background image

im  

• “  

X .

LICZBA  GŁÓW  ŻYDOWSKICH

W  KORONIE

Z  TARYF  ROKU  1765.

W Y D A L I

JÓZEF  KLECZYŃSKI  I  FRANCISZEK  KLUCZYCKI.

KRAKÓW .

N A K Ł A D E M   A K A D E M I I   U M I E J Ę T N O Ś C I  

S K Ł A D   G Ł Ó W N Y   W   K S I Ę G A R N I   S P Ó Ł K I   W Y D A W N I C Z E J   P O L S K I E J .

background image
background image

LICZBA  GŁOW  ŻYDOWSKICH

W  KORONIE

Z  TARYF  ROKU  1765.

W Y D A M

JÓZEF  KLECZYŃSKI  I  FRANCISZEK   KLUCZYCKI.

KRAKÓW .

N A K Ł A D E M   A K A D E M I I ,   U M I E J Ę T N O Ś C I  

S K Ł A D   G Ł Ó W N Y   W   K S I Ę G A R N I   S P Ó Ł K I   W Y D A W N I C Z E J   P O L S K I E J .

background image

Osobna  odbitka  z  Archiwum  komisyi  historycznej.  T.  VIII.

ę * V

0

\ $

.  

______

£C/

 3 

A 0 4   j  

ii

C - 1 ¥ V > )

D R U K   W .  I..  A N C Z Y C A   I  SPÓ ŁK I  W   K R A K O W IE .

background image

LICZBA  GŁÓW  ŻYDOWSKICH  W  KORONIE

Z  TARYF  ROKU  1765.

W ydali

J Ó Z E F   K L E C Z Y Ń S K I   I  F R A N C I S Z E K   K L U C Z Y C K I .

W   Polsce  zaprowadzone  b yło  pogłów ne  żydow skie  niewątpliwie  juź 

od  X V I   wieku.  Do  tego  pogłów nego  b yw a ły   przedsiębrane  popisy  żydów, 

nie  prowadziły  one  jednak  do  poznania  całej  ludności  żydowskiej,  gd yż  ż y ­
dzi  umieli  się  w ym igać  od  podatku  i  u k ryw ać  od  popisów.  Zeznania  o  licz­
bie  g łó w   gm iny  żydow skiej  robili  sami  żydzi  stwierdzając  sw e  zeznania 

przysięgą,  jak   to  było  w   Polsce  zw yczajnym   sposobem  zabezpieczenia  do­
chodów  skarbu  publicznego.  Skarżono  się  juź  od  początku  na  nierzetelność 

zeznań  i  wcześnie  zamiast  liczenia  żydów   wchodzono  w   u kła d y  ryczałtow e 

ze  starszyzną  żydow ską,  a  zw yczaj  ten  w   X V I I   w ieku  przybrał  tak  sta­

now czą  przew agę,  że  już  od  r.  1658  w  uniwersałach  poborow ych  oznaczono 
stałą  kw otę  podatku,  i  tę  parokrotnie  podnoszono,  ale  zupełnie  zaniechano 
sp isó w 1).  Dopiero  w  r.  1764  uchwalono  przeprowadzić  spis  żydów   i  w y ­
daną  została  kon stytu cya  o  pogłów nem   żydowskiem ,  która  nakazała  prze­
prowadzić  dokładne  spisy  i  przedsięwzięła  środki  do  ściślejszego  wykonania 
tego  postanowienia.  Spis  dokonany  w  początkach  1765  r.  istotnie  znacznie 

podniósł  podatek,  w yk aza ł  zatem  w iększą  ilość  żydów .  Następnie  jednak 

nie  powtarzał  się,  ja k   to  było  postanowiono,  a  oznaczenie  liczby  żydów  

w  późniejszym  czasie  u  Ł o y k i  lub  u  Blischinga  znowu  podaje  cyfry 
ludności  żydowskiej  o  w iele  niższe  od  dat  z  r.  1765;  widocznie  zatem  żydzi 

potrafili  znowu  potem  uchylić  się  w  znacznej  części  od  podatku.

')  Por.  moje  Spisy  ludności  w   Polsce,  str.  4  i  5.

background image

4 

LICZBA  GŁÓW  ŻYDOWSKICH  W  KORONIE  Z  TARYF  ROKU  1765.

Sp isy  te  nie  b y ły   zupełnie  nieznane.  K o m isya   H istoryczna  ogłosiła  już 

w   V I   tomie  sw ego  A rchiw um   w y k a z y   z  ziemi  lw ow skiej  i  powiatu  źyda- 

ezow skiego  w  sprawozdaniu  p.  Bostla,  współcześnie  ogłasza  podany  przez 
p.  C zuczyńskiego  spis  żyd ów   z  w ojew ództw a  krakow skiego.  Niniejsze  ze­

stawienie  podaje  natomiast  odpis  sum aryczny  spisu  żydów   z  całej  K oron y. 

K sięga,  w   której  odpis  zawiera  się,  pochodzi  z  X V I I I   w ieku,  jest  zatem 
współczesną. 

R ęk o p is  obejm uje  w y k a z  bardzo  dokładny  »kw arty  ze  sta­

rostw  i  królew szczyzn  koronnych  z  lustracyi  1765  r.«,  po  niej  idzie  spis  ż y ­

dów  z  1765  r.  w   K o r o n ie 1),  a  dalej  w yk az  k w a rty   W .  K s.  Litew skiego 
po  której  nie  przychodzi  jednak  w y k a z  żydów   na  Litwie. 

K się g a   dawniej 

należała  do  biblioteki  w   W ilanow ie,  dziś  jest  częścią  biblioteki  K rzeszo ­
wickiej,  ale  o  pochodzeniu  jej  i  dawniejszych  właścicielach  nic  bliższego  nie 
wiadomo.

K o n sty tu cy a   z  r.  1764  p.  t.  Podgłów ne  ży d o w sk ie 2),  która  postanowiła, 

że  ma  się  odbyć  spis  ludności  żydow skiej,  przepisała  szczegółow o  sposób 
przeprowadzenia  spisu.  R ezu ltat  ogóln y  tej  operacyi  przeprowadzonej  w   K o ­

ronie  został  odpisany  w   rękopisie,  jaki  mam y  przed  sobą,  a  poniżej  za­

m ieszczam y  w ierny  odpis  z  księgi,  zachow ując  jej  pisownię  i  błędy,  w pro­

w adzając  ty lk o   niektóre  skrócenia.  N aw et  pozostawiam y  podział  na  w oje­
wództwo  Poznańskie  i  ziemię  W sch o w sk ą  tak,  jak   księga  podaje,  chociaż 

widocznie  w ypisyw ano  tu  miejscowości  alfabetycznie  i  to,  co  się  zmieściło  na 

jednej  stronie,  zesum owano  jako  w ojew ództw o  Poznańskie,  a  resztę  na  dru­

giej  stronie  zatytułow ano  i  zesumowano  pod  nazw ą  ziemi  W schow skiej. 
Sum y  w   oryginale  są  jedynie  dla  w ojew ództw a  Poznańskiego  i  ziemi 
W schow skiej,  inne  sum y  są  teraz  porobione.  K o ń co w a  tabelka  powstała 

ze  sum  częściow ych  i  z  naszemi  sumami  zgadza  się  z  w yjątkiem   4  w y ­
padków.  Z  tych   ty lk o   w   w ojew ództw ie  Podolskiem   jest  różnica  o  300 
osób,  pochodząca  prawdopodobnie  stąd,  że  w  powiecie  Latyczew skim   w  M ię­

dzyborzu  b yła  podana  pierwotnie  liczba  g łó w   2339,  potem  poprawiono  na 

2039,  i  taj  poprawki  zapewne  w   sumie  nie  uwzględniono.  W   w ojew ódz­

tw ach  Kalińskiem   i  Bracław skiem   różnice  o  8  i  10  m ogą  pochodzić  z  przepi­

sania  się,  g d y   między  8  a  o  w ed ług  pisowni  X V I I I   w ieku  często  trudno 

odróżnić,  a  różnica  o  jednę  dziesiątkę  także  może  b yć  przypadkow ą.  P ozo­
staje  różnica  w   woj.  K ijow skiem   0 5 7   głów ,  trudniejsza  do  zrozumienia,  wobec 

dokładnego  dodawania,  jakie  m oina  stwierdzić  w   innych  województwach.

Poryw nyw ając  liczbę  żyd ów   w  pracach  pp.  Bostla  i  Czuczyńskiego 

z  naszemi  w ykazam i  wszędzie  znajdujem y  prawie  zupełną  zgodność  co  po­

twierdza  ścisłość  odpisu.  N aw et  kiedy  w   pow.  Lelow kim   w   sumaryuszu

')  P ełn y  tytuł  tej  części  rękopisu  w ypisany  na  oddzielnej  stronie  b rzm i:  »Liczba  głó w   ż y d o w ­

skich  z  taryf  roku  1765  z  mocy  prawa  odprawionych  przez  w ojew ództw a  summariatim  wypisana*.

2)  Yolum ina  legum   w yd.  O bryzld  V I I   str.  26  nst.  K onstytucya  ta  dobrze  streszczona  u  Bostla.

background image

LICZBA  GŁÓW  ŻYDOWSKICH  W  KORONIE

5

p.  C zuczyń skiego  jest  zanotowane,  że  arendarz  z  W y g ie łzo w a   nie  stawił  się, 

u  nas  jest  obok  Lelow a  i  K rom ołow a  dodatek:  accessit  arendarz  z  W y g ie ł­

zow a  7  osób,  i  zrobiona  druga  suma  ludności  ;o  7  osób  wyższa.  T ak  samo 
przy  wsi  Łosie  pow.  Sandecki.  Opuszczone  w  sum aryuszu  ziemi  Lw ow skiej 

Pom orzany  i  Dunajów  znajdują  się  w   naszym  w ykazie  w   tych   sumach,  jakie 
odnalazł  p,  Bostel,  prócz  tego   jest  u  nas  podanych  karaim ów  w  K uliczko 

wie  55,  a  w  W yb ran ó w ce  żydów   166  zamiast  250  czyli  mniej  o  84,  jak

o  tem  wzmiankuje  p.  Bostel.  K rak o w iec  u  nas  jest  podany  przy  ziemi  P rze­

myskiej  i  to  z  liczbą  żydów   462,  kied y  p.  Bostel  ma  go  w   ziemi  L w o w ­
skiej  z  liczbą  445,  a  z  niemowlętami  464.  W   preliminarzu  budżetu  w  V olu- 

minach  legum   podatek  w  K oronie  na  podstawie  spisu  podany  850.312  złp. 

a  że  podatek  w ynosił  2  złote  od  gło w y,  za  podstawę  rachunku  służyła  c y ­

fra  429.656,  tylko  o  202  g ło w y   niższa  od  sum y  rękopisu,  a  o  69  wyższa 

od  naszej  po  wprowadzeniu  pow yżej  zaznaczonych  poprawek.

Liczba  ludności  żydowskiej  ze  spisu  r.  1765  jest  jeszcze  z  pewnością 

niższą  od  rzeczyw istej,  g d y ż  spisy  szczególniej  dawniejsze  nie  potrafiły  objąć 

całej  ludności,  a  tem  więcej,  kied y  od  spisu  zależał  podatek.  P.  Bostel  po­

daje,  że  w  W yb ran ó w ce  spis  w yk aza ł  250  osób,  a  w  inwentarzu  jak  i  u  nas 
wpisano  166,  wyraźnie,  aby  umniejszyć  podatki.  Prócz  tego  spis  liczył  tylko 

osoby  po  nad  rok  życia  mające,  g d y ż  do  roku  niem owlęta  b y ły   wolne  od 

podatku.  W   niektórych  miejscach  liczono  jednak  oddzielnie  niemowlęta.

W   ziemi  Lw ow skiej  w  6  kahałach  nie  podano  niemowląt. 

Ludność 

żydów   tam  gdzie  niem owlęta  liczono  wynosiła  31.584  powyżej  roku,  1741 
do  roku  czyli  razem  33.325  głów ,  co  czyni  niemowląt  do  roku  prawie  do­
kładnie  5'2°/0.

W   wojew ództw ie  K rakow sk iem   niem owlęta  podane  są  w  powiatach 

krakow skim   i  proszowskim,  księskim,  lelowskim ,  oraz  w  Zatorze  i  O św ię­

cimie.  W   tym   obrębie  na  11.967  żydów   powyżej  roku  jest  677  do  roku; 

czyli  z  sum y  ogolnej  12.644  przypada  na  dzieci  do  roku  5‘35°/0-

W   obu  w ięc  razach  niem owlęta  do  roku  stanow ią  więcej  niż  5°/0  lud­

ności.  Jest  to  procent  bardzo  duży. 

W   A u stryi  w ed łu g  spisu  1890  r.  na 

ludność  roczną  przypada  3 %   ludności,  a  w  G alicyi 

3

'

6

% -  Prawdopodobnie 

zatem  starano  się  i  starsze  dzieci  zaliczać  do  rocznych  aby  nie  płacić  od 
nich  podatku. 

Ponieważ  ten  sam  interes  musiał  wszędzie  działać  równie 

silnie,  zatem  nie  będzie  przesady,  jeżeli  na  roczne  dzieci  przyjm iem y  takie 

powiększenie,  jakie  w ypada  tam,  gdzie  są  liczo n e ;  procent  ów  będzie  nale­

żało  przyjąć  nieco  wyżej  ze  względu,  żeśm y  go  liczyli  do  ogólnej  sum y 

ludności,  a  w ypada  go  liczyć  do  ludności  branej  bez  niemowląt.  Stosunek 
ten  dla  ziemi  Lw ow skiej  w ypada  nieco  po  nad  5.5%   dla  K rak o w sk iego  

prawie  5 7 %   czyli  przeciętnie 

5

'

6

% ' 

Na.  429.587  .żydów  wyżej  roku  przy- 

paśćby  powinno  zatem  niem owląt  do  roku  24.055,  czyli  ogólna  liczba  żydów  

w  K oronie  w  r.  1765  powinna  b yła  wynosić  453.642  głó w   —   w edług  po-

background image

6

Z  TARYF  ROKU  1765.

w yższych   podstaw  obliczenia.  N a  Litw ie  w ed ług  podatku  z  V ol.  le g .  miało 
b yć  żyd ó w   157.649,  a  dodaw szy  roczne  dzieci  w ed ług  obrachowania  8.288 

razem  166.477, 

O g ó ł  żyd ów   w   K oronie  i  L itw ie  w ypada  zatem  około 

620.000  głów .

LICZBA  GŁOW  ŻYDOWSKICH

w   Koronie  zn a y d u ią c y ch   siQ. 

W   W o ie w o d z t w ie   Poznańskim.

Liczba

Liczba

głów

głów

mieście Babim ost  S y n a go g i

206

W   mieście  M urowana  Goślina

I  I  I

»

B roiec  communittis

»

Oborniki  S y.

231

do  Babim ostu

55

»

O brzysko  Sy.

195

%

Czarnków   z  R y c z y ­

»

Osiecznó,  Sy.

239

wołem

489

Piła  S y.  z  miastem

  »

Czempiń  S y .

86

Jastrow

411

»

Człop  S y.

234

»

P n iew y  Sy.

201

*

F reyd lan d ek  Sy.

877

»

Poznan  Sy.

1951

s>

Grodzisko  Sy.

812

»

R aw icz  Sy.

563

%

Iutrosin  communittis

»

R estarzew   com m u­

z  Dublin

115

nittis

52

»

K a rg o w a   Sy.

289

»

R ogo źn o   Sy.

386

Leszno z Bojanowem

Sarnowa  S y.

79

S yn a go g a

4743

»

Sieraków   Sy.

119

*

L w ó w e k   Sy.

336

»

S kw irzyn a  S.

492

»

M iędzychód  Sy.

236

In  Summa

14585

»

M iędzyrzec  S y n a g o ­

gi  z  wsiami

1077

W   ziemi  W sch o w s k ie y.

Szlich tyczko w  Sy.

80

W   mieście  W ałecz S y. z  wsiami

642

Szrem   Sy.

327

»

W ieluń  Sy.

686

Stęszew   communitt.

55

»

W o łsztyn   S y .

3 7

i

S zw arzęc  S y.

1024

»

W ron ki S y. z wsiami

483

Sam otuły  Sy.

494

»

W sch ow a  Sy.

301

T rzcianka  S y.

338

Zbąszyn  S y.

89

Trzciel  Sy.

223

In  Summa

5328

Tuczno  Sy.

215

background image

LICZBA  GŁÓW  ŻYDOWSKICH  W  KORONIE

7

W   W o ie w o d z t w ie   Kaliskim.

Liczba

Liczba

głów

głów

P o w ia t  Kaliski.

Miasto K rotoszyn

1524

Miasto K alisz  z  parafiami

702

»

Żerków

76

- »

K oźm in

27 I

3490

O strów

266

P o w iat  Kcyński.

Zduny

49

Miasto K cyn ia

3 6

1

•»

O dolanow

18

»

Chodzież

644

»

K oźm inek

225

»

Gołańcza

193

»

K arm in

96

M argonin

316

Staw iszyn

91

»

Łabiszyn

364

R a szk ó w

8

»

Barcin

50

1 7 2 6

1928

P o w ia t  Koniński.

P o w ia t  Gnieźnienski.

Miasto K onin

133

Miasto Gniezno

251

»

K o ło

256

Działyń

104

»

R ussocice

57

»

W itk ó w

354

»

Golina

142

»

S kok i

372

K le c z e w

262

»

W rześnia

436

»

W ilczy n

39

Czerniejow

20

»

R y c h w a ł

102

»

Ż ydów

33

991

1570

P o w ia t  Pyzdrski.

P o w ia t  Nakielski.

Miasto P yzd ry  z  parafiami

452

Miasto Mrocza

105

»

Jarocin

282

K rajen k a

254

K o b ylin

139

D ębrzno

308

N ow e  Miasto

146

Granowo

97

»

Jaroczew

85

2>

Złotowo

1027

»

Pogorzel

32

»

Len dyczek

52

B orek

200

»

Łobżenica

572

»

K u rn ik

381

Sem pelborg

553

»

Zaniemiśle

37

N akło

56

»

M iłosław

136

3024

W   W o ie w o d z t w ie   Sieradzkim.

S y n ago ga  Ł aska  z  parafiami

1588

S y n a go g a   Piotrkow ska  z  paraf.  1107

»

W artska  z  paraf.

362

»

K oniecpolska z paraf.

733

»

D obrska  z  paraf.

380

W  mieście  Kam ińsku  do  P rzed -

»

B łaszkow ska  z  paraf

3

io

borza

25

»

Lutomirska  z  paraf.

445

4 9 5

°

background image

8

Z  TARYF  ROKU  1 7 6 5 .

W   ziemi  Wieluńskiey.

Liczba

głów

S yn a go g a  D ziałoszyńska  z paraf.  1956 

» 

K em pińska 

879

» 

Bolesław ska  z  paraf. 

96

A cced it  starostwo  Grabowskie 

ad  mentem  D ekretu  wyli- 

kwidowane

Liczba

"łów

45

2976

W   W o ie w o d z t w ie   Krakowskim.

Miasto  Kazim ierz  przy  K r a k o ­

wie  z  paraf. 

3

 

7

 1 o 

Miasta  2. 

O lkusz  i  Trzebina

z  paraf. 

396

Miasto  Chrzanów  z  paraf. 

327

M iasta  Nr.  2.  Będzin  i  Modrze-

jow   z  paraf. 

515

Miasto  D ziałoszyce  z  paraf. 

6 5 1

5599

P o w ia t  Xięski.

Miasto  Żarnow iec  z  paraf. 

355

Miast  Nr.  5.  W odzisław,  Oksza, 

Siensko,  Proszowice,  Słom ­

niki 

1638 

Miasto  W olbrom  

303

Miasta  2.  Pilca  y   Ogrodzieniec 

606

Miasto  Szczekocin y 

"520 

Miast  4.  Żarki,  M rzygłód,  Olsz-

sztyn  y   W łod ow ice 

893

3215

X iestw o   Zatorskie.

Miasto  Zator 

92

X ięstw o   O św ięcim skie.

Miasta  2.  Oświęcim   y   B iała 

765 

P o w ia t  Sandecki.

2296

K a h a ł  Sandecki  z  paraf. 

A cced it  wieś  Łosie

1.361

1368

P o w iat  C zczh ow ski  y   Szczerzecki.

P o w ia t  L elo w ski.

Miasta  2.  L eló w   i  Kro- 

m ołow 

468

K a h a ł  W iśnicki  z  paraf.

P o w iat  Biecki.

2385

A ccessit  A rendarz z W y ­

K a h a ł  Żm igrodzki

1926

gi ełcz ow y 

7

475

» 

Dukielski

806

Miasto  N akło

98

» 

Bobowski

2 1-8

Miasta  2.  Janów  y   Częstochowa  623

2950

W   W o ie w o d z tw ie   Sandomirskim.

P o w ia t  Sandom irski.

Miasto  R o zw ad o w   z  paraf.

368

Miasto  Sandom ierz  z  paraf.

'  801

» 

Baranów  z  paraf.

435

» 

Staszów   z  paraf.

776"

»  . 

U lan ów   z  paraf.

848'

» 

O patów   1  paraf.

2034

» 

D zików   z  paraf.

569

» 

Połaniec  z  paraf.

648

» 

O żarów  z  paraf.

1047

» 

O strowiec  z  paraf..

904

>> 

K lim ontow   z  paraf.

858

»  , 

Tarłów   z  paraf.

610

» 

M ielec  z  paraf.

914

background image

POSZUKIWANIA;  SPISÓW  LUDNOŚCI  RZPLITEJ  POLSKIEJ

9

mężczyzn

kobiet

Z  przeniesienia  .  .

39-651

40.372

chłopów iv  gminach  u  panów   za  czyn ­

szem  dożywotnim  

. . . .

245

244

»

u  panów  bez  opłaty  do  w y ­

brania  sum y  zapłaconej  .  .

704

675

»

7.0  starostwach,  w  zarządzie

skarbu  ....................................

1.974

I.83Ó

»  .

w  dzierżawie  pięcioletniej  .  .

5.019

4-575

»

» 

dożywotniej  .  .

1-343

1.268

»

do  spłaty  oznaczonej  (jo  yicasa

ćmaTelKti)...............................

775

689

»

bez  opłaty  do  w ybrania  sum y

zapłaconej 

...........................

6.779

6.179

»

f i a f i s k i c h ....................................

260.790

245.836  •)

»

cygan ów   p a ń s k ic h ..................

167

173

»

mieszczańskich 

. . . . . .

7°3

689

». ■

duchowieństwa 

.  ..................

10.077

10-393

-  $  ;

je z u ic k ic h ....................................

3.108

2.758

O gółem   ludności  .  .

331-335

315.681

C iekaw e  to,  szczegółowo  i  dobrze  zesumowane  zestawienie  w ykazuje 

bez  szlachty  i  duchowieństwa  ludność  namiestnictwa  M ohylew skiego  na 
647.016  osób,  a  z  tych  w   miastach  mężczyzn  23.112,  kobiet  25.035 =  48.147, 

albo  prawie 

7

'

3

%   ludności.  W   tej  liczbie  w   miastach  żydów   32.809,  czyli 

2/3  ludności  miast,  a  5^07  ogółu  ludności.  N a  w siach  żydów   nie  podano.

Ponieważ  ludność  podatkowa  M ohylew skiego  namiestnictwa  w  12-cie 

lat  po  rozbiorze  w ynosić  miała  647.016,  w   części  nowonabytej  gubernii 

Pskow skiej  1776  r.  m ężczyzn  288.732,  podw oiw szy  w ięc  ostatnią  cyfrę  dla 

otrzym ania  całej  ludności,  będziem y  mieli  577.464  osób,  czyli  w   całym   kraju, 

który  przez  pierwszy  rozbiór  dostał  się  R o sy i  około  1,224.480  osób,  prócz 
szlachty  i  duchowieństwa 2).

W   W ilnie  istnieją  dwa  zbiory  n aukow e:  biblioteka  publiczna,  posia­

dająca  rękopisy,  i  archiwum  centralne  daw nych  aktów.  Biblioteka  w yd ała 
opis  rękopisów  w  niej  zaw artych  w   bardzo  cennej  p u b lik acyi:  »Oinicaiiie 
pyKoiiHciiaro 

ot

, ilu o u i st  BiueiicKoii  nyS.iiiMHoii  fnió.iioroKiB,  dwa  zeszyty,  w y ­

dane  w   latach  1895  i  1897.  P ublikacya  podaje  dokładnie  treść  rękopisów 

i  przez  to  nadzwyczaj  ułatwia  poszukiwania.  R ęk o p isy  niezamieszczone

*)  P om iędzy  włościanam i  pańskim i  liczono  raskolników  m ężczyzn  1 .7 3 1,  kobiet  1.543.

2)  N ie  znając  wzrostu  ludności,  nie  przeprowadzam   redukcyi  i  mniemam,  że  ta  z  życia  w zięta 

cyfra  zbliża  się  więcej  do  prawdy,  niż  zredukowana  na  samowolnej  podstawie.

background image

1.0

W   ZBIORACH  MOSKWY,  PETERSBURGA  I  WILNA.

jeszcze  w   publikacyi,  są  jednak  skatalogow ane  z  tą  sam ą  starannością  i  b y ły  

mi  również  uprzejm ie  udzielone  do  przejrzenia.

Z  przedmiotu  moich  poszukiwań  znalazłem  rękopis  z a ty tu ło w a n y :  Pro- 

tokuł  dym ów   z  ludnością  poddańczą  i  żyd ow ską  w   w ojew ództw ie  N ow o­

grodzkim   znajdujący  się  z  w oli  Prześw ietnych  sejm ujących  stanów  przez 

kom isarzów  tegoż  w ojewództwa,  p odług  w yd an ego  od  Prz.  K o m isyi  skar­
bowej  litewskiej  szematu,  w   r.  1789  spisany.  K s ię g a   obejmuje  opisy  dym ów
i  ludności  parafiami  i  wsiami,  a  to  w ed łu g  następującej  g ło w y :

D  

Y  

M  

Y

w   miastach  i  miasteczkach

S

<u

t o

S 8

f i   03

0)
£

<u
£

aj

(U

, ^

. a   ^

0

u

i

ci

i-i
O

£   s

£

s

0

rc3

e

>>

>>

3

bjc

O

h

-o

u

a ,

DJO

O

£  £ 

O' -o

w e  wsiach

£

o

^4

N azw isk o   dóbr 

z  w yrazem   miast, 

dw orów   i  w siów , 

parafie

(c.  d.)

L  

U

D  

N

O

Ś Ć

od  lat  1 

do  16

od  lat  16 

do  30

od  lat  30 

do  45

od  lat  45 

do  60

od  lat  60 

starszy

płeć

m ęska

płeć

niew ie­

ścia

m .

n.

m.

n.

111.

n.

m.

n.

K o m p u t  ludności 

obojga  płci

W y k a z y   są  zatem  szczegółow e  i  w   ludności  odróżniają  płeć  i  pięć  ka- 

tegoryi  w ieku  system atycznie  ułożonych.  Przepis  tego  sam ego  roku  dla  P o l­
ski  nie  odróżniał  tych   k atego ryi  wieku,  b y ł  w ięc  mniej  praktycznym .

D ym y   podane  są  p rzy  każdej  miejscowości,  ludność  przy  niektórych 

miejscowościach  nie  znajduje  się,  ja k b y   b yła  pominiętą.  Żydzi  zawsze  są 

podawani  oddzielnie.

N a  ostatniej  stronie  rękopisu  jest  suma  ogólna  spisów  parafij,  zaopa­

trzona  datą  28  octobra  1789  r.  i  dopiskiem :  takow ą  lustracyę  dym ów   w   w o ­

jew ództw ie  N ow ogrodzkim   znajdującą  się,  podpisujem y  —   A d am   W ojni- 

łowicz,  podkom orzy  now ogrodzki.

P rzy  bliższem  rozpatrzeniu  okazuje  się  jednak,  że  spis  ten  obejm uje 

sam  powiat  N ow ogrod zki  z  t.  z.  K sięstw em   Słuckiem ,  ale  nie  obejmuje 

powiatów  Słonim skiego  i  W o łk o w y sk ie g o ,  stąd  ludność  jest  niższą,  niż  ją  

podał  M oszyński  w ed łu g   obliczenia  z  liczby  dym ów.  Jest  to  jednak  jed yn y 
dotychczas  spis  z  epoki  Sejm u  czteroletniego,  d o tyczący  L itw y.  Sum a  po­
dana  na  ostatniej  stronie  w ykazu je  następujące  dane:

background image

POSZUKIWANIA  SPISÓW  LUDNOŚCI  RZPLITEJ  POLSKIEJ

K om put  o góln y  dym ów   oraz  ludności  chrześcijan  i  żydów,  kom isyi 

w ojew ódzkiej  podany  r.  1789:

Dymy

Chrześcijan

Żydów Suma moja

parafii N o w o g r o d z k ie j......................

I.462

6.7 I I

508

7.219

»

W s i e l u b s k i e j...........................

836

4.209

210

4-419

»

N ic h n ie w i c k i e j .......................

I.923

9

-

7

1

3

233

9.946

»

S ie n n ie ń s k ie j...........................

i . 1 81

6.239

50

6.289

»

Horodyskiej  i  W oronczańskiej

1.629

8.132

127

8.259

S t a r o je ln ie ń s k ie j ..................

684

4.492

23

4

-

5 15

Stw ołow ickiej 

......................

960

5-495

88

5-583

»

M y s k i e j ....................................

835

5-322

252

5-574

»

L a c h o w ic k ie j...........................

1.208

6.342

445

6.787

»

D a r e w s k ie j...............................

798

4-397

78

4-475

»

I s k o łd z k ie j......................

457

2.4 1  I

3

2.414

K r u s z y ń s k ie j...........................

55.8

2.884

40

2.924

Mirskiej  . . . . .   ■

  .  .  .

3-328

15-783

1-323

17.106

»

M ikołajewskiej 

. . . . . .

636

3-413

45

3-458

P o ło n e c k ie j................................

615

3.284

73

3-357

*

Ś w ie r z e ń s k ie j...........................

67 2

2.439

20

2-459

»

Snow skiej 

.  ............................

367

2.384

19

2.403

»

S w o j a t y c k i e j ...........................

430

2-517

67

2.584

»

N ie ś w is k ie j...............................

2.389

12.466

640

13.106

»

Z a d w ie y s k ie j...........................

180

1.074

43

1.117

»

K o p y l s k i e j ...............................

2.707

13-630

500

14.130

» 

H ł a s k i e j ....................................

2.660

14.960

200

15.160

S ł u c k i e j ............................... ....

10.413

57

-

6

i

7

1-973

59-590

»

Cienkowickiej 

......................

2-455

12.630

508

13-138

»

K l e c k i e j ....................................

5462

30-544

1.045

31-589

»

N ied źw ied zick iej......................

440

2-547

56

2.603

»

K r z y w o s z y ń s k i e j ..................

844

5-524

5-524

K om putów   kom put  o góln y  .

46.129

257

-I

59

1) +

8.569

 == 265.728

Stosun ek  żyd ów   do  o gółu   ludności  w ypada  zatem  3'2% .  W   sumach 

żydów   nie  wszędzie  znalazłem   zgodność  z  danemi  wsi  i  parafii.

Oprócz  tego  spisu  z  w ojew ództw a  N ow ogrod zkiego  znajdują  się  jeszcze 

w  bibliotece  luźne  sprawozdania  kom isyi  porządkow ych  cyw ilno - w ojsko­

w ych  z  w ojew ództw a  Podlaskiego  z  w ykazam i  ruchu  ludności  różnych 
parafii  ziemi  D rohickiej  i  Bielskiej  bez  sum  ogólnych,  pochodzące  z  r.  1791. 
Z  powodu  braku  sum  odpisu  nie  dokonałem.

W   W ilnie  jest  drugi  w ażn y  zbiór  dokum entów  w   archiwum   dat  daw ­

nych,  do  którego  obecnie  ściągnięto  akta  z  Lublina.  W yd ało   archiwum

')  W   rękopisie  suma  246.558.

background image

12

W  ZBIORACH  MOSKWY,  PETERSBURGA  I  WILNA.

także  katalog  drukow any,  ale  ten  nie  podaje  bliżej  treści  ksiąg,  tylk o   ozna­
cza  ją   ogólnikowo.  Chcąc  w ięc  je  zbadać,  należałoby  przeglądać  po  kolei 

wszystkie  akta,  gd zieby  m o gły  znajdować  się  spisy.  B iorąc  na  próbę  kilka 

ksią g   z  takich  z  w ieku  X V I I I ,  które  w zbudzały  najwięcej  nadziei,  nie  udało 
mi  się  trafić  na  m ateryał  poszukiwany.  D yrek tor  archiwum   p.  Sprogis  b y ł 

jednak  tak  nadzwyczajnie  uprzejmym,  że  zarządził  dla  mojej  inform acyi  do­

chodzenie  specyalne  i  na  tej  podstawie  doniósł  mi,  źe  w   archiwum   wileń- 
skiem  oddzielnych  specyaln ych  spisów  ludności  z  w ieków   X V I I   i  X V I I I  
pochodzących,  mimo  bardzo  ścisłych  poszukiwań  nie  odnaleziono,  istnieją 
tylk o   rejestra  bądź  szlachty  przy  głosowaniach,  bądź  szlachty  w ykazującej 
ilość  dym ów   z  w ojew ództw   M ińskiego  i  Trockiego,  oraz  inne  w yk azy, 
któ re b y   należało  bliżej  przejrzeć,  czy b y   z  nich  nie  dało  się  co  w yszukać 
dla  poznania  ludności.

Cenna  ta  niezmiernie  wiadomość,  za  której  udzielenie  pozwalam   sobie 

w yrazić  p.  D yrek toro w i  archiwum   w ileńskiego  moje  najgłębsze  podzięko­
wanie,  uzupełnia  moją  pow yższą  krótką  wzm iankę.  Podając  też  niniejsze 

sprawozdanie,  mam  na  w zględzie  zw rócić  u w agę  na  to,  co  przejrzałem,  aby 
ułatwić  następnym   badaczom   dalsze  poszukiw an ia*).

’)  W iad om ość  niniejsza  o  m ateryałach  statystycznych,  podana  została  na  posiedzeniu  W y d z ia łu  

historyczno-filozoficznego  A k ad em i  U m iejętności  w   dniu  15  listopada  1897  r.

o-<3§£>o-

background image
background image