1 

Guy De Maupassant 

BARYŁECZKA 

 

 

Przez kilka dni z rzędu strzępy rozbitej armii szły przez miasto. Nie było to juŜ wojsko, lecz 

luźne bandy. śołnierze róŜnych pułków, o twarzach pokrytych niechlujnym zarostem, w podartych 
mundurach,  bez  sztandarów,  posuwali  się  chwiejnym  krokiem  przed  siebie.  Zgnębieni, 
wycieńczeni,  niezdolni  do  Ŝadnej  myśli  ani  decyzji,  maszerowali  siłą  przyzwyczajenia  i 
gdziekolwiek  się  zatrzymywali,  padali  ze  zmęczenia.  Wśród  nich  najwięcej  widziało  się 
rezerwistów,  ludzi  usposobionych  pokojowo,  spokojnych  rentierów,  uginających  się  pod  cięŜarem 
karabinu.  Byli  tam  młodzi  chłopcy  z  Gwardii  Ruchomej,  czujni,  łatwo  ulegający  panice  i 
entuzjazmowi,  w  kaŜdej  chwili  gotowi  zarówno  do  ataku  jak  i  do  ucieczki;  kadrowi  Ŝołnierze  w 
czerwonych  portkach,  rozbitki  dywizji  przetrzebionej  w  jakiejś  warnej  bitwie:  ciemno  ubrani 
artylerzyści,  maszerujący  obok  Ŝołnierzy  z  róŜnych  formacyj  piechoty;  czasem  połyskiwał  wśród 
nich  błyszczący  hełm  cięŜkostopowego  dragona,  który  z  trudem  nadąŜał  za  lŜejszym  krokiem 
liniowych piechurów.  Za nimi ciągnęły  podobne  do band zbójeckich legiony wolnych strzelców  o 
bohaterskich nazwach „Mścicieli Klęski", „Obywateli Mogiły", „Towarzyszy Śmierci". 
Ich przywódcy, ongi kupcy bławatni lub zboŜowi, dawni handlarze łojem lub mydłem, wojownicy z 
przypadku,  mianowani  oficerami  za  dukaty  czy  długie  wąsy,  szli  obciąŜeni  rynsztunkiem 
wojennym, ubrani we flanelę i galony. Mówili donośnym głosem i dyskutowali o planach kampanii, 
przeświadczeni,  Ŝe  jedynie  oni  podtrzymują  konającą  Francję  swym  fanfarońskim  ramieniem. 
Mimo to lękali się własnych Ŝołnierzy, ludzi prostych, lecz odwaŜnych do zuchwalstwa, rabusiów i 
rozpustników. 
Mówiono, Ŝe Prusacy wkroczą niebawem do Rouen. 
Gwardia  Narodowa,  która  od  czasu  do  czasu  zapuszczała  się  na  ostroŜne  zwiady  do  pobliskich 
lasów,  strzelała  czasem  do  własnych  posterunków  i  za  lada  poruszeniem  się  królika  w  krzakach 
szykowała  się  do  walki,  powróciła  juŜ  do  swych  ognisk  domowych.  Jej  broń,  mundury,  cały 
morderczy  ekwipunek,  budzący  niegdyś  postrach  w  promieniu  trzech  mil  dokoła,  znikł  nagle  z 
horyzontu. 
Ostatni  Ŝołnierze  francuscy  przeprawili  się  właśnie  przez  Sekwanę,  podąŜając  przez  Saint-Sever  i 
Bourg-Achard  do  Pont-Audemer.  Z  tyłu  za  wszystkimi  generał,  zrozpaczony  tym,  Ŝe  z  tymi 
strzępami  wojsk  nie  moŜe  niczego  dokonać,  sam  oszołomiony  klęską  narodu,  tak  nawykłego  do 
zwycięstw,  a  mimo  legendarnego  męstwa  pobitego  na  głowę,  wlókł  się  piechotą  w  towarzystwie 
dwóch adiutantów. 
Wreszcie  głęboka  cisza,  milczące,  pełne  lęku  oczekiwanie  zawisło  nad  miastem.  Brzuchaci, 
zniewieściali w handlu mieszczanie z niepokojem oczekiwali zwycięzców, drŜąc ze strachu, by ich 
roŜny do pieczeni i kuchenne noŜe nie zostały uznane przez Niemców za broń. 
ś

ycie  jak  gdyby  zamarło.  Sklepy  były  pozamykane,  ulica  oniemiała.  Od  czasu  do  czasu  któryś  z 

mieszkańców, onieśmielony tą ciszą, szybko przemykał się pod murami. 
Z trwogi oczekiwania rodziło się zwolna Ŝyczenie, by wróg wreszcie juŜ nadszedł. 
Po  południu,  nazajutrz  po  odejściu  wojsk  francuskich,  nie  wiadomo  skąd  wypadło  kilku  ułanów, 
którzy  szybko  przegalopowali  przez  miasto.  Nieco  później  czarna  masa  wojsk  spłynęła  ze  stoków 
Ś

w. Katarzyny, a dwa inne strumienie najeźdźców ukazały się na drogach wiodących od Darnetal i 

Boisguillaume.  Przednie  straŜe  trzech  korpusów  przybyły  jednocześnie  i  połączyły  się  na  Placu 
Ratuszowym. Przez wszystkie sąsiednie ulice napływała armia niemiecka rozwijając swe bataliony, 
bruk głucho jęczał pod ich twardym, rytmicznym krokiem. 
Rozkazy  wydawane  obcym,  chrapliwym  głosem  rozlegały  się  wśród  domów,  które  zdawały  się 
martwe  i  opuszczone,  podczas  gdy  spoza  zamkniętych  okiennic  oczy  Francuzów  śledziły 
poruszenia  zwycięzców,  panów  miasta,  losów  i  Ŝycia  ludzkiego  na  mocy  „prawa  wojny". 
Mieszkańcy  w  swych  zaciemnionych  pokojach  szaleli  z  przeraŜenia,  jakiemu  ulega  człowiek 
podczas klęsk Ŝywiołowych czy trzęsienia ziemi, wobec których wszelka siła i rozum są bezradne. 

2 

Podobny nastrój rodzi się zawsze wówczas, gdy zwykły porządek rzeczy zostaje obalony, gdy znika 
poczucie  bezpieczeństwa,  a  wszystko,  co  było  chronione  przez  prawo  ludzkie  czy  teŜ  prawo 
przyrody, wydane jest na pastwę dzikiej, nieświadomej przemocy. Trzęsienie ziemi miaŜdŜące pod 
walącymi się domami całą ludność, powódź unosząca trupy ludzi i bydła i belki wyrwane z dachów 
czy zwycięska armia, mordująca tych, którzy się jeszcze bronią, biorąca jeńców, rabująca prawem 
silniejszego  i  chwaląca  Boga  przy  huku  strzałów  armatnich,  wszystkie  te  straszliwe  plagi  niszczą 
wiarę  w  sprawiedliwość  wieczystą  i  podkopują  wpajane  w  nas  zaufanie  do  opieki  niebios  i 
ludzkiego rozumu, 
Do  kaŜdych  drzwi  pukały  drobne  grupki  Ŝołnierzy  i  znikały  w  głębi  domów.  Po  inwazji 
następowała  okupacja.  Dla  zwycięŜonych  powstawał  obowiązek  świadczenia  grzeczności 
zwycięzcom. 
Po pewnym czasie, kiedy ludzie ochłonęli z pierwszego przeraŜenia, powrócił na nowo spokój. W 
wielu rodzinach oficer pruski jadał przy wspólnym stole. Zdarzało się niekiedy, Ŝe był to człowiek 
dobrze  wychowany,  który  przez  grzeczność  ubolewał  nad  klęską  Francji  i  mówił,  jak  niechętnie 
bierze udział w tej wojnie. WyraŜano mu wdzięczność za to uczucie, gdyŜ mogło się okazać, Ŝe dziś 
czy jutro potrzebna będzie jego opieka. Kto mu dogadzał, ten zyskiwał to, Ŝe mniej ludzi wyznaczą 
mu na kwaterę. Zresztą, po co naraŜać się komuś, od kogo jest się w zupełności zaleŜnym? Byłoby 
to juŜ nie dowodem odwagi, lecz zuchwalstwem. 
Zaś  zuchwałość  przestała  juŜ  cechować  mieszczan  z  Rouen,  jak  to  bywało  niegdyś,  za  czasów 
bohaterskich  walk,  którymi  wsławiło  się  miasto.  Wreszcie,  mówiono  sobie,  a  wypływało  to  ze 
znanej francuskiej uprzejmości, Ŝe wolno być grzecznym we własnym domu, byle tylko w miejscu 
publicznym  nie  spoufalać  się  z  obcym  Ŝołnierzem.  Poza  domem  znajomość  kończyła  się,  ale  w 
domu  rozmawiano  z  nim  chętnie  i  Niemiec  z  kaŜdym  wieczorem  coraz  dłuŜej  grzał  się  przy 
wspólnym ognisku rodzinnym. 
Miasto powoli przybierało swój dawny wygląd. Francuzi jeszcze nie opuszczali mieszkań, ale ulice 
roiły  się  od  pruskich  Ŝołnierzy.  Zresztą  oficerowie  błękitnych  huzarów,  wlokący  arogancko  po 
bruku swoje długie szable, nie zdawali się Ŝywić  względem zwykłych obywateli o wiele  większej 
pogardy  niŜ  francuscy  oficerowie  szaserów,  którzy  w  zeszłym  roku  siadywali  w  tych  samych 
kawiarniach. 
A jednak było coś w powietrzu, coś nieokreślonego i subtelnego, jakaś obca a nieznośna atmosfera, 
niby  szerząca  się  wokoło  woń  inwazji.  Napełniała  ona  mieszkania  i  miejsca  publiczne,  zmieniała 
smak potraw i wywoływała wraŜenie, Ŝe jest się w podróŜy, gdzieś bardzo daleko, wśród groźnych 
barbarzyńskich szczepów. 
Zwycięzcy  Ŝądali  pieniędzy,  duŜo  pieniędzy.  Mieszkańcy  stale  płacili,  zresztą  byli  bogaci.  Jednak 
kupiec normandzki, im jest bogatszy, tym bardziej boleje nad uszczerbkiem mienia, nad kaŜdą jego 
cząstką  przechodzącą  w  obce  ręce.  Tymczasem  o  dwie  czy  trzy  mile  za  miastem,  idąc  z  biegiem 
rzeki w kierunku Croisset, Dieppedale czy Biessart, marynarze lub rybacy wyławiali często z wody 
opuchłego  trupa  niemieckiego  w  mundurze,  zakłutego  noŜem  lub  zabitego  uderzeniem  sabota,  z 
głową zmiaŜdŜoną kamieniem albo strąconego do wody z wysokości mostu. Rzeka kryła w swych 
głębiach  owe  zemsty  tajemne,  dzikie  i  sprawiedliwe,  nieujawnione  czyny  bohaterskie,  podstępne 
napaści, groźniejsze niŜ walki w biały dzień i pozbawione rozgłosu sławy. 
Bowiem nienawiść do wroga potrafi zawsze uzbroić kilku śmiałków, gotowych umrzeć dla idei. 
Wreszcie,  skoro  najeźdźcy  poza  narzuceniem  miastu  swej  niezłomnej  dyscypliny,  nie  popełnili 
Ŝ

adnej  z  tych  okropności,  jakie  im  przypisywano  podczas  ich  triumfalnego  pochodu,  ludzie 

zaczynali się ośmielać, a tęsknota za handlem zrodziła się na nowo w sercach miejscowych kupców. 
Wielu  z  nich  łączyły  powaŜne  interesy  z  Hawrem,  zajętym  jeszcze  przez  wojska  francuskie, 
usiłowali,  więc,  dostać  się  do  tego  portu,  udając  się  drogą  lądową  do  Dieppe  i  tam  wsiadając  na 
statek. 
Paru  takich  kupców  korzystając  z  wpływów  oficerów  niemieckich,  z  którymi  się  byli  poznali, 
uzyskali od głównodowodzącego generała pozwolenie na wyjazd z miasta. 

3 

Wynajęto  więc  wielki,  czterokonny  dyliŜans,  a  gdy  dziesięć  osób  zamówiło  miejsca  u  woźnicy, 
postanowiono wyruszyć w drogę we wtorek przed świtem, Ŝeby uniknąć zbiegowiska. 
JuŜ  od  pewnego  czasu  ziemia  była  skuta  mrozem;  w  poniedziałek  koło  trzeciej  wielkie,  czarne 
chmury nadciągnęły ód północy i przyniosły ze sobą śnieg, który bez przerwy padał cały wieczór i 
przez całą noc. 
O pół do piątej rano podróŜni zebrali się na dziedzińcu Hotelu Normandzkiego, gdzie mieli wsiąść 
do pojazdu. 
Byli  jeszcze  bardzo  zaspani  i  drŜeli  z  zimna  pod  swymi  okryciami.  Trudno  było  się  rozeznać  w 
mroku,  a  nagromadzenie  zimowych  płaszczów  nadawało  wszystkim  wygląd  opasłych  księŜy, 
ubranych  w  długie  sutanny.  Mimo  to  dwaj  męŜczyźni  poznali  się,  zbliŜył  się  do  nich  trzeci  i 
zawiązała się rozmowa. 
— Zabieram ze sobą Ŝonę — powiedział jeden z nich. — Ja równieŜ. — I ja. 
Pierwszy dodał:  
— Nie wrócimy juŜ do Rouen, a jeśli Prusacy podejdą do Hawru, przedostaniemy się do Anglii. 
Wszyscy mieli podobne zamiary, gdyŜ mieli podobne usposobienia. Tymczasem koni jeszcze jakoś 
nie zaprzęgano. Mała latarenka w rękach stajennego migotała niekiedy w ciemnych drzwiach, by za 
chwilę  zniknąć  w  innych.  Z  głębi  budynku  dochodził  tupot  kopyt  końskich,  tłumiony  warstwą 
nawozu, i głos męski przemawiający do nich lub miotający przekleństwa.  Lekki brzęk dzwonków 
ś

wiadczył, Ŝe zakładano uprząŜ; brzęk ten wkrótce zmienił się w głośny i trwały dźwięk, wyraźny i 

stały,  regulowany  przez  poruszenia  koni,  niekiedy  ustawał,  potem  nagle  przy  silniejszym 
wstrząśnieniu  wzrastał,  czemu  towarzyszył  głuchy  odgłos  podkutego  kopyta,  uderzającego  o 
ziemię. 
Nagle drzwi zamknęły się. Wszystko ucichło. 
Przemarznięci obywatele umilkli. Stali sztywni i nieruchomi. 
Nieprzerwana zasłona białych płatków migotała nieustannie, opadając ku ziemi, zacierała wszelkie 
kształty,  prószyła  na  dookolne  przedmioty  lodowym  puchem.  W  ogromnej  ciszy  milczącego, 
uśpionego  pod  śniegiem  miasta  słychać  było  tylko  ten  nieuchwytny,  trudny  do  określenia  szelest 
prószącego  śniegu,  raczej  wraŜenie  szelestu  niŜ  szelest,  wirowanie  leciuchnych  atomów,  które 
zdawały się wypełniać przestrzeń i pokrywać świat cały. 
Znów  ukazał  się  człowiek  z  latarką  prowadzący  na  lince  smutnego,  stąpającego  niechętnie  konia. 
Postawił  go  przy  dyszlu,  przymocował  popręgi  i  długo  krzątał  się  przy  załoŜeniu  uprzęŜy,  gdyŜ 
manipulował  tylko  jedną  ręką,  w  drugiej  trzymając  latarkę.  Gdy  szedł  juŜ  po  drugiego  konia, 
zauwaŜył stojących nieruchomo i ubielonych śniegiem podróŜnych i zapytał: 
— Dlaczego u licha nie siadacie państwo do powozu? Będziecie tam przynajmniej pod dachem. 
Widocznie  nie  przyszło  im  to  na  myśl,  toteŜ  pośpieszyli  do  środka.  Trzej  męŜczyźni  usadowili 
swoje Ŝony w głębi, potem wsiedli sami. Wślad za nimi inne niewyraźne, opatulone postacie zajęły 
miejsca, nie zamieniwszy słowa.   
Podłoga wozu wysłana była słomą, w którą powsuwano stopy. Trzy damy w głębi, które zabrały ze 
sobą  małe,  mosięŜne  grzałki,  napełnione  chemicznym  węglem,  zapaliły  je  zaraz;  przez  chwilę 
wyliczały szeptem zalety tych przyrządów i powtarzały  sobie wzajem  rzeczy znane wszystkim od 
dawna. 
Nareszcie,  gdy  juŜ  zaprzęŜono  do  dyliŜansu  sześć  koni  zamiast  czterech,  ze  względu  na  cięŜką 
drogę, ktoś z zewnątrz zapytał: 
— Czy wszyscy juŜ wsiedli? 
Ktoś z głębi wozu odpowiedział: „Tak" i konie ruszyły z miejsca. 
Powóz posuwał się wolniutko, krok za krokiem. Koła grzęzły w śniegu; pudło głucho trzeszczało, 
konie ślizgały się, parskały i buchały parą, a ogromny bat woźnicy strzelał bez ustanku, wirował na 
wszystkie  strony,  zwijał  się  i  rozwijał  jak  cienki  wąŜ,  smagając  od  czasu  do  czasu  krągły  zad 
koński, który wtedy pręŜył się do gwałtowniejszego wysiłku. 
Tymczasem  niepostrzeŜenie  zaczynało  świtać.  Leciutkie  płatki,  które  jeden  z  podróŜnych, 

4 

roueńczyk  czystej  krwi,  przyrównał  do  bawełnianego  deszczu,  przestały  wirować.  Mętne  światło, 
przesiane  przez  cięŜkie,  ciemne  chmury,  potęgowało  olśniewającą  białość  krajobrazu,  z  którego 
wyłaniał się to szereg wielkich, pokrytych szronem drzew, to chata w białym kapturze śniegu. 
W powozie przyglądano się sobie ciekawie w tym sinym brzasku dnia. 
W  głębi  na  najlepszych  miejscach  drzemali  naprzeciw  siebie  pani  i  pan  Loiseau,  właściciele 
hurtowego składu win przy ulicy Grand-Pont. 
Dawny  subiekt  zrujnowanego  szefa,  Loiseau  odkupił  od  niego  firmę  i  zrobił  na  niej  majątek. 
Sprzedawał  drobnym,  wiejskim  detalistom  bardzo  kiepskie  wina  po  bardzo  niskiej  cenie  i  wśród 
znajomych  i  przyjaciół  uchodził  za  szczwanego  lisa,  prawdziwego  normandczyka,  chytrego  a 
zarazem  jowialnego.  Jego  sława  starego  spryciarza  była  tak  ustalona,  Ŝe  pewnego  wieczoru,  w 
prefekturze, pan Tournel, znany Ŝartowniś i autor piosenek, człowiek złośliwy i dowcipny, lokalna 
znakomitość,  zaproponował  znudzonym  paniom  zagrać  partyjkę  „Loiseau  vole".  Dowcip  ten 
natychmiast obleciał salony prefektury, stamtąd przedostał się do miasta, wywołując przez miesiąc 
ś

miech w całej okolicy. 

Prócz  tego  Loiseau  słynął  ze  swych  „kawałów"  i  lepszych  lub  gorszych  dowcipów.  ToteŜ  kaŜdy, 
mówiąc o nim, dodawał natychmiast: 
— Ten Loiseau jest wprost nieoceniony! 
Był  niewielkiego  wzrostu,  nad  jego  wzdętym  niby  balon  brzuchem  czerniała  twarz  w  okolu 
siwiejących faworytów. 
Jego  Ŝona,  wysoka,  tęga,  rezolutna,  odznaczająca  się  donośnym  głosem  i  szybką  decyzją,  była 
wcieleniem  porządku  i  rachunkowości  tego  domu  handlowego,  którego  duszą  była  wesoła 
ruchliwość męŜa. 
Obok nich usadowił się z godnością, gdyŜ naleŜał do klasy wyŜszej, Pan Carré-Lamadon, człowiek 
powaŜny,  kupiec  bławatny,  właściciel  trzech  przędzalni,  kawaler  Legii  Honorowej  i  członek  Rady 
Departamentu. Przez cały okres Cesarstwa był przywódcą łagodnej opozycji jedynie dlatego, by za 
wyŜszą  cenę  sprzedać  przystąpienie  do  sprawy,  którą  zwalczał,  jak  sam  się  wyraŜał,  wytworną 
bronią. Pani Carré  Lamadon, osoba znacznie młodsza od męŜa, była pociechą oficerów z dobrych 
rodzin, przydzielonych do garnizonu w Rouen. 
Siedziała  naprzeciw  męŜa,  drobna,  milutka,  ładniutka,  otulona  w  futra,  i  rozglądała  się  smutno  po 
nędznym wnętrzu pojazdu. 
Jej  sąsiedzi,  hrabiostwo  Hubertowie  de  Breville,  nosili  jedno  z  najstarszych  i  najszlachetniejszych 
nazwisk  Normandii.  Hrabia,  stary  szlachcic  o  wspaniałej  postawie,  za  pomocą  sztuczek 
toaletowych,  starał  się  podkreślić  swoje  przyrodzone  podobieństwo  do  króla  Henryka  IV,  który, 
według zaszczytnej dla rodziny legendy, był sprawcą ciąŜy pewnej damy z rodu Breviile'ów, za co 
mąŜ jej został hrabią i gubernatorem prowincji. 
Hrabia  Hubert,  kolegujący  z  panem  Carré-Lamadon  w  Radzie  Departamentu,  reprezentował  w  tej 
dzielnicy partię orleanistów. Historia jego mariaŜu z córką drobnego armatora z Nantes była okryta 
mrokiem  tajemnicy.  Mimo  to,  poniewaŜ  hrabina  miała  maniery  wielkiej  damy,  umiała  urządzać 
przyjęcia  jak  nikt  w  okolicy,  a  nawet  niegdyś  była  jakoby  adorowana  przez  jednego  z  synów 
Ludwika Filipa, przeto cała miejscowa szlachta składała jej hołdy; jej salon był pierwszy w okolicy 
i  jedyny,  w  którym  zachowała  się  jeszcze  stara  francuska  galanteria  i  do  którego  dostęp  nie  był 
łatwy. 
Majątek  de  Breville'ów,  cały  w  nieruchomościach,  przynosił,  jak  mówiono,  pięćset  tysięcy 
rocznego dochodu. 
Tych  sześć  osób  zajmowało  głąb  dyliŜansu,  byli  to  przedstawiciele  klasy  zamoŜnej,  statecznej  i 
silnej, ludzie uczciwi i ustosunkowani, religijni i posiadający zasady.  
Dziwnym  przypadkiem  wszystkie  kobiety  znalazły  się  na  jednej  ławce.  Obok  hrabiny  siedziały 
jeszcze  dwie  zakonnice,  przesuwające  w  palcach  paciorki  długich  róŜańców  i  mamroczące  Ojcze 
nasz i Zdrowaśki. Jedna z nich była stara i tak zeszpecona przez ospę, jak gdyby cały ładunek śrutu 
ugodził ją prosto w twarz. Druga, bardzo wątła, miała ładną, o chorowitym wyglądzie główkę nad 

5 

suchotniczą piersią; poŜeraną przez namiętną wiarę, jaka rodzi świętych i wizjonerów. 
Naprzeciw  zakonnic  siedzieli  męŜczyzna  i  kobieta,  na  których  skupiały  się  spojrzenia  wszystkich 
obecnych. 
MęŜczyzna,  powszechnie  znany  demokrata  Cornudet,  był  postrachem  wszystkich  „porządnych" 
ludzi. Od dwudziestu lat maczał swoją wielką, ryŜą brodę w kuflach wszystkich demokratycznych 
kawiarni. 
Przejadł z braćmi i przyjaciółmi dosyć znaczną fortunę, odziedziczoną po ojcu, byłym cukierniku, i 
z  niecierpliwością  czekał  na  przywrócenie  Republiki,  by  wreszcie  otrzymać  stanowisko,  na  które 
dobrze  zasłuŜył  przez  wypicie  tylu  demokratycznych  trunków.  Czwartego  września,  pewnie  na 
skutek  jakiegoś  Ŝartu,  nabrał  przekonania,  Ŝe  został  mianowany  prefektem,  ale  kiedy  chciał  objąć 
urzędowanie, woźni biurowi, jedyni wówczas panowie terenu, nie chcieli go uznać, co go zmusiło 
do odwrotu. Skądinąd niezły chłop, nieszkodliwy i usłuŜny, z niezrównaną gorliwością zabrał się do 
zorganizowania obrony. Kazał kopać doły na polach, wycinać młode drzewa z okolicznych lasów, 
urządzać pułapki na wszystkich drogach, lecz za zbliŜeniem się nieprzyjaciela, zadowolony z tych 
przygotowań,  cofnął  się  przezornie  do  miasta.  UwaŜał,  Ŝe  obecnie  przyda  się  bardziej  w  Hawrze, 
gdzie podobne zarządzenia wydawały mu się nieodzowne. 
Kobieta,  jedna  z  tak  zwanych  kobiet  lekkich  obyczajów,  była  znana  ze  swej  przedwczesnej  tuszy, 
co  zjednało  jej  przezwisko  Baryłeczki.  Mała,  okrągła,  tłuściutka,  o  pulchnych  paluszkach  z 
dołeczkami,  podobnych  do  wiązki  kiełbasek,  miała  skórę  połyskliwą  i  jędrną  i  bujne  piersi 
wystające pod suknią; mimo to była apetyczna i  pociągająca i taka świeŜa, Ŝe było przyjemnie na 
nią patrzeć. Jej twarz była róŜowa jak jabłko lub pączek piwonii, który lada chwila się rozwinie. Z 
twarzy tej spoglądało dwoje wspaniałych oczu, ocienionych długimi, gęstymi rzęsami, rzucającymi 
cień na policzki. W dodatku miała śliczne usta, wąskie, wilgotne, rozchylone jakby do pocałunku, w 
których błyszczały drobne, lśniące białością ząbki. 
Ponadto mówiono o niej, Ŝe posiada mnóstwo innych nieocenionych zalet. 
Ledwie ją poznano, wśród uczciwych kobiet wszczęły się szepty, a słowa „prostytutka" i „publiczna 
hańba" rozlegały się tak głośno, Ŝe podniosła głowę. Powiodła wtedy po sąsiadach spojrzeniem tak 
dumnym i wyzywającym, Ŝe wszyscy spuścili oczy, z wyjątkiem Loiseau, który przypatrywał się jej 
z rozbawioną miną. 
Wkrótce  jednak  nawiązała  się  znów  rozmowa  między  trzema  paniami,  które  obecność  tej 
dziewczyny  zbliŜyła  do  siebie  w  sposób  nieledwie  serdeczny.  Zdawało  im  się,  Ŝe  wobec  tej 
sprzedajnej  dziewczyny  powinny  utworzyć  niejako  związek  godnych  małŜonek,  gdyŜ  miłość 
legalna traktuje zawsze z wysoka swoją wolną siostrzycę. 
Trzej  męŜczyźni,  w  których  obecność  Cornudeta  zbudziła  instynkt  zachowawczej  solidarności, 
zaczęli  rozmawiać  o  sprawach  pienięŜnych  owym  wzgardliwym  tonem,  jaki  przybiera  się  wobec 
ludzi  ubogich.  Hrabia  Hubert  wyliczał  szkody  wyrządzone  mu  przez  Prusaków,  straty  poniesione 
przez zrabowanie mu bydła i zniszczenie zbiorów i zapewniał z miną dziesięciokrotnego milionera, 
Ŝ

e  spustoszenia  te  będzie  odczuwał  nie  dłuŜej  jak  przez  jeden  rok.  Pan  Carré-Lamadon,  mocno 

poszkodowany jako przemysłowiec, był na tyle przezorny, Ŝe przesłał sześćset tysięcy franków do 
Anglii,  którą  to  sumkę  rezerwował  sobie  na  wszelki  wypadek.  Co  się  tyczy  Loiseau,  to  zdąŜył 
sprzedać  intendenturze  francuskiej  wszystkie  pośledniejsze  wina,  jakie  miał  w  piwnicach,  wobec 
czego rząd był mu winien ogromną sumę, którą spodziewał się podjąć w Hawrze. 
Wszyscy  trzej  rzucali  sobie  wzajem  szybkie,  przyjazne  spojrzenia.  Mimo  Ŝe  kaŜdy  z  nich  był 
człowiekiem innej kondycji, wszystkich jednoczył pieniądz, wszyscy czuli się członkami wielkiego 
bractwa posiadaczy, którym wystarczy włoŜyć rękę do kieszeni, aby zabrzęczeć złotem. 
Powóz posuwał się tak wolno, Ŝe do dziesiątej rano przebył zaledwie cztery mile drogi. MęŜczyźni 
trzy razy wysiadali i szli pod górę pieszo. PodróŜni zaczęli się niepokoić, gdyŜ mieli zjeść śniadanie 
w Tôtes, a teraz obawiali się, Ŝe nie dotrą tam przed nocą. KaŜdy rozglądał się, czy nie dojrzy po 
drodze  jakiej  karczmy,  gdy  nagle  dyliŜans  utknął  w  zaspie  śnieŜnej  i  minęły  dwie  godziny,  zanim 
go zdołano wydobyć. 

6 

Apetyt  wzrastał,  humory  posępniały,  a  tu  nie  widać  było  po  drodze  Ŝadnego  szynku  ani  winiarni, 
gdyŜ  zbliŜanie  się  Prusaków  i  przemarsz  zgłodniałych  wojsk  francuskich  wypłoszył  wszystkich 
przedsiębiorców.  Panowie  rozbiegli  się  po  Ŝywność  do  przydroŜnych  zagród  wiejskich,  lecz  nie 
znaleźli  tam  nawet  chleba,  gdyŜ  nieufni  wieśniacy  chowali  zapasy  w  obawie  przed  rabunkiem  ze 
strony  Ŝołnierzy,  którzy,  nie  mając  co  włoŜyć  do  gęby,  zabierali  przemocą  cokolwiek  im  wpadło 
pod  rękę.  Około  pierwszej  po  południu  Loiseau  oświadczył,  Ŝe  ma  wielką  dziurę  w  Ŝołądku. 
Wszyscy inni juŜ od dawna odczuwali to samo i gwałtownie wzrastająca potrzeba jedzenia uciszyła 
rozmowy. 
Od czasu do czasu ktoś poziewał; natychmiast ktoś inny szedł za jego przykładem i kaŜdy po kolei, 
stosownie  do  swego  charakteru,  wychowania  i  pozycji  społecznej,  otwierał  usta  hałaśliwie  lub 
dyskretnie, zasłaniając co prędzej dłonią ziejący otwór, skąd dobywała się para. 
Baryłeczka kilka razy schylała się, jakby szukając czegoś pod spódnicami. Przez chwilę wahała się, 
spoglądała na sąsiadów i znów się prostowała. Twarze były blade i boleśnie wykrzywione. Loiseau 
twierdził,  Ŝe  chętnie  dałby  tysiąc  franków  za  szynkę.  śona  jego  zrobiła  gest,  jak  gdyby  chciała 
zaprotestować,  ale  zaraz  uspokoiła  się.  Nie  lubiła  słuchać,  gdy  mówiono  przy  niej  o 
marnotrawstwie pieniędzy i na tym punkcie nie uznawała nawet Ŝartów. 
—  I  ja  czuję  się  niedobrze  —  powiedział  hrabia.  —  DlaczegóŜ  nie  pomyślałem  o  zabraniu 
Ŝ

ywności? Wszyscy robili sobie po cichu te same wyrzuty. 

Jeden Cornudet miał ze sobą manierkę pełną rumu. Zaczął nią częstować, ale spotkała go chłodna 
odmowa. Jedynie Loiseau przyjął parę kropel i podziękował: — To jednak dobra rzecz, rozgrzewa i 
tłumi głód. 
Alkohol wprawił go w dobry humor, zaproponował tedy, by zrobić tak jak w piosence o statku — 
zjeść  najpulchniejszego  towarzysza  podróŜy.  Ta  bezpośrednia  aluzja  do  Baryłeczki  uraziła  ludzi 
dobrze  wychowanych.  Nikt  nie  odpowiedział,  tylko  Cornudet  uśmiechnął  się  pod  wąsem.  Siostry 
miłosierdzia przestały odmawiać róŜaniec i siedziały nieruchomo z rękami wsuniętymi w szerokie 
rękawy, z oczyma uparcie spuszczonymi na dół, ofiarowując pewnie Niebu cierpienie, które na nie 
zesłało. 
Wreszcie koło trzeciej po południu, gdy dyliŜans posuwał się przez rozległą równinę, na której nie 
było widać ani jednej ludzkiej osady, Baryłeczka szybko się schyliła i wyciągnęła spod ławki duŜy 
koszyk nakryty białą serwetą. 
Wydobyła  z  niego  najpierw  fajansowy  talerzyk  i  srebrny  kubek,  potem  sporą  wazę,  w  której  dwa 
całe kurczaki, pokrajane na kawałki, tonęły w zastygłym sosie. Z głębi kosza wyzierały jeszcze inne 
dobre rzeczy: pasztety, owoce, smakołyki i zapasy przygotowane na podróŜ trzydniową, by móc nie 
korzystać  z  przydroŜnych  zajazdów.  Szyjki  czterech  butelek  sterczały  spośród  paczek  jadła. 
Baryłeczka  wzięła  skrzydełko  kurczęcia  i  zaczęła  je  delikatnie  zajadać  z  bułeczką,  które  w 
Normandii nazywają się „Régence". 
Wszystkie  spojrzenia  skierowały  się  ku  niej.  Gdy  rozszedł  się  łechcący  nozdrza  zapach  jadła, 
obecnym napłynęła do ust ślinka, a szczęki zacięły się bolesnym skurczem. Jednocześnie pogarda 
dam dla tej dziewczyny  stawała się okrutna, przechodziła nieledwie w  chęć zamordowania jej lub 
wyrzucenia z powozu w śnieg razem z kubkiem, koszykiem i Ŝywnością. 
Ale Loiseau, poŜerając wzrokiem wazę z kurczakami, zawołał: 
— Dalibóg, pani była przezorniejsza od nas. Bywają osoby, które pamiętają o wszystkim. 
Zwróciła ku niemu głowę: 
— Jeśli pan sobie Ŝyczy, to bardzo proszę. Przykro jest pościć tak od samego rana. 
Skłonił się: 
— Doprawdy, mówiąc szczerze, nie odmówię. Nie mogę juŜ dłuŜej wytrzymać. Na wojnie jak na 
wojnie, prawda, proszę pani? 
Rozejrzawszy się dokoła powiedział: 
—  W   chwilach  takich  jak  ta  przyjemnie  jest  spotkać  kogoś,  kto  nam  moŜe  wyświadczyć 
grzeczność. 

7 

Rozpostarł gazetę, by nie poplamić spodni i końcem noŜa, który stałe nosił w kieszeni, wydobył z 
wazy  udko  kurczęcia  pokryte  szkliwem  zastygłego  masła,  zatopił  w  nim  zęby  i  zaczął  Ŝuć  z  tak 
widocznym zadowoleniem, Ŝe wywołało to w dyliŜansie ogólne westchnienie. 
Wtedy Baryłeczka głosem cichym i pokornym zaproponowała siostrom miłosierdzia, by podzieliły 
się  z  nią  jej  prowiantami.  Obie  przyjęły  natychmiast  zaproszenie  i  wybąkawszy  podziękowanie 
szybko zabrały się do jedzenia. Cornudet równieŜ nie odmówił poczęstunku i wraz z zakonnicami 
utworzono rodzaj stolika na rozłoŜonych na kolanach gazetach. 
Usta  nieustannie  otwierały  się  i  zamykały,  połykały,  Ŝuły  i  pochłaniały  łakocie.  Loiseau  w  swoim 
kąciku  pracował  zawzięcie  i  po  cichu  namawiał  Ŝonę,  by  poszła  za  jego  przykładem.  Długo  się 
opierała,  lecz  gdy  gwałtowny  skurcz  skręcił  jej  wnętrzności,  ustąpiła.  Wtedy  mąŜ  zręcznie 
ułoŜonym  zwrotem  zagadnął  „czarującą  towarzyszkę  podróŜy",  czy  nie  zechciałaby  poczęstować 
czym jego Ŝony. 
— AleŜ naturalnie — odpowiedziała Baryłeczka i z uprzejmym uśmiechem podała mu wazę. 
Po odkorkowaniu pierwszej butelki nastąpiło małe zamieszanie, gdyŜ był tylko jeden kubek. KaŜdy 
przed podaniem go dalej starannie go wycierał. Tylko Cornudet, zapewne powodowany galanterią, 
przyłoŜył usta do miejsca jeszcze wilgotnego od warg jego sąsiadki. 
Otoczeni przez tych jedzących ludzi, odurzeni zapachem potraw, hrabiostwo de Bréville i państwo 
Carré-Lamadon  znosili  potworne  męki,  które  zachowały  nazwę  mąk  Tantala.  Wtem  młoda  Ŝona 
przemysłowca wydała westchnienie, zwracając na siebie wszystkie spojrzenia. Była biała jak śnieg 
za  oknami,  przymknęła  oczy,  głowa  jej  opadła,  zemdlała.  PrzeraŜony  mąŜ  błagał  wszystkich  o 
pomoc.  Wszyscy  stracili  głowy,  gdy  starsza  z  sióstr  przytknęła  do  jej  warg  kubek  Baryłeczki  i 
zmusiła  ją  do  przełknięcia  kilku  kropel  wina.  Piękna  pani  poruszyła  się,  otworzyła  oczy, 
uśmiechnęła  się  i  oświadczyła  omdlewającym  głosem,  Ŝe  teraz  czuje  się  juŜ  dobrze.  Jednak 
zakonnica  w  obawie,  by  się  to  nie  powtórzyło,  zmusiła  ją  do  wypicia  pełnego  kubka  Bordeaux 
mówiąc: 
— To nic innego jak tylko z głodu. 
Wtedy  Baryłeczka,  zmieszana  i  zarumieniona,  wyjąkała  patrząc  na  czworo  towarzyszów  podróŜy, 
będących jeszcze na czczo: 
—  Mój  BoŜe...  gdybym  śmiała  państwu  ofiarować...  Umilkła  lękając  się,  czy  ich  nie  obraziła. 
Wtedy Loiseau zabrał głos: 
—  Dalibóg,  w  podobnych  warunkach  wszyscy  jesteśmy  braćmi  i  powinniśmy  sobie  nawzajem 
pomagać.  Moje  panie,  nie  róbcieŜ  ceremonii  i  przyjmijcie  ten  poczęstunek.  Kto  wie,  czy 
znajdziemy dziś jeszcze jaki nocleg? Jeśli dalej będziemy jechali w tym samym tempie, to w Tôtes 
będziemy nie wcześniej jak jutro w południe. 
Nastąpiła  chwila  wahania.  Nikt  nie  chciał  wziąć  na  siebie  odpowiedzialności,  Ŝe  on  pierwszy 
zgodził się. 
Rozstrzygnął  kwestię  hrabia.  Zwrócił  się  do  onieśmielonej  grubaski  i  powiedział  wielkopańskim 
tonem: 
— Przyjmujemy z wdzięcznością. 
Lody pękły. Gdy Rubikon został juŜ przekroczony, wszyscy z zapałem zabrali się do jedzenia. Kosz 
szybko  się  opróŜnił.  Zostało  w  nim  jeszcze  trochę  pasztetu,  pieroŜków  z  mięsem,  kawałek 
wędzonego ozora, gruszki z Gréssane, główka sera, Pont-l'Evêque, parę kruchych ciasteczek i słoik 
marynowanych  korniszonów  z  cebulą,  gdyŜ  Baryłeczka  jak  wszystkie  kobiety  lubiła  ostre 
przyprawy. 
Trudno było zajadać prowianty tej dziewczyny i rozmawiać z nią. Zaczęto się do niej zwracać zrazu 
z pewną rezerwą, lecz widząc, Ŝe zachowuje się bardzo poprawnie, powoli oŜywiono się. Panie de 
Breville  i  Carré-Lamadon,  obie  taktowne  i  dobrze  wychowane,  zwracały  się  do  niej  z  łaskawą 
uprzejmością.  Szczególnie  hrabina  wykazała  przy  tym  tę  grzeczną  pobłaŜliwość  wielkich  dam, 
których  Ŝadne  dotknięcie  nie  zdolne  jest  splamić  i  była  czarująca.  Natomiast  pani  Loiseau,  gruba 
baba o usposobieniu Ŝandarma, była ciągle szorstka, mówiła mało, za to duŜo jadła. 

8 

Rzecz  prosta,  rozmawiano  o  wojnie.  Opowiadano  sobie  o  potwornych  czynach  Prusaków  i  o 
brawurze  Francuzów,  wszyscy  ci  uciekinierzy  składali  hołd  odwadze  tych,  co  pozostali.  Wkrótce 
rozmowa przeszła na tematy osobiste. Baryłeczka ze szczerym wzruszeniem i przejęciem, z jakim 
tego rodzaju dziewczęta zwykły wyraŜać swoje naturalne porywy, opowiedziała, dlaczego opuściła 
Rouen. 
—  Z  początku  myślałam,  Ŝe  będę  mogła  zostać  —  mówiła.  —  Miałam  w  domu  duŜo  zapasów  i 
byłabym  wolała  Ŝywić  kilku  Ŝołnierzy,  niŜ  wyjeŜdŜać  nie  wiadomo  dokąd.  Kiedy  jednak 
zobaczyłam  tych  Prusaków,  nie  mogłam  juŜ  wytrzymać!  Ze  złości  krew  mnie  zalewała  i  całymi 
dniami  płakałam  ze  wstydu.  Ach,  gdybym  była  męŜczyzną!  Patrzałam  z  okna  na  tych  opasłych 
wieprzów w pikelhaubach, a moja pokojówka musiała mnie trzymać za ręce, Ŝebym nie rzuciła w 
nich  jakim  meblem.  A  gdy  kilku  Ŝołnierzy  chciało  się  u  mnie  zakwaterować,  skoczyłam 
pierwszemu  z  nich  do  gardła.  Zadusić  takiego  jest  równie  łatwo  jak  kaŜdego  innego  człowieka.  I 
byłabym  go  „wykończyła",  gdyby  mnie  nie  odciągnęli  za  włosy.  Po  tym  fakcie  musiałam  się 
ukrywać. Wreszcie, kiedy nadarzyła się sposobność, wyjechałam i oto jestem tutaj. 
Opowiadanie  to  zjednało  jej  ogólne  pochwały.  Wzrósł  dla  niej  szacunek  towarzyszów  podróŜy, 
którzy  nie  mogli  się  wykazać  podobną  zuchwałością.  Cornudet  słuchając  jej  uśmiechnął  się  z 
uznaniem i Ŝyczliwością apostoła; podobnie słucha ksiądz, gdy jakiś poboŜniś chwali Pana Boga. 
Z  kolei  on  sam  zaczął  mówić  tonem  doktrynerskim,  z  patosem  wziętym  Ŝywcem  z  proklamacyj, 
rozlepianych  codziennie  na  murach  i  zakończył  krasomówczym  zwrotem,  wyniośle  druzgocącym 
„tego łotra Badingueta". 
Rozgniewało to Baryłeczkę, poniewaŜ była bonapartystką. Poczerwieniała jak wiśnia i jąkając się z 
oburzenia, zawołała: 

— Chciałabym widzieć którego z was na jego miejscu! Ładnie byście wyglądali! PrzecieŜ to wy 

zdradziliście  tego  człowieka!  Trzeba  by  chyba  uciekać  z  Francji,  gdyby  mieli  nią  rządzić  takie 
łobuzy jak wy! 
Cornudet, niewzruszony, zachował uśmiech wzgardliwej wyŜszości, lecz czuło się, Ŝe ma na końcu 
języka słowa obelŜywe, gdy hrabia wmieszał się do tej sprawy i nie bez trudu uspokoił wzburzoną 
dziewczynę,  tłumacząc  jej  ze  stanowczością,  Ŝe  wszelkie  szczere  poglądy  zasługują  na  szacunek. 
Natomiast  hrabina  i  pani  fabrykantowa,  w  głębi  duszy  kryjące  ową  nierozsądną  nienawiść,  jaką 
ludzie  z  „lepszej  sfery"  Ŝywią  dla  Republiki,  i  właściwą  kobietom  instynktowną  sympatię  dla 
rządów  despotycznych  i  pobrzękujących  szablą,  mimo  woli  poczuły  pociąg  do  tej  kokotki,  której 
uczucia tak bardzo były podobne do ich własnych. 
Kosz był juŜ pusty. W dziesięć osób opróŜniono go z łatwością, Ŝałując tylko, Ŝe nie był większy. 
Rozmowa toczyła się jeszcze przez pewien czas, aczkolwiek po spoŜyciu zapasów nieco ochłodła. 
ZbliŜała  się  noc.  Mrok  z  kaŜdą  chwilą  gęstniał,  a  zimno,  bardziej  dokuczliwe  w  czasie  trawienia, 
dawało  się  we  znaki  Baryłeczce,  którą  mimo  pokładów  tłuszczu  wstrząsały  dreszcze.  Wtedy 
hrabina  de  Breville  zaofiarowała  jej  grzałkę,  którą  w  ciągu  dnia  kilka  razy  napełniano  świeŜym 
węglem, co zostało natychmiast przyjęte, gdyŜ dziewczyna miała nogi zupełnie zlodowaciałe. Pani 
Carré-Lamadon i pani Loisseau oddały swoje grzałki zakonnicom. 
Woźnica zapalił latarnie. Oświetlały one jasnym blaskiem obłok pary unoszącej się nad spoconymi 
zadami koni i przydroŜny śnieg, który w chwiejnym świetle latarni zdawał się umykać wstecz. 
W  dyliŜansie  było  juŜ  zupełnie  ciemno;  nagle  między  Baryłeczką  i  Cornudetem  wszczął  się  jakiś 
ruch,  a  Loiseau  przebijając  oczami  mrok  dostrzegł,  jak  brodacz  szybko  się  cofnął,  jak  gdyby 
wymierzono  mu  cichaczem  potęŜnego  kuksańca.  W  oddali  na  drodze  ukazały  się  nikłe  światełka. 
Było  to  juŜ  Tôtes.  Jazda  trwała  11  godzin,  a  doliczając  do  tego  dwie  godziny  czterech  postojów, 
podczas  których  konie  zjadły  trochę  owsa  i  nieco  odpoczęły,  podróŜ  zajęła  trzynaście  godzin. 
DyliŜans wjechał do miasteczka i zatrzymał się przed Hotelem Kupieckim. 
Otworzono drzwiczki. Wtem dobrze znany dźwięk przejął dreszczem wszystkich podróŜnych. Był 
to brzęk szabli po kamieniach. Równocześnie rozległ się wrzask jakiegoś Niemca. 
Mimo Ŝe  dyliŜans  stał  nieruchomo,  nikt  nie  wysiadał,  jak  gdyby  wszyscy  lękali  się, Ŝe zaraz  przy 

9 

wyjściu  zostaną  pomordowani.  Wtedy  ukazał  się  woźnica,  trzymając  w  ręku  latarkę,  która  nagle 
oświetliła w głębi wozu dwa rzędy przeraŜonych twarzy o otwartych ustach i oczach rozszerzonych 
zdumieniem i lękiem. 
Obok  woźnicy  stał  w  pełnym  światłe  niemiecki  oficer,  wysoki,  bardzo  szczupły,  jasnowłosy,  w 
mundurze oblegającym go niby gorset dziewczynę; płaska, błyszcząca czapka wojskowa, włoŜona 
na  bakier  czyniła  go  podobnym  do  gońca  jakiegoś  angielskiego  hotelu.  Miał  niezwykłej  długości 
wąsy,  zwęŜające  się  coraz  bardziej  i  zakończone  po  obu  stronach  jednym  włosem  jasnym  i  tak 
cienkim,  Ŝe  koniec  stawał  się  niewidoczny.  Wąsy  te  zdawały  się  ciąŜyć  mu  nad  kątami  ust  i 
obsuwały w dół policzki, Ŝłobiąc po obu stronach podłuŜną rysę. 
Alzacką francuszczyzną wezwał podróŜnych, by wysiedli, mówiąc ostrym głosem: 
— Banowie i banie, broszę wyszadać. 
Pierwsze  wysiadły  siostry  miłosierdzia  z  uległością  zakonnic,  nawykłych  do  posłuszeństwa.  Za 
nimi ukazali się oboje hrabiostwo, potem przemysłowiec z Ŝoną, wreszcie Loiseau pchający przed 
sobą swoją grubą połowicę. Ten ostatni, stawiając nogę na ziemi, pozdrowił oficera: „Dzień dobry 
panu". Powodował się przy tym raczej ostroŜnością niŜ grzecznością. Oficer, zuchwały jak wszyscy 
ludzie  posiadający  władzę,  spojrzał  na  niego  i  nie  odpowiedział.  Baryłeczka  i  Cornudet,  mimo  Ŝe 
najbliŜsi  drzwiczek,  wysiedli  ostatni,  powaŜni  i  wyniośli  wobec  wroga.  Grubaska  starała  się  być 
spokojna  i  opanowana;  demokrata  z  miną  tragiczną  targał  nieco  drŜącą  dłonią  swoją  długą,  rudą 
brodę.  Starali  się  zachować  godność  w  przekonaniu,  Ŝe  w  tego  rodzaju  spotkaniach  kaŜdy  z  nich 
poniekąd  reprezentuje  swą  ojczyznę.  Oboje  byli  w  równej  mierze  oburzeni  uległością  swoich 
towarzyszy;  wobec  czego  ona  starała  się  okazać  dumniejszą  niŜ  tamte  panie,  kobiety  uczciwe,  on 
zaś  w  przeświadczeniu,  Ŝe  winien  być  przykładem  dla  innych,  całym  swym  zachowaniem  się 
spełniał nadal swą misję stawiania oporu, którą był zapoczątkował przez niszczenie dróg. 
Wszyscy weszli do obszernej hotelowej kuchni, gdzie Niemiec kazał sobie pokazać pozwolenie na 
wyjazd, podpisane przez generała i zawierające nazwiska, rysopisy i zawód kaŜdego z podróŜnych. 
Badając  je  przyglądał  się  uporczywie  wszystkim  i  porównywał  dane,  zapisane  w  paszporcie,  z 
kaŜdą poszczególną osobą. 
Wreszcie powiedział szorstko: „Tobrze" i znikł. 
Odetchnęli  z  ulgą.  Wszystkim  dokuczał  jeszcze  głód,  więc  zamówili  kolację;  przygotowanie 
posiłku  miało  trwać  pół  godziny  i  podczas  gdy  dwie  słuŜące  krzątały  się  przy  kuchni,  poszli 
obejrzeć pokoje. Wszystkie były połoŜone w długim korytarzu, zakończonym szklanymi drzwiami, 
na których były wypisane dwa zera. 
Zamierzano właśnie siąść do stołu, kiedy ukazał się sam właściciel oberŜy. Był to dawny handlarz 
końmi,  gruby,  astmatyczny  jegomość,  któremu  w  gardle  wiecznie  świszczała  i  bulgotała  flegma. 
Nazywał się Follenvie. 
— Czy jest tu panna ElŜbieta Rousset? — zapytał. Baryłeczka zadrŜała i odwróciła się. 
— To ja. 
— Oficer pruski chce natychmiast z panią pomówić. — Ze mną? 
— Tak, jeśli pani jest ElŜbietą Rousset. 
Trochę się zmieszała i po sekundzie zastanowienia powiedziała stanowczo: 
— Być moŜe, ale ja nie pójdę. 
Dokoła niej powstało zamieszanie. Wszyscy sprzeczali się starając się odgadnąć  cel tego rozkazu. 
ZbliŜył się hrabia. 
— Postępuje pani nieroztropnie, gdyŜ ta odmowa moŜe pociągnąć za sobą duŜe przykrości nie tylko 
dla pani, ale i dla wszystkich towarzyszy podróŜy. Nigdy nie naleŜy opierać się ludziom, którzy są 
od nas silniejsi. Nie widzę w tym Ŝadnego niebezpieczeństwa, chodzi tu pewnie o jakąś przeoczoną 
formalność. 
Inni przyłączyli się do zdania hrabiego. Zaczęli ją prosić, nalegać, robić wyrzuty, wreszcie zdołali ją 
przekonać.  Zrobili  to  z  obawy,  by  taki  upór  nie  sprowadził  na  nich  przykrości.  Wreszcie 
oświadczyła: 

10 

— Robię to tylko dla państwa.  
Hrabina uścisnęła ją za rękę: 
— Jesteśmy pani za to bardzo wdzięczni. 
Wyszła. Nie siadali do stołu czekając na jej przyjście. KaŜdy  ubolewał, Ŝe nie on został wezwany 
zamiast  tej  gwałtownej,  nieposkromionej  dziewczyny  i  w  myśli  układał  płaskie  komunały,  na 
wypadek gdyby sam został wezwany. 
Po dziesięciu minutach powróciła zadyszana, purpurowa, rozdraŜniona. Wyjąkała tylko: 
— Bydlę! Bydlę!  
Wszyscy  chcieli  się  dowiedzieć,  co  się  stało,  lecz  nie  odpowiadała,  a  gdy  hrabia  nalegał,  rzekła  z 
wielką godnością: 
— Nie powinno to pana obchodzić. Nie mogę o tym mówić. 
Wobec  tego  zasiedli  dokoła  duŜej  wazy,  z  której  rozchodziła  się  woń  kapusty.  Mimo  tego  zajścia 
wieczerza  minęła  wesoło.  Jabłecznik,  zamówiony,  ze  względów  oszczędnościowych  przez  pana 
Loiseau i zakonnice, okazał się wcale niezły. Inni pili wino. Cornudet poprosił o piwo. Miał on swój 
specjalny  sposób  otwierania  butelki,  nalewania  tak,  by  wytworzyła  się  piana,  oglądania  płynu  w 
pochylonej szklance, którą następnie zbliŜał do lampy, by rozkoszować się kolorem. Kiedy pił, jego 
długa  broda,  która  jeszcze  zachowała  barwę  ulubionego  napoju,  zdawała  się  drŜeć  z  rozczulenia; 
patrzał zezem, by ani na chwilę nie stracić z oczu kufla i cały jego wygląd świadczył o tym, Ŝe w tej 
chwili spełnia jedyną czynność, do której był w Ŝyciu powołany. 
Państwo Follenvie jedli  kolację na końcu tego samego stołu. MąŜ sapał jak zepsuta lokomotywa i 
miał za mało tchu w piersi, Ŝeby móc mówić podczas jedzenia; za to Ŝonie nie zamykały się usta. 
Opowiadała  wszystkie  swoje  wraŜenia  od  chwili  przybycia  Prusaków,  opisywała,  co  robili,  co 
mówili, nienawidziła ich przede wszystkim za to, Ŝe kosztowali ją duŜo pieniędzy, a następnie za to, 
Ŝ

e dwaj jej synowie słuŜyli w wojsku. Najczęściej zwracała się do hrabiny, uszczęśliwiona, Ŝe moŜe 

rozmawiać z wielką damą. 
Potem,  zniŜając  głos,  zaczęła  mówić  o  sprawach  draŜliwych,  przy  czym  mąŜ  od  czasu  do  czasu 
powstrzymywał ją: 
— Nie gadałabyś tyle, pani Follenvie. 
Ale Ŝona niewiele sobie z tego robiła i paplała dalej: 
—  Tak,  tak,  proszę  pani  hrabiny,  oni  nie  jadają  nic  innego,  tylko  kartofle  z  wieprzowiną  albo 
wieprzowinę  z  kartoflami.  GdybyŜ  choć  byli  czyści,  ale  nie!  Gdyby  pani  ich  widziała,  jak  się 
ć

wiczą całymi dniami! Nie złaŜą z pola i dalejŜe naprzód, w tył, zwrot na prawo, zwrot na lewo!... 

ś

eby przynajmniej uprawiali ziemię, lub budowali drogi w tym ich kraju! Ale nie, pani hrabino. Z 

tych wojskowych nikt nie ma Ŝadnej korzyści, a biedni ludzie muszą ich jeszcze Ŝywić po to, Ŝeby 
nauczyli się dobrze mordować. Ja tam jestem sobie prosta kobieta bez edukacji, ale kiedy patrzę na 
to,  jak  się  męczą  drepcząc  od  rana  do  wieczora,  to  zadaję  sobie  pytanie:  skoro  tylu  jest  ludzi,  co 
pracują nad uŜytecznymi wynalazkami, to czyŜ muszą być i tacy, co zadają sobie tyle trudu po to, 
Ŝ

eby szkodzić innym? Bo czyŜ to nie wstrętne, Ŝeby zabijać ludzi, czy to będą Prusacy, Anglicy, czy 

teŜ Polacy albo Francuzi? — Kiedy człowiek mści się za swoją krzywdę, to nazywa się, Ŝe robi źle i 
za to go karzą, natomiast, gdy strzela się do naszych synów jak do psów, to uwaŜa się to za zasługę. 
Bo taki, co ich najwięcej zabije, dostaje za to ordery! Nie, tego nie potrafię nigdy zrozumieć!  
Zabrał głos Cornudet: 
— Wojna jest barbarzyństwem wtedy, gdy się napada na spokojnego sąsiada, ale staje się świętym 
obowiązkiem, kiedy chodzi o obronę ojczyzny. 
OberŜystka zwiesiła głowę. 
— Tak, gdy chodzi o obronę, to co innego, ale czy nie naleŜałoby raczej wytłuc wszystkich królów, 
którzy robią wojny dla swojej przyjemności? 
Cornudet zawołał z błyskiem w oczach: 
— Brawo, obywatelko! 
Pan  Carré-Laoiadon  głęboko  się  zamyślił.  Mimo  całego  entuzjazmu,  jaki  Ŝywił  dla  sławnych 

11 

wodzów, zdrowy rozum tej wieśniaczki kazał mu zastanowić się nad tym, ile zamoŜności mogłoby 
przysporzyć krajowi tyle rąk bezczynnych, a więc kosztownych, ile sił niewyzyskanych moŜna by 
spoŜytkować przy wielkich przedsiębiorstwach przemysłowych, wymagających pracy wieków. 
Natomiast Loiseau wstał od stołu i rozmawiał po cichu z oberŜystą. Grubas śmiał się, kaszlał i pluł; 
ogromny  brzuch  trząsł  mu  się  z  uciechy  przy  kaŜdym  dowcipie  jego  rozmówcy,  który  tymczasem 
zdołał mu sprzedać sześć beczek Bordeaux na wiosnę, kiedy Prusacy juŜ odejdą precz. 
Ledwie skończyli kolację, zmęczeni podróŜni udali się na spoczynek. 
Tymczasem  Loiseau, który juŜ zdąŜył był poczynić pewne spostrzeŜenia, przeczekał, aŜ małŜonka 
ułoŜy  się  do  snu,  i  przykładał  na  zmianę  to  ucho,  to  oko  do  dziurki  od  klucza,  by  pochwycić  tak 
zwane przezeń „tajemnice korytarza". 
Mniej  więcej  po  upływie  godziny  usłyszał  szelest,  spojrzał  prędziutko  przez  dziurkę  i  ujrzał 
Baryłeczkę  wyglądającą  jeszcze  pulchniej  w  szlafroczku  z  niebieskiego  kaszmiru,  przybranym 
białymi koronkami. Ze świecą w ręku kierowała się do szklanych drzwi w końcu korytarza. Wtedy 
sąsiednie  drzwi  uchyliły  się  i  gdy  po  paru  minutach  wracała,  zbliŜył  się  do  niej  Cornudet  na  pół 
rozebrany. Mówili coś po cichu, potem umilkli. Baryłeczka zdawała się energicznie bronić wstępu 
do swego pokoju. Loiseau nie mógł, niestety, usłyszeć, co mówili, po chwili jednak, gdy podnieśli 
głos, zdołał uchwycić kilka słów. Cornudet nalegał gwałtownie, mówiąc: 
— Nie bądź niemądra, o co ci chodzi?  
Na co odpowiedziała z oburzeniem: 
— Nie, mój drogi. Bywają chwile, kiedy się czegoś podobnego nie robi, a tutaj byłoby to po prostu 
hańbą. 
Widocznie  nie  rozumiał  jej  skrupułów  i  zapytał  o  przyczynę,  wtedy  uniosła  się  mówiąc  jeszcze 
głośniej: 
—  Dlaczego?  Nie  rozumie  pan  tego?  Gdy  Prusacy  znajdują  się  pod  tym  samym  dachem,  moŜe 
nawet w sąsiednim pokoju? 
Zamilkł. Ta patriotyczna wstydliwość ladacznicy, wzdragającej się przed pieszczotami ze względu 
na  bliskość  wroga,  widocznie  rozbudziła  w  nim  słabnącą  godność,  gdyŜ  zadowoliwszy  się  tylko 
pocałunkiem, wrócił na palcach do swego pokoju. 
Loiseau, bardzo podniecony, odskoczył od dziurki od klucza, jednym susem znalazł się przy łóŜku, 
uchylił  kołdrę,  pod  którą  spoczywała  jego  masywna  połowica  i  obudziwszy  ją   pocałunkiem 
szepnął: 
— Czy kochasz mnie, serdeńko? 
Wreszcie cisza objęła cały dom. Nie na długo jednak. Wkrótce, nie wiadomo skąd, z piwnicy czy ze 
strychu dało się słyszeć potęŜne chrapanie, miarowe, monotonne, dźwięk głuchy a przeciągły, niby 
drŜenie kotła pod naciskiem pary. Pan Follenvie spał. 
Wobec  tego,  Ŝe  odjazd  miał  nastąpić  nazajutrz  o  ósmej  rano,  podróŜni  zebrali  się  w  kuchni; 
tymczasem dyliŜans, którego buda pokryła się czapą śniegu, stał samotnie na dziedzińcu bez koni i 
woźnicy.  Na  próŜno  szukano  tego  ostatniego  w  stajni,  na  strychu  i  w  wozowni.  MęŜczyźni 
postanowiwszy przeszukać najbliŜsze sąsiedztwo, ruszyli w drogę. Niebawem znaleźli się na rynku 
z  kościołem  w  głębi  i  dwoma  szeregami  niskich  domków,  wokoło  których  krzątali  się  pruscy 
Ŝ

ołnierze. Pierwszy, którego ujrzeli, obierał kartofle. Drugi nieco dalej szorował sklep fryzjera. Inny 

wreszcie,  zarośnięty  aŜ  po  oczy,  tulił  w  objęciach  rozpłakanego  malca  i  kołysał  go  na  kolanach, 
starając  się  go  uciszyć,  zaś  grube  wieśniaczki,  których  męŜowie  słuŜyli  w  wojsku,  na  migi 
wskazywały  ich  pogromcom,  co  mają  robić:  narąbać  drew,  ugotować  zupę  czy  teŜ  zemleć  kawę. 
Jeden prał nawet bieliznę swej gospodyni, niedołęŜnej staruszki. 
Hrabia, zdumiony tym  widokiem zapytał zakrystiana, wychodzącego właśnie z kościoła, co to  ma 
znaczyć. Stary szczur kościelny odpowiedział: 
—  O,  to  wcale  nieźli  ludzie!  Powiadają,  Ŝe  nie  są  Prusakami.  Pochodzą  z  jakichś  dalszych  stron, 
sam  nie  wiem,  skąd.  KaŜdy  z  nich  zostawił  w  domu  Ŝonę  i  dzieci  i  kiepsko  czuje  się  na  wojnie. 
Jestem pewny, Ŝe i u nich w kraju baby tęsknią za swoimi chłopami, a wojna ta sprowadzi u nich 

12 

taką samą nędzę jak u nas. Tutaj na  razie nie jest jaszcze tak źle, bo oni  nie robią nam krzywdy i 
pracują  jak  we  własnych  domach.  Bo,  widzi  pan,  biedni  muszą  sobie  wzajem  pomagać...  Wojnę 
prowadzą tylko moŜni. 
Cornudet,  oburzony  tym  serdecznym  zbliŜeniem  między  zwycięzcami  a  zwycięŜonymi,  wolał 
wrócić do oberŜy. Pan Loiseau zbył całą sprawę Ŝartem: 
— Przyczyniają się do repopulacji. 
Pan Carré-Lamadon ujął to powaŜniej: 
— Naprawiają straty wojenne. 
Tymczasem woźnicy jak nie było, tak nie było. Wreszcie znaleźli go w jakimś wiejskim szyneczku, 
siedzącego za stołem w braterskiej komitywie z ordynansem pruskiego oficera.Hrabia zagadnął go: 
— PrzecieŜ kazano wam zaprząc konie o ósmej rano? 
— Tak, ale później otrzymałem inny rozkaz. 
— Jaki? 
— śeby wcale nie zaprzęgać. 
— KtóŜ wam wydał ten rozkaz? 
— Kto? Sam pruski komendant. 
— Dlaczego? 
— Nie wiem. Niech go pan sam zapyta. Zakazano mi zaprzęgać, więc nie zaprzęgam. To jasne! 
— Czy sam wydał wam to polecenie? 
— Nie, proszę pana, przez oberŜystę, który mi je powtórzył. 
— Kiedy to było? 
— Wczoraj wieczorem, kiedy juŜ kładłem się spać. 
Trzej panowie wrócili do oberŜy, mocno zaniepokojeni. 
Chcieli  rozmówić  się z panem  Follenvie,  ale  słuŜąca  oświadczyła  im,  Ŝe  z  powodu  astmy  pan  nie 
wstaje nigdy przed dziesiątą. Wyraźnie zabronił, by go budzono wcześniej, chyba w razie poŜaru. 
Wobec tego poprosili o rozmowę z oficerem, ale choć mieszkał w oberŜy, było to niemoŜliwe, gdyŜ 
pan Follenvie był jedyną osobą uprawnioną do porozumiewania się z nim w sprawach cywilnych. 
Nie  pozostawało  im  nić  innego,  jak  czekać.  Kobiety  wróciły  do  swych  pokojów,  gdzie  starały  się 
czymkolwiek zająć. 
Cornudet usadowił się pod wysokim kuchennym kominem, na którym buzował ogień. Kazał sobie 
przynieść z kawiarni mały stoliczek i kufel piwa, wydobył fajkę, wzbudzającą wśród demokratów 
niemal  taki  szacunek  jak  on  sam,  jak  gdyby  słuŜąc  Cornudetowi,  tym  samym  słuŜyła  ojczyźnie. 
Była  to  wspaniała  fajka  z  morskiej  piany,  bajecznie  opalona,  czarna  jak  zęby  jej  właściciela,  ale 
wonna,  wygięta,  błyszcząca,  podatna  do  ręki  —  doskonałe  uzupełnienie  jego  osoby.  Siedział  tak 
bez  ruchu,  zapatrzony  bądź  w  płomień  ogniska,  bądź  w  pianę  wieńczącą  jego  kufel.  Za  kaŜdym 
łykiem  z  zadowoloną  miną  przesuwał  długie,  chude  palce  po  tłustych  włosach  i  oblizywał  pianę, 
osiadającą mu na wąsach. 
Loiseau pod pretekstem rozruszania nóg, udał się na poszukiwanie odbiorców na swoje wina wśród 
miejscowych  detalistów.  Hrabia  i  przemysłowiec  wszczęli  pogawędkę  o  polityce.  Obaj  widzieli 
jasno przyszłość Francji. Jeden wierzył  w Orleanów, drugi pokładał nadzieję w jakimś nieznanym 
zbawcy,  bohaterze,  który  zjawi  się  w  chwili,  gdy  będzie  się  wydawało,  Ŝe  wszystko  jest  stracone; 
będzie to ktoś w rodzaju Du Guesclina, Joanny d'Arc lub teŜ Napoleona. Jaka szkoda, Ŝe następca 
tronu jest jeszcze taki młody! Cornudet, słuchając ich, uśmiechał się z miną człowieka, znającego 
tajemnicę przeznaczenia. Zapach jego fajki napełnił juŜ całą kuchnię. 
Z  uderzeniem  dziesiątej  ukazał  się  Follenvie.  Zarzucono  go  pytaniami,  ale  nie  potrafił  na  nie 
odpowiedzieć, tylko dwa czy trzy razy powtórzył te same słowa: 
—  Oficer  powiedział  mi  tak:  „Panie  Follenvie,  nie  pozwoli  pan  jutro  zakładać  koni  do  dyliŜansu 
tych  podróŜnych.  Nie  Ŝyczę  sobie,  by  wyjechali  bez  mego  rozkazu.  Rozumie  pan?  To  chyba 
wystarczy". 
Wtedy  postanowiono  rozmówić  się  z  samym  oficerem.  Hrabia  posłał  mu  swój  bilet  wizytowy,  na 

13 

którym  pan  Carré  Lamadon  dopisał  swoje  nazwisko  z  wyliczeniem  wszystkich  swych  godności. 
Prusak kazał odpowiedzieć, Ŝe przyjmie tych panów dopiero po obiedzie, to jest koło pierwszej. 
Panie zeszły na dół i mimo uczucia niepokoju posilono się trochę. Baryłeczka wyglądała na chorą i 
była bardzo rozdraŜniona. 
Właśnie kończono kawę, gdy ordynans wezwał panów. 
Przyłączył  się  do  nich  Loiseau,  ale  gdy  zaproponowano  Cornudetowi,  by  dla  nadania  tej  sprawie 
większej  powagi  poszedł  z  nimi,  ten  oświadczył  dumnie,  Ŝe  nie  zamierza  nawiązywać 
jakichkolwiek  stosunków  z  Niemcami  i  powróciwszy  na  swoje  miejsce  przy  kominku  kazał  sobie 
podać świeŜy kufel piwa. 
Trzej panowie udali się na górę i zostali wprowadzeni do najpiękniejszego pokoju w całym hotelu, 
gdzie  przyjął  ich  oficer  rozparty  w  fotelu,  z  nogami  opartymi  o  kominek.  Palił  właśnie  długą, 
porcelanową  fajkę,  otulony  jaskrawym  szlafrokiem,  który  prawdopodobnie  zrabował  w 
opuszczonym mieszkaniu jakiegoś pozbawionego gustu obywatela. 
Nie  wstał  na  ich  widok,  nie  przywitał  się,  nawet  na  nich  nie  spojrzał.  Był  wspaniałym  okazem 
grubiaństwa, właściwego zwycięskim Ŝołdakom. 
Po upływie kilku minut zapytał wreszcie: 
— Czego panowie chcecie? 
— Chcielibyśmy wyjechać — odpowiedział hrabia. 
— Nie. 
— Czy mogę zapytać pana o powód tej odmowy? 
— Bo mi się tak podoba. 
— Pozwolę sobie najuprzejmiej zwrócić pana uwagę, Ŝe pański głównodowodzący generał udzielił 
nam  pozwolenia  na  wyjazd  do  Dieppe,  a  sądzę  Ŝe  nie  uczyniliśmy  nic,  co  zasługiwałoby  na  taką 
surową karę. 
— Nie Ŝyczę sobie i sprawę uwaŜam za skończoną. MoŜecie juŜ odejść. 
Wszyscy trzej skłonili się i wyszli. 
Popołudnie  minęło  w  Ŝałosnym  nastroju.  Nie  mogąc  zrozumieć  kaprysu  Niemca,  kaŜdy  snuł 
najdziksze przypuszczenia. Wszyscy zebrali się w kuchni, gdzie rozprawiano bez końca, wpadając 
na  pomysły  coraz  bardziej  nieprawdopodobne.  MoŜe  chciał  ich  zatrzymać  w  charakterze 
zakładników,  ale  w  jakim  celu? A  moŜe  postanowił  ich  uwięzić  i  zaŜądać  wysokiego  okupu?  Ta 
myśl zdjęła ich przeraŜeniem. Najbardziej przestraszyli się najbogatsi, juŜ sobie wyobraŜając, jak w 
obronie  Ŝycia  będą  zmuszeni  oddać  całe  wory  złota  temu  bezczelnemu  Ŝołdakowi.  Łamali  sobie 
głowy  nad  wyszukaniem  wiarogodnych  kłamstw  i  wykrętów,  Ŝeby  tylko  zataić  swoje  bogactwa  i 
móc uchodzić za ludzi biednych, bardzo biednych. Loiseau odpiął łańcuszek od zegarka i schował 
go  do  kieszeni.  Zapadająca  noc  spotęgowała  jeszcze  ich  obawy.  Zapalono  lampę,  a  poniewaŜ  do 
kolacji było jeszcze dwie godziny, pani Loiseau zaproponowała partyjkę „trzydzieści jeden". Będzie 
to  pewna  rozrywka.  Propozycja  została  przyjęta.  Cornudet  przez  grzeczność  zgasił  fajkę  i 
przyłączył się do gry. 
Hrabia  potasował  karty  i  rozdał  je.  Baryłeczka  na  wstępie  miała  trzydzieści  jeden.  Wkrótce 
zainteresowanie  grą  uśpiło  dręczące  ich  obawy.  Cornudet  nawet  zauwaŜył,  Ŝe  państwo  Loiseau 
nieznacznie porozumiewali się ze sobą, Ŝeby szachrować. 
Zasiadano  właśnie  do  stołu,  gdy  ukazał  się  znów  pan  Follenvie  i  oznajmił  swoim  zaflegmionym 
głosem: 
—. Oficer pruski zapytuje pannę ElŜbietę Rousset, czy jeszcze nie zmieniła zdania? 
Baryłeczka  znieruchomiała  i  zbladła,  nagle  poczerwieniała  jak  piwonia  i  wpadła  w  taką  złość,  Ŝe 
dusiła się nie mogąc przemówić słowa, wreszcie wybuchła: 
—  Powiedz  pan  temu  bezwstydnikowi,  temu  łotrowi,  tej  pruskiej  świni,  Ŝe  nigdy  się  nie  zgodzę! 
Słyszy pan? Nigdy, nigdy! 
Gruby  oberŜysta  zniknął.  Wtedy  całe  towarzystwo  otoczyło  Baryłeczkę  i  zaczęło  ją  dopytywać  i 
błagać,  by  odsłoniła  tajemnicę,  mającą  pewnie  jakiś  związek  z  jej  poprzednim  wezwaniem  do 

14 

oficera. Z początku opierała się, ale po chwili, uniesiona rozpaczą krzyknęła: 
— Czego on chce?... Czego chce?... Chce ze mną spać! 
Wywołało  to  taki  gniew,  Ŝe  dosadne  słówko  nie  zgorszyło  nikogo  z  obecnych.  Cornudet  trzasnął 
kuflem  o  stół,  aŜ  się  rozleciał  w  kawałki.  Powstał  zgiełk  oburzenia  przeciw  niecnemu  Ŝołdakowi, 
jednomyślny okrzyk potępienia. Poryw buntu zjednoczył wszystkich, jak gdyby od kaŜdego z nich 
z osobna Ŝądano cząstki ofiary, jaką miała ponieść ta kobieta. Hrabia oświadczył z obrzydzeniem, 
Ŝ

e  ci  ludzie  zachowują  się  jak  dawni  barbarzyńcy.  Szczególnie  kobiety  w  gwałtownych  i 

serdecznych słowach okazywały jej swe współczucie. Siostry zakonne, ukazujące się tylko podczas 
posiłków, spuściły głowy i milczały. Mimo wszystko, gdy pierwsze oburzenie minęło, towarzystwo 
zasiadło do stołu, wszyscy jednak milczeli, kaŜdy był zatopiony w myślach. 
Panie  udały  się  wcześnie  na  spoczynek.  Panowie  ćmili  fajki  lub  cygara  i  zorganizowali  partię 
„écarté",  do  której  zaprosili  pana  Follenvie  w  nadziei,  Ŝe  zręcznie  go  wybadają,  jakimi  środkami 
moŜna by przełamać opór oficera. Ale on, zajęty wyłącznie kartami, nie słuchał, o co go pytają, ani 
odpowiadał, tylko ciągle powtarzał: „Do gry, panowie, do gry!" Uwaga jego była tak wytęŜona, Ŝe 
zapominał  spluwać  i  co  chwila  grało  mu  w  piersi.  Ze  świszczących  płuc  dobywał  całą  gamę 
astmatycznych dźwięków, od powaŜnych i głębokich aŜ do cienkiego piania młodego, próbującego 
głosu kogucika. 
Nie chciał odejść nawet wtedy, gdy upadająca ze zmęczenia Ŝona przyszła po niego. Odeszła więc 
sama,  gdyŜ  miała  pracę  „ranną"  i  wstawała  ze  wschodem  słońca,  podczas  gdy  małŜonek  wolał 
pracę „wieczorną" i był  zawsze gotów do spędzenia nocy z przyjaciółmi. Zawołał tylko w ślad za 
nią: 
— A postaw mi mleko z Ŝółtkiem na kominie! — I powrócił do gry. Widząc, Ŝe z pana Follenvie nie 
da się nic wyciągnąć, panowie oświadczyli, Ŝe jest juŜ późno i rozeszli się na spoczynek. 
Nazajutrz  wstali  dość  wcześnie  z  mglistą  nadzieją  i  zwiększoną  chęcią  na  wyjazd,  przeraŜeni  na 
samą myśl, Ŝe będą musieli spędzić jeszcze jeden dzień w tej obrzydliwej oberŜy. 
Niestety!  Konie  nadal  stały  w  stajni,  woźnica  nie  pokazywał  się.  W  braku  zajęcia  krąŜyli  dokoła 
dyliŜansu. 
Ś

niadanie  było  smutne.  Zaczęto  traktować  Baryłeczkę  z  pewną  oziębłością,  gdyŜ  w  nocy,  która 

„podsuwa rady", zapatrywania na tę sprawę uległy pewnej zmianie. Nieledwie miano jej za złe, Ŝe 
nie  odwiedziła  dyskretnie  Prusaka  po  to,  Ŝeby  rankiem  sprawić  towarzyszom  podróŜy  przyjemną 
niespodziankę.  CóŜ  bardziej  prostego?  A  zresztą,  kto  by  o  tym  wiedział?  Mogła  była  nawet 
zachować pozory mówiąc mu, Ŝe robi to przez współczucie dla nich. A czyŜ dla niej mogło to mieć 
jakie znaczenie? 
Nikt jednak głośno tych myśli nie wyjawiał. 
Po  południu,  gdy  wszyscy  juŜ  ziewali  z  nudów,  hrabia  zaproponował  przechadzkę  po  wsi. 
Otuliwszy się starannie, udali się wszyscy na spacer z wyjątkiem Cornudeta, który wolał grzać się 
przy ognisku, i obu zakonnic, spędzających całe dnie w kościele lub u proboszcza. 
Mróz,  wzmagający  się  z  kaŜdym  dniem,  szczypał  dotkliwie  w  nos  i  uszy;  nogi  tak  drętwiały,  Ŝe 
kaŜdy  krok  był  męczarnią.  Krajobraz,  jaki  roztoczył  się  przed  ich  oczami,  był  w  swej  bezkresnej 
bieli tak przeraŜająco posępny, Ŝe niebawem, ogarnięci smutkiem, ze ściśniętym sercem powrócili 
do domu. 
Cztery panie szły na przedzie, za nimi w pewnym oddaleniu męŜczyźni. 
Loiseau, który dobrze orientował się w sytuacji, zapytał, czy długo jeszcze „ta dzierlatka" zamierza 
ich trzymać w tej podłej dziurze. Hrabia, zawsze rycerski, odpowiedział, Ŝe trudno jest wymagać od 
kobiety podobnie przykrego poświęcenia, chyba Ŝe zdecyduje się na to sama. Pan Carré-Lamadon 
rzucił uwagę, Ŝe gdyby Francuzi, jak przypuszczano, zamierzali znów uderzyć na Dieppe, to starcie 
musiałoby nastąpić w Tôtes. Uwaga ta zasępiła współtowarzyszy. 
— A gdyby tak uciec pieszo? — zaproponował Loiseau.  
Hrabia wzruszył ramionami: 
—  Niech  się  pan  zastanowi. W  takim  śniegu?  Z  naszymi  paniami?  Natychmiast  rzuconoby  się  za 

15 

nami w pogoń, a po dziesięciu minutach zostalibyśmy pojmani i wydani na pastwę Ŝołdakom. 
Niestety, była to prawda. 
Panie mówiły o toaletach, wyczuwało się jednak w ich tonie pewne skrępowanie. 
Nagle  na  końcu  ulicy  ukazał  się  oficer.  Na  tle  bezkresnej  płaszczyzny  śnieŜnej  rysowała  się  jego 
smukła  postać  w  mundurze,  wcięta  w  pasie  jak  osa;  szedł  z  rozstawionymi  kolanami,  krokiem 
właściwym oficerom, którzy starają się nie zabłocić swoich starannie wyczyszczonych butów. 
Przechodząc obok pań skłonił się, za to rzucił wzgardliwe spojrzenie męŜczyznom, którzy zresztą 
powodowani  taktem  nie  ukłonili  mu  się,  jedynie  Loiseau  uczynił  gest,  jakby  zamierzał  uchylić 
kapelusza. 
Baryłeczka oblała się rumieńcem aŜ po uszy, zaś trzy męŜatki uczuły się głęboko upokorzone tym, 
Ŝ

e ten Ŝołdak spotkał je w towarzystwie dziewczyny, którą potraktował tak nie po rycersku. 

Zaczęły mówić o nim, o jego postawie i wyglądzie. Pani Carré-Lamadsa, która obcowała w Ŝyciu z 
wieloma  oficerami  i  była  w  tej  dziedzinie  nie  lada  znawczynią,  orzekła,  Ŝe  jest  wcale  przystojny. 
ś

ałowała  nawet,  Ŝe  nie  jest  Francuzem,  gdyŜ  byłby  z  niego  piękny  huzar,  za  którym  szalałyby 

kobiety. 
Po  powrocie  do  hotelu  nie  wiedziano  juŜ,  co  począć.  Najbłahsze  nieporozumienia  wywoływały 
ostre  słowne  utarczki.  Obiad  spoŜyty  w  milczeniu  trwał  krótko  i  wszyscy  wcześnie  udali  się  na 
spoczynek, by w ten sposób prędzej zabić wlokący się czas. 
Nazajutrz zeszli na dół zmęczeni i przybici. Panie prawie nie odzywały się do Baryłeczki. 
Zabrzmiały  dzwony.  W  kościele  miał  się  odbyć  chrzest.  Baryłeczka  miała  własne  dziecko,  które 
wychowywało się u wieśniaków w Yvetot. Widywała je nie częściej niŜ raz do roku i nigdy o nim 
nie  wspominała,  w  tej  chwili  jednak  myśl  o  niemowlęciu,  które  miano  ochrzcić,  rozbudziła  w  jej 
sercu  gwałtowną  i  nagłą  tęsknotę  za  własnym  dzieckiem,  postanowiła  więc  być  obecną  na 
uroczystości. 
Ledwie odeszła, wszyscy spojrzeli po sobie i przysunęli bliŜej krzesła, czując, Ŝe nadeszła chwila, 
kiedy  trzeba  będzie  wreszcie  coś  postanowić.  Loiseau  powziął  myśl:  czy  nie  naleŜałoby 
zaproponować  oficerowi,  Ŝeby  zatrzymał  tylko  Baryłeczkę,  a  innym  pozwolił  odjechać?  Pan 
Follenvie  podjął  się  załatwienia  tej  sprawy,  lecz  prawie  natychmiast  powrócił.  Niemiec,  znający 
dobrze naturę ludzką, wyrzucił go za drzwi. Zapowiedział, Ŝe wszyscy zostaną tu tak długo, dopóki 
Ŝ

yczeniu jego nie stanie się zadość. 

Wtedy ujawniła się prostacza natura pani Loiseau: 
—  PrzecieŜ  nie  moŜemy  tkwić  tutaj  do  starości!  —  wybuchnęła.  —  Skoro  jest  juŜ  zawodem  tej 
ladacznicy,  Ŝeby  zadawać  się  z  kaŜdym  męŜczyzną,  to  uwaŜam,  Ŝe  nie  ma  po  prostu  prawa 
odmawiać  temu  czy  owemu!  W  Rouen  robiła  to  z  kaŜdym,  który  jej  się  nawinął,  nawet  z 
furmanami? Tak, proszę pani, z furmanem z prefektury! Wiem o tym dobrze, bo kupował w naszej 
firmie wina. A teraz, gdy chodzi o wybawienie nas z kłopotu, to udaje niewiniątko, ta rozpustnica!... 
UwaŜam,  Ŝe  ten  oficer  jest  w  zupełnym  porządku!  MoŜe  od  dłuŜszego  czasu  pozbawiony  jest 
kobiety  i  z  pewnością  wolałby  wybrać  sobie  jedną  z  nas  trzech.  Jednak  zadowala  się  dziewczyną 
publiczną  i  potrafi  uszanować  kobiety  zamęŜne.  Zastanówcie  się  państwo,  przecieŜ  on  jest  tu 
jedynym  władcą.  Wystarczyłoby  mu  powiedzieć:  „Chcę",  a  mógłby  wziąć  którą  z  nas  siłą  przy 
pomocy swych Ŝołnierzy. 
Dwie  pozostałe  panie  przeszedł  lekki  dreszcz.  Oczy  ładniutkiej  pani  Carré-Lamadon  zabłysły. 
Zbladła, jak gdyby oficer juŜ brał ją przemocą.  
Panowie, rozprawiający na uboczu, zbliŜyli się do kobiet. Loiseau rozwścieczony radził wydać „tę 
nędznicę"  wrogowi,  skrępowawszy  jej  przedtem  ręce  i  nogi.  Jednak  hrabia,  potomek  trzech 
generacyj  ambasadorów,  nadto  sam  wyglądający  jak  dyplomata,  oświadczył  się  za  uŜyciem 
zręcznego podstępu. 
— Musimy ją do tego nakłonić — powiedział. 
UłoŜono więc spisek. 
Panie przysunęły się do siebie. ZniŜono głosy i rozmowa stała się ogólną, gdyŜ kaŜdy wypowiadał 

16 

swoje  zdanie.  Ton  rozmowy  był  zresztą  dość  przyzwoity.  Szczególnie  panie  miały  w  pogotowiu 
cały zapas delikatnych określeń i czarujących subtelności w wyraŜaniu się o sprawach najbardziej 
draŜliwych.  Ktoś  niewtajemniczony  nie  zrozumiałby,  o  co  chodzi,  tak  dyskretnie  dobierano  słów. 
ś

e  jednak  warstwa  wstydu  bywa  zwykle  u  pań  „z  towarzystwa"  bardzo  powierzchowna,  więc  w 

głębi duszy delektowały się tą frywolną przygodą i bawiły się świetnie. Czuły się w swoim Ŝywiole 
i  paplały  o  sprawach  miłosnych  z  chciwością  łakomego  kucharza,  przygotowującego  smaczny 
posiłek dla innych. 
Wesołość  powróciła  samorzutnie,  wszyscy,  bowiem,  ostatecznie  doszli  do  wniosku,  Ŝe  cała  ta 
historia  jest  bardzo  zabawna.  Hrabia  pozwolił  sobie  na  kilka  dowcipów  trochę  ryzykownych,  lecz 
powiedzianych  tak  zręcznie,  Ŝe  wywołały  uśmiechy.  Z  kolei  Loiseau  zaryzykował  parę  grubszych 
Ŝ

artów,  które  jednak  nikogo  nie  uraziły;  wkrótce  myśl  wyraŜona  brutalnie  przez  jego  małŜonkę 

opanowała wszystkie umysły. „Skoro jest to juŜ zawodem tej dziewczyny, to z jakiej racji miałaby 
odmawiać  temu  lub  owemu?"  Milutka  pani  Carré-Lamadon  zdawała  się  nawet  myśleć,  Ŝe  na 
miejscu Baryłeczki mniej opierałaby się właśnie temu niŜ komukolwiek innemu. 
Długo opracowywano plan ataku, jak  gdyby  chodziło o oblęŜoną twierdzę. KaŜdy umawiał się  co 
do  roli,  jaką  miał  odegrać,  jakimi  argumentami  miał  się  posługiwać,  jakich  podstępów  uŜywać. 
UłoŜono  plan  kampanii,  obmyślono  wszelkie  wybiegi  i  niespodzianki,  za  pomocą  których 
spodziewano się zmusić tą Ŝywą fortecę do poddania się nieprzyjacielowi. 
Cornudet  trzymał  się  przez  cały  czas  na  uboczu,  jak  gdyby  cała  ta  sprawa  była  mu  najzupełniej 
obojętna. 
Uwaga  towarzystwa  do  tego  stopnia  była  pochłonięta  tą  sprawą,  Ŝe  nikt  nie  zauwaŜył  powrotu 
Baryłeczki. Dopiero na skutek lekkiego syknięcia hrabiego wszyscy podnieśli głowy. Więc wróciła. 
Towarzystwo  nagle  umilkło  i  w  ogólnym  zakłopotaniu  na  razie  nikt  się  do  niej  nie  odezwał. 
Wreszcie hrabina, obyta bardziej niŜ inni z salonową obłudą, zagadnęła ją: 
— JakŜe udała się ceremonia chrztu? 
Grubaska, przejęta jeszcze wzruszeniem, zaczęła opowiadać o wszystkim, o twarzach i zachowaniu 
się obecnych, opisała nawet, jak wygląda kościół, wreszcie dodała: 
— Jak to jednak przyjemnie czasem się pomodlić. 
AŜ  do  śniadania  panie  poprzestawały  na  okazywaniu  jej  drobnych  uprzejmości,  Ŝeby  wzbudzić  w 
niej zaufanie i przygotować ją do przyjęcia swoich rad. 
Przy  śniadaniu  rozpoczęły  się  kroki  wstępne.  Na  początku  mówiono  w  ogólności  o  poświęceniu. 
Cytowano  przykłady  z  historii  staroŜytnej  o  Judycie  i  Holofernesie,  później  ni  stąd  ni  zowąd  o 
Lukrecji  i  Sekstusie,  wreszcie  o  Kleopatrze,  która,  dzieliła  łoŜe  z  nieprzyjacielskimi  wodzami  i 
dzięki  temu  zamieniała  ich  w  swoich  uległych  niewolników.  W  wyobraźni  tych  ignoranckich 
bogaczów powstawały fantastyczne opowieści, według których Rzymianki w Kapui miały w swych 
ramionach  usypiać  Hannibala,  a  prócz  niego  jego  adiutantów  i  całe  falangi  najemnych  Ŝołnierzy. 
Przytaczano  imiona  wszystkich  kobiet,  które  brały  w  słodką  niewolę  zwycięzców,  posługując  się 
ciałem  swoim  niby  polem  walki,  narzędziem  panowania,  oręŜem  podboju,  które  za  pomocą 
bohaterskich  pieszczot  poskramiały  potwornych  i  znienawidzonych  najeźdźców,  poświęcając 
ofiarnie swą cześć kobiecą dla zemsty. 
Wspomniano  nawet  w  sposób  dyskretny  o  pewnej  Angielce  wysokiego  rodu,  która  kazała  sobie 
zaszczepić jakąś wstrętną zakaźną chorobę, by nią zarazić Bonapartego; ten jednak cudem uniknął 
tego  dzięki  nagłej  niedyspozycji,  która  nie  pozwoliła  mu  stawić  się  na  umówioną  schadzkę. 
Wszystko  to  rozstrząsano  w  sposób  przyzwoity  i  umiarkowany;  czasem  tylko  ktoś  wybuchał 
udanym  entuzjazmem,  zachęcającym  do  naśladownictwa.  MoŜna  było  wreszcie  przyjść  do 
wniosku,  Ŝe  jedynym  powołaniem  kobiety  na  ziemi  jest  ustawiczne  poświęcanie  własnej  osoby  i 
ciągłe uleganie Ŝołdackim zachciankom. 
Obie  zakonnice  zdawały  się  nie  słyszeć  całej  rozmowy,  zatopione  w  głębokim  zamyśleniu. 
Baryłeczka milczała. Przez całe popołudnie pozwolono jej się zastanawiać. Tylko zamiast tytułować 
ją  panią,  jak  to  czyniono  dotychczas,  nie  wiadomo  dlaczego  zaczęto  mówić  do  niej  po  prostu: 

17 

„panno",  jakby  chcąc  obniŜyć  o  jeden  stopień  powaŜanie,  które  zdołała  zdobyć,  i  dać  jej  odczuć 
hańbę jej pozycji społecznej. 
Gdy rozlewano zupę, ukazał się znów pan Follenvie, powtarzając swój wczorajszy frazes: „Oficer 
pruski zapytuje, czy panna ElŜbieta Rousset nie zmieniła jeszcze zdania?". 
Baryłeczka odpowiedziała sucho: 
— Nie, proszę pana. 
Podczas  obiadu  koalicja  osłabła.  Loiseau  wyrwał  się  trzykrotnie  z  jakimś  niezręcznym 
powiedzeniem. KaŜdy łamał sobie głowę nad wyszukaniem jakiegoś nowego przykładu, ale nic mu 
nie  przychodziło  na  myśl.  Tymczasem  hrabina,  moŜe  bez  uprzedniego  zamiaru,  a  tylko 
powodowana potrzebą złoŜenia hołdu religii, zagadnęła starszą zakonnicę o wielkie czyny z Ŝycia 
ś

więtych,  OtóŜ  wielu  z  nich  spełniało  czyny,  które  w  naszych  oczach  mogłyby  uchodzić  za 

zbrodnię,  jednak  Kościół  chętnie  je  odpuszcza,  jeŜeli  zostały  spełnione  na  chwałę  BoŜą  lub  dla 
dobra  bliźnich.  Był  to  powaŜny  argument  i  hrabina  z  niego  skorzystała.  I  czy  to  dzięki  jakiejś 
milczącej  zmowie,  czy  teŜ  owej  przezornej  ugodowości,  w  jakiej  celują  wszyscy  noszący  suknię 
duchowną,  a  moŜe  po  prostu  na  skutek  szczęśliwego  w  tym  wypadku  braku  inteligencji,  dość,  Ŝe 
stara  zakonnica  poparła  spisek  w  sposób  bardzo  skuteczny.  UwaŜano  ją  za  potulną,  a  okazała  się 
ś

miałą, gadatliwą i stanowczą. Nie dręczyły jej Ŝadne kazuistyczne wątpliwości; jej doktryna była 

niby  z  Ŝelaza,  wiara  jej  nigdy  się  nie  zachwiała,  sumienie  nie  znało  Ŝadnych  skrupułów.  Dla  niej 
ofiara Abrahama  była  rzeczą  zupełnie  naturalną,  gdyŜ  na  rozkaz  z  nieba  ona  sama  gotowa  byłaby 
zamordować  własnego  ojca  i  matkę.  W  ogóle,  zdaniem  jej,  nie  ma  czynu  niemiłego  Bogu,  jeśli 
tylko  pobudka  do  tego  czynu  była  chwalebna.  Hrabina,  odwołując  się  do  świętego  autorytetu  tej 
niespodziewanej  sojuszniczki,  wydobyła  z  niej  parafrazę  budującej  zasady  moralnej:  „cel  uświęca 
ś

rodki". Zapytała: 

— W takim razie siostra jest zdania, Ŝe Bóg uznaje wszelkie środki i wybacza złe czyny, byle tylko 
wypływały ze szlachetnej pobudki? 
—  KtóŜ  śmiałby  o  tym  wątpić,  pani  hrabino?  Czyn  sam  przez  się  naganny  staje  się  czasem 
chwalebny dzięki myśli, która do niego natchnęła. 
Rozprawiały tak dalej, odgadując zamiary Boga, przewidując jego postanowienia, wciągając Go do 
spraw, które zupełnie Go nie obchodziły. 
Właściwe znaczenie tej rozmowy było zręcznie ukryte, dyskretne. Jednak kaŜde słowo świątobliwej 
dziewicy  w  kornecie  czyniło  wyłom  w  rozpaczliwym  oporze  kurtyzany.  Gdy  rozmowa  stopniowo 
przeszła  na  inne  tory,  obwieszona  róŜańcami  zakonnica  zaczęła  opowiadać  o  klasztorach  swego 
zakonu,  o  przeoryszy,  o  sobie  samej  i  swej  miłej  towarzyszce,  siostrze  Niceforii.  Zostały  obie 
wezwane do Hawru dla pielęgnowania w szpitalach setek Ŝołnierzy chorych na ospę. Opowiadała o 
tych  biedakach,  opisywała  dokładnie  ich  chorobę, A  tymczasem  siedzą  tu  obie,  zatrzymane  przez 
kaprys  tego  Prusaka,  podczas  gdy  umiera  tylu  Francuzów,  których  moŜe  zdołałaby  uratować!  Jej 
specjalnością było właśnie pielęgnowanie chorych Ŝołnierzy. Była juŜ na Krymie, we Włoszech, w 
Austrii...  Snując  tak  opowieści  o  przebytych  kampaniach,  odsłoniła  nagle  typ,  którym  była 
naprawdę — typ zakonnicy maszerującej w takt bębna i trąbki. Była jak gdyby stworzona do Ŝycia 
obozowego,  do  zabierania  w  zgiełku  bitwy  rannych  z  pola  walki  i  lepiej  niŜ  niejeden  dowódca 
potrafiła  jednym  słowem  poskromić  niesfornych  Ŝołdaków.  Prawdziwa  siostra-Ŝołnierka,  której 
twarz, zorana mnóstwem dziur po ospie, przywodziła na myśl obraz zniszczeń wojennych. 
WraŜenie słów jej było takie, Ŝe po niej nikt juŜ nie zabierał głosu. 
Po  skończonym  posiłku  towarzystwo  rozeszło  się  do  swoich  pokojów  i  zebrało  się  ponownie 
dopiero nazajutrz o dość późnej godzinie. 
Ś

niadanie minęło spokojnie. Czekano, by ziarno zasiane dnia poprzedniego zakiełkowało i zrodziło 

owoce. 
Hrabina  zaproponowała  po  południu  wspólną  przechadzkę.  Wtedy  hrabia,  według  umowy,  wziął 
Baryłeczkę pod ramię i poprowadził ją nieco w tyle za innymi. 
Zaczął  do  niej  mówić  owym  tonem  poufałym,  ojcowskim,  nieco  wyniosłym,  jakiego  ludzie 

18 

stateczni  zwykli  uŜywać  w  stosunku  do  takich  dziewcząt,  powtarzał  często:  „drogie  dziecko", 
traktując  ją  z  wyŜyny  swojej  społecznej  pozycji  i  nieskazitelnej  opinii.  Uderzył  od  razu  w  sedno 
sprawy. 
—  Więc  woli  pani  zatrzymywać  tu  nas  wszystkich,  naraŜać  zarówno  siebie  jak  i  nas  na  wszelkie 
prześladowania,  których  w  razie  klęski  nie  szczędziliby  nam  Prusacy?  Woli  pani  raczej  to,  niŜ 
zgodzić się na coś, do czego zresztą przywykłaś w swym Ŝyciu? 
Baryłeczka nie odpowiadała. 
Chciał ją ująć łagodnością, przemawiał do jej rozsądku, do serca. Potrafił pozostać „panem hrabią", 
w  miarę  potrzeby  był  rycerski,  prawił  jej  komplementy,  słowem,  rozpływał  się  w  uprzejmości. 
Wyolbrzymiał umyślnie  przysługę, jaką by im wyświadczyła, zapewniał  o wdzięczności, wreszcie 
tykając ją Ŝartobliwie powiedział: 
—  A  wiesz  co,  moja  droga,  ten  Prusak  mógłby  być  dumny,  gdyby  zakosztował  dziewczyny  tak 
pięknej, jakich niewiele znalazłby we własnym kraju! 
Baryłeczka i tym razem nic nie odpowiedziała i przyłączyła się do reszty towarzystwa. Natychmiast 
po powrocie udała się do swego pokoju i więcej się nie ukazała. Wszystkich ogarnął niepokój. Co 
postanowiła? Co za kłopot, gdyby się nadal upierała! 
Wybiła  godzina  obiadowa;  na  próŜno  czekano  na  jej  przyjście.  Wtem  ukazał  się  pan  Follenvie  i 
oświadczył,  Ŝe  panna  Rousset  czuje  się  niedysponowana  i  prosi,  Ŝeby  siadano  do  stołu  bez  niej. 
Wszyscy nadstawili uszu. Hrabia podszedł do oberŜysty i zapytał szeptem: 
— Zgodziła się? 
— Tak.  
Przez  delikatność  nic  nie  powiedział  towarzystwu,  tylko  nieznacznie  skinął  głową.  Ze  wszystkich 
piersi wyrwało się westchnienie ulgi, wszystkie twarze rozjaśniły się radością. Loiseau zawołał: 
— Do stu piorunów! Stawiam szampana, jeśli tylko taki znajdzie się w tym sławetnym zakładzie! 
Pani  Loiseau  omal  nie  zemdlała,  gdy  gospodarz  powrócił  z  czterema  butelkami  pod  pachą. 
Wszyscy  naraz  stali  się  rozmowni  i  hałaśliwi...  Hrabia  teraz  dopiero  spostrzegł,  Ŝe  pani  Carré-
Lamadon  jest  czarująca,  fabrykant  zaczął  prawić  komplementy  hrabinie.  Rozmowa  oŜywiła  się, 
stała się dowcipna, Ŝartobliwa... 
Raptem Loiseau z zatrwoŜoną miną podniósł ręce do góry i ryknął: 
— Proszę o ciszę! 
Wszyscy  umilkli,  zdziwieni,  nieledwie  przestraszeni.  Wtedy  on  nadstawił  ucha,  nakazał  gestem 
milczenie, popatrzył na sufit, znów nadsłuchiwał, wreszcie oznajmił zwykłym głosem: 
—  Uspokójcie  się  państwo.  Wszystko  w  porządku.  Przez  chwilę  udawali,  Ŝe  nie  rozumieją,  wnet 
jednak po twarzach przemknął domyślny uśmieszek. 
Po upływie kwadransa Loiseau powtórzył ten sam Ŝart, i ponowił go kilkakrotnie w ciągu wieczoru. 
Udawał,  Ŝe  rozmawia  z  kimś,  znajdującym  się  na  wyŜszym  piętrze  i  udzielał   mu  dwuznacznych 
rad, utrzymanych w iście komiwojaŜerskim stylu. Od czasu do czasu robił smutną minę i wzdychał: 
„Biedna dziewczyna!" — to znów z wściekłością mruczał przez zęby: „Ach ty, pruski łajdaku!" 
Kilkakrotnie, gdy nikt juŜ o tym nie myślał, wołał drŜącym głosem: „Dosyć juŜ! Dosyć!" i dodawał 
półgłosem  sam  do  siebie:  „Obyśmy  ją  jeszcze  zobaczyli!  Oby  ten  nędznik  nie   zamęczył  jej  na 
ś

mierć!". 

ś

arty te, aczkolwiek bardzo niesmaczne, bawiły towarzystwo i nie raziły nikogo, gdyŜ wraŜliwość 

jak  wszystko  inne  zaleŜna  jest  od  środowiska,  a  nastrój,  jaki  się  dokoła  nich  wytworzył,  był 
przepojony sprośnością. 
Przy deserze nawet damy czyniły dowcipne i dyskretne aluzje. Oczy błyszczały, wszyscy pili duŜo 
wina.  Hrabia,  który  nawet  w  podnieceniu  umiał  zachować  pozory  godności,  zaryzykował 
porównanie,  powitane  ogólnym  aplauzem,  z  przymusowym  zimowaniem  na  biegunie  i  radością 
rozbitków,  przed  którymi  otwiera  się  droga  na  południe.    Loiseau  pełen  animuszu  zerwał  się  z 
kielichem szampana w ręku: 
—  Piję  na  cześć  naszego  wyzwolenia!  —  zawołał.  Wszyscy  powstali  darząc  go  wdzięcznym 

19 

oklaskiem.  Nawet  obie  siostrzyczki,  uproszone  przez  panie,  umoczyły  usta  w  musującym  płynie, 
którego  dotychczas  nigdy  nie  skosztowały.  Oświadczyły,  Ŝe  przypomina  gazową  lemoniadę,  jest 
jednak od niej przyjemniejszy w smaku. 
Loiseau ujął trafnie sytuację: 
— Jaka szkoda, Ŝe nie mamy fortepianu, moŜna byłoby zatańczyć kontredansa. 
Cornudet nie odezwał się ani słowem, nie uczynił najmniejszego gestu, zdawał się nawet pogrąŜony 
w powaŜnych myślach i od czasu do czasu gniewnym ruchem szarpał swą długą brodę, jak gdyby 
chciał  ją  uczynić  jeszcze  dłuŜszą.  Wreszcie  około  północy,  gdy  miano  się  juŜ  rozejść,  Loiseau, 
chwiejący się na nogach, poklepał go po brzuchu  i  wybełkotał: 
— Widzę, Ŝe jakoś nie bawicie się, obywatelu. Milczeliście przez cały wieczór. 
Wtedy  Cornudet  nagłym  ruchem  podniósł  głowę  i  obrzucając  całe  towarzystwo  groźnie 
błyszczącym spojrzeniem, rzucił im w twarz:  
— Powiadam wam wszystkim, Ŝe popełniliście nikczemność! 
Wstał, we drzwiach powtórzył raz jeszcze: „Nikczemność!" i wyszedł. 
Słowa  te  zmroziły  obecnych.  Loiseau,  stropiony,  na  razie  zaniemówił,  niebawem  jednak  odzyskał 
rezon i nagle wybuchnął śmiechem, powtarzając: 
— Zielone winogrona, mój panie, zielone winogrona! 
Nikt  nie  zrozumiał  tej  aluzji,  wobec  czego  opowiedział  o  wczorajszych  „tajemnicach  korytarza". 
Wzbudziło  to  ogólną  wesołość.  Panie  bawiły  się  jak  szalone.  Hrabia  i  pan  Carré-Lamadon  śmiali 
się do łez. Trudno im było w to uwierzyć. 
— Jak to? Naprawdę? On chciał... 
— Zapewniam was, Ŝe sam widziałem. 
— A ona odmówiła, dlatego Ŝe... 
— śe Prusak był w sąsiednim pokoju. 
— NiemoŜliwe! 
-— AleŜ przysięgam... 
Hrabia dusił się od śmiechu, przemysłowiec oburącz trzymał się za brzuch. Loiseau mówił dalej: 
— Nic dziwnego, Ŝe dzisiaj odechciało mu się... 
I wszyscy trzej wybuchnęli na nowo śmiechem. 
Na tym się rozstano. Ale pani Loiseau, która miała język cięty jak pokrzywa, kładąc się juŜ do łóŜka 
zrobiła  uwagę,  Ŝe  „ta  jędza",  pani  Carré-Lamadon,  z  zazdrości  przez  cały  wieczór  cierpko  się 
uśmiechała. 
— śebyś wiedział, Ŝe skoro taka damulka szaleje za mundurem, to jest jej wszystko jedno, czy to 
będzie Francuz, czy Prusak. PoŜal się BoŜe, cóŜ to za ohyda! 
Przez całą noc w mroku korytarza słychać było jakieś poruszenia, lekkie, ledwie uchwytne szmery, 
stąpania bosych stóp, jakieś leciutkie trzaski... Wszyscy zasnęli pewnie bardzo późno, gdyŜ smugi 
ś

wiatła błyszczały długo w szparach pod drzwiami. Szampan robił swoje: nie dawał zasnąć. 

Nazajutrz  w  jasnym,  zimowym  słońcu  śnieg  oślepiał  jaskrawą  białością.  DyliŜans  nareszcie 
zaprzęŜony  czekał  przed  bramą,  a  cały  rój  białych  gołębi  w  puszystych  piórkach,  o  czerwonych 
oczkach z czarną kropką pośrodku, dreptał powaŜnie pod nogami sześciu koni, szukając poŜywienia 
w dymiącym nawozie. 
Woźnica,  opatulony  baranim  koŜuchem,  siedział  na  koźle  ćmiąc  fajkę,  a  uszczęśliwieni  podróŜni 
pośpiesznie pakowali Ŝywność na dalszą podróŜ. 
Czekano tylko na Baryłeczkę. Wreszcie ukazała się. 
Trochę  zmieszana  i  zawstydzona  podeszła  nieśmiało  do  towarzyszów  podróŜy,  którzy  zgodnym 
ruchem odwrócili się od niej, jak gdyby jej wcale nie spostrzegli. Hrabia z godnością ujął małŜonkę 
pod ramię, jakby chroniąc ją przed nieczystym dotknięciem. 
Baryłeczka,  zrazu  zdumiona,  zatrzymała  się  w  miejscu.  Przywołując  na  pomoc  całą  swą  odwagę 
zbliŜyła  się  do  pani  fabrykantowej  i  przywitała  ją  pokornym:  „Dzień  dobry  pani".  W  odpowiedzi 
otrzymała  lekcewaŜące  kiwnięcie  głową  i  spojrzenie  obraŜonej  niewinności.  Wszyscy  zdawali  się 

20 

być czymś zajęci i trzymali się od niej z daleka, jak gdyby niosła w swych sukniach zarazę. Wsiedli 
pośpiesznie  do  dyliŜansu,  ona  zaś  podeszła  ostatnia  i  w  milczeniu  zajęła  miejsce,  na  którym 
siedziała podczas pierwszej części podróŜy. 
KaŜdy  udawał,  Ŝe  jej  nie  widzi  i  nie  poznaje,  a  pani  Loiseau,  mierząc  ją  z  daleka  oburzonym 
spojrzeniem, powiedziała do męŜa półgłosem: 
— Na szczęście, nie siedzę obok niej! 
CięŜki wehikuł ruszył i podróŜ rozpoczęła się na nowo. 
Z  początku  panowało  milczenie.  Baryłeczka  nie  śmiałą  podnieść  oczu.  Czuła  się  jednocześnie 
oburzona i upokorzona tym, Ŝe uległa ich namowom i pozwoliła, by ją splamiły pieszczoty Prusaka, 
w którego objęcia rzucono ją z taką hipokryzją. 
Niebawem jednak hrabina zwróciła się do pani Carré-Lamadon, przerywając przykre milczenie: 
— Czy pani zna panią d'Etrélles? 
— Naturalnie, to jedna z moich przyjaciółek. 
— JakaŜ to czarująca kobieta! 
—  Zachwycająca!  Niezwykła!  Przy  tym  bardzo  wykształcona  i  bardzo  utalentowana.  Prześlicznie 
ś

piewa i cudownie rysuje. 

Fabrykant rozmawiał z hrabią i wśród brzęku szyb od czasu do czasu wyskakiwały słowa: Kupon... 
płatność... premia... termin.... 
Loiseau  zabrał  ukradkiem  z  oberŜy  starą  talię  kart,  lepiących  się  od  tłuszczu  brudnych  stołów,  na 
których rozkładano je przez pięć lat, i zaczął grać z Ŝoną w bezika. Zakonnice podniosły wiszące im 
u  pasa  długie  róŜańce,  jednocześnie  przeŜegnały  się  i  wargi  ich  zaczęły  poruszać  się  Ŝywo,  coraz 
szybciej,  przyśpieszając  tempo  szeptu,  jak  gdyby  odmawiały  pacierze  na  wyścigi;  od  czasu  do 
czasu całowały medaliki, Ŝegnały się ponownie i mamrotały dalej szybko i bez przerwy. 
Cornudet siedział bez ruchu, zatopiony w myślach. 
Po trzech godzinach podróŜy Loiseau odłoŜył karty i oświadczył, Ŝe jest głodny. 
Wtedy  Ŝona  jego  sięgnęła  po  paczkę  przewiązaną  sznurkiem,  z  której  wyjęła  kawał  zimnej 
cielęciny. Pokrajała ją równiutko na cienkie plastry i oboje zabrali się do jedzenia. 
— MoŜe i my zrobilibyśmy to samo — powiedziała hrabina. Wobec wyraŜonej zgody rozpakowała 
zapasy  przygotowane  dla  obu  par  małŜeńskich.  W  podłuŜnym  naczyniu,  którego  pokrywę  zdobił 
zajączek z fajansu na znak, Ŝe zawiera pasztet zajęczy, spoczywał smakowity przekładaniec, gdzie 
białe  plasterki  słoniny  były  wciśnięte  w  brunatną  masę  siekanej  dziczyzny,  pomieszanej  z  innymi 
rodzajami  mięsiwa.  Piękny  sześcian  sera  szwajcarskiego,  zawinięty  w  gazetę  miał  na  sobie 
odciśnięty druidem napis: „Wypadki" 
Siostry  zakonne  wydobyły  krąŜek  kiełbasy  pachnącej  czosnkiem:  zaś  Cornudet  zanurzywszy  obie 
ręce w obszerne kieszenie swego płaszcza, wyciągnął stamtąd cztery jaja na twardo i pajdę chleba. 
Obrał jaja ze skorupek, rzucił je pod nogi w słomę i zabrał się do jedzenia, roniąc sobie na brodę 
okruchy Ŝółtka, które wyglądały tam jak gwiazdeczki. 
Baryłeczka  w  pośpiechu  i  zamieszaniu  nie  miała  czasu  o  niczym  pomyśleć,  a  teraz  zrozpaczona  i 
dławiona  gniewem,  patrzała  na  tych  ludzi  spokojnie  zajadających. W  pierwszej  chwili  ogarnęła  ją 
wściekłość.  JuŜ  otworzyła  usta,  by  ją  wykrzyczeć  wraz  z  potokiem  obelŜywych  słów,  które  same 
cisnęły się jej na usta, lecz nie mogła wydobyć głosu ze ściśniętego gardła. 
Nikt  na  nią  nie  patrzał,  nikt  o  niej  nie  pomyślał.  Czuła  się  przytłoczona  pogardą  tych  uczciwych 
łajdaków,  którzy  najpierw  uczynili  z  niej  ofiarę,  a  potem  odrzucili  precz jak  brudną,  nieuŜyteczną 
szmatę.  Przypomniała  sobie  swój  wielki  kosz,  pełen  przysmaków,  które  tak  łakomie  poŜarli;  dwa 
kurczaki zastygłe w galarecie, pasztet, pieroŜki, gruszki, cztery butelki Bordeaux... Gniew jej nagle 
prysnął, jak pęka zbyt napięta struna. Poczuła się bliska płaczu. Robiła wysiłki, aby się opanować, 
walczyła ze łzami jak dziecko, ale płacz powoli wzbierał w niej, zawisnął na brzegach powiek, i oto 
dwie  wielkie  łzy  wymknęły  jej  się  z  oczu  i  wolno  stoczyły  się  po  policzkach.  Za  nimi  popłynęły 
inne,  szybsze,  niby  krople  wody  ściekające  po  skale,  i  miarowo  padały  na  krągłe  wzniesienie  jej 
piersi. Siedziała wyprostowana, z oczami utkwionymi gdzieś w przestrzeń, blada i sztywna, daleka 

21 

od myśli, Ŝe ktoś zauwaŜy jej łzy. 
Jednak  hrabina  dostrzegła  je  i  dała  znak  męŜowi.  Wzruszył  ramionami,  jak  gdyby  chciał 
powiedzieć: 
— CóŜ ja na to poradzę. To nie moja wina.  
Pani Loiseau zaśmiała się z triumfem i szepnęła: 
— Płacze ze wstydu. 

Zakonnice, zawinąwszy resztki kiełbasy w papier, zabrały się znów do pacierzy. 

Cornudet,, trawiąc spoŜyte jaja, wyciągnął swoje długie nogi pod przeciwległą ławkę, rozparł się na 
siedzeniu,  skrzyŜował  ramiona,  uśmiechnął  się  jak  ktoś,  kto  wpadł  na  dowcipny  pomysł,  i  zaczął 
gwizdać Marsyliankę. 
Twarze  zasępiły  się.  Ten  hymn  ludowy  z  pewnością  nie  przypadł  do  gustu  jego  towarzyszom. 
Ogarnęła  ich  nerwowa  złość,  niepokój;  wyglądali  jak  psy,  gotowe  wyć  na  dźwięk  katarynki. 
ZauwaŜył to, lecz nie zbiło go to z tropu. Od czasu do czasu nucił słowa: 
Ś

więta  miłości  Ojczyzny,  Podpieraj  ramię  mścicieli.  Wolności,  wolności  kochana,  Prowadź  nas, 

twoich obrońców!... 
DyliŜans  mknął  juŜ  szybciej,  gdyŜ  śnieg  stał  się  bardziej  twardy.  I  aŜ  do  samego  Dieppe  przez 
długie, nudne godziny podróŜy po wyboistej drodze, przy zapadającym mroku, a potem w zupełnej 
ciemności  wozu,  Cornudet  z  jakimś  okrutnym  uporem  śpiewał  tę  mściwą  pieśń;  tak  oto  zmuszał 
tych zmęczonych i podraŜnionych ludzi do słuchania jej od początku do końca i do przypominania 
sobie kaŜdego słowa, odpowiednio do kaŜdej nuty. 
Zaś  Baryłeczka  płakała  bez  ustanku;  od  czasu  do  czasu  wstrząsało  nią  łkanie,  którego  nie  mogła 
powstrzymać, a które cichło w mroku między jedną a drugą zwrotką.