Sztuka kreteńska 

 

Sztuka kreteńska, nazwana przez jej odkrywcę Arthura Evansa sztuką minojską od imienia 

legendarnego  Minosa,  powstała  w  epoce  brązu,  ok.  3000  p.n.e.  na  Krecie,  jej  rozkwit  przypada  
na  przedział  2500  –  1400  p.n.e.,  zakończony  najazdem  Achajów,  do  zaniku  ok.  1100  p.n.e. 
związanego z najazdem plemion doryckich na półwysep peloponeski. 

Przez  cały  okres  rozwoju  sztuka  kreteńska  pozostawała  na  usługach  dworu  oraz  kultu 

religijnego. Sztuka kreteńska należy do okresu rozwoju kultur egejskich.  

Około  2000  p.n.e.  powstają  miasta  i  pierwsze  budowle  pałacowe.  Dotychczas  odnaleziono 

pałace  w  Knossos,  Fajstos  i  Malia.  Były  one  ośrodkami  władzy  i  administracji,  spełniały  funkcje 

religijne i gospodarcze. Były wielokrotnie odbudowywane i rozbudowywane, zachowana jest jednak 

znaczna  jednorodność  stylistyczna  budowli  -  zabudowania  w  Knossos  i  w  innych  miejscowościach 

niewiele  się  różnią  pomiędzy  sobą.  Z  reguły  budowane  były  na  niewielkich  wzniesieniach,  a  cechą 
charakterystyczna  tych  budowli  jest  brak  fortyfikacji.  Stąd,  mimo  iż  rozplanowane  są  na  rzucie 

zbliżonym  do  prostokąta,  ich  obrys  zewnętrzny  przedstawia  dość  nieregularną  linię,  powtarzającą 

zarys  terenu.  Analizy  archeologiczne  pozwalają  przypuszczać,  że  cały  kompleks  pałacowy  powstał  

z  rozrastającej  się  osady.  Centralnie  umieszczony  podłużny  dziedziniec  mógł  pełnić  rolę  placu.  

W miarę upływu czasu struktura osady uległa zwarciu w wyniku czego powstało założenie pałacowe, 

posiadające  w  niektórych  miejscach  kilka  kondygnacji,  konstruowanych  z  drewna,  kamienia  

i zaprawy. Wejścia poprzedzano reprezentacyjnymi schodami. Do podtrzymywania płaskich stropów 

stosowano kolumny. Dolna część budowli przypominała labirynt. Były to liczne, małe pomieszczenia 

oddzielone  od  siebie  systemem  korytarzy.  W  niektórych  przechowywano  zapasy.  Pomieszczenia 

wyższych  poziomów  (niezachowane)  najprawdopodobniej  były  bardziej  przestronne.  Część  z  nich 

pełniła  funkcję  gospodarczo-produkcyjną,  o  czym  świadczą  zachowane  resztki  warsztatów 
kamieniarskich  i  garncarskich.  Pomieszczenia  najbardziej  reprezentacyjne  i  kultowe  zgrupowane 

zostały  w  pałacu  w  Knossos  przy  centralnym  dziedzińcu,  po  jego  zachodniej  stronie.  Do  typowych 

dekoracji  dla  sztuki  minojskiej  należą  rogi,  symbolizujące  najprawdopodobniej  jakieś  bóstwo  oraz 

kamienne skrzyżowane lub odwrócone topory - labrysy.  

Minojskie  malarstwo  wiąże  się  z  dekoracją  ścian  i  podłóg.  Większość  malowideł  odkrytych  

w  Knossos  to  niewielkie  fragmenty  zachowane  w  nienajlepszym  stanie  i  poddane  rekonstrukcji. 

Artyści minojscy często odtwarzali i przetwarzali otaczającą ich naturę. Jest to przede wszystkim nurt 

malarstwa  dążącego  do  jak  największego  realizmu.  Cechuje  go  w  miarę  wierne  naśladowanie  

i  odtwarzani  natury,  chociaż  nie  jest  to  naturalizm  w  dzisiejszym  rozumieniu,  np.  stosowanie  barw  

ma  charakter  płaski,  dekoracyjny  i  często  umowny  (małpki  w  kolorze  niebieskim).  Stopniowo 

następuje odejście od tych tendencji w kierunku stylizacji, która z czasem prowadzi do usztywnienia 
formy  i  dalekiego  schematyzmu.  Tematycznie  malarstwo  minojskie  to  przedstawienia  otaczającej 

artystę natury oraz sceny z życia dworu, uroczystości świeckie i religijne. Częstym tematem jest też 
ukazanie  postaci  ludzkiej  lub  zwierzęcej  na  tle  pejzażu,  choć  niekiedy  jest  abstrakcyjna  plama 

kolorystyczna. Jednym z najstarszych fragmentów fresku zachowanego w Knossos jest tzw. zbierający 
krokusy.  Jest  to  postać  niebieskiej  małpki  poruszającej  się  wśród  skał  porośniętych  kwiatami  
(A.  Evans  fresk  ten  zinterpretował  jako  chłopca  zbierającego  krokusy).  W  Muzeum  w  Iraklionie 

znajdują  się  zrekonstruowane  także  inne  przedstawienia  przyrody  np.  freski  przedstawiające 

kuropatwy  lub  delfiny.  Do  grupy  fresków  o  tematach  związanych  z  życiem  dworu  należą  przede 
wszystkim  przedstawienia  procesji  z  darami  lub  dam  dworskich.  Najbardziej  znanymi  freskami 

kreteńskimi są znalezione w Knossos jest przedstawienie kobiety zwane Paryżanką oraz Książę wśród 
lilii.    Freski  datowane  są  na  ok.  1400  p.n.e.  Ukazane  na  nich  wizerunku  podkreślone  są  grubą, 

konturową linią, wypełnioną i otoczoną płaską, kontrastową i żywą kolorystyką.  

Nie  odnaleziono  na  Krecie  monumentalnych  rzeźb  z  kamienia,  ale  niektóre  z  wykopalisk 

sugerują,  że  wykonywane  były  posągi  naturalnej  wielkości  z  brązu.    Nie  ma  jednak  żadnych 
świadectw  mówiących  o  wyglądzie  takich  rzeźb.  Rozwija  się  drobna  plastyka.  Małe  figurki 
wykonywane  już  w  czasach  wcześniejszych  ulegają  znacznym  przeobrażeniom.  Następuje  znaczne 
przewężenie  talii  przy  jednocześnie  silnie  zaakcentowanej  dolnej  części  postaci.  Postać  nadal  jest 
schematyczna ale coraz bardziej staje się widoczne dążenie do naturalizmu, przedstawianie w pozach 
"zatrzymanego  ruchu".  Artyści  potrafią  dokładnie  oddać  anatomię  człowieka,  szczególnie  
w przedstawieniu układu mięśni. Tak przedstawiani są najczęściej mężczyźni (zachowało się niewiele 
przykładów). Figurki kobiet, typowe dla sztuki minojskiej, przedstawiają postacie ubrane w tzw. stroje 

dworskie.  Ubiór  składał  się  z  szerokiej  spódnicy  i  obcisłego  kaftanika  odsłaniającego  piersi.  
Są  to  postacie  kapłanek  lub  wyobrażenia  boginek  (np.  boginie  z  wężami).  Figurki,  najczęściej  
o  charakterze  wotywnym  były  wykonywane  z  gliny,  fajansu  (rodzaj  ceramiki  podobny  nieco  
do  porcelany  wytwarzanej  z  zanieczyszczonego  kaolinu),  kości  słoniowej  oraz  brązu.  Z  kamienia 
wykonywano  także  naczynia.  Były  wśród  nich  wazy  zdobione  reliefami  oraz  tzw.  rytony,  czyli 
naczynia  libacyjne  w  kształcie  głowy  byka.  Przykładem  jest  odnaleziony  w  pałacu  Knossos  ryton 
wyrzeźbiony w serpentynie. Jego powierzchnię zdobią liczne linie i płaski relief ukazujący wizerunek 
byka. Do naczynia przytwierdzone były rogi wykonane najprawdopodobniej z pozłoconego drewna. 

Na Krecie znane było również złotnictwo, rozwijające się głównie w biżuterii (np. bransolety 

zakładane na ramię), z częstymi motywami przedstawień postaci w dynamicznym ruchu, wykonywane 
reliefem wgłębnym. 

Znane  są  doskonałe  przykłady  ceramiki,  cienkościenne  wazy,  dzbany  i  inne  naczynia 

dekorowane są bogatymi ornamentami o żywej kolorystyce. Dekoracje malowane są na ciemnym tle 
(czarnej  polewie  lub  ciemnej  glinie)  w  kolorze  białym,  żółtym,  czerwonym,  brązowym.  Artyści 
chętnie  zestawiali  kontrastowe  kolory  dekoracji,  a  ornamenty  budowali  z  prostych  elementów 
geometrycznych i stylizowanych motywów roślinnych, do wyjątków należą przedstawienia figuralne. 
Dekoracja była tak komponowana, aby podkreślić kształt naczynia. Szczególnie interesujący jest styl 
zwany  morskim.  Jego  nazwa  pochodzi  od  często  występujących  w  nim  motywów  zwierząt  
(np. ośmiornic) i roślin morskich. Cechuje go naturalizm w przedstawieniu elementów dekoracji. 

 
 

Sztuka mykeńska 

 

Sztukę mykeńską datuje się na okres od 1600 p.n.e. (choć początki przypadają nawet na 2500 

p.n.e.)  do  1100  p.n.e..  Czas  trwania  sztuki  mykeńskiej  został  zakończony  wraz  z  najazdem  plemion 
doryckich  i  podbojem  przez  nich  ziem  zajmowanych  przez  Achajów.  Sztuka  tego  okresu  prezentuje 
się odmiennie od kreteńskiej, chociaż w wielu dziedzinach można napotkać wyraźne inspiracje sztuką 
Krety.  Najważniejszym  elementem  rozwoju  było  pobudowanie  obronnych  twierdz  zwanych 
cytadelami. Były one ośrodkami władzy i centralnymi ośrodkami rozwoju sztuki. 

Do największych odkrytych zamków związanych z sztuką mykeńską należą twierdze w  Pylos  

i  Tirynsie,  a  przede  wszystkim  w  Mykenach,  odkrytych  i  eksplorowanych  przez  Heinricha 
Schliemanna  w  latach  1874–1876.  Były  to  położone  najczęściej  na  pagórkach,  otoczone  potężnymi 
murami  obronnymi  warownie  budowane  na  nieregularnym  planie  zbliżonym  do  kształtu  wzgórza. 
Czas ich powstania i rozbudowy określany jest na wieki XVI – XI p.n.e. Mury obronne stawiane były 
w  konstrukcji  murów  cyklopowych  (skonstruowane  z  wielkich,  nieobrobionych  kamieni 
dopasowanych do siebie, luki między nimi wypełnione są ziemią oraz drobnymi kamieniami). Wąskie 
wejścia w murach uniemożliwiały wtargnięcie większej ilości osób na tereny wewnętrzne, a tajemne 
przejścia  stanowiły  dodatkowe  zabezpieczenie  w  przypadku  oblężenia.  Do  wnętrza  prowadziła 
monumentalna  brama  (np.  Lwia  Brama  w  Mykenach).  Najważniejszym  elementem  zabudowy 
cytadeli  stał  się  megaron,  usytuowany  na  głównej  osi  założenia.  Megaron  -  reprezentacyjna  część 
pałaców  mykeńskich,  posiadał  jedno  pomieszczenie  ze  stropem  podpartym  czterema  kolumnami, 
dymnikiem  w  dachu  oraz  otwartym  przedsionkiem  na  krótszym  boku  z  dwoma  kolumnami  między 
ścianami  z  antami  (pilastrami  kończącymi  ścianę).  Posadzki  pomieszczeń  reprezentacyjnych  oraz 
megaronu zostały wyłożone kamiennymi płytami. Ściany cytadeli w Mykenach i Tirynsu ozdobione 
były  freskami  wykonanymi  w  podobnej  jak  w  Knossos  stylistyce,  jednak  innej  tematyce.  Sceny 
przedstawiają  polowania,  wymarsz  oddziałów  wojsk.  Na  terenie  cytadeli  znajdowały  się  także 
wydzielone  pomieszczenia  dla  królowej,  łazienki,  kapliczki,  archiwa  z  tabliczkami,  magazyny, 
pomieszczenia gospodarcze.  

Do  mykeńskiej  architektury  sepulkralnej  należą  groby  szybowe  (odnalezione  w  Mykenach, 

datowane  na  XVI  –  XV  wiek  p.n.e.)  –  podziemne  grobowce  składające  się  z  szybu  zakończonego 
komorą,  oznaczone  na  powierzchni  stelami.  Od  XVI  wieku  p.n.e.  zaczęły  pojawiać  się,  wykuwane  
w  skale,  częściowo  wbudowane  w  zbocza  gór  groby  o  konstrukcji  kopułowej,  przeznaczone  dla 
władców  (np.  grób  Agamemnona  zwany  też  skarbcem  Atreusza).  Składają  się  one  z  kilku  części, 
dromosu  –  korytarza  prowadzącego  do  grobowca  ,  przedsionka,  tolosu  na  planie  okręgu  oraz 

dodatkowej  komory.  Tolosy  były  nakrywane  pozorną  kopułą.  Również  w  tych  grobowcach 
umieszczana  była  na  jego  szczycie  stela.  Dromos  był  zasypywany  ziemią,  zaś  wejście  blokowane 
kamieniami.  

Grobowce  mykeńskie  były  bogato  wyposażane,  szczególnie  w  wyroby  złotnicze.  

Do  oryginalnych  osiągnięć  sztuki  złotniczej  należą  maski  pośmiertne.  Wykonywano  je  ze  złotej 
blachy metodą repusowania (inaczej trybowania - zdobienie wyrobów z blachy poprzez wybijanie na 
zimno 

wgłębień, 

dających 

po 

drugiej 

stronie 

wypukły 

wzór) 

i 

układano  

na  twarzach  zmarłych.  Maski  miały  być  najprawdopodobniej  odwzorowaniem  rysów  zmarłego. 
Najbardziej  znaną  maską  jest  odnaleziona  przez  Heinricha  Schliemanna  w  Mykenach  maska  
z V grobu szybowego tzw. maska Agamemnona. Czas jej powstania określany jest na ok. 1500 p.n.e.