2013-01-12 

Dr K.Dzwonkowska-Godula 

1 

ZACHOWANIA I DZIAŁANIA 

ZBIOROWE. 

RUCHY SPOŁECZNE 

Trzy rodzaje aktywności zbiorowej 

• Działania masowe 
• Zachowania zbiorowe 
• Działania zbiorowe 

     

↓ 

RUCHY SPOŁECZNE 

 

• Podstawowa różnica między tymi trzema formami 

aktywności zbiorowej: stopień wspólnoty 
działania.  

Działania masowe 

• Masowe, ale osobne działania pojedynczych członków 

społeczeństwa. 

• Ludzie działają podobnie, ale niezależnie od siebie, bez 

osobistego kontaktu, osobno. Kierują się własnymi 
indywidualnymi racjami i motywacjami, działają dla 
swoich prywatnych celów. 

• Masowość działań: podobne działania podejmuje 

bardzo wielu ludzi → społeczne konsekwencje 
(skumulowany efekt jednostkowych działań). 

• Wielość i równoczesność podobnych działań 

indywidualnych. 

Zachowania zbiorowe 

• Działania w pojedynkę przez jednostki 

zgromadzone w jednej przestrzeni, w tych samych 

warunkach, doświadczające tej samej sytuacji. 

• Działanie obok siebie, ale nie wspólnie. 
• Działania spontaniczne i krótkotrwałe. 
• Uczestnicy nie muszą się znać i identyfikować ze 

sobą. 

– TŁUM 
– AUDYTORIUM / WIDOWNIA 
– PUBLICZNOŚĆ ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU 

Zachowanie zbiorowe – TŁUM 

• Gustaw Le Bon – koncepcja „psychologii tłumów”; 

Gabriel Tarde „teoria imitacji” (XIX w.) 

• W tłumie jednostki zachowują się bardziej 

emocjonalnie, bezkrytycznie, spontanicznie, 

poddają się nastrojowi chwili. Tracą własną 

tożsamość w wyniku „zaraźliwego” 

rozprzestrzeniania się w tłumie emocji wywołanych 

daną sytuacją.  

• Tłum żyje własnym życiem, niezależnym od cech 

osobowości jego uczestników i istniejących norm 

społecznych. 

Działania zbiorowe 

• Wspólna aktywność. 
• Ukierunkowane na cel zbiorowe przedsięwzięcia. 
• Jednostki uświadamiają sobie, że pewnych celów 

nie da się zrealizować w pojedynkę – działająca 
wspólnie zbiorowość staje się instrumentem 
niezbędnym do realizacji celów poszczególnych 
członków. 

 

2013-01-12 

Dr K.Dzwonkowska-Godula 

2 

Właściwości działań zbiorowych 

• Wyraźna artykulacja celów; 
• Określenie strategii postępowania; 
• Podział funkcji między uczestników; 
• Koordynacja działań jednostkowych; 
• Wyłonienie się przywództwa. 
• W porównaniu z zachowaniami zbiorowymi, 

działania zbiorowe są bardziej trwałe i oparte 
na racjonalnym, strategicznym działaniu. 
 
 

Przykłady działań zbiorowych 

• Strajk pracowników, by uzyskać podwyżkę płac. 
• Grupa uczonych pracujących nad projektem. 
• Ekspedycja himalaistów, by osiągnąć szczyt. 
• Drużyna piłkarska walcząca o puchar. 
• Oddział komandosów odbijający zakładników. 
• Gang przestępczy napadający na bank. 
• Manifestacje przeciwników globalizacji. 

 
 

Ruchy społeczne  

• Szczególna forma działania zbiorowego, 

wyróżniająca się dwiema następującymi 
cechami: 

– ukierunkowanie na zmianę społeczną; 
– niezistytucjonalizowany i niesformalizowany 

charakter aktywności. 

• Ruch społeczny to niezintytucjonalizowany 

aktor zmiany społecznej. 

 

 

Właściwości ruchów społecznych 

• Nieformalna sieć powiązań. 
• Zbiór podzielanych poglądów i zasada 

wewnętrznej solidarności. 

• Konflikt – podważanie ustalonego porządku 

społecznego; zdefiniowany przeciwnik ruchu. 

• Posługiwanie się protestem (typowa strategia 

działania ruchu; w zależności od tego, na jakim 
etapie jest ruch, w inny sposób protestuje). 

• Zdecentralizowana struktura. 

 

Definicja ruchu społecznego 

• Kolektywne działanie osób dążących  

do wywołania lub zatrzymania zmiany 
społecznej, realizowane przez grupę tworzącą 
sieć zbudowaną na podstawie zbioru 
podzielanych wartości i tożsamości. 

Ruchy społeczne jako element 

nowoczesnego społeczeństwa 

• Warunki formowania się ruchów społecznych: 

– Urbanizacja; 
– Industrializacja; 
– Umasowienie edukacji; 
– Rozwój nowoczesnych technologii; 
– Rosnące nierówności społeczne i społeczne 

niezadowolenie; 

– Upowszechnienie ideologii aktywistycznej  (podmiotowość 

jednostek) – chęć brania losów społecznych we własne 

ręce. 

– Demokracja (wolność słowa, zrzeszania się, zgromadzeń). 
– Pula wolnego czasu, energii i innych zasobów, które mogą 

być wykorzystane przez ruch. 
 
 

2013-01-12 

Dr K.Dzwonkowska-Godula 

3 

Klasyfikacja ruchów społecznych 

• Ruchy reformatorskie a ruchy radykalne. 
• Ruchy nastawione na innowację a ruchy 

zachowawcze. 

• Ruchy na rzecz zmiany społecznej a ruchy na rzecz 

zmiany jednostek (np. ruchy moralizatorskie, 

religijne). 

• Różne strategie działania (uzależnione od celu). 
• Różne formy kontestacji (akcje pokojowe a akcje 

oparte na przemocy, terroryzm). 

• Podział na „stare” i „nowe” ruchy społeczne. 

„Stare” i „nowe” ruchy społeczne 

• Różnice: cele i cechy członków. 
• „Stare ruchy społeczne”: występowały w imię 

interesów ekonomicznych lub politycznych 

wyraźnie wyodrębnionych segmentów 

społeczeństwa – klas społecznych, grup 

zawodowych. 

– Partykularne cele. 
– Hierarchiczna struktura wewnętrzna, stosunkowo 

duży stopień zorganizowania → łatwość wyłonienia 

partii politycznych, czy związków zawodowych. 

– Np. ruch robotniczy, ruchy chłopskie, ruchy związkowe 

 
 

„Stare” i „nowe” ruchy społeczne (c.d.) 

• „Nowe ruchy społeczne”: ruchy o szerokim, 

heterogenicznym składzie uczestników, walczące o 

realizację uniwersalnych, postmaterialistycznych wartości: 

harmonii z przyrodą, ochrony środowiska, pokoju, 

emancypacji kobiet, zapewnienia praw mniejszości i grup 

upośledzonych, obrony życia poczętego, itp. 

• Członkowie z różnych klas, warstw, grup zawodowych;  

o różnym statusie społecznym. 

• Cele uniwersalne. 
• Luźniejsze formy organizacyjne; zdecentralizowana 

struktura, większy egalitaryzm. 

• Np. ruch ekologiczny, ruch feministyczny, ruch 

pacyfistyczny, ruch antyaborcyjny, ruch przeciwko karze 

śmierci, ruch na rzecz praw człowieka, ruch 

antyglobalizacyjny itp. 

Dynamika ruchów społecznych (1) 

• Geneza ruchu – cztery warunki powstania ruchu: 

– Sprzyjający kontekst strukturalny; 
– Pojawienie się strukturalnego napięcia (sprzeczności 

interesów i wartości); 

– Uogólnione przekonania (świadomość istnienia 

sprzeczności interesów i wartości, poczucie 
nierówności, niesprawiedliwości, deprywacji) → 
gotowość do podjęcia wspólnych działań; 

– Zdarzenie inicjujące (zdarzenie o takim wydźwięku 

symbolicznym czy emocjonalnym, że stanowi wstrząs 
dla zbiorowości). 
 

Dynamika ruchów społecznych (2) 

• Właściwa „kariera” ruchu 

– Problem rekrutacji członków: 

• Dwa modele: „model wulkaniczny” i „model mobilizacji 

zasobów”. 

• Hamulec rekrutacji: „syndrom pasażera na gapę”. 
• Dwie fale rekrutacji członków ruchu: rekrutacja 

pierwotna i wtórna. 

– Problem mobilizacji, koordynacji i organizacji 

działań ruchu – potrzeba przywództwa. 

• Znaczenie charyzmatycznego przywódcy.  
• Rutynizacja charyzmy. 

 

 

Dynamika ruchów społecznych (3) 

• Przyczyny kresu ruchów: 

– „Kryzys wiktorii”; 
– „Kryzys przegranej”. 
– Represje wobec ruchu np. ze strony władzy 

państwowej. 

– Przeciwdziałanie ze strony kontrruchów 

mobilizujących się w celu obrony status quo. 

• „Falowość” działalności ruchu społecznego: 

np. trzy fale ruchu feministycznego.