QPrint

PIERWSZE INSKRYPCJE MÓWIĄCE O KRÓLESTWIE IZRAELA

[materiał w oryginalnej postaci można powielać bez jakichkolwiek ograniczeń]

PIERWSZE INSKRYPCJE MÓWIĄCE O KRÓLESTWIE

ZRAELA

(IX

WIEK P

W OPARCIU O DANE DOSTĘPNE W ROKU

2006

ZEBRAŁ I OPRACOWAŁ PIOTR GAŁECKI

SYRIA

Najstarszą wzmiankę o królestwie Izraela znajdujemy w rocznikach króla Asyrii Salmanasera III.

Dokument  datowany  na  IX  wiek  przed  Chrystusem  zwany  Stelą,  Monolitem  lub  Monumentem  z  Kurh
(ang. 'Kurkh  Monolith'  lub  'Kurkh  Stela')  został  odkryty  w  południowo-wschodniej  Turcji  nad  rzeką  Tygrys
w roku  1861  a  obecnie  jest  przechowywany  w  British  Museum  w  Londynie  (BM  118884).  Mierząca  ponad
2 metry wysokości stela ukazuje Salmanassera III stojącego przed symbolami starożytnych bogów asyryjskich.
Tą kamienną tablicę pokrywają także 102 linijki akadyjskiego pisma klinowego, w których opisano przebieg
pierwszych  sześciu  lat  rządów  wspomnianego  władcy.  W  szóstym  roku  panowania  Salmanaser  zwyciężył
koalicję  12  królów  w  bitwie  pod  Karkar  nad  rzeką  Orontes  (kolumna 2,  linie 78-102).  Wśród  pokonanych
znaleźli  się  zarówno  Hadadezer  z  Damaszku  jak  i  Achab  z  Izraela.  W  drugiej  kolumnie  inskrypcji  w  liniach
91-92 czytamy:

91:

2 LIM

iu narkaba$te MEŠ

10 LIM

Sa$be$ MEŠ

šá

m a-Ja-ab-bu

2000

rydwanów

10000

żołnierzy

Ahaba

92:

Ma$tu

sir->i-la-a-a

z kraju

Sirilaa

Taka właśnie była siła armii, którą według Salmanasera król Achab z kraju Sirilaa wystawił do walki

przeciwko asyryjskiemu monarsze. Większość uczonych jest zgodna co do tego, iż ów Ahabbu KUR Sir'ilaa
to  nikt  inny  jak  tylko  biblijny  Achab,  król  Izraela.  'Sirilaa'  powstało  najwyraźniej  od  słowa  'Isrilaa'
(hebr. 'Jisrael'  =  'Izrael')  na  skutek  przestawienia  dwóch  pierwszych  głosek.  Zjawisko  to  zwane  przez
lingwistów metatezą lub przestawką występowało i nadal występuje przy adaptowaniu obcych nazw i imion.
Można  je  zaobserwować,  na  przykład,  w  hebrajskiej  formie  imienia  faraona  Taharki,  który  w  Starym
Testamencie  przedstawiony  został  jako  Tirhaka  (metatezie  uległy  tu  dźwięki  'h'  oraz  'r').  Podobnie  też  król
asyryjski  Tiglat-Pileser III  w  niektórych  wersetach  figuruje  jako  Tilgat-Pilnesar  (w  pierwszym  członie
przestawiono spółgłoski 'g' i 'l').

Część sceptyków sądzi, iż Ahabbu KUR Sir'ilaa nie mógł być Achabem z Izraela, gdyż bitwa

pod Karkar miała miejsce w szóstym roku Salmanasera, zaś już po dwunastu latach, czyli w osiemnastym roku
swego  panowania  przyjął  on  trybut  od  posłańców  Jehu,  króla  Izraela  (fakt  przedstawiony  na  Czarnym
Obelisku).  Pomiędzy  Achabem  a  Jehu  rządzili  jeszcze  Ochozjasz  (przez  2  lata)  oraz  Joram  (przez  12  lat),
co daje  łącznie  14  lat  oddzielających  rządy  obu  władców  wymienianych  przez  Salmanasera III.  Jednakże
obliczenia te są prawdziwe jedynie z pozoru. Biblia określa długość rządów władców Izraela i Judy nie według
pełnych lat panowania, lecz według lat rozpoczętych. Innymi słowy Ochozjasz zmarł w drugim roku swoich
rządów, zaś Joram zginął w dwunastym roku swego królowania. Łącznie panowali więc 1.x lat plus 11.x lat,
czyli od 12.x do 13.x lat. Ponadto, kroniki władcy judzkiego Jozafata wskazują na wielomiesięczną koregencję
Achaba i jego syna Ochozjasza. Jozafat objął rządy w czwartym roku Achaba, zaś Ochozjasz zasiadł na tronie
Izraela  w  siedemnastym  roku  Jozafata.  Można  by  więc  sądzić,  że  Achab  rządził  przez  3.x  plus  16.x  lat,
czyli łącznie od 19.x do 20.x lat. Jednak kroniki izraelskie mówią, że Achab panował przez 22 lata, tak więc
zmarł w dwudziestym pierwszym roku swoich rządów. Wyraźnie wskazuje to na trwającą około jednego roku
koregencję w Izraelu. Innymi słowy Achaba i Jehu dzieliło nie 14, lecz od 11.x do 12.x lat.

Niektórzy badacze uważają, iż król Achab nie mógł posiadać 2000 rydwanów, gdyż koliduje to z ich

wyobrażeniem  ówczesnego  Izraela.  Trudno  im  zaakceptować  biblijny  obraz  silnego  i  liczącego  się  na  arenie
międzynarodowej królestwa istniejącego od X do VIII wieku przed Chrystusem. Spekulują więc, iż liczba ta
jest albo celowym przekłamaniem ze strony Salmanasera przechwalającego się swym zwycięstwem, albo też
jest  to  błąd  asyryjskiego  skryby,  który  zamiast  200  wpisał  2000.  Nawet  gdyby  takie  niepewne  teorie  były
zgodne  z  prawdziwym  stanem  rzeczy  nie  zmienia  to  faktu,  iż  Achab  z  Izraela  został  wymieniony  obok
Ben-Hadada z Syrii oraz Iruleni z Hamat jako jeden z trzech najpotężniejszych władców Syro-Palestyny.

PIERWSZE INSKRYPCJE MÓWIĄCE O KRÓLESTWIE IZRAELA

[materiał w oryginalnej postaci można powielać bez jakichkolwiek ograniczeń]

OAB

Kolejną inskrypcją datowaną na IX wiek p.n.e. jest Stela Meszy zwana także Kamieniem Moabickim.

Bazaltowa płyta o wysokości 124 cm została odkryta w 1868 w Dibanie (Jordania) i po licznych perypetiach
trafiła  do  Luwru  w  Paryżu,  gdzie  znajduje  się  do  chwili  obecnej  (AO  5066).  Inskrypcja została sporządzona
na rozkaz Meszy z Dibonu, króla Moabu, który opisał w niej swoje wieloletnie zmagania z królestwem Izraela.
34  linie  tekstu  obfitują  w  imiona  i  nazwy  znane  ze  Starego  Testamentu.  Listę  otwiera  sam  król  Mesza,
sześciokrotnie wymieniany jest Moab a słowo 'Izrael' występuje także sześć razy (linie 5, 7, 10/11, 14, 18, 26).
Wiersz 10 mówi, iż 'mężowie Gad mieszkali w ziemi Atarot od czasów pradawnych' potwierdzając tym samym
biblijną opowieść o pokoleniu Gadytów, które postanowiło zamieszkać na wschodnim brzegu Jordanu, także
w Atarot  (Liczb  32:34).  Dwanaście  razy  pojawia  się  imię  Kemosza,  boga  Moabu,  zaś  w  linii  18  jest  mowa
o 'naczyniach Jahweh' (hwhy =

hwhy = JHWH), które Mesza zaniósł do świątyni Kemosza jako łup i oznakę

zwycięstwa nad Bogiem Izraela. W tekście znalazło się także wiele miast i obszarów moabickich:

TELA

LINIA

WYSTĘPOWANIE W

IBLII

nbyd

IBON

miasto

/wbyd | /byd

1/2, 21,

Liczb 21:30, 32:3.34; 33.45.46; Jozuego 13:9.17; Nehemiasza 11:25;
Izajasza 15:2; Jeremiasza 48:18.22

abdhm

EDEBA

równina

abdym

8, [30]

Liczb 21:30; Jozuego 13:9.16; 1 Kronik 19:7; Izajasza 15:2

numlub

] B

AAL

EON

miasto

/ub | /wum lub [tyb]

9, 30

Liczb 32:38; Jozuego 13:17; 1 Kronik 5:8; Jeremiasza 48:23; Ezechiela 25:9

ntyrq

IRIATAIM

miasto

<ytyrq

Liczb 32:37; Jozuego 13:19; Jeremiasza 48:1.23; Ezechiela 25:9

trfu

TAROT

miasto

twrfu | trfu

10, 11

Liczb 32:3.34

tyrq

ERIOT

miasto

twyrq

Jeremiasza 48:24.41; Amosa 2:2

nrc

ZARON

równina

/wr?

1 Kronik 5:16

hbn

EBO

miasto

wbn

Liczb 32:3.38; 1 Kronik 5:8; Izajasza 15:2; Jeremiasza 48:1.22

xhy

AHAZ

okolica

hxhy | Jhy

19, 20

Liczb 21:23; Powtórzonego Prawa 2:32; Jozuego 13:18, 21:36; Sędziów 11:20;
1 Kronik 6:78; Izajasza 15:4; Jeremiasza 48:21.34

ruru

ROER

miasto

rwuru | ruwru | ruru

Liczb 32:34; Powtórzonego Prawa 2:36, 3:12, 4:48; Jozuego 12:2, 13:9.16;
Sędziów 11:26.33; 2 Królewska 10:33; 1 Kronik 5:8; Jeremiasza 48:19

nnra

RNON

dolina rzeki

/wnra

Liczb 21:13.14.24.26.28, 22:36; Powtórzonego Prawa 2:24.36, 3:8.12.16, 4:48;
Jozuego 12:1.2, 13:9.16; Sędziów 11:13.18.22.26; 2 Królewska 10:33;
Izajasza 16:2; Jeremiasza 48:20

tmb....tb

] B

AMOT

AAL

] miasto

[

lub] twmb

Liczb 21:19.20, 22:41; Jozuego 13:17

rxb

EZER

miasto

rxb

Powtórzonego Prawa 4:43; Jozuego 20:8, 21:36; 1 Kronik 6:78

ntlbd....tb

IBLATAIM

miasto

<ytlbd tyb

Liczb 33:46.47; Jeremiasza 48:22

nnrwj

ORONAIM

miasto

<ynrj

31, 32

Izajasza 15:5; Jeremiasza 48:3.5.34

Najważniejszą jednak informacją dla historyków było imię króla Omriego zapisane dwukrotnie

w liniach 4/5 oraz 7. W pierwszym przypadku Omri został określony dokładnie tak samo jak w biblijnej
Drugiej księdze Królów 8:26 - 'Omri, król Izraela':

← 5

← 4

....larcy ....klm ....y rmu

.lar?y .ilm .y rmu

PIERWSZE INSKRYPCJE MÓWIĄCE O KRÓLESTWIE IZRAELA

[materiał w oryginalnej postaci można powielać bez jakichkolwiek ograniczeń]

Mesza wymienia w inskrypcji cztery miasta moabickie, które znajdowały się w rękach Izraela

za panowania Omriego i jego syna Achaba. Były to Medeba, Atarot, Nebo oraz Jahaz. Król Moabu chlubi się,
iż stopniowo wyparł Izraelitów z tych miast. Biblijne opisy wojen hebrajsko-moabickich z tego okresu można
znaleźć w Drugiej Królewskiej 3 oraz Drugiej Kronik 20. Izraelici odnosili pierwsze znaczące porażki
w Moabie za czasów Ochozjasza (2 Królewska 1:1), następnie Jehu (2 Królewska 10:32-33), zaś 50 lat później
za rządów Joachaza Moabici stali się prawdziwą udręką:

„Elizeusz umarł i pochowano go. Oddziały zaś Moabitów wpadały do kraju każdego roku.”

2 Królewska 13:20

Istotnym faktem jest to, iż za panowania Omriego oraz Achaba królestwo Izraela całkowicie

kontrolowało miasta i tereny oddalone w prostej linii o 80 (Nebo) do 105 kilometrów (Jahaz) na południowy
wschód  od  Samarii.  Nie  były  to  bynajmniej  jakieś  wioski  i  mało  znaczące  miasteczka.  Mesza  mówi,
iż w samym  Nebo  mieszkało  7000  ludzi.  Dla  porównania,  okręg  grodowo-miejski  Gniezna  za  Bolesława
Chrobrego  liczył  około  4000  poddanych.  Dobitnie  świadczy  to  o  sile  militarnej  oraz  potencjale  ludzkim,
którymi dysponowali izraelscy władcy w IX wieku przed Chrystusem.

RAM

YRIA

)

W 1993 podczas prac wykopaliskowych w miejscu starożytnego miasta Dan na północy Izraela

odkryto  fragment  bazaltowej  steli,  która  została  połamana  na  kawałki  użyte  następnie  do  budowy  muru.
Na podstawie  fragmentów  ceramiki  znajdujących  się  poniżej  tego  muru  ustalono  okres  powstania  inskrypcji
na IX wiek p.n.e. W 1994 znaleziono dwa kolejne, pasujące do siebie fragmenty pochodzące najwyraźniej z tej
samej steli. Wszystkie kawałki wykonane były z tego samego bazaltu o identycznym kolorze oraz miały taką
samą  grubość.  Nazwano  je  odpowiednio  A,  B1  i  B2.  Obecnie  można  je  oglądać  w  Muzeum  Izraelskim
w Jerozolimie.

Treść fragmentu A wydobytego w 1993 wywołała niemałą burzę wśród archeologów, gdyż stanowi

ona potencjalny dowód na istnienie biblijnego króla Dawida jako założyciela dynastii królów judzkich. Poniżej
przedstawiono tekst oryginalny.

WSPÓŁCZESNE LITERY HEBRAJSKIE

LITERY ARAMEJSKIE OK

. IX

W P

(

CZCIONKA

ALEO

ORA

)

[ ]

u.rm [ ]

o•rm

[ ]

qsy.yba. [ ]

qsy•yba•

[ ]

la.ihy.yba.bk?yw

la•khy•yba•bkcyw

[ ]

yba.qrab.<dq.lar

yba•qrab•mdq•lar

[ ]

ymdq.ddh.ihyw.hna

ymdq•ddh•khyw•hna

[ ]

lm.ltqaw.yklm.y

lm•ltqaw•yklm•y

[ ]

.?rp.yplaw.bk

•crp•yplaw•bk

[ ]

ltqw.lar?y.ilm

tqw•larcy•klm

[ ]

.<?aw.dwdtyb.i

•m

caw•dwdtyb•k

[ ]

l.<h.qra.ty

l•mh•qra•ty

[ ]

phlw./rja

phlw•nrja

[ ]

?y.lu.il

cy•lo•kl

[ ]

lu.rxm

lo•rxm

PIERWSZE INSKRYPCJE MÓWIĄCE O KRÓLESTWIE IZRAELA

[materiał w oryginalnej postaci można powielać bez jakichkolwiek ograniczeń]

W inskrypcji bez wątpienia występuje imię aramejskiego króla Hadada (linia 5, d d h ) oraz zwrot 'król

Izraela' (linia 8, l ar c y•k l m ), zaś opis działań wojennych sugeruje, iż stelę wystawił król Aramu
dla uczczenia swych zwycięstw nad Izraelem. Poniżej zamieszczono interlinearne tłumaczenie fragmentu A,
które ukazuje główne przesłanie tego starożytnego dokumentu.

[ ] powiedział? ? [ ]

[ ] ojciec_mój wstąpił/poszedł [ ]

i_ojciec_mój położył_się(=zmarł) poszedł/odszedł do [ ]

[Iz-]

rael przedtem/uprzednio w_ziemi ojca_mojego [ ]

ja i_poszedł Hadad przede_mną [ ]

? mój_król/mojego_króla/moim_królem i_zabiłem kr[óla]? [ ]

[ry-]

dwanów i_dwa_tysiące jeźdźców [ ]

króla Izraela i_zabiłem [ ]

[kró-]

la? Domudawida i_umieściłem [ ]

10.

(ta/tą) ziemia/ziemię ich na? [ ]

11.

inny/inna/inną i_by_wyw[rócić]?(=zniszczyć) [ ]

[kró-]

12.

lował nad Iz[raelem] [ ]

13.

oblężenie przeciwko [ ]

Na podstawie treści inskrypcji ustalono, iż stela została sporządzona na rozkaz Hazaela,

głównodowodzącego  armią  króla  Aramu  i  następcę  Ben-Hadada.  Teorię  tą  potwierdziły  pasujące  do  siebie
fragmenty  B1 i B2  odkryte  w  1994.  Nie  jest  istotne,  w  którym  miejscu  pierwotnej  bazaltowej  tablicy
znajdowały  się  kawałki  A  oraz  B1  i  B2.  Ważne  jest  to,  że  na  fragmentach  B  widnieje  nie  tylko  imię  króla
Hadada,  ale  w  sąsiadujących  ze  sobą  liniach  doskonale  czytelne  są  także  końcówki  imion  dwóch  innych
władców.

TŁUMACZENIE INTERLINEARNE

LITERY HEBRAJSKIE

LITERY ARAMEJSKIE

FRAGMENTY

[ ] i_wyciął/ogłosił [ ]

[ ]

rzgw [ ]

rzgw

[ ] walczył w_Ab[el?] [ ]

[ ]

bab.hmjlt [ ]

bab•hmjl

[ ] ? i_wszedł mój_król [ ]

[ ]

yklm.luyw.h [ ]

yklm•loyw•h

[ ] koronował Hadad ? [ ]

[ ]

a.ddh.ilmhy [ ]

•ddh•klmh

[ ] odszedłem z/od 7 [ ]

[ ]

ub?./m.qpa [ ]

ubc•nm•qpa

[ ] 70? jeńców? ? [ ]

[ ]

a.yrsa./u [ ]

a•yrsa•n

[ ] -rama syna A- [ ]

[ ]

a.rb.<r [ ]

•rb•mr

[ ] -jahu syna [ ]

[ ]

rb.why [ ]

rb•why

Końcówki imion, najprawdopodobniej królewskich, widoczne w liniach 7 i 8 fragmentu B2 są bardzo

charakterystyczne. Słowo 'ram' (hebr. 'wywyższyć') było używane w semickich imionach głównie sławiących
jakąś osobę, takich jak Adon-i-ram (='Pan-mój-wywyższony'), Ab-i-ram (='Ojciec-mój-wywyższony'), Ah-i-ram
(='Brat-mój-wywyższony') czy Malk-i-ram (='Król-mój-wywyższony'). Końcówka '-jahu', tłumaczona na język
polski jako '-jasz', jest unikalną cechą imion hebrajskich, gdyż jest ona formą imienia Jahweh, Boga Izraela,
której liczne przykłady użycia zapisano na kartach Starego Testamentu. Na tej podstawie można wnioskować,
iż inskrypcja z Tel Dan wymienia dwóch władców hebrajskich: króla Izraela i króla Judy, przeciwko którym
walczyli Hadad oraz jego następca.

Historia zna tylko jeden przypadek, gdy w Palestynie panowało jednocześnie dwóch monarchów,

których imiona kończyły się na '-ram' oraz '-jasz'. Chodzi mianowicie o Jorama, króla Izraela oraz Ochozjasza,
króla  Judy.  W  linii  7  po zwrocie  '-ram  syn'  można  dostrzec  ślady  aramejskiej  litery  a  (a).  W  rzeczy  samej,
Joram był synem Achaba (b aj a), co idealnie pasuje do kontekstu. Obaj władcy panowali w IX wieku przed
Chrystusem, co jest zgodnie z dokonanym w 1993 roku datowaniem fragmentu A, który nawet nie wymienia
ich  imion.  Ponadto,  królowie  ci  objęli  rządy  niedługo  po  śmierci  aramejskiego  monarchy  imieniem  Hadad.
Co więcej,  Joram  i  Ochozjasz  zginęli  obaj  z  ręki  Jehu  tuż  po  tym,  jak  król  Izraela  odniósł  rany  w  walce

PIERWSZE INSKRYPCJE MÓWIĄCE O KRÓLESTWIE IZRAELA

[materiał w oryginalnej postaci można powielać bez jakichkolwiek ograniczeń]

przeciwko Hazaelowi, królowi Aramu i następcy Hadada, przez co został zmuszony do wycofania się
do Jezreel (2 Królewska 9:14-15). Można więc powiedzieć, że Hazael przyczynił się pośrednio do śmierci
Jorama i być może uważał nawet, że rany zadane izraelskiemu władcy okazały się śmiertelne.

Przedstawiony kontekst historyczny inskrypcji jest niezwykle istotny przy określaniu znaczenia słowa

'Domdawida' (

dwdtyb = dwdtyb) występującego w 9 linii fragmentu A. Znalezione kawałki steli opisują

działania  wojenne  prowadzone  przez  Hadada  oraz  jego  następcę  przeciwko  dwóm  władcom  państw
hebrajskich, których możemy pewnie zidentyfikować jako Jorama syna Achaba, króla Izraela oraz Ochozjasza,
króla  Judy.  Południowe  państwo  judzkie  oraz  rządząca  nim  dynastia  były  powszechnie  nazywane  'Domem
Dawida',  o  czym  świadczą  liczne  przypadki  użycia  tego  zwrotu  w  Starym  Testamencie  (1 Samuela 20:16;
2 Samuela 3:1.6, 7:26; 1 Królewska 2:33, 11:38, 12:16.20.26, 13:2, 14:8; 2 Królewska 17:21; 1 Kronik 17:24;
2 Kronik 10:16.19,  21:7;  Psalm 122:5;  Izajasza 7:2.15;  Jeremiasza 21:12;  Zachariasza 12:7.8.10.12,  13:1).
W kilku  przypadkach  mianem  'domu  Dawida'  określono  pałac  króla  Dawida  w  Jerozolimie
(Nehemiasza 12:37;  Psalm 30:1;  Izajasza 22:22)  oraz  samo  Miasto  Dawida  (2 Kronik 8:11).  Hebrajskie
brzmienie tego zwrotu to Beit Dawid (

dwd.tyb = dwd•tyb).

Sceptycy argumentują, że jeżeli Beitdawid z fragmentów steli odkrytej w Tel Dan faktycznie

odnosi się do królestwa Judy to powinno być ono zapisane jako dwa odrębne wyrazy oddzielone kropką.
Jak więc interpretują oni zwrot 'Beitdawid'? Twierdzą, iż jest to nazwa jakiegoś miasteczka lub wioski.
Taka interpretacja jest jednak bardzo mało prawdopodobna.

Po pierwsze, ani Biblia ani też żadna starożytna inskrypcja nigdzie nie wspomina ani słowem o jakiejś

miejscowości  czy  obszarze  zwanym  'Betdawid'.  Znane  nam  są  setki  nazw  starożytnych  miast  i  wiosek
z obszarów  Syro-Palestyny.  Cóż  więc  się  stało  z  rzekomym  Betdawid?  Zapadło  się  pod  ziemię?  Pod  drugie,
nazwy tworzone za pomocą członu 'Beit-' ulegały czasami scaleniu, tak iż zamiast dwóch odrębnych wyrazów
zapisywano  je  jako  jedno  słowo.  Po  trzecie,  skoro  dokument  z  Tel  Dan  mówi  o  wojnie  przeciwko  'królowi
Izraela' oraz '[kró]lowi z Betdawid' najbardziej logiczną interpretacją słowa 'Domdawida' jest królestwo Judy,
tym bardziej, że obu władców możemy jednoznacznie zidentyfikować dzięki zapisom biblijnym. Po czwarte,
'Betdawid'  może  być  faktycznie  nazwą  miasta  -  Jerozolimy,  stolicy  państwa  judzkiego.  Jak  już  wcześniej
wspomniano w Drugiej księdze Kronik 8:11 Miasto Dawida w Jerozolimie nazwano 'Domem Dawida'.

Gdyby we fragmencie A zamiast słowa 'Betdawid' użyto zwrotu 'Betomri' nikt nie miałby wątpliwości,

iż chodzi o północne królestwo Izraela, gdyż archeologiczne dowody potwierdzające historyczność biblijnego
króla Omriego są zbyt liczne. Brak kropki pomiędzy 'Bet' i 'Omri' nie stanowiłby dla nikogo problemu. Można
by było, co najwyżej, spekulować, iż chodzi o nazwę miasta - Samarii, stolicy Izraela. Jednakże w przypadku
zwrotu 'Betdawid' emocje sięgają zenitu, gdyż wielu uczonych, którzy przez lata zaprzeczali istnieniu króla
Dawida musiałoby odwołać swoje teorie. Najwidoczniej publiczne przyznanie się do błędu jest dla wielu
badaczy zbyt trudne.

Niezależnie od tego jak będziemy interpretować nazwę 'Domdawida' ze steli odkrytej w Tel Dan

dokument  ten  pomaga  nam  zrozumieć  jak  znaczącym  państwem  było  królestwo  Izraela  w  IX  wieku  p.n.e.
W linii  7  fragmentu  A  czytamy,  iż  po  jednej  ze  stron  konfliktu  w  lokalnej  bitwie  walczyły  liczne  rydwany
oraz co najmniej 2000 jeźdźców (nie wiadomo czy jest to liczba zabitych, jeńców czy wystawionych do walki
żołnierzy).  Dla  porównania,  według  Ibrahima  ibn  Jakuba  liczba  wojsk  konnych  w  państwie  Mieszka I
wynosiła  3000,  zaś  według  Gala  Anonima  Bolesław  Chrobry  miał  łącznie  około  4000  jazdy.  Ponadto,
umiejscowienie  steli  w starożytnym  mieście  Dan  oraz  wzmianka  o  bitwie,  która  prawdopodobnie  miała
miejsce w pobliskim Abel potwierdzają biblijne relacje o tym, iż granice Izraela na północy sięgały aż do Dan.
Jeżeli informacje te zestawimy z danymi dostarczonymi przez Stelę Meszy to okaże się, iż w IX stuleciu przed
Chrystusem  królestwo  Izraela  panowało  nad  terytorium  rozciągającym  się  od  Dan  na  północy  aż  do  Atarot
na południowym  wschodzie,  które  w  prostej  linii  dzieliło  200  kilometrów.  Świadczy  to  o  potędze
oraz bogactwie północnego królestwa, które niektórzy archeolodzy usiłują przedstawić jako mało zaludniony
kraj o nikłym znaczeniu politycznym.