesman) twierdzi wręcz, że lepiej jest odczekać 
i przypomnieć sobie szczegóły zdarzenia później: 
"Wyraź podziw dla przemowy, kiedy mówca usiądzie, a weźmie twój komplement za zwykły okaz 
uprzejmości. Ale poczekaj trochę i potem powiedz, jak duże wrażenie wywarła na tobie ta przemowa, a 
mówca będzie pamiętał twoją aprobatę dłużej niż ty jego wypowiedź." 
Jak rozwijać umiejętność samooceny 
Kiedy nabędziesz już tego wspaniałego zwyczaju wyrażania aprobaty w stosunku do ludzi, z którymi 
się spotykasz, spostrzeżesz pewien znakomity efekt kumulacyjny. Dr Paul Roberts, psycholog 
dziecięcy, mówi, że regularne wyrażanie akceptacji i miłości są bardzo ważnymi czynnikami w 
tworzeniu u dziecka obrazu samego siebie. Ta akumulacja powoduje, że dziecko dochodzi do wniosku: 
"Wiem,  że mnie akceptują", a nie do konkluzji: "Może mnie akceptują, a może nie. Zobaczę, jak 
zareagują następnym razem." 
Czy rodzice mogą cokolwiek zrobić w celu wytworzenia się w dziecku poczucia zaufania do siebie? 
"Tak, mogą", mówi Ruth Stafford Peale, współczesna działaczka religijna, żona znanego w USA 
pastora: 
"Rzecz polega na tym, aby obserwować, gdzie znajdują się wrodzone zdolności dziecka, potem 
delikatnie (nie spodziewając się szybko wielkiego efektu) pokieruj je we właściwą stronę. Trudnym 
może okazać się dla ojca sportowca zrozumienie i pomoc synowi, który wolałby grać w szachy niż w 
piłkę nożną. Ale to właśnie szachy są tym, czego potrzebuje chłopak, aby mogła rozwinąć się w nim 
pewność siebie. Jeżeli tę jedną rzecz będzie robił dobrze, wkrótce uwierzy, że także z innymi sprawami 
może sobie poradzić, a co ważniejsze, nie będzie bał się próbować." 
Wyrażając afirmację albo powstrzymując się od tego możemy wywierać olbrzymi wpływ na zdolność 
samooceny innych ludzi. Podczas jednej z naszych terapii grupowych dyskutowaliśmy o problemie 
dotyczącym wyobrażenia o własnej powierzchowności. Różni ludzie opowiadali, jak sami siebie 
widzą. Wysoka i szczupła kobieta o pięknych długich włosach powiedziała: 
- Widzę się grubą i pryszczatą. 
- Czy to znaczy, że była pani kiedyś gruba i miała krosty? - zapytał ktoś. 
- Nie, ja widzę siebie taką w tej chwili. 
Jeśli już można było coś o niej powiedzieć, to była ona chuda, ale cerę miała jasną i ładną. Skąd więc 
ten wypaczony obraz własnej osoby? Bez wątpienia można stwierdzić,  że w pewnym stadium jej 
rozwoju osobowego, prawdopodobnie we wczesnej dojrzałości, kobieta ta nie była atrakcyjna. Ten 
obraz utkwił w jej pamięci, a nie znalazł się nikt, kto by go zmienił. Był to przykład pięknej kobiety, 
która nie wiedziała, że jest piękna, bo nikt jej o tym nie powiedział. 
O sile pobudzania dobra 
Ktoś kiedyś powiedział: "Aprobata to bodziec dla światłych umysłów." Wszyscy mamy więc dostęp do 
tej olbrzymiej siły - możliwości 
pobudzania innych za pomocą pochwały. Komplement nic przecież nie kosztuje, a mimo to są wśród 
nas tacy, którzy zrobiliby cokolwiek lub wszystko, żeby tylko ich pochwalić. Przodujący psycholog 
amerykański, William James, mówi: "Najgłębszym pragnieniem natury ludzkiej jest chęć bycia 
docenianym." 
Oto, co Dale Carnegie mówi o pragnieniu pochwał: "Niewielu jest ludzi, którzy szczerze potrafią 
nasycić ten głód serca i dzięki temu »mieć w ręce innych«. Gdy taki człowiek umrze, nawet 

właścicielowi zakładu pogrzebowego jest przykro." 
Gandhi inspirował miliony ludzi do łamania przestarzałych "norm" i dokonywania bohaterskich 
czynów. Louis Fischer, jeden z najwierniejszych biografów Gandhiego, tak mówi o sposobie 
inspirowania ludzi, stosowanym przez geniusza Hindusów: "Gandhi nie szukał złych cech w ludziach. 
Często zmieniał on ludzi, uważając ich nie za tych, którymi są, lecz za tych, którymi chcieliby być oraz 
traktował ich tak, jakby dobro istniejące w nich było nimi samymi". 
Większość z nas miała we wczesnych latach życia szczęście posiadania kogoś - nauczyciela, dziadka 
czy przyjaciela, kto się nami bardziej interesował, puszczał  płazem niemądre błędy, a wyciągał na 
światło dzienne te ważne aspekty nas samych, których inni nie próbowali nawet szukać. Jeśli w ten 
sposób będziesz postępował w stosunku do innych ludzi, staniesz się ich dożywotnim wierzycielem i 
będą cię oni pamiętać jeszcze długo po twoim odejściu. 
Kiedy Annę Morrow i Charles Lindbergh spotkali się, on był już narodowym bohaterem. Charles 
otrzymał nagrodę 40 000 dolarów za pokonanie Atlantyku. Latał od miasta do miasta, lansując 
lotnictwo. Ojciec Annę był ambasadorem w Meksyku. Podczas wizyty Lindbergha w tym państwie 
rozkwitła między nimi miłość, która miała połączyć  tę parę na 47 lat. Annę była nieśmiała, lecz 
pomimo tego że była  żoną człowieka będącego zawsze w świetle reflektorów, została jedną z naj-
popularniejszych pisarek Ameryki. 
Opisując swoje małżeństwo, mówi o tym, w jaki sposób osiągnęła sukces. Jej mąż wierzył w nią w 
niewiarygodnym stopniu: 
 "Być bardzo zakochaną, znaczy posiadać siłę do osiągnięcia wolności ... W idealnym układzie oboje 
małżonkowie dają sobie nawzajem wolność do poznania nowych i różnych  światów. Nie byłam 
wyjątkiem od tej reguły. Odkrycie, że jestem kochaną było niewiarygodne i całkiem zmieniło mój świat, 
moje odczucia o życiu i o mnie samej. Otrzymałam pewność, siłę i prawie nowy charakter. Mężczyzna, 
którego miałam poślubić, wierzył we mnie i w to, co robię, aż w końcu i ja uwierzyłam,  że potrafię 
zrobić więcej niż przedtem sądziłam". 
Pozwólcie,  że zilustruję silę afirmacji, odnosząc się do zdarzenia, które przytrafiło się mojemu 
przyjacielowi Bruce'owi Larsenowi. Oto jego własny opis tej sprawy: 
"Pewnego dnia wcześnie rano musiałem zdążyć na połączenie lotnicze zNewark w stanie New.Jersey 
do Syracuse w stanie Nowy Jork. Poprzedniej nocy wróciłem późno z pewnej konferencji, a teraz 
śpieszyłem się na następną. 
Byłem zmęczony. Nie zaplanowałem sobie dobrze rozkładu zajęć i okazało się,  że byłem zupełnie 
nieprzygotowany do wypełnienia napiętego programu moich przyszłych działań. Wstałem wcześnie, w 
pośpiechu zjadłem  śniadanie i ruszyłem na lotnisko z poczuciem, którego nie można było nazwać 
pozytywnym. Było mi żal samego siebie. 
Siedząc w samolocie, z notatnikiem na kolanach, modliłem się: »O Boże, pomóż mi. Spraw, bym mógł 
napisać coś, co przyda się twemu ludowi w Syracuse«. 
Nic mi jednak nie przychodziło do głowy. Zanotowałem coś niecoś wyrywkowo i czułem się podle, z 
minuty na minutę coraz bardziej winny. Taką sytuację można by porównać do swego rodzaju 
pomieszania zmysłów. Zaprzecza to wszystkiemu, co wiemy o Bogu i o jego zdolności wybawiania 
ludzi z opresji. Mniej więcej w połowie tego krótkiego lotu pojawiła się stewardessa, roznosząc kawę. 
Pasażerami w tym rejsie byli sami mężczyźni, ponieważ kobiety mają zbyt dużo rozsądku, żeby wybie-
rać się w podróż samolotem o tej porze dnia. Stewardessa, zbliżając się powoli do mnie, nagle 
wykrzyknęła: Hej, ktoś tutaj używa wody po goleniu »English Leather«. Nie potrafię oprzeć się 
mężczyźnie używającemu tej wody. Kto to jest? 
Szybko podniosłem rękę i powiedziałem, że to ja. 
Stewardessa natychmiast do mnie podeszła i powąchała mój policzek, a ja rozkoszowałem się tą uwagą 
i wyrazem uznania w oczach innych pasażerów. 
Przez resztę lotu, gdy tylko stewardessa przechodziła obok mnie, żartowaliśmy wesoło. Ona coś 
komentowała, a ja odpowiadałem z humorem. Dwadzieścia minut później, kiedy samolot podchodził 
do lądowania, zdałem sobie sprawę z tego, że moje »szaleństwo« minęło. Pomimo faktu, że nic mi się 

nie udawało - rozplanowanie dnia, przygotowanie do konferencji, moja własna postawa - wszystko 
nagle się zmieniło. Ponownie wiedziałem,  że kocham Boga, i że On mnie kocha, pomimo moich 
niepowodzeń. 
Co więcej, czułem, że kocham siebie i ludzi wokoło, i tych, którzy czekali na mnie w Syracuse. Byłem 
jak ów szaleniec z Gerazim po tym, jak Jezus położył na nim swoje dłonie: odziany, przy zdrowych 
zmysłach 
i siedzący u stóp Jezusa. Spojrzałem na notatnik i ujrzałem stronę pełną myśli, które będą użyteczne 
podczas tego weekendu. 
»Boże - zadumałem się - jak to się stało ?« 
Wtedy właśnie doszedłem do wniosku, że ktoś wszedł w moje życie i przekręcił klucz. Był to całkiem 
malutki kluczyk, przekręcony przez zupełnie nieoczekiwaną osobę. Lecz ten prosty akt afirmacji, ta 
nieoczekiwana i niezasłużona uwaga ze strony innych, przywróciły mi jasność umysłu ". 
Sztuka afirmacji to cudowny klucz. Pablo Casalas powiedział: "Dopóki ktoś potrafi podziwiać i 
kochać, pozostaje na zawsze młodym". Wobec tego drugą wskazówką do pogłębiania intymności 
będzie: 
Bądź hojny w pochwałach 

"Odkryliśmy znakomite czteroliterowe słowo 

dla psychoterapii: mowa ". 

Penni i Richard Crenna 

Koncepcja małżeństwa przy filiżance kawy 

"Droga Anno, 
Mój mąż nie rozmawia ze mną. On zwyczajnie siada przed telewizorem lub czyta gazetę. Gdy zapytam 
go o coś, odpowiada: "aha" lub "no". Czasem nawet i tego nie zrobi. Wszystko, czego potrzebuje to 
gospodyni i kogoś, z kim by się przespał, kiedy ma na to ochotę. Są takie chwile, kiedy zastanawiam się, 
dlaczego on w ogóle się ożenił". 
Tego typu narzekania nie są rzadkością. Z powodów, które są zupełnie jasne, wielu z nas ma tendencję 
do tego, by przestać rozmawiać z najważniejszymi ludźmi w naszym życiu. Niedawno pewien 
psycholog przeprowadził eksperyment, mający na celu określenie ilości czasu poświęcanego na 
rozmowę pomiędzy przeciętnym mężem i żoną w ciągu jednego tygodnia. Aby pomiar mógł być 
dokładny, nasz badacz zaopatrzył każdego z partnerów w przenośny mikrofon i liczył w ten sposób 
każde wypowiedziane słowo: rozmowy o niczym w drodze do sklepu, 
prośby o podanie chleba podczas posiłku - dosłownie wszystko. W tygodniu jest 168 godzin, czyli 10 
080 minut. Jak sądzicie, ile czasu przeciętne małżeństwo poświęca z tego na rozmowę? Nie, nie 10 
godzin, nie godzinę, ani nawet nie pół godziny. Średnio rozmowy zajęły 17 (siedemnaście) minut! 
Germaine Greer, współczesna pisarka amerykańska, mówi: "Samotność jest najokrutniejsza wtedy, 
kiedy odczuwa się ją w towarzystwie bliskiej osoby, która zaprzestała komunikowania się". 
Przyczyna pewnego romansu 
Mówi się,  że rozmowa niewiele kosztuje, ale jest ona zasadniczym elementem dobrych kontaktów 
międzyludzkich. Już od wielu lat do mojej przychodni przychodzi kobieta zamężna, która ostatnio 
nawiązała "romans" z jakimś  mężczyzną. Sądziłem,  że większość energii podczas ich potajemnych 
spotkań tracą na seks. "Nie - powiedziała - szczerze mówiąc, spałam z nim tylko dwa czy trzy razy i 
nie okazało się to wcale takie wspaniałe. Powodem, dla którego tak bardzo go kocham i dla którego 
chcę być przy nim jest to, że możemy ze sobą rozmawiać. Dyskutujemy o różnych rzeczach całymi 
godzinami. Boże! Jakie to wspaniałe rozmawiać z kimś takim jak on, opowiadać mu o tym, co się czuje 
i otrzymywać w zamian to samo. Dlaczego ja i mój mąż nie potrafiliśmy nigdy się tak porozumieć?" 
Prawdopodobnie jest wiele powodów, dla których to małżeństwo nie mogło się porozumieć. Jednym z 

nich może być fakt, że małżonek nie zdaje sobie sprawy z tego, jak ważnym czynnikiem jest rozmowa. 
Eric Hoffer był dokerem w San Francisco. Spędzał całe wieczory na pisaniu książek o filozofii. Sławę 
przyniosły mu: "Naprawdę wierny" (TheTrueBeliever), "Próbazmiany" (The OrdealofChange), 
"Żarliwość umysłu" (The Passionate State of Mind). Dzieciństwo Hoffera nie było łatwe. Matka zmarła 
mu, kiedy miał siedem lat, a w tym samym roku sam Hoffer nagle i z niewyjaśnionych przyczyn stracił 
wzrok. Aż do momentu odzyskania wzroku, w wieku 15 lat, opiekowała się nim wieśniaczka bawarska. 
To ona nauczyła go, jak ważną rzeczą jest rozmawiać. Napisał o niej: 
"Ta kobieta z pewnością mnie kochała, ponieważ te osiem lat ślepoty uważam za szczęśliwe. 
Pamiętam, że dużo rozmawialiśmy ze sobą i śmialiśmy się. Musiałem dużo mówić, bo Martha ciągle 
powtarzała: Pamiętam, jak mówiłeś... Ona rzeczywiście pamiętała wszystko, co powiedziałem i dlatego 
przez całe  życie mam wrażenie,  że wszystko, o czym myślę i wszystko, co mówię warte jest 
wysłuchania i zapamiętania. To ona dała mi to poczucie". 
Oczywiście, rozmowa niekoniecznie prowadzi do zbliżenia. Istnieją przecież różne rodzaje rozmów, 
zwykła wymiana słów między ludźmi nie gwarantuje zażyłości. Niemniej jednak, zażyłość nie jest w 
ogóle możliwa bez rozmawiania. Aby poznać i kochać, należy przez długie lata regularnie rozmawiać. 
Wydaje się to oczywiste, ale przecież tak wiele kontaktów towarzyskich psuje się z powodu 
zaniechania rozmów. Wobec tego zasadą numer trzy będzie: 
REZERWUJ SOBIE CZAS NA ROZMOWY 
Od ponad 10 lat w każdy czwartek Stan i Richard grywali w golfa. Są oni zupełnie różnymi typami 
ludzi. Stan ma mały warsztat naprawy telewizorów, a Richard jest aktorem reklamowym. Ale 
popołudnia na polu golfowym są dla nich obu ważnym rytuałem i żaden z nich, o ile gdzieś nie 
wyjeżdża, nie próbuje nawet w najmniejszym stopniu podważać tego zwyczaju. 
"Robimy to dla zachowania sprawności fizycznej i jednocześnie traktujemy jako okazję do wyjścia z 
domu - mówi Stan. Jednak najważniejszym powodem, o którym obaj wiemy, jest to, że mamy wtedy 
okazję porozmawiać. Po prostu potrzebujemy spotykać się raz w tygodniu". 
Plan rozmowy 
Charlie Shedd napisał więcej i mądrzej na temat małżeństwa, niż ktokolwiek inny. On ma prawo 
mówić na ten temat. Wychował pięcioro dzieci, a razem z Martą stworzyli jedno z najwspanialszych 
małżeństw w Ameryce. W jednej ze swych książek Shedd mówi o tym, że zawarł z żoną dwa 
porozumienia, dzięki którym ich stosunek wzajemny miał szansę dobrze się układać: raz w tygodniu 
wspólny samotny posiłek i 15 minut codziennego wnikania w głąb siebie. 
Pierwsze dotyczy posiłku spędzonego tylko we dwoje, bez gości, bez rozrywek. "To może być lunch - 
wyjaśnia Charlie - ale gdziekolwiek i kiedykolwiek byśmy byli, opieramy łokcie na stole i spoglądamy 
sobie głęboko w oczy. Zaglądamy do wnętrza naszych dusz". 
Drugie porozumienie - codzienne piętnastominutowe wnikanie w głąb nie jest przeznaczone na 
dyskutowanie o rachunkach albo o problemach dzieci lub na planowanie pikniku. Tematem tej 
rozmowy jest: "Co się dzieje tam, wewnątrz Marty i Charliego?" 
Inna para, którą znam, opowiada o ich "koncepcji małżeństwa przy filiżance kawy". Kiedy zjedzą 
obiad, a naczynia znajdą się w zlewozmywaku, nalewają sobie jeszcze po jednej filiżance kawy i 
opowiadają sobie o swoim dniu. Rąbka tajemnicy owej filiżanki kawy uchyla mąż: "Sądzę, że gdybym 
kiedyś do końca zrozumiał moj ą żonę, nasze życie stałoby się mniej interesujące. Ona jednak nigdy 
nie straciła dla mnie swego rodzaju tajemniczości i dlatego zawsze niecierpliwie wyczekuję naszych 
wieczornych rozmów, ponieważ wiem, że za każdym razem dowiem się o niej czegoś nowego". 
Kolejna para małżeńska utrzymuje, że muszą chodzić do pobliskiej kawiarenki, aby tam porozmawiać 
o poważnych sprawach. W domu łatwo jest opuścić ręce i zająć się bielizną albo oglądaniem zawsze 
obecnego telewizora w czasie, gdy partner do ciebie mówi. Spróbuj zaprosić małżonka na kawę, usiąść 
naprzeciw niego, wziąć go za ręce, a zobaczysz, co to znaczy niczym nie zajęta uwaga podczas 
rozmowy. 
Faktem jest, że dobra i bogata konwersacja jest możliwa wtedy, kiedy jej naprawdę chcemy. 

Jak rozmawiać z dziećmi 
Również w przypadku dzieci, ważne jest, by znaleźć czas na rozmowę. W książce pt.: "Obietnice dla 
Piotra" Charlie Shedd pisze o innym sekrecie, którego treść może pomóc Ci w domu. Kiedy jego dzieci 
dorastały, miał zwyczaj każde z osobna zabierać raz w miesiącu na obiad do miasta. Zazwyczaj dzieci 
wybierały restaurację. A po rozmowie wchodzili do pewnego sklepu i kupowali coś taniego za 50 
centów. Shedd mówi, że nawet wtedy, gdy dzieci osiągają swój "wiek jaskiniowy" (okres wczesnej 
dorosłości, w którym przestają rozmawiać z rodzicami, mieszkają w czymś, co ledwie przypomina 
pokój, eta), mimo wszystko znajdują zadowolenie w takich jak ich, rozmowach. "Czasami, dla żartu, 
mówiłem do jednego z mieszkańców jaskini: Dzisiaj wychodzimy! Wolałbyś raczej nie iść? Nie 
uwierzycie, ale nigdy nie spotkałem się z odmową". 
Mówienie to wysiłek 
Jednym z powodów, dla których unikamy regularnych rozmów jest fakt, że poważna rozmowa z bliską 
osobą wymaga czasem wiele wysiłku. Pewna matka opowiedziała mi o tym, jak co wieczór przed 
położeniem dzieci do łóżek przez jakieś pół godziny planują różne przyszłe zadania lub dyskutują o 
tym, co się danego dnia wydarzyło albo też matka daje dzieciom reprymendę, co zresztą jest 
najtrudniejsze. "Zupełnie dobrze daję sobie radę z moimi dziećmi, z opowiadaniem bajek, zabawami, 
przygotowywaniem posiłków. Ale siedzenie z nimi i rozmawianie przychodzi mi naprawdę ciężko". 
To rzeczywiście może być dla niej trudne, ale dzieci tej kobiety są szczęśliwe,  że mają taką matkę. 
Jeżeli więc jesteśmy tak bardzo zajęci różnymi codziennymi czynnościami,  że nie mamy czasu na 
rozmowę z dziećmi, to znaczy, że naprawdę jesteśmy ZBYT zajęci. 
Pewnego dnia, Franciszek Ksawery zmęczony swą ciężką pracą misjonarską poszedł do swego pokoju, 
wydając przedtem kategoryczne polecenie, aby mu pod żadnym pozorem nie przeszkadzano. Ale 
ledwo drzwi się zamknęły, zaraz znów się otworzyły i Ksawery dodał: "Obudźcie mnie jednak, gdyby 
przyszło któreś dziecko". 
Trzecią zasadą będzie więc: 
Rezerwuj sobie czas na rozmowy 

"Naczelnym obowiązkiem miłości jest słuchać". 

PaulTillich 

O polepszaniu umiejętności prowadzenia rozmowy 

Znałem kiedyś kobietę, która nienawidziła przyjęć. Opowiadała mi o tym tak: "Zanim poszłam na 
jakieś spotkanie, mówiłam sobie: postaraj się teraz. Bądź wesoła. Wyrażaj się  błyskotliwie. 
Rozmawiaj. Ale żeby móc podołać temu zadaniu, musiałam sporo pić i w rezultacie wracałam do domu 
załamana. Ja po prostu nie nadawałam się do tego". 
"Ale teraz, zanim pójdę na party - mówi ta sama kobieta - mówię sobie, że mam słuchać z podziwem 
każdego, kto mówi do mnie, że mam starać się poznać mówcę bez stosowania presji mojego własnego 
intelektu; bez sprzeciwiania się, bez zmieniania tematu. Moją dewizą jest po prostu: powiedz mi 
więcej. Wtedy taka osoba pokazuje mi swoją duszę. Początkowo są to bardzo proste i skromne 
rozmowy, jednak wkrótce twój rozmówca zacznie się przed tobą otwierać, pokaże swoje prawdziwe Ja. 
Właśnie wtedy stanie się on, lub ona, wspaniale ożywiony". 
Nie trzeba być psychologiem, żeby o tym wiedzieć. Dzięki takiej postawie kobieta ta jest poszukiwana 
w towarzystwie przez wiele osób. Ona po prostu poznała sztukę przyciągania do siebie innych w 
trakcie rozmowy. Czwartą zasadą kultywowania zażyłości jest więc: 
NAUCZ SIĘ SŁUCHAĆ 

Wielu ludzi uważa się za zbyt cichych lub zbyt nerwowych w licznym towarzystwie i w związku z tym 
są pełni obaw, związanych z tym, że nie mają nic ciekawego do powiedzenia. W rzeczywistości jednak 
nie trzeba być dowcipnym i gadatliwym, aby być dobrym rozmówcą. Zasadniczą sprawą jest tu 
umiejętność słuchania. 
Opiszę teraz prostą zasadę, dzięki której staniecie się interesującymi rozmówcami. Pamiętam jeszcze 
ten dzień, kiedy poszedłem odwiedzić Billa Carrutha, który przybył do naszego małego miasteczka 
teksańskiego, aby nauczać historii. Człowiek ten wspaniale się ubierał i był najdowcipniejszym i 
najbardziej  światowym człowiekiem, jakiego znałem. Dziwnym jednak trafem zainteresował się 
cichym i zakłopotanym chłopakiem. 
"Panie Carruth - powiedziałem - chciałbym, aby nauczył mnie pan rozmawiać z innymi ludźmi, tak jak 
pan to robi. Zawsze jest mi trudno wymyśleć coś ciekawego do powiedzenia. Słuchaj - odpowiedział -
sekret bycia interesującym polega na byciu zainteresowanym". 
Ta prosta zasada dobrze funkcjonuje już przez 25 lat mojego zajmowania się ludźmi i mogę bez 
przesady dodać,  że w moim przypadku chodzi przecież o tysiące ludzi. Należy zadawać pytania, na 
które rozmówcy będą z chęcią odpowiadać. Należy też zachęcać ludzi do opowiadania o sobie. 
0 terapii słuchania 
Pacjenci przychodzą do przychodni psychiatrycznych, bo wiedzą,  że tak niewielu łudzi potrafi 
naprawdę słuchać innych. 
Kiedy pewna kobieta opowiadała znajomym, że była na seansie psychiatrycznym, któraś z jej 
uczęszczających do kościoła koleżanek, upomniała ją: "Masz przecież przyjaciół chrześcijan. Dlaczego 
nie porozmawiasz z nimi, kiedy masz kłopoty? No właśnie - odpowiedziała - to prawdopodobnie 
byłoby to, o co mi chodzi, gdyby tylko oni słuchali mnie naprawdę. Ale czy wiesz, jak szybko ci 
znajomi wytrącają mnie z rytmu i zaczynają opowiadać o sobie samych? Trochę mnie krępuje płacenie 
za to, ale gdy ktoś poświęca mi 50 minut i autentycznie uważnie mnie słucha przez ten czas, to dla 
mnie jest prawdziwym lekarstwem". 
Dlaczego słuchający jest zawsze lubiany 
Ponieważ tak niewielu ludzi potrafi uważnie słuchać innych, ci, którzy się tego nauczą mają 
zagwarantowane wszystkie przyjaźnie i mogą być pewni zdecydowanego polepszenia swych obecnych 
kontaktów towarzyskich. "Drogą do serca jest ucho" - powiedział kiedyś Wolter. 
Dr Carl Rogers, jeden z najlepszych psychologów amerykańskich mówi, że czasami podczas rozmowy 
z pacjentem zauważa nagle, że wokół oczu mówiącego pojawia się coś wilgotnego, co zdaje się 
mówić: "Dzięki Bogu! Nareszcie ktoś mnie słucha!" 
A jak rozmawiał sam Chrystus? Mówi się często, że był On wielkim Nauczycielem i Uzdrowicielem, 
ale przecież Jego doświadczenia z ludźmi wykazują także to, że był On również uważnym Słuchaczem. 
Zadawał pytania trędowatym, rzymskim oficerom, ślepcom, rabinom, prostytutkom, rybakom, 
politykom, matkom, zagorzalcom religijnym, inwalidom i prawnikom. 
Ta Jego cecha była czymś niezwykłym. Wielu tzw. geniuszów ma tylko wyjściowe obiegi 
komunikacji; tacy bez przerwy mówią. Jezus pokazał jak należy uruchamiać swego rodzaju "kanały" 
wejściowe. On najpierw słuchał innych. 
Skoro więc jest to tak istotne, pomocne może okazać się zapoznanie się z cechami dobrych słuchaczy. 
1. Dobrzy słuchacze słuchają oczami - Specjaliści od komunikowania się twierdzą, że nawet wtedy, 
kiedy mamy usta zamknięte, możemy mówić. Gdy ktoś do ciebie mówi, odbiera wiele informacji na 
temat tego, jak jesteś zainteresowany tym, co mówi. Pamiętaj więc: najlepszym sposobem na to, by 
zostać interesującym jest bycie zainteresowanym, a stopień twojego zainteresowania mierzony jest 
sposobem "mowy" całego ciała. 
Jednym z najlepszych wskaźników jest kontakt wzrokowy. Jeżeli gapisz się na ściany albo na innych 
ludzi, mówiący do ciebie od razu rozumie, jak mało obchodzi cię to, o czym on mówi. Z drugiej zaś 
strony, jeżeli będziesz patrzył swemu rozmówcy prosto w oczy, zdziwi cię na pewno to, w jak szybkim 
tempie "odbierze" on ten komplement. 

Po wizycie Gordona Gosby, duchownego z Kościoła Zbawiciela w Waszyngtonie, ktoś powiedział: 
"Niesamowite jak ten człowiek potrafi słuchać. Gdy do niego mówisz, patrzy ci prosto w oczy. Wydaje 
się,  że o niczym innym nie myśli i chwyta każde wypowiedziane słowo. To schlebia, gdy ktoś 
poświęca ci tyle uwagi." 
Wzrok jest jak silny magnes w porozumiewaniu się z innymi. Dr Julius Fast, autor książki pt: "Język 
ciała" (Body Language), badał gesty zalotów i stwierdził,  że najlepszym z nich jest dłuższy kontakt 
wzrokowy. 
"Jeżeli ktoś pochwyci twoje spojrzenie - mówi dr Fast - dłuższe, niż powiedzmy 2 sekundy, stanie się 
jasne dla niego, że jesteś nim zainteresowany". 
2. Dobry słuchacz oszczędnie szafuje radami - W czasie ciemnych dni wojny, Lincoln napisał do 
starego przyjaciela i kolegi, prawnika, Lepnarda Swetta w Springfield, prosząc go o przyjazd do 
Waszyngtonu. Napisałmu, że ma jakieś kłopoty, o których chciałby z nim porozmawiać. 
Swett pospieszył do Białego Domu i Lincoln mógł rozmawiać ze swym przyjacielem przez kilka 
godzin na temat proponowanej proklamacji zniesienia niewolnictwa. Przedyskutował wszystkie 
argumenty za i przeciw, a potem przeczytał listy i artykuły z prasy, w których jedni potępiali go za to, 
że jeszcze nie uwolnił niewolników, a inni robili to samo z obawy, że on tych niewolników uwolni. 
Prowadził rozmowę  aż do późnego wieczora, potem uścisnął  dłoń swego przyjaciela i odesłał go z 
powrotem do Illinois, nie zadając ani jednego pytania w tym względzie. Lincoln cały czas mówił sam. 
Zdawało się,  że rozjaśnia mu to umysł. "Wydawało mi się,  że po tej wielogodzinnej przemowie 
Lincoln poczuł się jakby lżej" - powiedział potem Sweet. On nie oczekiwał porad. On po prostu 
potrzebował przyjacielskiego i uważnego słuchacza, przy którym mógłby zrzucić ciężar z serca. 
Eksperci w sprawach dotyczących miłości są bardzo ostrożni w udzielaniu porad. Kiedy ludzie 
przychodzą do ciebie ze swoimi problemami, może zdawać się, że poszukują rady. Ale często zdarza 
się, że podziękują ci już za uważne wysłuchanie ich. Dzięki tobie bowiem wyrzucają z siebie swoje 
problemy na stół między wami i sprawy stają się na tyle jasne, że sami potrafią podjąć własne decyzje. 
W przypadku ludzi młodych należy bardzo uważać na to, by poprzez oferowanie nadmiernej ilości 
porad nie przerwać rozmowy w ogóle. Philip Wylie, pisarz amerykański, analizując problem konfliktu 
pokoleń mówi: 
"Podstawowe narzekania młodych Amerykanów... nie dotyczą hipokryzji, kłamstw, błędów i 
problemów, które odziedziczyli. Ich problemem jest natomiast to, że nie mogą, czy też nie potrafią 
rozmawiać z dorosłymi ... Dochodzę do wniosku, że olbrzymia większość naszych dzieci nigdy nie 
doznała prawdziwej przyjaźni ze strony choćby jednej dorosłej osoby. Dlaczego? Na to pytanie mamy 
tylko jedną odpowiedź: ich wysiłki zmierzające do dogadania się z nami, niezmiennie i zawsze spełzają 
na niczym". 
3. Dobry słuchacz zawsze zachowuje tajemnicę - Jedną z oznak pogłębiającej się przyjaźni jest 
powierzanie Ci przez innych swoich sekretów. Krok po kroku odbierasz cząstki informacji, które, 
gdybyś je ujawnił, 
mogłyby zaszkodzić twojemu partnerowi. Wobec tego czeka on i sprawdza, jak postępujesz z jego 
tajemnicą. Jeżeli "obchodzisz się" właściwie z powierzonym sekretem, oddycha z ulgą i mówi więcej o 
sobie. 
Wobec tego naczelną zasadą dla każdego, kto pragnie głębokiej przyjaźni jest: trzymać  język za 
zębami. Nie ma takiej rzeczy, która by szybciej odpychała innych od nas, jak odkrycie, że ujawniliśmy 
ich sekrety, które nam powierzyli. 
Jeżeli jesteś jak przedziurawiona dętka, inni wkrótce się o tym dowiedzą. Opowiadając innym rzeczy 
powiedziane tylko tobie, od razu przyrównujesz się do ludzi określanych mianem konfidentów. Nie 
trzeba być bardzo inteligentnym, żeby dojść do wniosku, że jeżeli powtarzasz swojemu rozmówcy 
tajemnice innych, to wkrótce i jego sekrety spotka ten sam los. 
Żeby więc móc stać się powiernikiem danej osoby, nie należy nikomu mówić,  że jest się już kimś 
takim dla kogoś innego. Niektórym z nas przychodzi to niełatwo, ponieważ nasza potrzeba bycia 
aprobowanym popycha nas do pokazania innym, że są ludzie, którzy nam wierzą. Trzeba tutaj jednak 

uważać: szybko może się okazać, że nikt nam nie ufa. 
Pewien mężczyzna wychodził pijany z baru i omal nie przewrócił napotkanego przypadkowo pastora. 
"O, pastorze, przykro mi, że widzi mnie pan w takim stanie. - Hm, nie wiem, dlaczego miałoby być ci 
przykro, że JA widzę cię takiego. W końcu teraz przecież Pan Bóg patrzy na ciebie, nieprawdaż? - Tak, 
odpowiedział pijany - ale On nie jest takim plotkarzem, jak pan, pastorze". 
4. Dobry słuchacz zamyka pętlę - W książce pt.: "Miraże małżeństwa" (Mirrages of Marriage), 
Lederer i Jackson proponują  ćwiczenie, dzięki któremu zdobędziesz przyjaciół i polepszysz swoje 
isniejące już relacje z innymi. Ma ono na celu pomóc ludziom uzupełniać pętlę porozumienia. 
Oto przykład nie zamkniętej pętli: małżonkowie jadą samochodem wzdłuż plaży. Ona mówi: 
"Jaki piękny zachód słońca". Odpowiedź męża? Cisza. Absolutna cisza. Co to może dla niej oznaczać? 
Cisza w takim przypadku może zadziałać jak negatywne sprzężenie zwrotne. Tak jak uszkodzona 
aparatura pokładowa rakiety kosmicznej, która mówi ci, że coś nie jest w porządku, ale w żaden sposób 
nie określi dokładnie co. 
Trzeba więc posiąść zwyczaj uzupełniania pętli. Lederer i Jackson nakreślają trzy podstawowe stopnie 
tego ćwiczenia: 
1. Osoba A wypowiada coś. 
2. Osoba B odbiera wiadomość. 
3. Osoba A potwierdza odbiór informacji. 
Na przykład: 
- Mary: Czy odebrałeś rzeczy z pralni? 
- Dick: Nie, nie odebrałem. Nie miałem gdzie zaparkować. 
- Mary: Być może ja będę mogła zrobić to jutro. 
Albo inny przykład: 
- Joan: Wpadłam dzisiaj do Boba Bartleta. 
- Gail: Co u niego słychać? 
- Joan: Zdaje się, że wszystko w porządku. 
Uważne słuchanie kogoś jest najlepszym komplementem. Pokazujesz wtedy, że cenisz to, co myśli 
twój rozmówca. 
Pewna młoda kobieta została zaproszona na kolację przez Williama E. Gladstone'a, znanego 
angielskiego męża stanu, a następnego wieczora przez Benjamina Disraeli, równie znanego 
przeciwnika Gladstone'a. Zapytana później, jakie wrażenie wywarli na niej ci dwaj panowie, 
odpowiedziała z rozmysłem: "Po kolacji u pana Gladstone'a sądziłam, że jest on najinteligentniejszym 
człowiekiem w Anglii. Lecz po kolacji z panem Disraeli, doszłam do wniosku, że to ja jestem 
najinteligentniejszą kobietą w tym kraju". 
5. Dobry słuchacz okazuje wdzięczność, gdy ktoś mu się zwierza - Prawie zawsze, gdy ludzie się 
zwierzają, mają obawy, czy nie powiedzieli zbyt wiele. Obserwują rozmówcę, aby spostrzec, czy 
partner nie unosi brwi lub czy nie przestaje wierzyć. 
Ważne, wobec tego, jest rozwianie tych wątpliwości. Obserwując ludzi, którzy się przede mną 
otwierają, czuję się bliższy dla nich i zadowolony, że mi zaufali i powierzyli swoje najskrytsze 
tajemnice. Zawsze staram się wtedy dziękować im. Mówię, że miło mi, iż to, co mówią nie pomniejsza 
mojej opinii o nich. 
Jest wielkim zaszczytem posiadać informacje, które mogą - gdyby je ujawnić - zaszkodzić danej 
osobie. Jest to zaszczytem dlatego, że twój rozmówca wziął pod uwagę ryzyko jeszcze przed 
wyjawieniem swoich sekretów. Gdy zatem okażesz otwarcie wdzięczność, otworzysz tym samym 
drzwi do większej intymności. 
Zapamiętaj czwartą zasadę: 
Naucz się słuchać 

"Zawsze żal mi było ludzi, którzy obawiają się uczuć, 

sentymentalności, którzy nie potrafią płakać z całego serca. 

Ci, którzy nie wiedzą jak płakać, 

nie wiedzą też jak się śmiać". 

Golda Meir 

Gdy łzy są darem Boga... 

Pewien zrzędliwy przedsiębiorca budowlany opowiadał mi: "Wszędzie słyszę,  że porozumienie jest 
sekretem dobrego małżeństwa, ale kiedy przyjdzie co do czego, to nie wiem o czym rozmawiać z 
kobietą, z którą przeżyłem 29 lat? Wiem, o czym ona myśli i znam jej zdanie prawie o wszystkim. 
Znamy swoje poglądy polityczne, słyszała moje opowieści już setki razy. Kiedy więc wracam 
wieczorem do domu zastanawiamy się wspólnie, co zjeść na kolację i na tym koniec". 
Jeżeli w małżeństwie ograniczycie rozmowy do takich faktów, jakie opisałem powyżej, to rzeczywiście 
będzie źle. Ale kiedy spróbujecie rozmawiać o uczuciach, zawsze znajdzie się temat, ponieważ każdy z 
nas ma setki różnych odczuć w ciągu dnia. Świat uczuć jest czymś zmiennym, ma różne oblicza, 
prawdziwa zażyłość jest właśnie spotkaniem dla poruszenia tematu uczuć. 
Rozmowy można ogólnie podzielić na trzy kategorie: mogą dotyczyć faktów, opinii i uczuć. 
Oczywiście każda rozmowa zawiera w sobie wszystkie te trzy elementy. Można jednak "zmierzyć", jak 
bliscy są sobie ludzie, obserwując jak temat rozmowy przenosi się stopniowo z faktów poprzez opinie 
do uczuć. Ludzie, którzy dopiero co poznali się ze sobą, najczęściej ograniczają rozmowę do faktów. 
Potem, gdy zaczynają już sobie ufać, przechodzą do opinii. W końcu stają się przyjaciółmi i na 
pierwszy plan wychodzą uczucia. 
Oto jak trzema sposobami można opowiedzieć koledze z biura o obiedzie: 
a) same fakty: "Jedliśmy dziś z Tomem kanapki Reuben". 
b) włączając opinie: "Rozmawialiśmy dzisiaj z Tomem podczas obiadu. Nie uważam,  żeby jego 
pomysł z komputerem był dobry". 
c) włączając uczucia: "Załamałem się po dzisiejszym wspólnym obiedzie z Tomem. Nie podoba mi się 
to, że Tom jest w dobrych stosunkach z szefem, a ja nie". 
Badania wykazują, co nie jest zaskakujące, że młode małżeństwa rozmawiają ponad dwa razy więcej, 
niż małżeństwa wieloletnie. Poza tym treść ich rozmów jest o wiele ważniejsza. Na początku więc są to 
rozmowy, które lubiane są szczególnie przez bliskich przyjaciół: "badanie" i odkrywanie przekonań 
oraz uczuć, opowiadanie o tym, co się lubi, a co nie, porównywanie opinii na temat seksu, problemów 
estetycznych i planów na przyszłość. Potem tematy rozmów przenoszą się z wolna na sprawy bardziej 
przyziemne: decyzje dotyczące pieniędzy, sprawy związane z gospodarstwem domowym, problemy 
dotyczące dzieci. Pewna mężatka, która zakochała się w innym mężczyźnie zamyśliła się nad tym, o 
czym rozmawiała ze swoimi dwoma mężczyznami. "W przypadku męża rozmawia się tylko o biurze, o 
dzieciach, o kryzysach w domu. Rzadko mówiłam wierzę lub czuję. Teraz uczucia i przekonania 
wzrastają i mnożą się. Jeśli chodzi o tego drugiego mężczyznę, przymusem wręcz jest ujawnianie 
tajemnic, uzewnętrznianie się, mówienie o zwykłych prawdach, które gdzieś tam tkwią we mnie". 
Gdyby małżeństwa zadawały sobie trud niegmatwania i ujawniania uczuć, wspólne wieczory byłyby o 
wiele bardziej ekscytujące. 
Wskazówką numer pięć będzie więc: 
MÓW OTWARCIE O SWYCH UCZUCIACH 

Syndrom "zawsze muszę być silny " 
Dlaczego tak rzadko ujawniamy nasze głębokie i prawdziwe uczucia, nawet przed przyjaciółmi? 
Prawdopodobnie istnieje wiele powodów; jednym z nich jest z pewnością fakt zasłyszenia przez nas 
gdzieś kiedyś, że jeżeli ujawnimy nasze potrzeby lub będziemy uczuciowi, ludzie przestaną nas lubić. 
Prawdą jest jednak coś zupełnie przeciwnego. Ludzie czują się bliżsi tym, którzy opowiadają im o 
swoich potrzebach. 

Kobieta, która niedawno się rozwiodła, mówi, że jej przyjaźnie jakby pogłębiły się od momentu 
rozwodu. "Zawsze słyszałam o kłopotach innych ludzi, ale nigdy nie mówiłam o swoich. Teraz mogę 
to wszystko z siebie wyrzucić. Pewnego dnia któraś z przyjaciółek powiedziała mi: Zawsze 
podziwiałam twój charakter superkobiety. Teraz zaś wydajesz się być bardziej otwarta, cieplejsza." 
Czasami rozwijamy w sobie zwyczaj noszenia maski emocjonalnej, który jest wynikiem 
wcześniejszych złych doświadczeń. Oto, na przykład, piękna młoda kobieta, która nie jest w stanie 
pokochać mężczyzny. Zachowuje się z rezerwą i jest jakby oderwana od rzeczywistości. W rezultacie 
wszyscy mężczyźni zniechęcają się i odchodzą. Podczas naszych spotkań staramy się wydobyć z jej 
pamięci coś, co było źródłem tej swoistej "polityki" emocjonalnej. Wreszcie jest! Gdy była dziewczyn-
ką, miała bardzo dużo włosów na całym ciele. Pewnego dnia, gdy kilkoro dzieci z sąsiedztwa przyszło 
popływać, wraz z jej siostrami nazwały ją "wiecha". 
"Zaczęłam płakać - opowiadała - i bardzo się tego płaczu wstydziłam. Pobiegłam więc do garażu i 
zamknęłam za sobą drzwi. Pochlipywałam pewnie z pół godziny i tam właśnie postanowiłam, że już 
nigdy nikomu nie pozwolę się tak zranić". 
Jej tragedia polega na tym, że biorąc sobie tak bardzo do serca tamte słowa, nie tylko nie pozwalała się 
ponownie zranić w podobny sposób, ale też nie pozwalała się kochać. 
Przemawiając na konferencji w Beverly Wilshire Hotel, dr Roy Menninger, prezes Fundacji 
Menningera w Topeka w stanie Kansas, wyjaśnił,  że mężczyźni są bardziej skłonni niż kobiety do 
"zdobywania", jak to nazwał, syndromu: "zawsze muszę być silny". "Mężczyzna - mówił Menninger - 
widzi siebie jako swoistą, bardzo silną maszynę, a nie jako system ludzkich potrzeb". 
Wiara w siebie jest cenną cechą charakteru i jest zarazem głęboko wpleciona w zjawisko nazywane 
"amerykańskim snem" (American dream). Lecz można ją doprowadzić do takiego stopnia, że człowiek 
nie tylko staje się silny, ale i twardy. Ta cecha może się zmienić w stoicyzm i spowodować, że ludzie 
staną się odizolowani, aroganccy, że zaczną uciekać od przyjaznych stosunków z innymi, jakby byli 
dziećmi słabości i zależności. 
Większość z nas uczono w dzieciństwie, że nie należy nosić naszych uczuć na ramieniu oraz że należy 
zawsze trzymać  głowę wysoko uniesioną. Pewnego razu miałem do czynienia z pacjentem, który 
nauczył się tej lekcji zbyt dobrze i doprowadziło go to do samobójstwa. Był w mojej poradni tylko dwa 
razy i wiele razy plułem sobie potem w brodę, że nie wyczułem, jak bardzo cierpi. Właściwie niewiele 
mogło na to wskazywać. Miał wkrótce skończyć "cum laude" pewien elitarny college, był mężczyzną 
wysokim, przystojnym, wesołym. Rodzina hojnie łożyła na jego edukację. Miał też kilka propozycji z 
innych uczelni. 
Dylemat, który go męczył, jest dobrym komentarzem dotyczącym współczesnego podejścia do seksu, 
jak również do problemu tak zwanej siły charakteru. Kobieta, z którą sypiał przez kilka miesięcy, 
zainteresowała się jego najlepszym przyjacielem i utrzymywała stosunki płciowe także z nim. Z jego 
relacji wynikało,  że problem nie polegał na "menage atrois". W jego odczuciu dojrzały i wytworny 
mężczyzna powinien sobie dobrze poradzić z taką sytuacją. Dziwił się więc sobie, dlaczego jest 
zazdrosny i zdenerwowany. 
Wewnątrz skręcał się z bólu i wściekłości, a mimo to czuł się zobowiązany zachować twarz i pozostać 
wesołym w stosunku do swoich przyjaciół oraz do owej młodej kobiety; to znaczy powinien 
zachowywać się tak, jakby się nic nie działo. To było jednak zbyt wiele dla jego duszy. Pewnego 
wieczoru pożyczył od znajomego samochód, pojechał na parking, włożył sobie lufę pistoletu w usta i 
wypalił. Chociaż miało to miejsce już wiele lat temu, często wspominam tamtego młodego człowieka. 
Jego przyjaciółka razem z kilkoma znajomymi zatelefonowali do mnie w dniu samobójstwa i kilka razy 
umawialiśmy się na spotkania. Oprócz wielu innych rzeczy, mówili niemal ze złością: "Gdyby tylko 
powiedział nam, co czuje!" 
Czy jest sens cierpieć w samotności? Nie. Jeżeli Jezus otwarcie płakał, a Abraham Lincoln często miał 
łzy w oczach, dlaczego my mielibyśmy zachowywać nasze emocje tylko i wyłącznie dla siebie 
samych? Nie okazując innym swego bólu wcale nie jest się w stosunku do nich miłosiernym. W 
powieści pt.: "Oliver Twist" Charles Dickens umieścił postać pana Bumble, który mówi: "Płacz 
otwiera płuca, obmywa oblicze, ćwiczy oczy i zmiękcza usposobienie więc płaczcie!" 

Teraz W. Kinney, psychiatra kalifornijski, twierdzi, że mężczyzn alkoholików jest trzy razy więcej niż 
kobiet, a to dlatego, iż nie potrafią tak spontanicznie płakać. Gdy są małymi chłopcami mówi się im, 
żeby otarli łzy i zachowywali się jak mali mężczyźni. W konsekwencji szukają wsparcia w alkoholu. 
Kilka głębszych pozwala im na tyle "rozluźnić się", że mogą wtedy wyrazić swoją złość lub smutek. 
Łzy są wielkim darem Boga, zaworem bezpieczeństwa dla naszego organizmu i nie ma powodu 
wstydzić się płaczu. 
Łzy drogą do zbliżenia 
Płacz nie musi wcale być oznaką  słabości, ani też sposobem narzucania czegokolwiek świadkowi 
tegoż. Przeciwnie płacz jest swego rodzaju uhonorowaniem osoby, która go widzi. Łzy mogą popłynąć 
w chwilach radości lub nagłej ulgi. Ponadto mogą one być drogą do zbliżenia z kimś. Agnes Turnball 
opowiada o swym podnieceniu, gdy wręczano jej honorowy stopień naukowy: "Kiedy stałam, czekając 
na tę chwilę, łzy popłynęły po policzkach mego męża. Nigdy nie pomyślałam nawet, że może to dla 
niego znaczyć tak wiele, żeby aż  płakał!" Dzięki temu otwartemu wyrażeniu emocji, ich związek 
zyskał więcej niż dzięki jakiejkolwiek kombinacji słów. 
Poeta Robert Herrick nazywa łzy "szlachetnym językiem oczu". Skoro eksperci twierdzą,  że w 
większości porozumiewamy się bez słów, to łzy, jeżeli płyną szczerze, mogą być sposobem zbliżenia. 
Moja  żona, która posiada nieprzeciętny zakres różnych uczuć, zawsze płacze, kiedy słyszy jakieś 
wstrząsające, ale dobre wiadomości. Kiedy, na przykład, wchodząc w drzwi mówię,  że jakieś 
czasopismo zamówiło u mnie artykuł, ona zarzuca mi ręce na szyję i płacze. Albo kiedy pochylamy 
głowy w modlitwie, a nasza dziewięcioletnia córeczka dziękuje Bogu za swojego braciszka, mamę, 
tatusia, ukochanego psa i hamburgery, wiem, że moja żona uniesie głowę, a w oczach jej pojawi się 
błysk  łez. Czy ta skłonność do łez oznacza jej słabość? Zupełnie przeciwnie! Ona jest najsilniejszą 
kobietą spośród wszystkich, jakie znam. Płacząc, pozwala mi głębiej zajrzeć w swoje serce. 
Dwa magiczne słowa: "Potrzebuję cię " 
Naczelną zasadą wobec tego jest: nie ukrywaj, że jesteś w potrzebie. Trudno jest oprzeć się osobie, 
która pokazuje nam swe słabe strony i mówi: "potrzebuję cię". "Czy wie pan, kiedy poczułam się 
najbliżej mojego męża? - spytała mnie pewna czarnooka i pewna siebie kobieta -To było wtedy, gdy 
odkryłam, że mój mąż boi się niedźwiedzi!" Jej mąż jest pilotem, człowiekiem silnym i pewnym siebie, 
a ona do tamtej pory nie wiedziała, że może on się czegokolwiek bać. Gdy jednak ukazał swoje słabe 
punkty, jeszcze bardziej go pokochała. 
Myśląc o mojej głębokiej przyjaźni z Markiem Svenssonem, zdaję sobie sprawę z tego, że wielka siła 
tej przyjaźni powstała dzięki cierpieniom przeżywanym przez każdego z nas w obecności drugiego. 
Często telefonowaliśmy do siebie, mówiąc: "Czy mógłbym wpaść do ciebie i porozmawiać? Stało się 
coś, co zupełnie wytrąciło mnie z równowagi i potrzebuję cię". 
"Potrzebuję cię". To wspaniałe słowa. Wszyscy przecież pragniemy, żeby ktoś nas potrzebował. Kiedy 
więc nauczysz się wypowiadać je w chwilach potrzeby, drzwi mocno zamknięte przed innymi, przed 
tobą szeroko się otworzą. Widziałem wielu mężczyzn, którzy przyciągali do siebie kobiety właśnie 
dzięki temu. Kobiety, oczywiście, nie poszukują  mężczyzn o słabym charakterze, ale chcą takich, 
którzy będą ich potrzebować. 
Dyskutujemy tutaj na temat bardzo starej zasady dotyczącej kontaktów międzyludzkich: "Jeżeli chcesz, 
żeby obca ci osoba stała się twoim przyjacielem, zwróć się do niej z jakąś prośbą". Kiedy apelujemy do 
naturalnej ludzkiej uprzejmości, przyciągamy ludzi do siebie. Być może jest tak dlatego, iż więcej 
satysfakcji znajdujemy w tym, że możemy być pomocni niż w tym, że ktoś może nam pomóc. 
Wspólne cierpienie 
Jesienią 1974 roku lekarze w National Naval Medical Center w Bethesada w stanie Maryland wykryli, 
że Betty Ford ma raka piersi. Przez cały dzień wypełniała normalnie obowiązki pierwszej damy w 
kraju, a o godzinie 17.55 samochód zajechał pod szpital w Bethesada. Ówczesny prezydent Ford mówi, 
że nigdy nie czuł się tak samotny, jak tamtego wieczoru, kiedy wracał sam do mieszkania w Białym 

Domu. "Był bardziej zdenerwowany niż ja - powiedziała potem Betty Ford. - Wydaje mi się,  że ja 
podeszłam do sprawy bardziej na zasadzie stało się. Uważałam, że jest to jeden z wielu oczekujących 
mnie jeszcze kryzysów i byłam pewna, że on także minie". 
Pięć dni po operacji pani Ford przeżyła opóźnioną reakcję - ataki płaczu. Lekarz zapewniał ją, że jest to 
normalna reakcja pooperacyjna i zachęcał, aby płakała, ile tylko chce. Jej umysł był jednak 
zaprzątnięty pytaniem, kiedy będzie mogła wrócić do męża i kiedy będzie mogła znowu zacząć 
normalnie funkcjonować. Pierwszego dnia była w stanie unieść prawą ręką filiżankę kawy i była tym 
wręcz zachwycona. Po tygodniu od momentu operacji czuła się na tyle silna, że wyszła do windy 
spotkać się z mężem. Cztery dni po powrocie do domu oboje uroczyście obchodzili dwudziestą szóstą 
rocznicę ślubu. Oto, co pani Ford o tym napisała: 
"To była wspaniała rocznica. Cudownie było być znów zdrową i w domu. Nie odniosłam żadnych ran 
psychicznych ani nie czułam się beznadziejnie okaleczona. W końcu Jerry i ja jesteśmy małżeństwem 
od wielu lat, a nasza miłość jest wypróbowana. Nie miałam powodu, aby wątpić w męża. Gdyby on 
stracił nogę, również nie pozostawiłabym go. Byłam też pewna, że i on mnie nie opuści tylko dlatego, 
że miałam to nieszczęście być dotkniętą mastektomią". 
Pani Ford otrzymała kilkanaście listów od kobiet, które pisały, że nie mogły na siebie patrzeć po takiej 
operacji; ona jednak była ciekawa efektu już w momencie, gdy lekarz zaczął zmieniać jej ubranie. 
Przejmowała się tylko tym, czy będzie mogła zakładać tak, jak dawniej swoją nocną bieliznę. "Jerry 
powiedział, że jestem głupia. - Jeżeli nie możesz mieć dekoltu z przodu, noś koszule z dekoltem z tyłu 
- powiedział". 
Ich wspólne cierpienie, oczywiście, zbliżyło ich jeszcze bardziej. Szwedzi mają takie powiedzenie: 
"Dzielić się radością, to dwa razy tyle radości, dzielić się smutkiem, to połowa smutku". 
Czytanie w myślach innych ludzi jest niemożliwe 
Znałem pewnego mężczyznę, którego małżeństwo miało kłopoty. Przychodząc co tydzień na spotkania 
grupy terapeutycznej, opowiadał nam, czego oczekuje od życia, mówił o wojnie, jaka panowała w jego 
domu. Członkowie grupy zauważyli od razu, że nam mówił o swoich potrzebach, ale nigdy nie mówił 
o nich swojej żonie. Pewnego razu zmarł jego najbliższy przyjaciel. "Stanąłem przy trumnie ostatni - 
mówił -Ostatni rzuciłem garść ziemi na trumnę i ostatni wyszedłem z cmentarza. On był dla mnie 
bardzo ważny. Wyobraźcie sobie jednak, że moja żona nawet nie wyraziła chęci, aby pójść ze mną na 
pogrzeb. Potrzebowałem jej wtedy, ale nie było jej ze mną". 
Wszyscy członkowie grupy jednym głosem zadali oczywiste pytanie: "Czy powiedziałeś  żonie,  że 
chciałbyś, aby ona poszła z tobą? - Oczywiście, że nie - odpowiedział. Powinna przecież wiedzieć, że 
będę jej tam potrzebował. Po tylu latach małżeństwa nie muszę jej chyba prosić o takie rzeczy". 
Chcielibyśmy,  żeby nasi bliscy byli tak z nami "zestrojeni", by instynktownie wyczuwali takie 
potrzeby . To jednak rzadko się zdarza. Tylko dlatego, że jest się małżeństwem od wielu lat, nie należy 
spodziewać się, że partner potrafi czytać w naszych myślach. W przypadku tego mężczyzny tragedia 
polega na tym, że jego żona nigdy nie będzie w stanie spełniać jego potrzeb, dopóki ich nie pozna. Być 
może z biegiem lat w jakiś sposób już się od siebie oddalili. Kiedyś prawdopodobnie poprosił o pomoc, 
a ona mu odmówiła. Dlatego przestał prosić. Otwarcie mówiąc o swoich potrzebach człowiek naraża 
się oczywiście na pewne ryzyko. Od czasu do czasu druga osoba nie odpowiada, ale jest to smutne, 
kiedy przestaje się wyrażać swoje potrzeby tylko dlatego, że czasem bywa się rozczarowanym i 
przybiera się postawę rozczarowania na zawsze. 
Zapamiętaj więc zasadę numer pięć: 
Mów otwarcie o swoich uczuciach 

JAK PRZECIWDZIAŁAĆ NEGATYWNYM EMOCJOM 

Część trzecia 

"Gniewajcie się, a nie grzeszcie; 

niech nad waszym gniewem nie zachodzi słońce!" 

Ef4,26 

„Miły facet” postawa, która prowadzi donikąd 

Istnieje taki typ człowieka, którym często zajmujemy się w klinikach psychiatrycznych. Na pewno go 
znasz, ponieważ jest on wszędzie. Może nawet być członkiem twojej rodziny. Mam na myśli "miłego 
faceta". Dużo się  uśmiecha, jest wesoły w stosunku do każdego, nigdy się nie złości ani nie kłóci, 
wszystkim wydaje się,  że jest powszechnie lubiany i można by myśleć,  że ma przynajmniej kilkoro 
prawdziwych przyjaciół. Jednak w rzeczywistości tego typu osoby są skłonne do rozwijania w sobie 
mnóstwa problemów natury psychologicznej. Co więcej, mają one tendencje do gmatwania swoich 
kontaktów towarzyskich. 
Może się to wydawać dziwne, ponieważ taki człowiek nie ma zwykle wrogów. Popularność nie jest 
jednak równoznaczna z zażyłością, a człowiek sztucznie lubiany przez każdego, rzadko jest kochany 
przez kogokolwiek. Na taki stan rzeczy składa się kilka elementów: Nigdy nie odbiera się go jako 
otwartego. Ludzie zawsze, chronicznie 
wręcz weseli, są "podejrzani". 
 Taki 

człowiek jest nieciekawy. Miło jest, gdy ma się go obok siebie raz czy dwa, ale na dłuższą 

metę wolimy zazwyczaj ludzi z pasjami. Mogą oni nas czasem zdenerwować, ale nigdy nie będą 
nudzili. 
 Jeżeli nie potrafi okazać  złości, nie potrafi też okazać miłości, nie pozwala mu na to jego ścisła 
kontrola własnych emocji. 
  Bezwiednie zatruwa swoje stosunki z innymi bierną wrogością. Psychologowie na ogół nie zgadzają 
się ze sobą w wielu kwestiach, ale wskazują nieprawdopodobną zbieżność poglądów, co do tego, że nie 
istnieje ktoś taki, kto nigdy się nie denerwuje; są tylko tacy, którzy tłumią złość. A ukrywanie złości 
"pod powierzchnią" może przecież prowadzić do poważnych problemów natury psychosomatycznej, 
takich jak: wrzody, migreny, nadwrażliwość, nadciśnienie; jak również do kłopotów czysto 
towarzyskich. 
"Nigdy nie jestem wściekły, jestem tylko zraniony " 
Bierna wrogość jest niebezpiecznym wężem w trawie przyjaźni. Oto przykład. Janet i Monica 
otworzyły boutique. Są przyjaciółkami od lat, a teraz są partnerkami i muszą razem pracować każdego 
dnia. Sklep otwierany jest o 10 rano, a w tym tygodniu Janet spóźniła się już dwa razy. Monica jest 
podenerwowana, ale nie okazuje tego. Dzisiaj Janet wpada jeszcze później, kiedy Monica zrobiła już 
wszystko co trzeba po otwarciu sklepu. Janet nie tłumaczy się i nie przeprasza, a Monica czuje się 
urażona. Przez cały ranek pozostaje w magazynie, pracując w ciszy. Robi kwaśną minę i odpowiada na 
pytania Janet półsłówkami i ze zdenerwowaniem. W końcu Janet pyta: "Jesteś wściekła, czy jak? - Kto, 
ja? - Oczywiście, że nie" - odpowiada Monica. 
To nie jest uczciwy sposób walki. Biernie wrodzy sobie ludzie są trudniejsi w "pożyciu", niż tacy, 
którzy wybuchają szczerą i bezpośrednią  złością. Dzieje się tak dlatego, ponieważ ich zachowanie 
pokazuje w różny sposób, że czują się zranieni, a jednocześnie zaprzeczają aby cokolwiek było "nie 
tak". W rezultacie kwas skumulowanej złości zżera przyjaźń. Wiele osób biernie wrogich nie kłamie, 
kiedy mówią, że nie są źli, faktycznie mogą nie odczuwać złości. Ich system kontroli emocji jest tak 
dobrze rozwinięty, że złość jest upychana gdzieś na samym dnie i mogą oni sobie nawet nie zdawać 
sprawy z tego jak bardzo są wściekli. 
Zasada czajnika z gwizdkiem 
Innym destruktywnie działającym rezultatem ukrywania złości jest to, że czasami wybuchamy. Różni 
się to jednak znacznie od spontanicznego wyrażania złości, kiedy ta się pojawi. Gdy tracimy 

cierpliwość, jest to zazwyczaj wynikiem kumulowania się  złości przez długi czas, a to powolne 
"gotowanie się" wytwarza tak wielkie ciśnienie pary, że kapturek z gwizdkiem spada z czajnika. Kiedy 
tak zwany miły facet wybucha jak wulkan, nikt nie może zrozumieć, co się właściwie stało. W końcu 
jego złość opada, a on sam zaczyna czuć się winnym, bardzo wszystkich przeprasza i... wraca do 
swoich metod postępowania. 
Nadmierna złość uniemożliwia porozumienie 
Gdy człowiek biernie wrogi wybucha, jego złość jest niewspółmierna do jej powodu, ponieważ w 
rzeczywistości ów wybuch dotyczy wszystkich skumulowanych wcześniej krzywd. W rezultacie 
uniemożliwia on porozumienie się z nim. Keith Miller, współczesny pisarz amerykański, opowiada o 
tym, jak pewnego wieczoru odezwał się uwodzicielskim głosem do żony: "Kochanie, czy jesteś już 
gotowa iść do łóżka? - Nie - odpowiada. - Chciałabym jeszcze skończyć artykuł, ale ty już idź". 
Wobec tego, z urażoną dumą, Keith poszedł do sypialni i położył się przy samym brzegu łóżka po 
swojej stronie. Następnego ranka zszedł na dół w kiepskim humorze, a tutaj, jak na złość, tosty były 
przypalone. Nagle coś w nim pękło. Rzucił tostem o ścianę kuchni. 
Żona powiedziała, że jak na przypalone tosty, to ta reakcja nie była na miejscu. Keith odpowiedział: 
"Ależ rzecz nie w przypalonych tostach. Chodzi mi o seks!". 
Innym niebezpieczeństwem "połykania" złości jest to. że kiedy wybuchamy, nasza złość jest często 
kierowana pod innym adresem. Klasycznym przykładem jest mąż, który po nieudanym dniu, będąc 
sfrustrowany i poirytowany sprawami zawodowymi, wyładowuje się na rodzinie. Inni członkowie 
rodziny otrzymują tym sposobem "przesyłki" adresowane do kogoś zupełnie innego. Wtedy cała 
budowla, jaką jest rodzina zaczyna się chwiać. 
Zdrowa złość 
Ponieważ agresja, frustracja i złość  są tak powszechnymi emocjami, najlepsze kontakty towarzyskie 
mają niejako wbudowaną tolerancję dla tych negatywnych uczuć. Nie znam takich, najbliższych nawet 
kontaktów międzyludzkich bez względu na długość ich trwania, które nie zawierałyby w sobie irytacji i 
wrogości, oczywiście od czasu do czasu. Jeżeli dwoje ludzi wystarczająco wcześnie zaakceptuje w 
przyjaźni uczucia negatywne, będzie to dla nich nieopisaną pomocą. 
W rzeczywistości złość może być siłą pozytywną. Channing Pollock powiedział kiedyś: "Ludzie i 
samochody posuwają się naprzód, dzięki następującym po sobie wybuchom". 
Złość powoduje przedostawanie się adrenaliny do krwiobiegu, a glikogenu do sfatygowanych mięśni 
ożywiając je. Zdarzało się, że oczy Chrystusa błyszczały gniewem. Dr Neil Warren, dziekan Wydziału 
Psychologii w Seminarium Teologicznym Fullera, opowiada o tym, jak wyglądała jego młodzieńcza 
edukacja religijna. Mówiono mu, jak zresztą nam wszystkim, że gniew jest grzechem. Jezusa 
przedstawiano mu jako osobę spokojną, nie doznającą naszych, ludzkich emocji. Lecz późniejsza 
lektura Biblii ujawniła,  że Jezus wpadał czasami w gniew, a i sam Bóg nie powstrzymuje się przed 
gniewem. Warren zauważa, że w Starym Testamencie słowo "gniew" użyte jest ponad 450 razy (słowo 
"miłość" około 350 razy), a w 375 przypadkach dotyczy ono gniewu Boga. 
Mahatma Gandhi zawsze będzie słynny, dzięki swemu poświęceniu się pacyfizmowi. Zapytany kiedyś 
o najbardziej inspirujący go moment, opowiedział o pewnym burzliwym epizodzie w Mritzburgu w 
Afryce Południowej. 
"Było to w 1893 roku, kiedy będąc wojowniczym młodym prawnikiem, podróżowałem do Pretorii, 
nieświadom niepisanego zakazu podróżowania pierv,'szą klasą przez ludzi kolorowych. Strażnik 
pociągu poprosił mnie, abym opuścił przedział i zajął miejsce w wagonie bagażowym. Kiedy 
zaprotestowałem, konstabl policji wyrzucił mój bagaż na peron i pociąg odjechał. Ruszyłem więc w 
stronę poczekalni, gdzie było mroczno i panował miły chłód. Nie mając płaszcza, spędziłem noc 
skulony w kącie, drżąc ze złości na myśl o zniewadze. Nadszedł ranek i postanowiłem, że będę bronił 
praw swojej rasy, bez względu na ryzyko z tym związane". 
Czytając biografię prezydenta Jeffersona, natknąłem się na słowa, które zdawały się być niewłaściwą 

generalizacją: "Jefferson, jak wszyscy wielcy ludzie, potrafił bardzo nienawidzić". Wojowniczość 
nigdy nie była cechą mojego charakteru, ale im dłużej rozmyślam nad oburzeniem dręczącym takich 
ludzi jak Jefferson i Gandhi, tym więcej mądrości widzę w powyższym stwierdzeniu. Złość może być 
czynnikiem inspirującym. 
Jeżeli sam to robisz, musisz to tez akceptować 
Oczywiście jest i druga strona medalu. Zdrowe stosunki pozostają takimi nie tylko dlatego, że 
wyrzucamy z siebie uczucia negatywne, wtedy, gdy one nadchodzą, lecz także dlatego, że pozwalamy 
swoim bliskim robić to samo. Nasi przyjaciele mają szczęście, skoro nie zawsze muszą być 
przyjemnymi w towarzystwie to znaczy, że czasami mogą być nieznośni, wiedząc, że nie odrzucimy 
ich z tego powodu. 
Łatwiej będzie ci być takim przyjacielem, jeżeli zdasz sobie sprawę z tego, że wybuchy złości twoich 
bliskich niekoniecznie muszą dotyczyć twojej osoby. Mogą oni być po prostu w podłym nastroju i 
potrzebować wyrzucić z siebie tę truciznę z twoją pomocą. Sztuka polega jednak na tym, żeby potrafić 
słuchać i nie komentować emocji przyjaciela. 
Jak nie zgadzać się, a jednocześnie rozumieć 
Jednym z najpewniejszych sposobów popsucia kontaktów z drugą osobą jest używanie zwrotu: "Nie 
denerwuj się, proszę", który tak często pada w rozmowach. 
Jest to chyba najgorsze, co można powiedzieć przyjacielowi, który ma kłopoty emocjonalne. Zwróć 
uwagę, co się stanie, gdy dokonamy porównania: 
Żona wraca do domu zła jak osa, ponieważ jakiś sprzedawca grubiańsko potraktował ją w sklepie. 
"Nigdy więcej nie pójdę do tamtego sklepu" - mówi, a złość tryska z każdego milimetra jej ciała. 
"Kochanie, nie denerwuj się tak -mówi uspokajająco mąż. - Pamiętaj, że tacy ludzie mało zarabiają, i 
być może ów sprzedawca był zmęczony przy końcu dnia pracy". 
Jaki był rezultat takiego uspokajania żony? Stała się jeszcze bardziej poirytowana, ponieważ wydawało 
jej się, że małżonek trzyma stronę sprzedawcy. 
Mąż miał dobre chęci, chciał uspokoić  żonę. Prawdopodobnie czuł też,  że  żona trochę przesadzała, 
złoszcząc się w takim stopniu. Ale nie potrafił sobie zdać sprawy z tego, że nie potrzebował się z nią 
zgadzać lub nie. Jej prawdopodobnie nie chodziło o to; ona po prostu chciała być wysłuchana. Mąż, 
wyrażając opinię o jej uczuciach, jeszcze bardziej ją rozzłościł. Co więcej, nagle stanęła między nimi 
ściana, ponieważ ona poczuła,  że nie jest rozumiana przez męża, co jest jednym z najbardziej 
bolesnych uczuć. 
Wiadome jest, że ludzie mają prawo być czasami w złym nastroju. Jeżeli więc kogoś kochamy, nie 
powinniśmy nierozważnie skłaniać go do zaniechania swoich negatywnych uczuć. Należy zwyczajnie 
dać mu wolność odczuwania. 
Dr Edith Munger, jedna z moich ulubionych psychologów, wie dużo o poradnictwie małżeńskim i 
mówi: 
"Problem leży częściowo w tym, że zdaje nam się, iż musimy mieć gotową odpowiedź na każdą 
sprawę poruszoną przez małżonka. W rzeczywistości taki związek nie ma za zadanie rozwiązywania 
problemów 
czy odpowiedzi napytania. Celem najważniejszym powinno być wzajemne zrozumienie, zbliżenie się, 
wspólne doświadczenia. Aby móc porozumiewać się z mężem, nie trzeba mieć gotowych odpowiedzi 
na wszystko. Wystarczy być świadomą jego obecności, czuć go". 
Pozwolić się trochę nienawidzić to też sztuka 
Mówiliśmy do tej pory o cnocie akceptowania uczuć negatywnych naszych bliskich, przejdziemy teraz 
do sprawy o wiele poważniejszej. Co się dzieje, gdy czyjaś złość skierowana jest do ciebie? 
Nie znam osoby, która lubiłaby być celem czyjejś  złości. Ale od czasu do czasu tak się zdarza i z 
pewnością stosunkom między dwojgiem ludzi wyjdzie na dobre stosować się do pewnych zasad 
przyjmowania czyjegoś gniewu. Oto kilka sugestii: 

a)  Nie wpadaj w panikę. Niektórzy myślą, że jeżeli znajdują się w centrum czyjegoś gniewu, dobre 
stosunki muszą się skończyć. Oczywiście, niekoniecznie tak musi być. Burze zdarzają się w każdej 
przyjaźni i jeżeli ma się tego świadomość, nie będzie to takie przerażające. 
b) Nie tłum w sobie własnego gniewu. Nie musisz siedzieć spokojnie, gdy twoja ukochana osoba daje 
upust swej złości. Nie należy ukrywać swoich uczuć. Walter Kerr, krytyk teatralny, często wywoływał 
gniew u swych przyjaciół autorów, którym dawał złe recenzje. "Pozwalałem wściekać się im na mnie 
przez jakiś czas - mówił. - Dawałem im pół roku na wyżycie się, ale gdy później jeszcze się dąsali, 
uznawałem, że teraz ja mam prawo być na nich zły". 
c) Me nadawaj swym emocjom cech trwałości. Błędem jest zakładać, że skoro twój przyjaciel dzisiaj 
się na ciebie złości, także jutro będzie robił to samo. W rzeczywistości większość takich uczuć jest 
krótkotrwała. Kobieta mówiąca "Nigdy nie zapomnę, co on mi powiedział" rani tylko samą siebie, bo 
gdy już miną emocje, wypowiadający raniące słowa prawdopodobnie nie będzie już o tym pamiętał. 
d) Pamiętaj,  że można jednocześnie kochać i być na kogoś  złym. Większość z nas doznaje uczucia 
swego rodzaju mieszaniny miłości i gniewu we wszystkich bliskich kontaktach. Jeżeli więc 
przypomnisz sobie o tym, gdy twój partner wpada w gniew, z pewnością będzie ci to pomocne. Jeden z 
popularnych w Stanach autorów, Charlie Shedd przypomina sobie, jak po jednej ze sprzeczek ze swój ą 
żoną zauważył w kuchni kartkę ze słowami: 

"Drogi Charlie, nienawidzę cię. 
Twoja na zawsze Martha". 

Alternatywne metody rozładowania gniewu 
Niektórzy ludzie krzyczą na wszystkich ponieważ słyszeli, że jakiś psycholog powiedział, że wyrażanie 
gniewu jest zdrowe. Nie polecam tego. Wybranie właściwego miejsca dla wyrażenia niezadowolenia 
jest i ostrożnością, i miłosierdziem. Zrezygnowanie w gniewie z przezorności może spowodować, że 
stracimy pracę, albo nawet nastąpi coś gorszego. 
Niektóre przypadkowe znajomości po prostu nie są warte wysiłku utarczki. Odejdź. Innym razem 
możesz rozważyć czas, miejsce i szkody, jakie możesz wyrządzić wyrzuceniem z siebie gniewu. Jeśli 
samoocena Twojego przyjaciela jest nadwerężona w danym momencie, albo jeśli Twoja ukochana 
osoba polega teraz przede wszystkim na Tobie w ocenie swojej wartości, musisz się poruszać z wielką 
ostrożnością. 
Jedna z dróg wyjścia: rozładuj gniew z przyjacielem, a nie z tą osobą, która Cię drażni. Jeśli jesteś zły 
jak osa na swojego przełożonego, wybuchnięcie na niego nie jest mądre, ale miejmy nadzieję, że masz 
siostrę, przyjaciela albo małżonka, który pozwoli Ci pozłościć się trochę na szefa. 
Alternatywa numer dwa: daj upust swojej agresji w formie fizycznej. Niektórzy ludzie po prostu mają 
w sobie więcej wrogości i agresji niż inni i ważne jest, aby takie osoby miały więcej energicznych 
ćwiczeń -tym lepszych, im więcej w nich rywalizacji. Tenis, odbijanie piłki rakietką, strzelanie z 
torebki, bieganie pomoże Ci poradzić sobie z tym. 
Stary dowcip. Zapytano małżeństwo z pięćdziesięcioletnim stażem o tajemnicę ich małżeńskiego 
szczęścia. "Żona - wycedził staruszek - i ja zaraz po ślubie zawarliśmy porozumienie. Umowa polegała 
na tym, że kiedy żonę coś dręczy, to ona zbeszta mnie i wyrzuci wszystko z siebie. Jeśli ja jestem na 
nią o coś  zły, to idę na spacer. Myślę,  że nasz sukces małżeński można przypisać faktowi, że dużą 
część życia spędziłem na świeżym powietrzu." 
Niech gniew polepsza wzajemne kontakty 
Jeżeli żadne z partnerów nie wpada w panikę, gdy drugie wybucha złością i jeżeli stosują się do zasad 
czystej walki, opisanych w niniejszym rozdziale, możliwe,  że ich przyjaźń pogłębi się po catharsis 
"wymiany" gniewu. Istnieje poczucie czystości uczuć po takim wyżaleniu się. Często też uczucia stają 
się głębsze i cieplejsze niż przedtem. 
W kilku przypadkach prawdziwa przyjaźń zaczęła się dla mnie właśnie po poważnej konfrontacji. W 
końcu "obnażaliśmy się wewnętrznie" przed sobą do końca, przeżywaliśmy autentyczne wspólne 
doświadczenia. Kiedy wreszcie problem został rozwiązany, czuliśmy się naprawdę bliscy. 

Kiedy James Thurber pracował dla pisma "New Yorker", na początku obawiał się tego dziwacznego 
wydawcy i założyciela, jakim był Harold Ross. W pierwszym roku Ross dał Thurberowi dwa tygodnie 
urlopu. Thurber spóźnił się do pracy dwa dni, ponieważ szukał zaginionego psa. Oto co powiedział o 
swym pracodawcy: 
Ross unikał mnie przez cały dzień. Był w jednym z tych nastrojów, kiedy żal mu było samego siebie. 
Wreszcie około siódmej wezwał mnie do swojego biura. W jego oczach widać było błyskawice, a w 
głosie dawał się słyszeć grzmot. 
"Rozumiem, że przedłużył pan sobie urlop z powodu zaginięcia psa - mruknął- Wydaje mi się jednak, 
że coś tu nie gra". 
Scena, która wówczas nastąpiła, była krótka, głośna i trudna do zrozumienia. Powiedziałem mu, co 
może zrobić ze swoim pismem, i że już u niego nie pracuję. Zaproponowałem, że będę z nim walczył 
tam i wtedy, powiedziałem mu, że ma serce z kamienia i zasugerowałem,  żeby lepiej zawołał sobie 
kogoś do pomocy. Ross nienawidził scen, przemocy fizycznej i grożenia nią, złego zachowania i 
nieposłuszeństwa. 
"Kogo proponuje mi pan wezwać? - spytał, a grzmot zniknął z jego głosu. -Alexandra Woolcotta!" -
wrzasnąłem, a on zaczął się śmiać. (A. Woolcott - pisarz amerykański, przyp. tłum.) 
Jego  śmiech był wspaniały i wypełnił całe biuro. Takim właśnie było moje pierwsze z nim 
doświadczenie. Jego śmiech ostudził powietrze, jak letni deszcz. Godzinę później jedliśmy razem obiad 
u Tony'ego..., a tego samego wieczora miała swój początek nasza wzajemna znajomość pozbawiona 
biurowego makijażu. Był to zarazem początek naszej trwałej i głębokiej przyjaźni. 

"Mądry sercem przyjmie nakazy; upadnie, 

kto wargi ma nierozsądne" 

Przysł 10,8 

Pięć technik złoszczenia się 

Czy możliwa jest czysta walka? Nie tylko możliwa, ale i konieczna w prawdziwej przyjaźni. Oto pięć 
technik czystej walki. 
1. Mów o swoich uczuciach, a nie błędach przyjaciela. - Scott i Gene mieszkają w jednym pokoju w 
akademiku i na ogół  żyje im się zgodnie. Postanowili razem mieszkać, ponieważ  są najlepszymi 
przyjaciółmi i lubią swoje towarzystwo. Kiedy jednak zbliżają się egzaminy, ciśnienie emocjonalne 
rośnie. Obaj stają się podatni na zdenerwowanie, a ich przyjaźń wkracza w stadium kłopotów, 
zwłaszcza, gdy ma miejsce taka na przykład rozmowa: 
Gene: Czy ty "musisz budzić cały akademik, kiedy zabierasz się do roboty ? 
Scott: A czy ty myślisz, że ja lubię wstawać o piątej rano, żeby iść pracować w tej śmierdzącej kuchni? 
Szkoda,  że mój ojciec nie pomaga mi przez cały rok. Ty za to jesteś największym leniem, jakiego 
znam. 
Gene: O, daj spokój. A kto uczył się do drugiej rano? Zresztą, czy ja o tym mówię ? Chcę tylko 
wiedzieć, czy nie potrafisz trochę pomyśleć, kiedy wcześnie wstajesz. 
Scott wolał raczej zamilknąć, niż powiedzieć, co naprawdę czuje; uczynił tak, jak większość z nas, gdy 
się zdenerwujemy. Gdy ktoś nas atakuje, milczenie jest odruchem instynktownym. 
Okazanie poirytowania, za które uważamy się odpowiedzialni, nie zapewnia zabezpieczenia przed 
gniewem ze strony partnera, ale jest to o wiele lepsze niż milczenie. Gdyby Gene zaczął rozmowę tak: 
"Muszę ci powiedzieć,  że jestem zły. Być może jestem w ogóle podekscytowany egzaminami, ale 
wiedz, że uczyłem się do drugiej nad ranem. Więc kiedy mnie obudziłeś wstając o piątej, wpadłem w 
szewską pasję. Zawsze mnie to denerwuje, gdy sprawiasz wrażenie, jakbyś nie myślał co robisz" 
byłaby to czysta walka. 
Scott mógł się w takiej sytuacji bronić, ale z pewnością nie zrobiłby tego, ponieważ: a) Gene mówił o 

swoich odczuciach, a nie o tym, co zrobił Scott i b) próbował wyjaśnić stan swojego wnętrza, 
dopuszczając możliwość, że w ogóle jest przewrażliwiony. 
Oto jeszcze jedna ilustracja: Jeżeli żona powie do męża: "Zupełnie nie zwracasz na mnie uwagi", to z 
pewnością zadziała to na niego, jak czerwona płachta na byka. Odpowie mniej więcej tak: 
"Co masz na myśli mówiąc,  że nie zwracam już na ciebie uwagi? A co z sobotnim wieczorem? 
Pamiętasz? Czyżby dla ciebie nic nie znaczyło, że wychodzę wcześniej z pracy, żeby zabrać cię na ten, 
hm, balet, podczas gdy w robocie wszystko wali mi się na głowę ?Naprawdę, Helen, nie wiem już 
czym można cię zadowolić. Czego bym nie zrobił, psioczysz". 
Dlaczego zachowuje się tak brutalnie? Ponieważ został zaatakowany. Wszyscy tak reagujemy, gdy ktoś 
powie: "Ty nigdy..." albo "Ty zawsze...". 
A jak żona mogła lepiej powiedzieć to, co chciała? Mogła po prostu opisać swoje uczucia. Na 
przykład: "Wiesz, czuję się jakaś samotna i opuszczona w ostatnich dniach". To zdanie mówi 
dokładnie to samo, co: "Już nie zwracasz na mnie uwagi". Ale uchwyćcie różnicę: ona go o nic nie 
oskarża. Po prostu mówi to, co czuje. 
Można uchronić się przed brutalnością, dopóki uchylamy się przed powiedzeniem: "Denerwujesz mnie, 
gdy ...". Spróbuj więc wyrażać swe najsilniejsze emocje, ale mów tylko o nich, a nie o tym, co ktoś 
zrobił: 
"Tom, jestem na ciebie tak zła,  że nie wiem! Powiedziałam ci, że potrzebuję samochód na siódmą 
trzydzieści, a już jest prawie ósma. Chłopcze, czy wiesz, co to dla mnie znaczy? Im dłużej cię nie było, 
tym bardziej gotowało się we mnie!" 
Jednocześnie odrobina nieszczerości też nie zaszkodzi. Kobieta mówiąca do męża: "Postępujesz 
nieładnie, wstając od stołu po obiedzie i maszerując prosto do telewizora" z pewnością nie poprawi 
swoich stosunków z mężem. Tę samą myśl mogłaby przecież wyrazić tak: "Brakuje mi ciebie, kiedy 
robię po obiedzie porządek na stole. Bardzo chciałabym, abyś towarzyszył mi aż skończę". Niewielu 
jest mężów, którzy na taką prośbę odpowiedzą "nie". 
2. Mów tylko na jeden temat- Szybko nauczymy się, jak rozwiązywać konflikty interpersonalne 
stosując zasadę obowiązującą w sądownictwie: zajmujmy się w każdej sprawie tylko jednym 
przestępstwem. Jeżeli już zwracasz się z jakimiś uwagami do przyjaciela, sprawa powinna być zawarta 
w jednym zdaniu, na przykład: "Przeszkadza mi, że kiedy skończymy obiad siadasz tam i dłubiesz w 
zębach". 
Trudno jest załatwić jakiś problem za jednym zamachem bez przypominania starych urazów. Dlatego 
należy rozwiązywać konflikty wtedy, gdy powstają i nie przechowywać w sobie starej złości. 
3. Pozwól przyjacielowi odpowiadać- Jeden z moich pacjentów opowiadał mi, z widoczną zazdrością, 
o kłótni, którą widział w domu swoich przyjaciół. Natrafił akurat na poważny konflikt pomiędzy matką 
a jej kilkunastoletnią córką. Obie krzyczały na siebie tak głośno,  że gość wszedł i wyszedł nie 
zauważony. 
Wpadł później,  żeby zobaczyć, czy już jest po wszystkim. "Wspaniale walczyłyście - powiedział. - 
Żałuję, że moja matka tak ze mną nie walczy. Zamiast tego wpada do mojego pokoju, krzyczy na mnie 
i wypada z pokoju trzaskając drzwiami, zanim ja zdążę cokolwiek powiedzieć". 
Ludzie, którzy wychodzą w czasie kłótni nie grają fair. Jeżeli jesteś zły na swojego przyjaciela, masz 
prawo to wyrazić, ale masz też obowiązek pozwolić jemu zabrać  głos. Wtedy istnieje możliwość 
pozytywnego załatwienia sprawy lub kompromisu. Ale nigdy nie mów zbyt długo, żeby twój przyjaciel 
też mógł zacząć i nie używaj takich znaków przestankowych, jak trzaskanie drzwiami. 
4. Pamiętaj, aby dążyć do rozładowania się, nie do walki - Można uniknąć wielu dni dąsów po 
stoczonej walce, ale pod warunkiem, że nie wyraża się swojego gniewu dla odniesienia zwycięstwa 
lecz dla wyrzucenia go z siebie. Wielu ludzi, mając jeszcze resztki starych urazów, mówi często: 
"Dlaczego miałbym mówić memu ojcu o mojej złości? On i tak się nie zmieni i nic na to nie można 
poradzić". 
Rzecz jednak w tym, żeby pokazywać swoje negatywne uczucia bliskim osobom nie po to, żeby się 
poddali lecz po to, żeby się ich pozbyć. Zbyt wiele par małżeńskich uważa, że jeżeli między nimi ma 
miejsce kłótnia, to zawsze ktoś musi przepraszać. Przeprosiny są czasami na miejscu, a czasami nie. W 

większości przypadków kłótnia jest wentylem bezpieczeństwa dla emocji i małżeństwo dalej żyje 
zgodnie. Nikt nie musi zwyciężać! 
5. Należy równoważyć krytycyzm uczuciem - Kilka lat temu mój przyjaciel Mark Svensson rzucił mi 
w twarz jakąś ostrą uwagę. Uważał, że popełniam wielki błąd postępując tak głupio i że załamuję tym 
faktem jego i jeszcze kilka innych osób. Wpadłem do samochodu ... ale byłem wkurzony! Tym razem 
całkowicie się mylił, bo nie wiedział, dlaczego podjąłem taką decyzję i okazał się przez to marnym 
przyjacielem z powodu swego nietaktownego krytycyzmu. 
Pojechałem wściekły do domu, a i następnego dnia też byłem bardzo zły. Odwołałem nasz wspólny 
wtorkowy lunch, też z powodu mojej złości. W środę Mark zatelefonował,  żeby zobaczyć, w jakim 
jestem stanie. Odpowiadałem chłodno i zdawkowo. Rany nadal mnie bolały. 
Mark wiedział,  że mnie zranił, mimo to nie czuł,  że musi mnie przepraszać. To, co zrobił tego dnia 
przez telefon, zrobił osobiście następnego wieczora i konsekwentnie kontynuował to przez kilka nas-
tępnych dni. W specyficzny sposób wyrażał dla mnie swój podziw. Był oburzony moim zachowaniem. 
Powiedział mi, co miał do powiedzenia i był z tego zadowolony. Mimo to, zdawał sobie sprawę, że 
uraził mnie, ale zrozumiał też mój zły humor. Nie trwało długo, jak zapomniałem całkowicie o całej 
sprawie, dzięki jego umiejętnemu okazywaniu swych ciepłych uczuć dla mnie. 
Nauczyłem się wtedy od Marka jednej cennej rzeczy: można wyrazić bardzo dużo gniewu, jeśli 
zrównoważy się to mnóstwem miłości. 

CO SIĘ DZIEJE, GDY TWOJE KONTAKTY Z LUDŹMI 

ZACZYNAJĄ SIĘ PSUĆ 

Część czwarta 

"Nikt nie może cię poniżyć bez twojej zgody". 

Eleonora Roosevelt 

Jak ocalić słabnącą przyjaźń 

Wszystkie przyjaźnie przechodzą swoje okresy prób i przeżywają różne nieporozumienia. Faktem jest, 
że jednym z sekretów dobrych kontaktów z innymi jest akceptacja tego typu burz. Wiadomo, że każda 
długotrwała znajomość  będzie przechodzić swoje ciężkie czasy i nie jest się zachwyconym, gdy 
przyjaźń zbacza z właściwego toru i upada. 
Na szczęście, jeżeli spodziewasz się burz, będziesz przygotowany do odnowienia upadającej przyjaźni 
dzięki niżej opisanym technikom. Oto pięć propozycji: 
1.Zlokalizować defekt - Przeprowadziłem ostatnio zdumiewającą rozmowę z pewnym mężczyzną, 
który był bardzo załamany. 
Zadałem standardowe pytanie: "Czy ma pan bliskich przyjaciół? 
- Nie. Rozmawiamy z sąsiadami, ale nikt nigdy do nas nie przychodzi. 
- Dlaczego? - Dziesięć lat temu mieliśmy zaprzyjaźnioną parę. Często grywaliśmy razem w karty. Raz 
nawet wyjechaliśmy wspólnie na urlop. Pewnego dnia nie przyszli do nas. Moja żona rozmawiała z 
tamtą kobietą i ona powiedziała,  że to z powodu czegoś, co powiedziałem w żartach. Wtedy 
widzieliśmy ich po raz ostatni". 
Jego opowiadanie zrobiło mi mętlik w głowie. "Ale co było powodem tego, że się obrazili? - spytałem. 
- Nie mam pojęcia". 
Nie dowierzałem. "Czy to znaczy, że nigdy nie zapytaliście, w czym rzecz? - Nie, pozostawiliśmy to 
tak jak było. Doszliśmy do wniosku, że jeżeli oni mają się na nas tak obrażać, to rozmowa na ten temat 
nie ma sensu". 

Dla mnie ta historia jest bardzo smutna. Oto było czworo ludzi, którzy wiele dla siebie znaczyli, 
których łączyła przyjaźń, którzy wreszcie zainwestowali wiele lat w zbieranie dobrych wspomnień. A 
teraz z powodu jakiegoś nieporozumienia, przyjaźń umarła. A ludzie ci nie spróbowali nawet 
dowiedzieć się, o co chodziło. 
Gdy twój samochód się zepsuje, zazwyczaj dajesz go do naprawy. Nie wyrzucasz go na złom, 
ponieważ wiele za niego zapłaciłeś. Kiedy więc zainwestowało się w przyjaźń czy małżeństwo, nie 
należy takiego związku zaraz "wyrzucać na złom". Najprawdopodobniej można je jeszcze naprawić. 
Naturą kontaktów interpersonalnych jest rodzenie czasowych nieporozumień, więc trzeba szukać 
przyczyn tych zjawisk. 
Sposobem diagnozy jest spojrzenie za siebie i spróbowanie określenia, co złego się działo. Gdzie 
zaczęło się nieporozumienie? Jak doszło do tych pełnych złości zdarzeń? 
Czasami też mądrym będzie dokonanie prewencyjnego "odstrzału" kłopotów w naszych przyjaźniach. 
Laura Huxley, w swej książce pt: "Między niebem a ziemią" (Between Heaven and Earth), daje 
następującą radę: 
"Przyjrzyjmy się związkowi, który według twych odczuć mógłby być zadowalającym, a jednak 
pozostawia wiele do życzenia. Weźmy więc byka za rogi. Spytajmy partnera: Czego ja nie zauważam 
w naszych kontaktach, a co dla ciebie jest oczywiste? Następnie należy uważnie wysłuchać 
odpowiedzi, nawet jeśli się z nią nie zgadzamy. Nad sprawą należy się przecież bardziej zastanowić". 
2. Przepraszaj, gdy nie masz racji - Może funkcjonowało to u Ali Mac-Graw i Ryana O'Neala, ale w 
życiu codziennym? Nie zdarzyło mi się, by to potwierdzić. W ich filmie "Love Story" konkluzja jest 
następująca: miłość oznacza, że można nigdy nie mówić przepraszam. Jasne, dobrze byłoby mieć takie 
kontakty z innymi ludźmi,  żeby nie musieć nigdy przepraszać. Jednak widziałem wiele par 
małżeńskich i wielu ludzi połączonych przyjaźnią, którzy nigdy nie mówili "przepraszam" i ich 
związki kończyły się w mojej poradni. W wielu przypadkach wyrządzono tyle szkód, że moja pomoc 
na nic nie mogła się przydać. Wielu problemów rodzinnych można by uniknąć  używając trzech 
prostych słów: "chyba masz rację". 
My wszyscy mylimy się wiele razy. Bez sensu jest więc powstrzymywać się z powodu dumy lub 
niepewności od wypowiadania tych słów, a jednocześnie narażać na niepowtarzalne straty swój 
związek z inną osobą. 
Norman Vincent Peale pisze: "Prawdziwe przeprosiny to coś więcej, niż zwykłe przyznanie się do 
popełnienia błędu. Autentyczne przeprosiny to rozpoznanie, że było powiedziane lub zrobione coś, co 
nadwątliło związek. Jest to jednocześnie wyraz troski o to, aby związek ten został jak najszybciej 
naprawiony". 
W 1775 roku, podczas kampanii wyborczej do zgromadzenia w stanie Virginia dwudziestotrzyletni 
pułkownik George Waszyngton powiedział coś obraźliwego do pewnego porywczego, choć 
niewielkiego wzrostem Payne' a, który natychmiast powalił pułkownika uderzeniem kij a. Żołnierze 
pobiegli na pomoc młodemu pułkownikowi, ale ten zdążył podnieść się i powiedzieć, że da sobie radę 
sam i że dziękuje. 
Następnego dnia napisał do PayneTa list z prośbą o spotkanie w tawernie. Kiedy Payne przybył na 
umówione miejsce, oczywiście spodziewał się żądania przeprosin i wyzwania na pojedynek. Zamiast 
tego, Waszyngton przeprosił Payne'a za obraźliwe słowa, które spowodowały taką jego reakcję. 
Wyraził też nadzieję, że Payne jest usatysfakcjonowany i wielkodusznie podał mu rękę. 
Ludzie, którzy przyznają się do swoich błędów i przepraszają za nie, nie są wcale słabi. Trzeba być 
silnym wewnętrznie, by przyznać się do błędu. Ponieważ kontakty interpersonalne są najtrudniejszą 
rzeczą, jakiej podejmujemy się w życiu, wiadomo, że będziemy popełniać błędy. Ale gdy tak już się 
stanie, przepraszając możemy zaoszczędzić sobie wielu utrapień. 
3. Sprawdź, czy twoje nerwice nie niszczą twoich przyjaźni - Jeżeli większość twoich przyjaźni 
napełnia cię goryczą, dobrze zrobisz sprawdzając czy twoje nerwy i wzorce odnoszenia się do innych 
nie są powodem takiego stanu rzeczy. Oto kilka elementów niszczących. Może niektóre z nich pasują 
do ciebie? 
Czasami patrzymy na innych przez pryzmat swoich wcześniejszych doświadczeń. Dana osoba 

przypomina nam kogoś, kogo przedtem znaliśmy, albo kojarzy nam się ona z konkretnymi 
niepowodzeniami. 
Przez kilka miesięcy obserwowałem pewną trzydziestojednoletnią wdowę. Była kobietą drobną, miała 
błyszczące niebieskie oczy, ale przy każdym ruchu drżała. Była dowcipna i odrzucała głowę do tyłu, 
śmiejąc się. Miała odpowiedzialną pracę i bardzo dobre zarobki. Jej inteligencja była wyższa ponad 
przeciętną. 
Ale dokąd zaprowadziły ją te wszystkie atrybuty w stosunkach z mężczyznami? Nigdzie. Oczywiście, 
była bardzo atrakcyjna i bardzo 
chciała ponownie wyjść za mąż. Niestety bez przerwy mówiła i robiła takie rzeczy, które odstraszały 
mężczyzn. Oni ją opuszczali, a ona znów przez jakiś czas lamentowała. 
Próbowaliśmy znaleźć ten element, który powodował, że miała tyle kłopotów. W tym czasie zaczęła 
przypominać sobie i opowiadać okropne zdarzenia towarzyszące przypadkowej śmierci jej męża. Cały 
ten materiał był tak niemiły i tragiczny, że odrzuciła go ze swej pamięci. Kiedy udało mi się odkryć jej 
przeszłość - najdelikatniej jak mogłem - raz nad tym wszystkim płakała, to znowu wpadała w złość. 
Jednak w trakcie przyglądania się tej plątaninie emocji, zauważyła tę wojnę, która w niej się toczyła. 
Zdała sobie też sprawę z tego, jakiego spustoszenia dokonały te wspomnienia w jej stosunkach z 
mężczyznami. Z jednej strony chciała ponownie wyjść za mąż, z drugiej obawiała się, że może znowu 
stracić drogą jej osobę. Odpychał ją nawet widok ciała mężczyzny. 
Przeszłość wpływała więc znacząco na teraźniejszość. Kiedy jednak zauważyła, co jej podświadomość 
z nią "wyprawia", zaczęła postępować tak, aby nie dopuścić do skażenia teraźniejszości dawnymi 
zdarzeniami. Wkrótce jej kontakty z mężczyznami zaczęły wyglądać normalnie. Teraz od kilku lat jest 
szczęśliwą mężatką. 
Mam jeszcze jedną pacjentkę, która ma problemy we współżyciu z innymi, również z powodu 
przeszłych doświadczeń. W tym przypadku kobieta nie ufa kobietom. Nie była potrzebna jakaś 
wyjątkowa psychoanaliza, żeby stwierdzić gdzie ten brak wiary ma początek. Jej matka była 
alkoholiczką, nieosiągalną dla swej córki przez większość czasu. Kiedy była trzeźwa, krytykowała 
dziewczynkę i karała ją najsurowszymi karami. Dziewczynka była szczupła i miała słaby apetyt. Kiedy 
nie jadła tyle, ile uważała za stosowne jej matka, rozstawiano dokoła niej swego rodzaju metalowy 
ekran, aby nie rozpraszała się, patrząc na rodzeństwo przy stole. Jeżeli wtedy także nie jadła, kazano jej 
siedzieć nad zimnym jedzeniem, czasem tak długo, aż inni szli już spać. 
Moja pacjentka nie była dobrą uczennicą, a jej rodzice intelektualiści wymyślali jej za jej głupotę. 
Prowadzili ją do psychiatrów (którzy orzekli, że dziewczynka nie jest umysłowo chora, lecz ma po 
prostu średni współczynnik inteligencji), aż stargali jej poczucie pewności siebie do tego stopnia, że 
jest ona teraz pełna lęków i błagalnie prosi mnie co tydzień o dodanie otuchy. Przywiera do pożywienia 
emocjonalnego, jakie jej daję, jakby była głodującym dzieckiem w Kalkucie. 
Ona nawet nie śmie mieć nadziei na miłość ze strony kobiet. Przeszłość jest wciąż od niej silniejsza. 
Leczenie tej kobiety z pewnością będzie długie i uciążliwe. Będę jej jednak pomagał, bez względu na 
to, jak długo to potrwa. 
4. Sprawdź, czy nie stosujesz przestarzałych metod współżycia z innymi - Każdy z nas posiada 
jakieś potrzeby emocjonalne i z czasem każdy z nas wypracował sobie swoje metody ich zaspokajania. 
Niestety można nauczyć się metod, które zamiast pomagać, będą przysparzać nam coraz to nowych 
kłopotów. 
Pewien znajomy mi mężczyzna wzrastał w domu wystarczająco ustabilizowanym, w którym jednak nie 
było dość miejsca na wyrażanie uczuć ani słownie, ani fizycznie - chyba, że zachorował. W takim 
przypadku jego matka stawała się dość czuła, opiekowała się nim, wstawała w nocy, żeby go otulić i 
poświęcała mu wiele uwagi. 
Dziecko potrzebuje okazywania miłości, będzie więc chwytać się wszelkich metod jej osiągnięcia. W 
tym przypadku metoda była prosta: chorować jak najwięcej. Nie, chłopak nie udawał, że jest chory. On 
łatwo zapadał na przeziębienia, zawsze, gdy czuł się zagrożony lub znalazł się pod presją, albo 
potrzebował nieco więcej miłości. Była to neurotyczna metoda otrzymywania potrzebnych bodźców, 
ale przecież działała. 

Potem chłopak ożenił się. Oczywiście większość swoich starych modeli współżycia z ludźmi przeniósł 
do małżeństwa, włącznie ze sztuczką "zachoruj, kiedy potrzebujesz miłości". 
Rzecz jednak polegała na tym, że jego żona nic chciała mieć nic wspólnego z chorobami i chorymi 
ludźmi. Sama nigdy nie chorowała. Kiedy więc on okazywał swoje stare syndromy chorobowe, ona 
zwracała na niego mniej uwagi zamiast więcej. Mimo to biedak wykorzystując prawie nieświadomie 
stare metody dalej prosił o miłość, zapadając na przeziębienia. Oczywiście bez skutku. 
Po latach niepowodzeń małżeńskich mężczyzna ten odkrył, w jaki sposób problemy psychosomatyczne 
wpędzały go w kłopoty, dlaczego rozwinął w sobie to zjawisko i jak maje zmienić na bardziej 
bezpośrednie i przynoszące sukces w ubieganiu się o miłość żony. 
Być może, że twoje metody są inne, ale przyjrzyj się twoim kontaktom z innymi i sprawdź, czy któraś 
z dotychczas stosowanych przez ciebie metod nie działa przeciwnie do twoich planów. 
5. Sprawdź, czy nie masz zbyt wygórowanych potrzeb - Jednym ze zjawisk, z jakimi my 
psychoterapeuci spotykamy się na co dzień, jest to, że im większe mniemanie posiada ktoś o sobie, tym 
lepszych przyjaciół będzie prawdopodobnie wybierał; dlatego, im lepsze stosunki interpersonalne, tym 
bardziej wzmacniane jest poczucie swojej wartości. Natomiast im gorsze ktoś posiada o sobie 
mniemanie, tym gorszych wybiera sobie przyjaciół. Stąd też jego stosunki prawdopodobnie będą 
marne, a samoocena będzie się obniżać. 
Jak przerwać to błędne koło? Istnieją dwa podstawowe sposoby. Pierwszym jest próba zainicjowania 
dobrych stosunków w poradni. Nie jest wykluczone, że będą one najlepsze z tych, które dany pacjent 
posiada. Może nawet będzie to jedyny dobry kontakt. 
To jednak nie wszystko, ponieważ ludzie, którzy uzależnieni są od ich aprobowania przez innych mogą 
być rozczarowani; co więcej, ich silna potrzeba aprobaty może zniszczyć relację przez jej przeciążenie. 
Psycholog M. Esther Harding dobrze przeanalizowała to powszechne zjawisko i dlatego mogła 
napisać: 
"Kiedy ktoś nie jest pewny siebie, zawsze potrzebuje aprobaty innych lub ich pomocy i jest załamany 
krytycyzmem z ich strony. Znaczy to, że nie posiada wewnętrznego kryterium oceny samego siebie. 
Jeżeli takiego człowieka nie akceptują, załamuje się; jeżeli go nie zauważają, przestaje, egzystować, ale 
jeżeli go chwalą, znajduje się w siódmym niebie. Ma on słabe poczucie własnej wartości, chociaż może 
wydawać się osobą ego-tyczną, ponieważ zawsze poluje na pochwały. Mruczy z zadowolenia i pyszni 
się, kiedy je otrzymuje, rozkoszując się atmosferą aprobaty. Jednocześnie, zazwyczaj, ukrywa siebie i 
swoje urazy, jeśli ona nie nadchodzi. Jego środek ciężkości nie znajduje się w nim samym, lecz w 
ludziach, którzy znajdują się dokoła niego". 
Nauka płynąca z tego jest oczywista: nie można być zależnym od innych jeśli chodzi o poczucie 
własnej wartości. Musi ono wypływać z naszego wnętrza. 

"Przyjaźń jest jak pieniądze; łatwiej ją zdobyć, 

niż zatrzymać przy sobie". 

Samuel Butler 

Sztuka twórczego przebaczania 

Z tego, co do tej pory powiedziałem jasno wynika, że wierzę, iż można uratować upadające przyjaźnie. 
Zdarza się, że współżycie z daną osobą zupełnie się nie układa, wtedy taki kontakt jest przerywany. 
Najczęściej jednak nadwątlone stosunki interpersonalne pozostają takimi z powodu braku cierpliwości, 
która pozwoliłaby partnerowi na wspomniane wcześniej uczucia negatywne, na czasowe zawieszenie 
kontaktów, a w końcu na przebaczenie. 
Czasem w samej naturze kontaktów międzyludzkich leży tworzenie konfliktów. Gdy porównamy, 
trwającą prawie przez całe  życie, korespondencję Tomasza Jeffersona z Jamesem Madisonem, która 
była z zasady bardzo formalna i chłodna (obaj nigdy się nie kłócili) z błyskotliwymi i czasem 

swarliwymi listami tego pierwszego do Johna Adamsa, widać wyraźnie, że Jefferson o wiele bardziej 
kochał Adamsa niż Madi-sona. Mimo to ta znana przyjaźń została przerwana przez jedenastoletnią 
złowrogą ciszę. Obaj czuli się nieszczęśliwi z powodu urazy, odwilż okazała się jednak bardzo 
powolna. Benjamin Rush, lekarz i polityk, zwany ojcem psychiatrii, znał dobrze obu mężczyzn i 
wiedział, że obaj tęsknią za pojednaniem. Wobec tego przenosił informacje od jednego do drugiego, aż 
ci dwaj zdecydowali się w końcu na podjęcie korespondencji. W ciągu następnych 14 lat, dopóki obaj 
nie umarli w 1826 roku, wymienili wiele ciepłych listów, z których kilka było najwspanialszymi 
listami Jeffersona w ogóle. 
Wybaczanie jako siła pozytywna 
Osoba przebaczająca jest czasami pojmowana jako osoba słaba, ale przecież prawda jest zupełnie inna. 
Trzeba mieć wiele sił, żeby wybaczać, ponieważ wybaczanie zawiera w sobie ogromną moc. Zmienia 
ono zarówno ciebie, jak i osobę tobie najbliższą. 
Nienawiść zaś wyrządza wiele złego nienawidzącemu. Rozmawiałem kiedyś z pewną  młodą matką, 
najeżoną zawziętością. Rodzice jej męża powiedzieli jej coś niemiłego, miała miejsce nieprzyjemna 
scena i kobieta ta powiedziała: "Nigdy już nie będę miała tego samego uczucia do teściów. On, 
przepraszali mnie, ale nie mogę zapomnieć, co powiedzieli". 
Zrobiło mi się jej żal, ponieważ to ona bardziej cierpiała z powodu nienawiści, niż jej teściowie. W 
rzeczywistości niebezpieczeństwo zawziętości, oszczerstw, gniewu i złości polega na tym, że takie 
postawy zżerają nas samych jak kwas (porównaj Ef 4,31-32). Nasza zawziętość nie tylko przelewa się 
na ludzi dokoła nas, ale pożera także nasze własne dusze. 
Przyjaciółka Clary Barton, założycielki Amerykańskiego Czerwonego Krzyża, przypomniała jej kiedyś 
o pewnej brutalności, którą kiedyś jej wyrządzono. Zdawało się jednak, że Panna Barton nie pamięta 
tego faktu. 
- "Nie pamiętasz tego? - spytała przyjaciółka. - Nie - padła odpowiedź 
- ale dobrze pamiętam, jak o tym zapomniałam". 
Nie można być wolnym i szczęśliwym, przechowując w pamięci stare żale, pozbądź się ich więc. 
Zbieraj znaczki pocztowe, monety, cokolwiek, ale nie zbieraj urazów. Tak jak nasza zawziętość 
wyzwala to samo uczucie u innych, tak miłość fodzi miłość. Bogu dzięki za tych wszystkich 
dynamicznych i twórczych ludzi, którzy mimo skrzywdzenia nie pozwalają na skumulowanie się na 
świecie tak wielkiej ilości nienawiści. Tacy ludzie zamiast oddawać cios, przebaczają. 
Kiedy byłem studentem, mieszkaliśmy w takiej dzielnicy Los Angeles, w której było bardzo dużo 
dzieci, w tym wiele z biednych rodzin. Jedynym miejscem do zabawy była dla nich ulica i często 
zatrzymywałem się, aby porozmawiać z chłopcami i dziewczynkami. Pewnego dnia jakiś miły głos 
powiedział za mną: "Dzień dobry panie McGinnis". 
Odwróciłem się i ujrzałem małąpieguskę w wieku siedmiu lub ośmiu lat. Jechała, chwiejąc się, na 
rowerze brata. Miała na sobie kostium kąpielowy i lizała lizaka. Jej oczy były niebieskie, jak zatoka w 
Santa Monica. Opuściła jedną nogę,  żeby się zatrzymać, a ja powiedziałem: "Cześć mała, nie 
widziałem cię już tutaj od paru dni. 
- Byłam na wycieczce. 
- Gdzie? 
- Pojechałam na dwa tygodnie do mamy, do Santa Barbara. Widzi pan, ona się wyprowadziła i więcej 
już z nią nie mieszkam". 
Skrzywiłem się i zacząłem się zastanawiać, jak matka mogła zostawić tak wspaniałą dziewczynkę. 
Oczywiście nie wiem dlaczego życie jej matki tak się ułożyło, być może okoliczności były dla niej nie 
do przezwyciężenia. Jednak, czy nie zdaje sobie sprawy, jak zawzięta kobieta wyrośnie z jej córki? 
Wówczas zatrzymałem się,  żeby popatrzeć jak dziewuszka odjeżdża na rowerze, szczęśliwie liżąc 
lizaka. Zdałem sobie sprawę z tego, że ona wcale nie jest zawzięta. Otrzymała cios, o który nie prosiła, 
i na który nie zasługiwała. Nie oddaje go jednak dalej. Dla niej ważniejsze jest słońce i szczęście. 
Zatrzymała się, by powiedzieć mi "Dzień dobry, panie McGinnis" i żeby opowiedzieć mi o swojej 
podróży. Jeżeli więc dalej będzie szła przez życie nie "kolekcjonując"  żali, a uśmiechając się w 

odpowiedzi na cios, z pewnością wyrośnie z niej piękna i czarująca kobieta. 
Bądź pierwszym, który zakopie topór wojenny 
Jeżeli przebaczamy pozytywnie, przejmujemy inicjatywę. W tym miejscu mam wielką trudność. Gdy 
ktoś przeprasza, zazwyczaj ma chęć zakopać topór, ale gorzej jest, gdy zostałem urażony (albo sądzę, 
że tak było), a przeciwnik nie zdaje sobie nawet sprawy ze swego błędu. 
Co począć z osobą, która jest na tyle nieznośna,  że nigdy nie mówi "przepraszam"? W tym miejscu 
wiele zrozumiemy, przyglądając się jak Chrystus nam przebacza. Wstrząsającą dla nas rzeczą jest, że 
Bóg nie czekał aż Go przeprosimy, zanim przysłał nam swojego Syna. "Bóg zaś okazuje nam swoją 
miłość przez to, że Chrystus umarł za nas, gdyśmy byli jeszcze grzesznikami." (Rz 5,8) To znaczy nie 
czekał na naszą skruchę, na zmianę naszego sposobu życia. Gdyby czekał, oczywiście nie 
okazalibyśmy skruchy. Lecz On okazał nam swą Miłość przez to, że wybaczył nam, kiedy na to nie 
zasługiwaliśmy, ani nawet o to nie prosiliśmy. 
Kiedy ktoś tak cię pokocha, chcesz się zmienić. Pomyśl przez chwilę o ludziach, którzy mieli na ciebie 
dobry wpływ, którzy wyłuskali z ciebie to, co w tobie najlepsze. Czy nie są to ludzie, którzy mieli 
inicjatywę w stosunku do ciebie, którzy w ciebie wierzyli, i którzy przebaczali ci twoje błędy? 
Zmieniłeś się, ponieważ zaakceptowali cię takim, jakim byłeś. 
W powieści Jamesa Hiltona pt: "Do widzenia, panie Chips", bohater jest nieśmiałym, głupkowatym 
nauczycielem, niezdarnym i nieatrakcyjnym na tuzin różnych sposobów. Spotyka kobietę, zakochują 
się w sobie i pobierają się. Właśnie przez nią staje się miłym, łaskawym i przyjacielskim człowiekiem 
na tyle, że w końcu staje się najbardziej kochanym nauczycielem w szkole. W miłości zawarta jest 
potencjalna pozytywna siła. 
Co miał na myśli św. Paweł pisząc w swym hymnie do miłości, że "Miłość (...) nie pamięta złego (...)"? 
(1 Kor 13,5) Sądzę,  że miał na myśli to, że aby kochać trzeba wierzyć,  że charakter człowieka się 
zmienia,  że zmiany w ogóle istnieją,  że ludzie okazują skruchę i że czasami się zmieniają. Innymi 
słowy twierdził,  że kiedy łączą nas z kimś stałe kontakty, należy  żyć teraźniejszością, a nie 
przeszłością, ponieważ wcześniej czy później, w każdej relacji międzyludzkiej, ktoś zostanie urażony. 
W chwili słabości ukochana osoba zostawi nas, skrytykuje bardzo, onieśmieli, albo w ogóle od nas 
odejdzie. Jeżeli zatrzymamy w pamięci te złe postępki, nasz kontakt będzie stracony. Prowadzenie zaś 
szczegółowych "wykazów" czyichś postępków prowadzi nas do oskarżania bliskich, ponieważ mamy 
zazwyczaj krótką pamięć, jeśli chodzi o nasze własne błędy. 
Gdy więc chcemy autentycznie przebaczać, musimy tolerować postępowanie innych tak samo, jak 
tolerujemy siebie samych. Zwróćmy uwagę na to, jak wyrozumiali potrafimy być w stosunku do 
własnych "faux pas" interpersonalnych: nie zamierzaliśmy popełniać  błędu, albo nastąpił on w 
momencie stresu, albo nie byliśmy tamtego dnia w nastroju, albo następnym razem będzie już lepiej. 
Nie widzimy siebie takimi, jakimi naprawdę jesteśmy, ale takimi, jakimi chcielibyśmy być, podczas 
gdy innych widzimy dokładnie takimi, jakimi są. Jezus w takich kontaktach jak ze św. Pawłem, czy 
kobietą przy studni, widział ich takimi, jakimi próbowali być i takimi, jakimi mogli się stać. 
Rozszerzmy ten sposób rozumowania na wszystkich naszych bliskich, może on pomóc w budowaniu 
prawdziwych głębokich przyjaźni. 
Wybaczać proporcjonalnie 
Pomocne będzie przypomnienie sobie, jak wielkodusznie wybaczył nam Bóg. Generał Oglethorpe 
powiedział kiedyś do Johna Wesley'a, angielskiego ewangelisty i teologa: "Nigdy nie przebaczam i 
nigdy nie zapominam". Wesley odpowiedział na to: "Wobec tego, sir, mam nadzieję, że nigdy pan nie 
grzeszy". Bardzo trafnie, bo kiedy przypominamy 
sobie, iłe nam Bóg przebaczył, nasze własne żale do innych okażą się wręcz mikroskopijne. 
Modlenie się "Ojcze, odpuść nam nasze winy, tak jak i my odpuszczamy naszym winowajcom" może 
nas zmienić. Pewien makler, którego nazwę Jerry, poróżnił się z innym maklerem z tego samego biura. 
Pokłócili się z powodu pewnego klienta i od tego czasu, chociaż codziennie przechodzili obok siebie, 
nie rozmawiali ze sobą. Pewnego dnia, kiedy Jerry modlił się w kościele modlitwą Pańską, doszedł do 

fragmentu o przebaczeniu. "Nie miałem wątpliwości - powiedział - kto nie miał racji. Sam nie miał 
racji, zabierając mi klienta. Ale to, że nie rozmawialiśmy ze sobą też nie było słuszne i musiałem coś z 
tym zrobić. Kiedy inni powtarzali dalszą część modlitwy, ja prosiłem Boga o pomoc w relacji z 
Samem. W poniedziałek rano, kiedy giełda została zamknięta i kończyłem pracę, jeszcze raz się 
pomodliłem, podszedłem do biurka Sama i powiedziałem: "Sam, mówiłeś mi kiedyś, że Twoja żona 
cierpi na artretyzm. Jestem ciekaw, jak sobie z tym daje radę". 
Na początku Sam wydawał się zaskoczony, ale później zaczęły się sypać  słowa - jak to w ciągu 
ostatniego roku byli u trzech specjalistów i że ona czuje się teraz trochę lepiej. W trakcie rozmowy 
powiedział o spacerze, jaki odbyli poprzedniego wieczora na odcinku dwóch bloków i że to się udało. 
Wśród innych rzeczy powiedział, że jest zbyt szybki w mowie i że często robi rzeczy, których potem 
żałuje. Chociaż nie powiedział tego wprost, wiedziałem, że w taki sposób mnie przeprasza. 
Następnego ranka Sam przechodząc koło mojego biurka powiedział tak jak dawniej "Dzień dobry, 
Jerry". Ja odpowiedziałem "Dzień dobry, Sam". 
 

Przebaczanie z modlitwą 
Jeszcze jedna rzecz. W ostatecznej analizie potrzebujemy Boskiej mocy, aby móc zapomnieć. Chociaż 
próbujemy być podobni do Chrystusa i cierpliwi, chociaż z wysiłkiem staramy się kontrolować nasze 
uczucia, jednak zgorzknienie i chęć zemsty czasem w nas wybucha i wylewa się wrząca lawa naszej 
wściekłości. Potrzebujemy pomocy od Boga. Z pewnością nie przez przypadek Chrystus namawia nas 
do modlitwy za tych, którzy nas prześladują. Kiedy modlimy się za naszych nieprzyjaciół, zdarzają się 
zdumiewające rzeczy. 
Rozmawiałem z młodym mężczyzną, który niedawno zdecydował się uwierzyć i oddał Bogu 
kierownictwo nad swoim życiem. Wcześnie został sierotą, miał ograniczone możliwości startu w życiu. 
"Nigdy nie byłem w stanie żyć w zgodzie z moimi zwierzchnikami - powiedział - a szczególnie 
pogardzałem moim majstrem. Wyglądało na to, że on mnie 
nie znosi, a ja nie mogłem się doczekać okazji do zemsty. Skoro jednak teraz próbuję być 
chrześcijaninem, to zdecydowałem się modlić codziennie. Modliłem się za moją rodzinę, za sąsiadów, 
a potem zaciskałem zęby i modliłem się za mojego majstra. Wyobraź sobie, od kiedy zacząłem to 
robić, coś się z tym facetem zaczęło dziać. Minęło tylko kilka tygodni, ale on bardzo się zmienił i 
jesteśmy teraz najlepszymi przyjaciółmi. 
Oczywiście - uśmiechnął się - to chyba ja zmieniłem się najbardziej". 
Bóg może Cię zmienić, jeśli Go o to poprosisz. Jeśli system pamięci w Twoim umyśle gromadził 
zgorzknienie, chęć zemsty i złośliwość, Chrystus chce tam wejść i skasować to wszystko, a w zamian 
dać Ci miłość. 
Chrystus jest kimś w rodzaju eksperta od przebaczania. To On powiedział "Ojcze, przebacz im, bo nie 
wiedzą, co czynią". 

"Spojrzenia ponad koktajlem, 

Które zdawały się tak słodkie, 

Nie są tak pełne miłości, 

Nad ściętą pszenicą." 

Benny Fields 

Eros: jego siła i jego problemy 

Przez całą  tę książkę starałem się wykazać,  że najlepsze przyjaźnie i najlepsze małżeństwa mają 
wolność niejako w nie wbudowaną. Co więcej, powiedziałem,  że powinniśmy zawierać bliskie 

przyjaźnie z przedstawicielami płci przeciwnej, także poza małżeństwami. 
Co jednak stanie się wtedy, gdy Eros uniesie swą głowę i zaangażujemy się seksualnie z jedną z tych 
bliskich znajomych osób? Co wtedy, gdy ta druga osoba zacznie być dla ciebie czymś więcej niż twój 
małżonek? Wcześniej czy później tak się stanie, jeśli będziesz propagatorem bliskości i będziesz 
otwarcie wyrażał swoje ciepłe uczucia do innych. 
Zanim zaczniesz czytać dalej, powinieneś wiedzieć dokąd zmierzam. Bo może się zdarzyć,  że nie 
będziesz chciał tego czytać. Jestem prawowiernym chrześcijaninem, który mocno wierzy w 
zobowiązania małżeńskie i rodzinne. Jako psychoterapeuta, rozmawiam z ludźmi połączonymi 
wszystkimi z możliwych stosunków seksualnych i im więcej dowodów klinicznych zbieram, tym 
bardziej jestem przekonany, że zakaz cudzołóstwa był dany nie po to, żeby nas pognębić, ale po to, aby 
nas uchronić. Jeżeli więc spodziewasz się znaleźć w tym rozdziale jakieś usprawiedliwienie dla swych 
pozamałżeńskich poczynań seksualnych, zawiedziesz się. Jeżeli jednak dokuczają Ci twoje ciągoty 
seksualne i często czujesz się winny, przyda Ci się przeczytać ten rozdział. 
 

Seksualizm trzeba akceptować 
Pan Bóg stworzył nas istotami płciowymi i, co jasno widać, nie uczynił nas zainteresowanymi tylko 
jedną osobą. Należy to stwierdzić na samym początku. Faktycznie powiedziałbym nawet, że pewna 
ilość napięcia seksualnego wisi w powietrzu zawsze, kiedy mężczyzna i kobieta są razem. Zazwyczaj 
nie zdajemy sobie z tego sprawy, ale tak jest. 
Czy to źle? Zdecydowanie nie. Jest to jedna z rzeczy, które "napędzają" świat. 
Ostatnio jadłem obiad z pewną 85-letnią kobietą, pobożną chrześcijanką, ale jakby jednocześnie trochę 
kokietką. Jedliśmy w romantycznej restauracyjce i nie było wątpliwości, seks wisiał w powietrzu. 
Sądzę, że podobało jej się to i wiem, że mnie również! 
Jednym z problemów ludzi mających taki zawód jak mój, jest to, że terapeuta mężczyzna ma stale 
kontakt z atrakcyjnymi kobietami, które odczuwają  głód emocjonalny. Według pewnych danych, 
przynajmniej 10 proc. psychiatrów i psychologów dopuszcza istnienie stosunków płciowych z 
pacjentkami. Osobiście wyrażam nad tym ubolewanie. Takie postępowanie zawiera w sobie 
wszelkiego rodzaju szkodliwe psychologicznie rezultaty, nie mówiąc o aspekcie moralnym i etycznym. 
Ja jestem więc uczciwy w stosunku do kobiet, które przychodzą do mnie po poradę. Czy to jednak ma 
znaczyć, że nigdy moje pacjentki nie pociągają mnie? Nie. W rzeczywistości byłbym zdziwiony, gdyby 
od czasu do czasu jakaś kobieta nie powiedziała mi, że odczuwa do mnie pociąg seksualny. 
W pewnych kołach religijnych tak wiele mówi się o kontrolowaniu instynktów, że ogromna większość 
energii psychicznej zużywana jest na hamowanie fantazji seksualnej, żeby mieć "czyste myśli". 
Istnieją dwa rezultaty takiego postępowania. Pierwszym jest niepokój. Nasz popęd seksualny jest 
ogromną siłą i próbowanie "wycofania go do podświadomości" podobne jest do próby "zakorkowania" 
wulkanu; eksplozja jest bardziej niż tylko prawdopodobna. Często widzę to w mojej poradni. Osoby 
religijne mówią:" Nie wiem co we mnie wlazło. Zawsze byłam świętoszką i nie interesował mnie nikt 
poza moim mężem, aż nagle, ni stąd, ni zowąd, okazało się, że mam romans". 
Drugim wynikiem takiego hamowania popędu jest stałe poczucie winy z powodu jej czy jego pociągu 
seksualnego, ponieważ "wycofanie" nigdy nie jest w pełni osiągalne. 
Chciałbym teraz zaproponować inne podejście do sprawy odczuć seksualnych: akceptuj je takimi, 
jakimi są. Jak powiedzieliśmy wcześniej twoje odczucia nie są złe, problem zaczyna się, gdy zaczynasz 
według nich postępować i wkraczasz w świat moralności. Pozwól więc sobie na to, by czuć wszystko. 
Nie obawiaj się swojej podświadomości. 
Wielu z moich religijnych pacjentów odczuwa ulgę, gdy dowiaduje się, że ludzie fantazjują podczas 
stosunków płciowych i myślą wtedy o zupełnie innych osobach. Wydawało im się, że to tylko oni tak 
postępują. 
Kiedy Jezus powiedział,  że pożądając kobietę już dopuszcza się z nią cudzołóstwa, nie mówił,  że 
popełnia się grzech za każdym razem, kiedy ma się "seksualne" myśli. Gdyby tak było, wszyscy 

grzęźlibyśmy w błocie codziennego grzechu. Przez pożądanie rozumiał on świadome dążenie do 
uwiedzenia, pozwalając sobie na obsesję pożądania seksualnego. Wtedy właśnie nadchodzi 
niebezpieczeństwo, dzieje się tak jak powiedziano. Wcześniej czy później, na skutek obsesji, nastąpi 
czyn. Istnieje przecież różnica między przemijającym zainteresowaniem, co jest normalne, a 
konkretnym zamiarem uwiedzenia. 
Czy przestałem kochać? 
To pytanie często słyszę i naprawdę zawsze biorę je sobie głęboko do serca, ponieważ osoba zadająca 
je boi się tego robić. Czuje się winna posiadania takich wątpliwości i prawie zawsze mówi: "A może ja 
nigdy nie kochałam". 
Ci, którzy mówią o zakochaniu się, jak o czymś, co niejako zdarza się wbrew ich woli, jak 
przypadkowe wpadnięcie do wody, zazwyczaj odkochują się równie łatwo. Miłością nazywają to, co 
miało miejsce pomiędzy Omarem Sharifem i Julie Christie, albo pomiędzy Clarkiem Gable i Carole 
Lombard - nieprzezwyciężona pasja i chęć pozostania z osobą ukochaną do końca  życia, nieodparte 
uczucie, że On jest jedynym mężczyzną na świecie i że każda chwila spędzona bez Niego jest tortu-
rami. Wszystko to puste słowa. Idea istnienia na świecie tylko jednego mężczyzny albo tylko tej jednej 
kobiety jest nonsensem. Można z pewnością kochać więcej niż jedną osobę jednocześnie. W 
rzeczywistości byłbyś szczęśliwy, poślubiając jedną z wielu tysięcy osób. 
Niektórym kobietom wydaje się niezrozumiałe to, że mogłaby kochać jednocześnie męża i jakiegoś 
innego mężczyznę. Kiedy więc pojawia się jakiś inny, sądzą,  że stara miłość już umiera. Kochać 
można jednak więcej niż jedną osobę. Mężczyzna kocha matkę,  żonę, córkę na różne sposoby, ale 
kocha przecież wszystkie trzy. Kiedy zaś będzie miał kontakt z wieloma kobietami, będzie okazywał 
im zainteresowanie w najróżniejszym stopniu, włącznie z pociągiem seksualnym. 
Kiedy więc kobieta mówi: "Proszę mi pomóc, nie wiem czy jeszcze kocham swego męża" 
odpowiadam, że prośba ta nie ma sensu. Ona oczywiście kocha go, inaczej nie zależałoby jej w ogóle 
na poruszaniu tej sprawy. Jej miłość będzie podlegać wielu zmianom i jeżeli nie wpadnie w panikę, 
może od przyszłości oczekiwać tylko dobrego. Sensownym pytaniem będzie natomiast: "Czy pragnę 
kontynuowania kontaktów z moim partnerem?" Kiedy miłość zniknęła, znaczy to prawdopodobnie 
tyle,  że to, co może się popsuć w stosunkach międzyludzkich, popsuło się, a zazwyczaj można to 
naprawić. Fakt, że mężczyzna chciałby mieć czasem jedną z sex-bomb zamiast swojej żony, w 
rzeczywistości ma niewielki związek z przyszłością małżeństwa. We wszystkich trwałych 
małżeństwach jakie znam, każdy z partnerów w jakimś czasie interesował się osobą trzecią. Kiedy 
kobieta zauważy,  że może rozmawiać ze swoim szefem o poezji i odkrywa, że szef jest także 
zafascynowany Baudelairem, wytwarza się owo napięcie, a żadne małżeństwo nie jest w stanie 
dostarczać regularnie takiego bodźca. 
Stara plotka mówi, że ludzie nigdy nie szukają nikogo poza małżeństwem, jeśli w domu nie zacznie się 
coś psuć, ale jest to, oczywiście, nieprawdą. Nie ma sposobu, aby długoletnie małżeństwo, bez względu 
na to jak dobre, mogło uniknąć czasowych perturbacji. 
Rzecz w tym, że nowe związki w końcu stają się starymi, a nuda od której się ucieka pojawia się na 
nowo. Niektórzy ludzie raz po razie zmieniają partnerów, ale takie "seriale" pozostawiają za sobą rany i 
w końcu prowadzi to do cynizmu w sprawach miłości. 
Słabnąca miłość romantyczna 
Centralnym problemem jest tutaj efemeryczna, mijająca ekstaza, nazywana miłością romantyczną, 
która pojawia się i znika jak światło świecy na wietrze. Większość z nas przeżyła coś takiego i wiemy, 
że kiedy jesteśmy w to zaangażowani jest wspaniale. Oczywiście nie neguję jej, ponieważ jest ona 
jedną z najwspanialszych rzeczy w życiu człowieka. Po wielu latach małżeństwa większość z nas 
przeżywa czasem jej powrót. Szaleństwem jednak jest spodziewać się,  że będzie ona nas 
podtrzymywać przez całe małżeństwo. 
Denis de Rougemont jest ekspertem w sprawach dotyczących romansu i napisał już wiele książek na 
ten temat. Mówi on: 

"W ciągu 7000 lat historii, kiedy jedna cywilizacja następowała po drugiej, nikt nie nadał miłości 
znanej pod nazwą romansu tyle rozgłosu, co kino, druk i reklamy ... Żadna inna cywilizacja nie była 
tak przeładowana zapewnieniem, że małżeństwo niebezpiecznie gryzie się z miłością tak pojętą, oraz 
że należy małżeństwo uzależnić od miłości romantycznej". 
James Thuber, reporter "Chicago Tribune" i "New York Times'a" nie jest takim erudytą jak 
Rougemont, ale okazuje się równie dobrym analitykiem, skoro pisze: 
"Moją antypatią jest ten czysty głos przeciętnego amerykańskiego piosenkarza, mężczyzny, czy 
kobiety, wyjącego lub zawodzącego w kiepskich piosenkach o miłości. Amerykanie wychowani są tak, 
że nie potrafią odróżnić miłości od seksu. Uważamy, że jest rozwiązanie typu nacisnąć guzik, albo, że 
jest to stała kuracja niezadowolenia i najpewniejsza droga do szczęścia. Nasza ignorancja 
sentymentalna powoduje, że traktujemy małżeństwo jako swego rodzaju środek uspokajający. Pewna 
czterdziestosiedmioletnia kobieta, mająca za sobą dwadzieścia siedem lat małżeństwa i sześcioro 
dzieci, i która naprawdę wie co to jest miłość, opisała mi ją kiedyś tak: Miłość jest wtedy, gdy już 
nikogo nie potrzebujemy"'. 
Korzenie impulsów błądzenia seksualnego 
Przyjaźnie prowadzą czasami do cudzołóstwa, ponieważ gdzieś głęboko w umyśle każdego z nas tkwi 
owa prowokująca idea. Taka tęsknota za czymś więcej, chęć wpadnięcia w pułapkę "wspaniałych" 
przeżyć seksualnych młodości, nie może być lekko traktowana. Najczęściej jest to oznaką nudy. Często 
zauważam, że mężczyzna jest nie więcej znużony żoną niż sobą samym. Dla niektórych życie jest po 
prostu czasami nudne i nie ma od tego ucieczki. We wszystkim tkwi monotonność, stąd poszukiwanie 
nowych przygód. Nie można za to winić mężczyzny czy kobiety, że chcą mieć osobę, która będzie za 
nimi "szaleć", podziwiać ich i tęsknić za nimi. Kiedy jednak przyjrzeć się zjawisku bliżej, wiemy, że 
pogoń za ciałem drugiej osoby nie zniweluje zupełnie poczucia nudy. Do tego należy dojść samemu. 
Życie może być przygodą, jeżeli sami je takim uczynimy. Żadna osoba nie wyleczy nas ze znudzenia. 
Często ludzie nudzą się, ponieważ nie starają się uczynić swego małżeństwa ekscytującym. Czasami 
mówię osobie rozmyślającej nad niewiernością: "Czy sądzi pan (pani), że gdyby włożyć tyle samo 
wysiłku w uszczęśliwienie swojego partnera, co w nowy związek, to czy małżeństwo zyskałoby na 
tym?" Taka osoba często przyznaje, że małżeństwo stało się monotonne nie z powodu wyboru 
niewłaściwej osoby na partnera, ale dlatego, że spodziewała się, iż małżeństwo może być ekscytujące 
bez podejmowania starań w tym kierunku. 
Wcale nie kwestionuję, że w przypadku nowego partnera występuje pewna ilość dodatkowego niejako 
zainteresowania, ale jak powiedział 
pewien mężczyzna, który wiele w swym życiu błądził: "Kiedy wszystko jest już powiedziane i 
zrobione, najlepszy na świecie seks przeżywa się ze swoją własną żoną w swojej własnej sypialni. Jest 
się wolnym, należy się do siebie, a wiara i zaangażowanie pomiędzy małżonkami czyni ten fizyczny 
akt wyjątkowo satysfakcjonującym". 
O zdrowym rozsądku w przyjaźniach kobiet z mężczyznami 
Oto sześć sugestii przydatnych w kontrolowaniu swoich odczuć seksualnych dla podtrzymania 
przyjaźni: 
1.  Nie ufaj zbytnio samemu sobie. Wiedz, że pożądanie seksualne zanika z czasem. Większość z nas 
różni się pod względem ilości odczuć seksualnych i czasami ich siła może na nas spaść w najbardziej 
niespodziewanej chwili. Gdy twe uczucia seksualne znajdą się w stadium "przypływu" uważaj na 
siebie. 
2.  Wybieraj sobie towarzyszy, których małżeństwa są mocnymi związkami. Gdy partner poszukuje 
miłości, trudno będzie utrzymać się w ryzach. 
3. Bierz pod uwagę, gdzie i kiedy planujesz spotkania. Jedne bardziej pobudzają seksualnie, inne 
mniej. Lunch, na przykład, z pewnością nie będzie prowadził do kłopotów, może natomiast kolacja 
spędzona w restauracji, gdzie kochankowie spożywają wspólnie posiłki przy świetle świec. 
4. Rozmawiaj o przyjaźniach. Sygnałem ostrzegawczym jest też fakt, że spotkania stają się potajemne. 

Albo więc opowiedz o tej przyjaźni małżonkowi, albo uciekaj od niej. 
5. Zakreśl sobie granice kontaktu fizycznego. Znajdź taką ilość afektacji fizycznej, która jest wygodna i 
bezpieczna, ponieważ trudno jest kontrolować, gdy dotyk i pocałunki przekroczą pewne granice. 
6. Uwalniaj się z sideł, gdy potrzeba. Czasem przyjaźń z przedstawicielem płci odmiennej wymyka się 
nam z rąk i wiemy od razu do czego to doprowadzi. Jeśli więc zależy ci na małżeństwie, nie ma 
wątpliwości, trzeba się wycofać, niezależnie od tego ile bólu będzie to kosztować. 
Ufność cenniejsza od ekstazy 
Nie zamierzam tu mówić, że dochowanie wierności małżeńskiej jest rzeczą łatwą. Od kilku tysiącleci 
mężczyźni i kobiety walczą z faktem, że społeczeństwo domaga się monogamii, podczas gdy jesteśmy 
jakby stworzeni do kochania większej liczby osób jednocześnie. Jest w nas równocześnie chęć bycia 
wiernym jednej osobie, oraz dążenie do wielokrotnego kochania. 
Zasadniczym pytaniem jest jednak, czy chcielibyśmy, aby nasz małżonek zaangażowany był w 
podobne do omawianych flirty. Mężowie często mówią mi, że mogą mieć niewielkie przygody "na 
boku" bez narażania na szwank swego małżeństwa. Lecz kiedy pytam, czy przyznaliby swoim żonom 
prawo do takich tymczasowych stosunków bledną ze zdziwienia. Bertrand Russel, angielski filozof i 
matematyk, laureat Nagrody Nobla, był wielkim propagatorem wolnej miłości, nie lubił jednak, gdy 
ktoś kręcił się koło jego żony. 
Na dłuższą metę istnieje jednak coś bardziej cennego niż uniesienie pochodzące z nowego seksualnego 
skoku w bok. Tym czymś jest ZAUFANIE. Mam szczęście być mężem kobiety bardzo atrakcyjnej. Co 
więcej ma ona cudowny uśmiech i zawsze wielu facetów wokół siebie, gdy jesteśmy w towarzystwie. 
Ponieważ podoba mi się to, że moją  żoną zachwycają się inni mężczyźni, i ponieważ nie mogę jej 
przecież trzymać w zamknięciu, cieszę się,  że zdołaliśmy w naszym małżeństwie wypracować sobie 
wzajemne zaufanie. 
Oboje mogliśmy przecież wybrać seksualną wolność, gdybyśmy chcieli pozostać w życiu sami, ale 
zamiast tego chcieliśmy związku charakteryzującego się głębokim zaangażowaniem. Pozwala nam to 
na całkowicie wolne przyjazne kontakty z przedstawicielami płci odmiennej. Kiedy zasiadamy 
wieczorem razem do kolacji, żeby opowiedzieć sobie zdarzenia minionego dnia, nie potrzebujemy się 
pytać wzajemnie o szczerość. 
Czasami zdaje mi się,  że jestem facetem "sexy", ale nawet w chwilach wyjątkowych złudzeń nie 
spodziewam się,  żeby moja osobowość seksualna absolutnie wykluczała możliwość zainteresowania 
mojej  żony innymi mężczyznami. W rzeczywistości jestem pewien, że czasami jakiś  mężczyzna 
wydaje się jej bardziej atrakcyjny ode mnie. Jest to jednak w porządku, ponieważ nasz związek cechuje 
coś mocnego: wspólne wzajemne zaangażowanie. 

"Przyjaciel to ktoś, kto przychodzi, gdy inni wychodzą ". 

Walter Winchell 

Ważny składnik: wierność 

Jeżdżę czasami do Valyermo, gdzie klasztor benedyktyński stoi u stóp Gór Gabriel. Jedzenie jest tam 
dobre, w pokojach nie ma telefonów i jest tam możliwość robienia długich spacerów pomiędzy 
drzewami Jozuego. 
A i podczas posiłków rozmowy są interesujące. Bracia są dobrze wykształceni, szczycą się doktoratami 
z takich uniwersytetów jak Harvard, Louvain, czy Sorbona. 
Pewnego dnia siedziałem naprzeciw Ojca Eleuteriusza. Jest on wysokim, ascetycznym mężczyzną, 
który raz w tygodniu jeździ setki mil do Claremont Graduate School wygłaszać wykłady dla 
studentów. Znany jest ze swych uczonych prac filozoficznych. Tamtego dnia jego umysł zaprzątnięty 
był czym innym i niewiele mówił podczas posiłku, dopóki nie dowiedział się,  że piszę książkę o 

przyjaźni. Jego oczy ożywiły się i powiedział: "Aha, o przyjaźni" 
Potem zamilkł na chwilę, dumając. Jego twarz spochmurniała i rzekł: "To smutne, że w Ameryce tak 
mało uwagi przykłada się do przyjaźni. Moich prawdziwych przyjaciół tutaj nie ma. Jeden jest w 
Indiach, drugi w Belgii. Rozumiem przez to, że cechuje nas swoista wierność. Ja jestem przywiązany 
do nich, a oni do mnie". 
Wierność. Przywiązanie. To zapomniane słowa przeszłości, które jakby zniknęły z naszego słownika. 
Piękno długotrwałych związków 
Ci, których łączy z innymi wiele związków, wydają się wierzyć w związki trwające całe  życie. To 
ludzie, którzy pozostają ze swymi partnerami na dobre i na złe, którzy nawadniają wysychające źródła 
uczuć. 
Mój ojciec miał 68 lat, gdy umarł jego najlepszy przyjaciel. Żal ojca po śmierci Huberta upewnił mnie, 
że ich przyjaźń znaczyła dla nich więcej niż te 60 lat wspólnie przeżytych. Jako chłopcy wzrastali w 
tym samym miasteczku, razem chodzili na ryby i razem polowali. Przypominając sobie ich 
podobieństwa, ojciec powiedział: "Tak, Hubert i ja mieliśmy wiele wspólnego. Margaret i twoja matka 
były jedynymi kobietami, z którymi którykolwiek z nas wychodził i pozostaliśmy małżeństwami przez 
ponad 40 lat". Czasem ci dwaj mężczyźni rzadko się widywali z powodu mnogości najróżniejszych 
zajęć. Istniała jednak między nimi ukryta siła wierności. Hubert zawsze przysyłał nam pomarańcze, 
gdy jego sady owocowały jesienią, a ojciec często wpadał do ogrodu Huberta, gdzie rozmawiali długo 
spacerując między szpalerami krzewów. Przez prawie ćwierć wieku chodzili do tej samej grupy w 
szkółce niedzielnej. 
Stałość 
Są ludzie, którym nigdy nie udaje się połączyć z kimś innym jakimś stałym związkiem, i którzy są stale 
w "ruchu", przeskakują z jednej przyjaźni do innej, sądząc,  że dzieje się tak właśnie z powodu 
przyjaciół. Tacy ludzie spodziewają się znaleźć gdzieś na świecie kogoś, z kim będzie im wreszcie 
naprawdę dobrze. Będąc często skłóconymi z rodziną, prowadzą ciągłe wojny z sąsiadami i często 
"przenoszą się" z jednego małżeństwa na drugie. 
Weźmy jednak pod uwagę następujący fakt: wcześniej czy później trzeba się będzie zatrzymać, żeby 
dawać, nawet jeżeli otrzymuje się niewiele. 
Dzisiejsze prawo małżeńskie umożliwia łatwe zrywanie małżeństw, ale czy ktokolwiek uważa, że dziś 
ludzie są ogólnie bardziej szczęśliwi  żeniąc się w życiu wiele razy, niż sto lat temu, gdy mimo 
nieporozumień zostawali małżeństwem. Z moich doświadczeń wynika, że większość ludzi 
niezadowolonych ze swoich obecnych partnerów, będzie tak samo niezadowolona z nowych 
partnerów. 
Nie osądzam tutaj, ani nie krytykuję tych, którzy decydują się przerwać niszczące związki. Czasami 
jest to konieczne, aby przetrwać. Generalnie uważam jednak, że nie ma powodów do przeciwstawiania 
się stanowczemu poleceniu biblijnemu, które dotyczy trwałości małżeństwa i rozwodu, jako 
manifestacji naszej grzeszności. 
W większości trwałych przyjaźni, spoiwem, które trzyma ludzi razem, jest zaangażowanie. Pozwólcie, 
że poprę to przykładem. Co dwa tygodnie spotykam się z grupą  mężczyzn, którzy mówią o swoich 
przemyśleniach oraz uczuciach i modlą się za siebie. Wszyscy oni w jakiś sposób kierują innymi 
ludźmi, są księżmi w dużych kościołach albo zuchwałymi lekarzami. Gdy tacy ludzie spotykają się co 
miesiąc, nie da się uniknąć współzawodnictwa i czasami depczemy sobie po odciskach. Jeden z 
członków grupy jest naukowcem i, jak do tej pory, to on właśnie wydaje mi się mieć najsilniejszy 
intelekt. Łatwo jest mu opanować rozmowę i zboczyć na tematy, które go interesują, nie oglądając się 
na innych. 
Ponieważ celem naszych spotkań nie jest dyskutowanie o problemach intelektualnych, ów człowiek 
najczęściej wpada w pułapkę, kiedy po pięciu minutach monologu nikt nie zachęca go do dalszych 
wywodów. Czasem, gdy jesteśmy dla niego tak bezwzględni, przy końcu spotkania bywa mi go często 
żal i zastanawiam się, czy jeszcze kiedykolwiek przyjdzie. 

Ale oto ujawnia się rzecz wspaniała, nigdy nie brakuje go z powodu naszej krytyki. Bez wątpienia 
znalazłby sobie inne zajęcia na ten czas, ale jest on człowiekiem szanującym zobowiązania. Zawarł z 
nami pakt, że połączymy dłonie i będziemy się wzajemnie wspierać, jak bracia chrześcijanie i choć 
czasami coś w naszych stosunkach "zgrzyta", on nie ucieka. Rezultat? Mężczyzna ten jest prawdziwym 
przyjacielem dla każdego z nas i jest naprawdę niewiele rzeczy, których nie zrobilibyśmy dla niego. 
Mówi on teraz, że nigdy nie miał tak dobrych towarzyszy, jak ta siódemka, z którą co dwa tygodnie się 
spotyka. Twierdzi, że jesteśmy najlepszymi jego przyjaciółmi. Ma rację. Bardzo go kochamy i być 
może jesteśmy względem niego lojalni właśnie dlatego, że znosił dzielnie nasze traktowanie go, słuchał 
naszych uwag i był współtwórcą naszego związku. 
O zbyt łatwym poddawaniu się 
W trwałych związkach zdarzają się okresy, w których przyjaciel nie "funkcjonuje" najlepiej. Próba 
polega na tym, czy potrafimy zostać i przetrwać. 
Każdy z nas przeżywa okresy przejściowej niemożności. Nasz system umysłowy oddzielany jest przez 
swego rodzaju pas graniczny od świata 
nierzeczywistości i każdy z nas od czasu do czasu przekracza tę zieloną granicę. Najczęściej stan taki 
trwa krótko, prawdopodobnie krócej niż jeden dzień, a dobry sen w nocy jest tutaj najlepszym 
lekarstwem. Są jednak tacy, którzy w takich chwilach potrzebują wsparcia i pomocy ze strony tych, 
którzy ich kochają. 
Od czasu, gdy sam tego doświadczyłem, stałem się bardziej wyrozumiały dla takich "ataków" 
irracjonalizmu u moich pacjentów. Kilka lat temu po bezsennej nocy stwierdziłem, że wymykam się 
sam sobie spod kontroli. Kilka następnych miesięcy było dla mnie piekłem na ziemi. Prawdopodobnie 
nigdy nie pojmę wszystkich powodów tamtego załamania. Nie mogłem sobie sam z tym poradzić i 
zawsze będę wdzięczny tej garstce ludzi, głównie członkom mojego Kościoła, za to, że pomogli mi 
przetrwać. Po kilku miesiącach odzyskałem równowagę i wróciłem do "normalności". 
Oto klucz do sprawy: prawie zawsze udaje się ludziom przejść przez taki okres niestabilności. Utrata 
kontroli nad sobą jest czasowa. Dzięki odrobinie spokoju, umysł wkrótce powróci do normalnego 
stanu. 
Harry Emerson Fosdick, który później stał się szeroko znanym pastorem Riverside Church w Nowym 
Jorku, przeżył w seminarium poważne załamanie nerwowe. Po kilku dniach i nocach wykańczającego 
napięcia, poleciał samolotem do rodziny w Buffalo i nie był w stanie wrócić do szkoły, aż do 
następnego roku. 
Jak Fosdick odzyskał równowagę? Głównie dzięki upływowi czasu. No i dzięki wyrozumiałej pomocy 
jego narzeczonej i rodziny. W końcu najgorszy okres minął, ale jeszcze przez kilka miesięcy rozpaczał, 
że nigdy już nie powróci do dawnego stanu swego umysłu i był na krawędzi samobójstwa. Pisząc 
prawie 50 lat później o swojej podróży w ciemność, Fosdick powiedział, że nauczył się wtedy o Bogu 
więcej niż potrafi nauczyć jakiekolwiek seminarium. Nauczył się modlić i poznał siłę tej garstki ludzi, 
którzy nie opuszczają cię, gdy jesteś w kłopotach. 
Otrzeźwiająco działa przypuszczenie, co by się zdarzyło, gdyby rodzina Fosdicka doszła do wniosku, 
że jest on całkowitym szaleńcem i zostawiła go swemu losowi. Kościół straciłby jednego ze swoich 
najwspanialszych liderów. 
To, do czego namawiam, to wytrwałość w kontaktach międzyludzkich, która pomoże przetrwać 
najgorsze. 
Wymaganie absolutnej wzajemności przez cały czas może zniszczyć przyjaźń. Glenn i Harry byli 
blisko, odkąd zostali księgowymi w tej samej firmie 10 lat temu. Razem zmieniali pracę i nadal mają 
ze sobą wiele wspólnego. Jednak Glenn dostał ostatnio awans na kierownicze stanowisko, pełne 
stresów i pieniędzy, został też członkiem klubu, w którym zamierza bywać. Harry mówi sobie, że nie 
zazdrości Glennowi i że nie chciałby jego pracy nawet na minutę. Uważa jednak, że nowy prestiż 
uderzył Glennowi do głowy i czuje się urażony brakiem czasu ze strony Glenna na wspólne wycieczki 
na ryby. 
Zapewne jest prawdą,  że nowa praca całkowicie zaprzątnęła uwagę Glenna przez kilka pierwszych 

miesięcy. Gdyby Harry mógł zmierzyć jakoś to, co daje i to co dostaje w tej przyjaźni, okazałoby się, 
że daje więcej, niż otrzymuje od Glenna. Na szczęście Harry jest człowiekiem zrównoważonym i 
bardzo cierpliwym. Tak długo są przyjaciółmi, że nie obawia się, iż Glenn chce się go pozbyć, ale że 
po prostu zajęty jest innymi sprawami. Ich wzajemny stosunek z pewnością wkrótce się polepszy, a na 
razie Harry akceptuje tę mniejszą wzajemność w przyjaźni. Harry jest człowiekiem mądrym, ponieważ 
we wszelkich kontaktach międzyludzkich istnieje stały ruch raz w kierunku bardziej bliskiej zażyłości, 
to znowu w kierunku jakby wycofania się i dystansu. Czujący się bezpiecznie przyjaciel nie wpada w 
panikę w momentach takiego wycofania się partnera. 
Czy szukać numeru pierwszego? 
Współczesna, tak zwana pop-psychologia spowodowała powstanie całej fali poradników i książek, 
które zalecają stanowczość, dbałość o swoje sprawy, wykorzystywanie innych zanim oni wykorzystają 
ciebie i polecanie ludziom, którzy nie dają tego, czego się po nich spodziewać, żeby po prostu zniknęli. 
W rzeczywistości tendencja ta nie jest niczym nowym. Arogancja jest obecna wśród nas od dłuższego 
już czasu. 
Filozofii tej towarzyszy jednak patos. Jest nim mianowicie zamiar uszczęśliwienia ludzi w jakiś sposób 
pogrążonych. Powiedziano im, że ignorowanie potrzeb ludzi, którzy ich otaczają i przebijanie się za 
pomocą  łokci naprzód, uczyni ich szczęśliwymi. Jednak moje doświadczenia wyraźnie wskazują,  że 
osoby, które odpychają innych, zastraszają swoich konkurentów i gardzą ludźmi od nich zależnymi, 
dochodzą do szczytu i stwierdzają, że nie ma tam nikogo, kto byłby im pomocny. Jezus negował taki 
styl życia mówiąc, że ci, którzy uratują swoje życie skończą tracąc je. Chrystus powiedział też, że ci 
którzy stracą swe życie dla Niego, będą uratowani, a Biblia pełna jest fragmentów opisujących 
poświęcenie siebie, które w dalszej perspektywie prowadzi do szczęścia. Innymi słowy, szczęście nie 
przychodzi zazwyczaj do tych, którzy go intensywnie poszukują. Szczęście jest przecież produktem 
ubocznym. 
Zauważyłem, że ludzie szczęśliwi nie przepychają się, nie zastraszają innych. Sąpewni swej wartości, 
której część pochodzi z czynienia innych szczęśliwymi. Istnieje też nagroda za takie czyny, ponieważ 
przyjaciel chętny do poświęcenia dla drugiego nigdy nie będzie zapomniany. 
Oto kobieta, której mąż stracił pracę i pewność siebie. Życie z nim jest dla niej udręką, a on stał się z 
tego powodu impotentem. W domu brakuje pieniędzy. Kobieta zapobiegawcza szybko znajdzie swój 
"numer jeden". Natomiast kobieta cierpiąca, która wierzy w wartości długotrwałego zaangażowania 
się, rozpoznaje, że małżonek potrzebuje jej teraz bardziej, niż kiedykolwiek, oraz że istnieją takie 
okresy w kontaktach międzyludzkich, że jedna strona daje z siebie wszystko. 
Jest jakaś wrodzona dobroć w jej miłości, dzięki której inni ludzie bardzo ją kochają. Kto wie, może 
kiedyś w przyszłości ona będzie potrzebować pomocy i po prostu będzie potrzebowała mieć coś lub 
kogoś w zanadrzu. 
A co powiedzieć o matkach, które przez całe swoje życie zajmują się swoimi kalekimi dziećmi? Czy 
niepotrzebnie zadają sobie tyle trudu? Czy nie powinny poszukać swojego "numeru pierwszego"? 
Rozmawiam z czterdziestoletnią kobietą, która opiekuje się swoimi, starszymi już rodzicami i 
zastanawiam się, czy nie jest zbytnio do nich przywiązana. 
- "O, nie sądzę - odpowiada. 
- "Ale czy naprawdę sprawia pani przyjemność chodzenie z nimi do lekarza itd?" - mówię z naciskiem. 
Podejrzewam u niej słabe "ego" i staram się wypróbować poprzez rozmowę, czy nie znajduje 
przyjemności w karaniu samej siebie. Jej odpowiedź jest tak przepełniona zdrowym rozsądkiem i 
wspaniałomyślnością, że zapominam o zamierzonej próbie i jestem onieśmielony zabawą w detektywa. 
-    "Czy  to  lubię? Nie, jeżeli ma pan na myśli przyjemność w całym tego słowa znaczeniu. Kto lubi 
przesiadywać całymi godzinami w poczekalniach tylko po to, żeby dowiedzieć się od lekarza, że ból w 
plecach matki to tylko artretyzm, że ona po prostu starzeje się i że powinniśmy być przygotowani na 
takie rzeczy? 
Ale jeśli pod tym słowem rozumie pan satysfakcję - owszem, mam z tego bardzo dużo stysfakcji. Moi 
rodzice przez tyle lat poświęcali się dla mnie, że i dziś nie wiem, czy należycie im się odpłacam. Nie 

myśli się o tym, kiedy jest się młodym. 
Teraz więc, kiedy mogę coś dla nich zrobić, cieszę się. Oczywiście, wolałabym rozmawiać 
popołudniami z kimś innym, historyjki ojca słyszałam już setki razy, a on dodatkowo tak się podnieca 
rozmowami o polityce. Czasami wybucham, kiedy nie mogę już wytrzymać. 
Ale oni kochali mnie przez 40 lat i wiem, że nic mi nie ubędzie, kiedy będę się nimi opiekować. 
Zresztą bardzo, bardzo ich kocham". 
Ta kobieta zalicza się do grupy ludzi, którzy zdają się mieć mało czasu na przejmowanie się 
samooceną, samospełnieniem i innymi doświadczeniami. Ludzie tacy znajdują zadowolenie w dawaniu 
siebie innym. 
Motywacja do takiej wspaniałomyślności istnieje już 2000 lat i pochodzi od pewnego Człowieka z 
Nazaretu, który, jak mówił pewien naoczny świadek, powiedział: "Idźcie i czyńcie dobro". On sam nie 
tylko nauczał miłości, On także był ucieleśnieniem takiej miłości. 
Po raz pierwszy widzimy Go w wieku 12 lat, kiedy otoczony jest ludźmi, z którymi wiele Go łączy. 
Otwiera się przed bliskimi i coraz częściej widzimy Go, jak przejmuje inicjatywę miłowania innych, 
wyrządzając przysługi obcym, broniąc potrzebujących, ryzykując siebie za innych, podczas gdy nie 
istnieje możliwość uzyskania tego samego w zamian. 
Jezus oczywiście miał  właściwy obraz samego siebie. Dlatego nie musiał "wypróbowywać się" w 
jakiejkolwiek potyczce słownej, czy w walce o władzę. Zamiast tego Chrystus wyrażał delikatność i 
wspaniałomyślność. Jego Miłość przemieniła piaszczystą prowincję Imperium Rzymskiego w Ziemię 
Świętą. On po niej chodził. 
To wszystko mówi nam, że Chrystus nie był  słaby. Brak agresywności nie oznacza bierności. I dziś 
ludzie pełni miłości też nie są słabymi. Są mocni. Oni budują. Są twórcami. Nie dziedziczą nienawiści, 
lecz zbierają miłosierdzie. 

„Ja po prostu idę naprzód i nie poddaję się” 

Babę Ruth 

Nie można zdobyć wszystkiego 

Na imię miała Cassandra. Jej uroda zaczęła już znikać, ale oczy jeszcze żywo błyszczały i jej 
zachowanie było ciągle eleganckie. Gdy poznaliśmy się, jej pewność siebie zdawała się ginąć w 
oczach, a ona sama coraz bardziej upodabniała się do wystraszonego ptaka. Małżeństwo, które zawarła 
skończyło się rozwodem 10 lat temu. Jej stosunki z ludźmi w supermarkecie, na stacji benzynowej, ze 
sprzątaczkami były przyjacielskie, ale wieczory spędzała przed telewizorem. Nie miała prawdziwych 
przyjaciół. W końcu znalazła się w mojej poradni; nikt przecież nie zniesie takiego odizolowania się. 
Cassandra ma wielu braci i sióstr syjamskich - ludzi, którym brak miłości - ponieważ wybrali izolację, 
samotność. Zranieni niepowodzeniem w pewnym momencie życia, doszli do wniosku, że nie mogą, lub 
nie powinni próbować związać się ponownie. 
Rozwód i jego następstwa 
Jeżeli cokolwiek może w naszym dorosłym życiu zniechęcić nas do nawiązywania kontaktów z innymi 
ludźmi, to tym czymś jest właśnie rozwód. Co roku, ponad półtora miliona Amerykanów rozwodzi się i 
kiedy dokładniej przyjrzeć się tej statystyce, co dziewiąty uległ poważnemu urazowi. 
Obserwator z zewnątrz mógłby podejrzewać, że ludzie rozwiedzeni będą za to winić swoich partnerów, 
bez względu na naturę ludzką. Prawda jest jednak inna. Większość znanych mi rozwiedzionych ludzi 
wini siebie za niepowodzenie małżeństwa. Niewykluczone, że ludzie, których spotykam mają mniejsze 
mniemanie o sobie - szukają przecież porady. Zajmowałem się jednak wielokrotnie zarówno mężem, 
jak i żoną rozbitego małżeństwa i okazywało się, że oboje oskarżali siebie samych, zresztą dość mało 
przekonująco. Nikt z nich nie potrafił unieść bagażu miłości małżonka i zobowiązań wynikających z 
nowych związków. 
Oczywiście arogancją byłoby lekko traktować kogoś, kto w ogóle nie poczuwa się do 
odpowiedzialności za rozwód. Z drugiej jednak strony, tragiczne jest, gdy ktoś wyczołguje się z 
nieudanego małżeństwa, będąc przekonanym, że nie powiedzie mu się już żaden przyszły związek. Za 
żadną cenę nie wolno wycofywać się z życia, z powodu nieudanego małżeństwa. To właśnie w czasie 
stresu potrzebujesz przyjaciół i rodziny i jeśli pozwolisz im zaopiekować się tobą choć trochę, 
stwierdzisz, że zdolność kochania powoli wraca. 
Jedną z przyjemności w mojej pracy jest właśnie obserwowanie takiego zjawiska. Pewien mężczyzna 
wchodzi na pierwszą wizytę, pozbawiony zupełnie energii, entuzjazmu, wiary w siebie, z udręką na 
twarzy. Jego żona poinformowała go, że sypia z innym i że żąda rozwodu. 
Ten znękany człowiek zaczyna się jednak niejako przegrupowywać. Żywotność i ożywienie powracają. 
Zaczyna się śmiać. A potem pewnego dnia mówi mi o kobiecie, którą poznał. 
Dodatkową nagrodą mojego zawodu jest fakt, że bywam na wielu szczęśliwych ślubach. 
Błądzić - rzecz ludzka 
Aby mieć dobre, bliskie kontakty z ludźmi, trzeba umieć popełniać  błędy. Większość ludzi, którzy 
zaznali wspaniałych przyjaźni wie, że od czasu do czasu to się zdarza. Starają się jak mogą podtrzymać 
swoje przyjaźnie i związki rodzinne, lecz gdy czasami coś zaczyna się psuć, nie zakładają od razu, że 
to z nimi dzieje się coś niedobrego. Przyjaźń, jak roślina, może czasem umrzeć  śmiercią naturalną. 
Ludzie odchodzą od swoich bliskich w interesach lub dla zaspokojenia swoich potrzeb. Wszędzie może 
przecież wystąpić swoiste tarcie. Przyjaźń na całe  życie może być cudowna, ale zdarza się bardzo 
rzadko. Przeżywszy przyjaźń kilkumiesięczną lub kilkuletnią, powinniśmy cieszyć się, a nie 
lamentować, że nie trwała ona całe wieki. 
Oznaka sukcesu: zdolność właściwego traktowania odrzucenia 

Rozmawiałem kiedyś z pewnym dyrektorem do spraw handlowych, który wykształcił kilku spośród 
najlepszych i najlepiej płatnych urzędników handlowych. "Czy wie pan co jest najlepszą wskazówką, 
informującą o tym, że ktoś będzie dobrym handlowcem?" - spytał. 
Zgadywałem: "Inteligencja? Ambicja? Wygląd zewnętrzny? 
- To zdolność  właściwego traktowania odrzucenia - powiedział. Jeżeli przeraża go niepowodzenie z 
kilkoma klientami, nigdy do niczego nie dojdzie. Gdy jednak przetrzyma i będzie dalej próbował, 
będąc pewnym, że w końcu znajdzie klienta - nie ma siły aby zatrzymać takiego człowieka". 
Identyczna zasada funkcjonuje w kontaktach międzyludzkich. Umiejętność odkrywania miłości zależy 
po części od naszych zdolności do dawania sobie rady z odrzuceniem przez innych. Zdarzyć się 
przecież może, że czasami ktoś, z kim próbujemy zaprzyjaźnić się, odrzuci nas. Takie zdarzenie będzie 
ranić do głębi. Wiadome jest przecież,  że nie każdy cię polubi. Kiedy tak się dzieje, nie musi to 
oznaczać twojej winy. Po prostu wspomniana już wcześniej reakcja chemiczna nie przebiega tak, jak 
należy. 
Nawet Jezus nie był lubiany powszechnie. W rzeczywistości też miał wrogów. Ciebie też to czeka, 
nawet jeśli będziesz starał się prowadzić swe życie najlepszymi drogami. Rollo May, amerykański 
psychoanalityk i psycholog, mówi w jednej ze swych książek, że jedną z korzyści mieszkania w małej 
miejscowości jest to, że uczysz się tam współżyć z własnymi wrogami. Rzeczywiście jest to lekcja 
godna uwagi, dzięki której możesz dojść do wniosku, że mimo iż pewna liczba ludzi nie będzie cię 
lubić, będziesz mógł mieć więcej przyjaciół, niż czasu i możliwości do podołania wszystkim 
potencjalnym przyjaźniom. 
Radość z nowych przyjaciół 
Nawet Samuel Johnson, ten najbardziej towarzyski człowiek, zauważył, że jego przyjaźnie podlegają 
ciągłym zmianom. Stąd jego celna uwaga: "Człowiek musi ciągle ulepszać swoje przyjaźnie. Nie 
poszukując nowych znajomości z upływem czasu, wkrótce można zostać samotnym". 
Pisarz i myśliciel Paul Tournier powiedział w wieku 75 lat, że jedną z radości przejścia na emeryturę 
jest fakt, że ma się zazwyczaj przyjaciół młodszych od siebie. Oto jego słowa: 
"Czasami słyszy się,  że nie jest łatwo nawiązywać nowe przyjaźnie kiedy nie jest się już  młodym. 
Gdyby tak rzeczywiście było, okazałoby się, że mam wyjątkowe szczęście. Moi najbliżsi przyjaciele z 
lat dzieciństwa i młodości już prawie wszyscy nie żyją. Moja żona także straciła już wielu swoich 
przyjaciół. Mamy jednak mnóstwo nowych przyjaźni, przyjaźni wspaniałych z mężczyznami i 
kobietami, którzy w większości są od nas młodsi i którzy mają swój udział w tym, że mamy ciągle 
młode dusze i serca. Niektórych naszych przyjaciół znamy dopiero od kilku lat". 
Ażeby mieć wielu przyjaciół, należy ciągle próbować 
W przyjaźni, jak we wszystkim innym, odnosi się sukces, jeśli nie zniechęca się niepowodzeniami i 
rozczarowaniami, a ciągle się próbuje. Rzadko kto zauważył,  że jeden z najlepszych zawodników 
baseballu w Stanach, Babę Ruth, zdobywając rekord trafnych uderzeń nie notowany od 40 lat, 
jednocześnie ustanowił rekord bezskuteczności. W rzeczywistości nie trafiał dwa razy częściej. Ale 
jedno, co ludzie pamiętają, to fakt, że zdobył 714 punktów wspaniałymi strzałami. Ktoś spytał Rutha o 
sekret jego sukcesu. "Ja po prostu idę naprzód i nie poddaję się" - powiedział. 

„Miłość nigdy nie ustaje (...)” 

1 Kor 13,8 

I ciebie ktoś pokocha 

Henry Drummond napisał kiedyś wspaniały esej o miłości, który zatytułował "Najwspanialsza rzecz na 
świecie" (The Greatest Thing in the World). Nigdy nie spotkałem człowieka, który by zaprzeczał, 

jakoby miłość nie była najwspanialszą rzeczą na świecie, ale często spotykam ludzi, którzy nie mają 
nawet nadziei na jej znalezienie. Ludzie ci przekonani są, że nie da się ich kochać i rzeczywiście ich 
przeszłość zdaje się to potwierdzać. 
Jednak w ciągu tych wszystkich lat udzielania porad nie spotkałem takiej osoby, której absolutnie nie 
dałoby się pokochać. Być może,  że ktoś rozwinął w sobie tendencje do komplikowania sobie 
kontaktów z innymi ludźmi, ale w zasadzie każdy zdolny jest kochać i być kochanym. 
Mam zwyczaj jadać sobotni lunch z jednym z moich dawnych pacjentów. Wracam zazwyczaj 
zadowolony z tego, że jestem psychologiem, ponieważ wielu z moich pacjentów, będących w chwili 
rozpoczynania terapii załamanymi swoimi kryzysami, jest teraz bardziej szczęśliwymi i lepiej dającymi 
sobie radę z otaczającym ich światem. 
Często jestem mile zaskoczony tym jak moi starzy przyjaciele dają sobie znakomicie radę w życiu beze 
mnie. Czasem przecież dawałem im niewłaściwe dla nich rady, a teraz oni znakomicie funkcjonują i są 
już bardzo daleko od punktu wyjścia. Dlaczego? Zawsze dlatego, że połączyli się z jedną lub kilkoma 
osobami, które pokochali i które ich pokochały. Odkryli po prostu fenomen przyjaźni. 
Oto pewien młody człowiek, który przez całe swe życie był nieśmiały i trzymał się na uboczu, 
przyszedł do nas. Jego depresja zdawała się go już pokonywać i obawiał się,  że coś już niedługo 
pęknie. Ostatnie spotkanie miał z nami trzy lata temu i wtedy zdawałem sobie sprawę, że może dojść 
do nawrotu i że będzie musiał przyjść do nas ponownie. Ale oto siedzi naprzeciw mnie i opowiada mi o 
klubie narciarskim, w którym jest skarbnikiem! Pytam więc, gdzie znalazł tyle sił i odwagi, aby podjąć 
się tak odpowiedzialnego zajęcia. 
"Podejrzewam,  że po prostu odpowiednio się zmieniłem - odpowiada. Nie dlatego, że jestem typem 
człowieka towarzyskiego nie, nic z tych rzeczy. Ja już po prostu nie boję się ludzi i to z pewnością 
dzięki kilku przyjaźniom nawiązanym w biurze. Zacząłem poszukiwać innych nieśmiałych, z którymi 
mógłbym znaleźć wspólny język i pewnego dnia trafiłem na jednego starszego faceta. On też jest 
narciarzem i wiele rzeczy robimy wspólnie, ale najwspanialsze jest to, że mam z kim porozmawiać. 
Mam tu na myśli rozmowy z prawdziwego zdarzenia. Mogę powiedzieć mu wszystko, nie obawiając 
się,  że będzie mnie pouczał. A i on mi się zwierza. Nie, nie ma w naszej przyjaźni nic z 
homoseksualizmu - dodał z uśmiechem. Z pewnością zainteresuje pana to, że mam teraz także 
dziewczynę. Przez dłuższy już czas nie umawiałem się z nią i chwilami zaczynam mieć o nią obawy, 
ale to dzięki Harv'owi odważyłem się związać z kobietą". 
To działa zawsze. 
Każdy, kto próbuje zasad miłości i kto zastosuje je w nowych przyjaźniach, zaczyna nabierać siły i 
pewności siebie. Ta nowa pewność siebie pozwala na podejmowanie nowych kontaktów z ludźmi. 
Założeniem tej książki było przekonanie, że życie może być przepełnione miłością. Bez względu na to, 
na ile brakuje ci zacięcia towarzyskiego, albo jak słabo oceniasz swoje predyspozycje do nawiązywania 
przyjaźni, możesz być osobą dającą się kochać. Dopóki nie zamkniesz się w osamotnionym domku na 
Jukonie, z pewnością będziesz mógł zawiązać długotrwałe i głębokie przyjaźnie. 
Miłość nie przychodzi od tych, którzy po prostu są przystojni lub utalentowani - piękno i talent nie są 
podstawą kontaktów międzyludzkich. Miłość jest czymś, co się CZYNI, jeśli więc zastosujesz 
podstawowe prawa opisane w tej książce, z pewnością przeżyjesz wiele wspaniałych przyjaźni. 
Siła miłości 
W roku 1925 założono w Topeka w stanie Kansas mały szpital dla umysłowo chorych. W czasach, gdy 
"kuracja wypoczynkowa" była modna w psychiatrii, grupa lekarzy - ojciec i dwóch synów po szkole 
medycznej - postanowiła stworzyć rodzinną atmosferę  wśród pacjentów. Pielęgniarkom wydano 
dokładne instrukcje jak mają zachowywać się w stosunku do określonych pacjentów: "Niech pani da 
mu poznać,  że pani go lubi i ceni". "Niech pani będzie uprzejma, ale stanowcza w stosunku do tej 
kobiety". 
Tymi lekarzami byli Karl i Will Menninger, a klinika Menningera, stosując tak "rewolucyjne" metody, 
stała się znana na całym świecie. 
Podsumowując, Karl Menninger powiedział: "Miłość jest lekarstwem na choroby ludzkie. Można żyć 

jeśli ma się miłość". 
Podobna konkluzja pochodzi od innego psychiatry obecnie również bardzo znanego który doszedł do 
tego wniosku w innym miejscu. Viktor Franki, Żyd wiedeński, więziony przez Niemców ponad trzy 
lata. Przenoszono go z jednego obozu koncentracyjnego do drugiego. Kilka miesięcy spędził też w 
Oświęcimiu. Dr Franki powiedział,  że dość wcześnie poznał jedyny sposób przeżycia - codzienne 
golenie się rano, nawet gdyby brzytwą miał być kawałek szkła, bez względu na samopoczucie. A to 
dlatego,  że stając do porannego apelu, chorzy więźniowie, którzy nie mieli siły pracować, wysyłani 
byli do gazu. Gdy zaś ktoś był ogolony, a jego twarz bardziej różowa, szansę na uniknięcie  śmierci 
tego dnia zwiększały się. 
Musieli przeżyć,  żywiąc się 300 gramami chleba i połową litra wodnistej zupy. Sypiali na gołych 
deskach, po dziewięciu w rzędzie i mieli po dwa koce na każdych dziewięciu więźniów. Trzy piskliwe 
gwizdki budziły ich o trzeciej rano do pracy. 
Pewnego ranka, gdy wychodzili układać tory kolejowe na zamarzniętej ziemi wiele kilometrów od 
obozu, towarzyszący im strażnicy wrzeszczeli na nich i popędzali ich kolbami swoich karabinów. 
Każdy, kto miał poranione stopy, wspierał się na ramieniu towarzysza. Sąsiad Frankla, chowając usta 
za podniesionym kołnierzem, wyszeptał: 
"Żeby tak nasze żony nas teraz zobaczyły! Mam nadzieję, że lepiej im się dzieje w ich obozach i że nie 
wiedzą co dzieje się z nami". 
Franki pisze: 
"To przypominało mi o mojej żonie. Wlokąc się tak kilometrami, ślizgając się na zamarzniętych 
kałużach, podtrzymując się i pomagając sobie iść, żaden z nas nic nie mówił. Ale obaj myśleliśmy o 
naszych  żonach. Od czasu do czasu spoglądałem w niebo, na którym gwiazdy już bledły, a różowe 
światło poranka zaczynało rozchodzić się za ciężkimi 
chmurami. Moje myśli przy lgnęły jednak do obrazu mojej żony. Słyszałem jak mi odpowiada, uśmiecha 
się i spogląda na mnie swym dodającym odwagi wzrokiem. 
Przeszyła mnie pewna myśl: po raz pierwszy wżyciu ujrzałem prawdę, jaką opisują poeci w swych 
pieśniach, którą obwieszczają najwięksi mędrcy. Prawdę, która mówi, że miłość jest podstawowym i 
najwyższym celem ludzkich dążeń. Potem uchwyciłem znaczenie tego największego z sekretów, 
przekazywanego przez ludzką poezję, ludzką myśl i ludzką wiarę: zbawienie nadchodzi przez miłość i w 
miłości". 

Spis treści 

Wspaniałe nagrody przyjaźni   3 
 
Część 1: Pięć sposobów pogłębiania kontaktów towarzyskich 7 
Dlaczego niektórym ludziom nigdy nie brakuje przyjaciół 7 
Sztuka otwierania się przed innymi 10 
Jak okazywać uczucia 16 
Miłość jest czymś, co się tworzy 21 
Zignoruj "to", a zobaczysz jak przyjaciele cię opuszczają 24 
 
Część 2: Pięć wskazówek wzmocnienia zażyłości 34 
Dotknij mnie, proszę 34 
O sztuce afirmacji 38 
Koncepcja małżeństwa przy filiżance kawy 42 
0 polepszaniu umiejętności prowadzenia rozmowy 45 
Gdy łzy są darem Boga 49 
 
Część 3: Jak przeciwdziałać negatywnym emocjom 53 
"Miły facet" - postawa, która prowadzi donikąd 53 
Pięć technik złoszczenia się 58 
 
Część 4: Co się dzieje, gdy twoje kontakty z ludźmi zaczynają się psuć 60 
Jak ocalić słabnącą przyjaźń 60 
Sztuka twórczego przebaczania 64 
Eros: jego siła i jego problemy 67 
Ważny składnik: wierność 71 
Nie można zdobyć wszystkiego 76 
I ciebie ktoś pokocha 78