Dogmat o Trójcy Świętej, prawosławie, 
ekumenizm

Musimy budować, gdy inni burzą
Abp Marcel Lefebvre
Poruszając problematykę wielkiego dogmatu o Trójcy Świętej dotykamy największych tajemnic 
wiary katolickiej, tajemnic wyrażonych przez Kościół pod natchnieniem Ducha Świętego już ponad 
tysiąc pięćset lat temu, zwłaszcza na dwóch soborach powszechnych – w Nicei (325) i w 
Konstantynopolu (381) – które były dwoma pierwszymi soborami Kościoła Katolickiego. Rozłam 
w Kościele, jaki stał się faktem w roku 1054 i utrwalił się od tego czasu, czyli schizma wschodnia, 
polegająca na zerwaniu jedności ze Stolicą Apostolską przez patriarchat w Konstantynopolu i 
podległe mu Kościoły lokalne, dokonała się również w związku z nową, błędną nauką odnośnie 
tajemnicy Trójcy Świętej, nauczaną przez ówczesnych Greków. Błąd ten koncentrował się wokół 
zagadnienia filioque, problemu pochodzenia Trzeciej Osoby Trójcy – Ducha Świętego. Za sprawą 
dwóch wpływowych teologów wschodnich, patriarchów Konstantynopola, najpierw Focjusza (858–
867, 878–886), a następnie Cerulariusza (1043–1058), Grecy, a za nimi niemal cały chrześcijański 
Wschód popadli w heretycką naukę negującą treść prawdy wyrażonej w terminie filioque, prawdy 
wyrażającej jednomyślną naukę Ojców Kościoła ze Wschodu i Zachodu, a podkreślonej przez 
Zachód i słusznie wprowadzonej do katolickiego Credo przez papieży, w obronie wiary przez 
błędnymi interpretacjami.
Dzisiaj w imię dialogu ekumenicznego powiada się nam, że filioque nie jest artykułem wiary, ale 
fałszywym i dowolnym dodatkiem średniowiecznych łacińskich teologów, dodatkiem godnym 
rzekomo porzucenia i usunięcia z teologii katolickiej w imię pojednania z chrześcijańskim 
Wschodem prawosławnym. Nic bardziej mylnego! Formuła filioque jest prawdą wiary wyrażoną z 
całą jasnością przez powszechne sobory: drugi w Lyonie (1274) i we Florencji (1445), ma zatem 
rangę dogmatu, a w błędzie są właśnie wyznawcy schizmatyckiego prawosławia, bowiem odrzucają 
prawdę, którą sami ich ojcowie Grecy przez lata przyjmowali, chociaż posługiwali się nieco inną, 
ale równorzędną formułą teologiczną. Teraz, w imię wrogości do łacinników, do Kościoła 
Rzymskiego, prawosławni pragną zaś to wspólne dziedzictwo przysypać gruzem niepamięci.
W ostatnim czasie ukazały się trzy książki ojca Benedykta Huculaka OFM, podejmujące katolicką 
naukę o Duchu Świętym w świetle Tradycji rdzennie wschodniej i w porównaniu do teologii 
zachodniej. W jednej z nich (

Duch Ojca i Syna według rdzennej teologii greckiej

, Wydawnictwo 

Zakonu Pijarów, Kraków 1996) Autor przedstawia prawdę o Trzeciej Osobie Trójcy 
Przenajświętszej w nauczaniu greckich Ojców Kościoła i teologów średniowiecznych, wskazując 
na tych, którzy pozostali wierni pierwotnej nauce, stanowi ącej wspólne dziedzictwo Wschodu i 
Zachodu, a następnie ułatwili zawarcie unii najpierw na Soborze w Lyonie w roku 1274, a następnie 
we Florencji w roku 1445, kiedy prawosławie dwakroć powróciło, niestety na krótko, do jedności 
ze Stolicą Piotrową. Szczególny wkład w dzieło poprawnego rozumienia nauki o Duchu Świętym, 
zgodnego z ujęciem zachodnim, a przeciwnego rozpowszechnionym wśród Greków fałszywym 
nowym naukom, mieli zwłaszcza Nicetas z Maronei (XII w.), chartofylaks, czyli kanclerz 
katedralnego kościoła Bożej Mądrości w Konstantynopolu, następnie Nicefor Blemmydes (1197–
1272), minister na dworze jednego z cesarzy nikejskich i rzecznik powrotu Wschodu do jedności z 
Rzymem, a także Jan Bekkos (XIII w.), również kanclerz Kościoła w Konstantynopolu, jeden z 
współorganizatorów zjednoczeniowego Soboru w Lyonie w roku 1274, a następnie patriarcha 
Konstantynopola w zjednoczonym już z Rzymem, ale niestety na krótko, Kościele Wschodnim.
Druga z książek o. Benedykta Huculaka, 

Bohaterski teolog greckokatolicki – Konstantyn 

Meliteniotes

 (Wydawnictwo Zakonu Pijarów, Kraków 1997), przedstawia sylwetkę wybitnego 

Greka, uczonego, który nie bacząc na prześladowania bronił wspólnej nauki Greków i Łacinników, 

a także unii między Wschodem a Stolicą św. Piotra. Ten świątobliwy wyznawca, świadek wiary, 
żyjący w dobie II Soboru Lyońskiego (1274), był głównym wykładowcą na cesarskim 
uniwersytecie w Konstantynopolu oraz archidiakonem stołecznego kościoła Mądrości Bożej, a po 
zawarciu unii z Rzymem kanclerzem u boku patriarchy Jana Bekkosa. Unia została jednak szybko 
odrzucona przez Greków, a Meliteniotes został w roku 1283 uwięziony w jednym ze stołecznych 
klasztorów. Rdzenną naukę grecką o Duchu Świętym, zgodną z łacińską, odrzucił synod 
prawosławny w roku 1285, a Meliteniotes wraz z usuniętym z urzędu Bekkosem za obronę 
ortodoksji cierpieć musieli więzienie, w którym Bekkos zmarł w roku 1297, a Meliteniotes w roku 
1307, po wielu latach spędzonych w niewoli za swą wierność wierze katolickiej.
Trzecia książka o. Benedykta, 

Trójca Przenajświętsza na tle dzieła zbawczego

 (Wydawnictwo 

Zakonu Pijarów, Kraków 1997), jest wieloaspektową prezentacją katolickiego dogmatu o 
odwiecznym pochodzeniu Ducha Świętego zarówno od Ojca jak i od Syna, w świetle tekstów 
biblijnych i Tradycji Kościoła. Dzieje zbawienia przedstawione na kartach Pisma św. potwierdzają 
w wielu miejscach tę prawdę, w perspektywie uzewnętrznienia Boga Trójjedynego w Jego 
działaniach, które odzwierciedlają życie wewnętrzne Trójcy. Chrześcijanie prawosławni podążając 
za błędnym mniemaniem patriarchy Focjusza, traktują Trójcę Świętą w Jej wewnątrzboskim życiu 
inaczej niż w zbawczym objawieniu i utwierdzają się w ten sposób w fałszywym poglądzie, jakoby 
formuła teologii zachodniej – filioque – nie wyrażała poprawnie istotnej prawdy wiary. Błąd 
teologii prawosławnej polega na uznaniu, że Duch Święty pochodzi jedynie od Ojca, a rola Syna 
Bożego, naszego Pana Jezusa Chrystusa ogranicza się w tej koncepcji do udzielania Ducha 
Świętego stworzeniu. Przeciwko heterodoksyjnym ujęciom greckim świadczy jednak tekst Pisma 
św. i zgodne nauczanie Ojców Kościoła, zarówno greckich jak i łacińskich, zaś dodatkowym 
umocnieniem tej nauki są świadectwa liturgiczne, a zwłaszcza piękna sekwencja mszalna Veni 
Sanctae Spiritus oraz hymn brewiarzowy Veni Creator Spiritus.
Kościół Rzymski, Mater et Magistra wszystkich Kościołów, w trosce o zbawienie wieczne dusz 
chrześcijańskich pozostających poza jedyną owczarnią Chrystusową, popierał zawsze ich przejawy 
dążenia do powrotu do jedności ze Stolicą Apostolską. W tym celu zawierane były unie z 
chrześcijanami wschodnimi, z których najbardziej znane są te wspomniane wyżej, zawarte na 
Soborach Powszechnych w Lyonie i we Florencji. W Polsce znamy szczególnie unię brzeską 
(1596). Zawierając unię wskazywano zawsze na to, że papieże odróżniali konieczne warunki 
nawrócenia chrześcijan pozostających poza Kościołem, polegające na przyjęciu pełnego Depozytu 
Wiary, od akcydentalnych różnic które stanowią uprawnioną odrębność chrześcijańskich braci. W 
przypadku prawosławia braki i błędy dotyczą przede wszystkim nauki o odwiecznym pochodzeniu 
Ducha Świętego oraz o randze urzędu papieskiego w Kościele, zaś warunkiem jedności zawsze 
było skorygowanie pomyłek w duchu prawdy katolickiej, nawet przy zachowaniu pewnych w 
istocie pozornych różnic w formie wyrazu tych treści, różnic wynikających z właściwości łaciny i 
greki. Rdzennie grecka bowiem formuła o pochodzeniu Ducha Świętego od Ojca przez Syna (dia 
tou Hyiou) wyraża tę samą prawdę, co katolicki dogmat filioque ujęty w języku łacińskim. 
Uprawniona zaś odrębność dotyczy np. wielu obyczajów i tradycji liturgicznych, których bogactwo 
podziwiać możemy w ramach chociażby sprawowanej w Polsce liturgii greckokatolickiej.
Od czasu duszpasterskiego Soboru Watykańskiego II hierarchia katolicka podejmuje liczne próby 
nawiązania jedności z prawosławiem. Niestety, w rozmowach tych nie stawia się już konieczności 
wyrzeczenia się przez prawosławnych ich błędów jako niezbywalnego warunku tej jedności. 
Umowa między przedstawicielami Kościoła katolickiego a prawosławnymi zawarta w roku 1993 w 
mieście Balamand w Libanie odrzuca wyraźnie katolicką naukę o konieczności zawarcia unii i o 
niezbędności powrotu do Rzymu przez odłączonych chrze ścijan oraz potępia nawracanie 
prawosławnych do Kościoła katolickiego. Jedność ma się realizować na zasadzie tak zwanych 
„Kościołów Siostrzanych”. Ta fałszywa nowinka teologiczna jest jednak nie do pogodzenia 
z prawdą katolicką, skoro bowiem znajdujący się poza Kościołem prawosławni, wyznający 
heretyckie poglądy i podlegający trwającej od wieków schizmie mieliby być „Kościołem 
Siostrzanym”, to w jaki sposób mogłyby w ramach tych równorzędnych Kościołów trwać obok 

siebie prawda i fałsz?
W jednym z ubiegłorocznych artykułów w „Tygodniku Powszechnym” (nr 48) ks. Wacław 
Hryniewicz OMI twierdzi, że spór o filioque może niebawem zostać zażegnany. Wedle tego autora 
ta katolicka prawda wiary jest fałszywym (!) dodatkiem średniowiecznych teologów, zaś jedynym 
sensownym krokiem w celu pojednania z prawosławiem ma być rzekomo odrzucenie tej nauki! Ks. 
Hryniewicz znany jest dobrze z bezkarnego głoszenia heretyckich poglądów, a w swym kolejnym 
artykule potwierdza tylko dotychczasowe stanowisko indyferentnego wobec wielu prawd 
katolickich, liberalnego budowniczego nowego, ekumenicznego super-Kościoła. Jednak w 
powyższym artykule powiada, że m. in. w łacińskim Kościele katolickim w Grecji filioque już 
zostało wyeliminowane z mszalnego Credo, referując zmiany, o których nawet nie mamy pojęcia.
Poglądy ks. Hryniewicza nikogo już może nie szokują, ale szokować może kolejne rezygnowanie z 
katolickich prawd wiary we współczesnym Kościele. Najpierw bowiem hierarchowie rezygnują z 
nawracania prawosławnych na wiarę katolicką, a później niektórzy z nich sami się nawracają na 
prawosławie i przyjmują herezję Focjusza i Cerulariusza odnośnie pochodzenia Ducha Świętego, 
herezję patriarchów greckich wyrosłą na nieznajomości Ojców Kościoła i na wrogości wobec 
papiestwa. Ks. Hryniewicz zapowiada konieczność rezygnacji z filioque również w innych 
częściach Kościoła łacińskiego i stawia ten akt jako wymóg na drodze ekumenicznego dialogu z 
prawosławiem. Autor ten twierdzi nawet, że Kościół powinien przeprosić za to, że w ogóle filioque 
znalazło się w rzymskim Credo! Z takim dialogiem, który polega na akceptacji błędów odłączonych 
od prawdy heretyków nie chcemy jednak mieć nic wspólnego! Gdzież znajdzie się Kościół idąc po 
tej drodze, jakie jeszcze dogmaty przyjdzie poświęcić w imię iluzorycznego porozumienia! 
Zbliżający się jubileusz roku 2000 może się okazać smutną datą w dziejach Kościoła, bowiem obok 
zapowiadanych już spotkań międzyreligijnych, obok wprowadzanej właśnie Komunii św. na rękę w 
Polsce, obok ekumenicznych martyrologiów i wspólnych deklaracji na temat usprawiedliwienia z 
luteranami, gdzie pomija się dorobek Soboru Trydenckiego, obok rozsiewanych wszędzie poglądów 
o niezliczonych już rzekomo Ko ściołach siostrzanych, już nie tylko prawosławnych, ale wszystkich 
innych, dojść może następne ustępstwo, które już się dokonuje, a którego skutkiem będzie jeszcze 
większe spotęgowanie destrukcyjnych poczynań modernistów w Kościele.
Rodzi się przy tym jeszcze jedno dramatyczne pytanie: w którą właściwie stronę zdążają 
ekumeniści? Każda droga ustępstw doktrynalnych jest oczywiście godną pożałowania metodą 
niszczenia Wiary Objawionej, ale ponadto nie sposób nawet wzajemnie pogodzić ustępstw 
podejmowanych na rzecz poszczególnych sekt chrześcijańskich. Oto bowiem Novus Ordo Missae 
oddala liturgię katolicką od prawosławia i przybliża do protestantyzmu, rezygnacja z filioque 
przybliża ekumenistów do prawosławia, ale dialog z monofizytami i nestorianami oddala od 
prawosławia, i tak w nieskończoność.
Zamiast szukać fałszywych i wewnętrznie sprzecznych kompromisów z duchem tego świata 
musimy niewzruszenie trwać przy Prawdzie zdefiniowanej w dogmatach Wiary katolickiej i 
mówiąc słowami wielkiego obrońcy jedynego Kościoła Chrystusowego, arcybiskupa Marcelego 
Lefebvre’a „musimy budować, gdy inni burzą”, gdyż tylko w ten sposób możemy pozostać wierni 
Prawdzie, którą powierzył nam nasz Pan, Jezus Chrystus.