To

żsamość narodowa, 

nacjonalizm i patriotyzm

Naród: Etymologia

•

nacjonalizm, to

żsamość narodowa, świadomość 

narodowa, narody

•

Natio: urodzony, narodziny, rodowity

1)

wspólnota obcych (staro

żytny Rzym)

2)

wspólnota opinii (

średniowiecze)

3)

(kulturalna, polityczna) elita

4)

wspólnota równych

•

regu

ła powszechnej suwerenności oraz 

fundamentalnej równo

ści 

To

żsamość narodowa

• nacjonalizm jako kulturowa rama 

nowoczesno

ści (Greenfeld, 2001)

• podstawowa tożsamość w nowoczesnym 

świecie

• podstawa nowoczesnej społecznej 

świadomości

Poj

ęcia pokrewne

• patriotyzm

– ‘dobry nacjonalizm’
– miłość do kraju – patria

• przywiązanie do miejsca zamieszkania
• miłość do Królestwa Niebieskiego – la patrie céleste

– miłość do narodu

• etniczność 

– język, religia, rasa, wygląd zewnętrzny, 

wspólne terytorium, tradycja

Kwestia to

żsamości 

narodowej

Typy nacjonalizmu

• obywatelski vs. etniczny

– kryteria członkostwa

• kolektywistyczny vs. indywidualistyczny

– preferencja różnych form społecznej i 

politycznej organizacji

– różnice w skłonności do zachowań 

agresywnych

– różne następstwa ekonomiczne 

Debata 1: 

primordializm vs. instrumentalizm

• primordializm

– podejście biologiczne (najbardziej ekstremalne)
– podejście socjobiologiczne: nacjonalizm jako forma 

pokrewie

ństwa (Peter van der Berghe)

– podejście kulturowe: systemy kulturowe są mniej lub 

bardziej stabilne i nie 

łatwo nie poddają się 

indywidualnej manipulacji (Clifford Geertz, Edward 
Shils)

• instrumentalizm: tożsamość jako artefakt 

strategii politycznych (cf. e.g. Cohen, 1969; 
1974)

Debata 2: 

esencjalizm vs. konstruktywizm

• esencjalizm 

– narody składają się z istniejących uprzednio 

ethnies (Smith, 1986; 1991)

• konstruktywizm

– narody są całkowicie nowymi wytworami 

(Gellner, 1983; 1997)

Procesy narodotwórcze

• wymyślanie tradycji (Hobsbawm & Ranger, 1983)

– szkocki kilt
– hejnał w Krakowie

• mity

– terytorium
– cierpienia i zbawienia
– niesprawiedliwego potraktowania
– narodu wybranego
– waleczności
– odrodzenia i odnowy
– początku 
– etnogenezy i antyczności
– pokrewieństwa i wspólnego pochodzenia

To

żsamość narodowa w 

psychologii spo

łecznej

To

żsamość narodowa oparta jest na dwóch 

filarach. Pierwszy z nich sk

łada się z 

charakterystyk  formalnych, które odnosz

ą się 

ogólnie do to

żsamości grupowej oraz określają 

ogólny zakres i natur

ę reprezentacji, emocji i 

przejawianych zachowa

ń. Drugi to „zawartość 

to

żsamości grupowej”, która odnosi się do 

konkretnego repertuaru znacze

ń 

wypracowanych przez dan

ą zbiorowość oraz 

przydaje cz

łonkostwu w grupie, w tym przypadku 

przynale

żności do danego narodu, znaczeniem 

(David & Bar-Tal, 2009).

To

żsamość narodowa

•

‘zawartość tożsamości grupowej’

a) terytorialno

ść

b) podzielana kultura
c) pami

ęć historyczna i wspólnota 

genealogiczna

d) istnienie pa

ństwa narodowego

(cf. e.g. Salazar, 1998) 

Nacjonalizm i Patriotyzm 

dobre i z

łe nacjonalizmy

• Zachodni
• Polityczny
• Obywatelski
• Liberalny
• Indywidualistyczny
• Woluntarystyczny
• Racjonalny
• Uniwersalistyczny
• Konstytucjonalny
• Patriotyzm

• Wschodni
• Kulturowy
• Etniczny
• Nieliberalny 
• Kolektywistyczny
• Organiczny
• Mistyczny/Emocjonalny
• Partykularystyczny
• Autorytarny
• (Szowinizm) Nacjonalizm

(cf. e.g. Smith, 1995; Nairn, 1997; Brubaker, 1999; Spencer & Wollman, 2005)

Patriotyzm vs. Nacjonalizm

• ma na celu 

ochron

ę/zabezpieczenie 

interesów danego narodu

• oparty na szczerej trosce o los 

narodu

• przedkłada potrzeby grupy nad 

w

łasne dobro

• akty patriotyzmu dokonywane 

s

ą często przez jednostki o 

pewnej pozycji w grupie i przez 
ni

ą akceptowane

• wykracza poza zwykłe 

przywi

ązanie do grupy

• bezinteresowny

• ma na celu poprawienie 

pozycji w

łasnego narodu

• kieruje się potrzebą narodowej 

dominacji

• korzyści narodu idą w parze z 

korzy

ściami indywidualnymi

• wspiera narodowe dobro 

czerpi

ąc z tego indywidualne 

korzy

ści

• takie jak uznanie, akceptacja, 

czy podnoszenie w

łasnej 

samooceny

• angażuje się w porównania z 

innymi narodami

• zabarwiony egoizmem

(Worchel & Coutant, 1997; Kosterman & Feshbach, 1989)

inne rozwi

ązania empiryczne

• nacjonalizm i patriotyzm to stany przejściowe 

aktywizuj

ące się zależnie od okoliczności 

(Brewer, 2001) 

• patriotyzm ślepy vs. konstruktywny (Schatz, 

Staub, & Lavine,1999) 

• porównania międzygrupowe (raczej 

nacjonalizm) vs. porównania czasowe lub z 
bli

żej nieokreślonym standardem (raczej 

patriotyzm) (Mummendey, Klink, & Brown, 2001)

My vs. Oni

• nasz patriotyzm – ich nacjonalizm (Billig, 

1995); 

• …różnica między:

– ich zaciekłym nacjonalizmem a naszym 

żarliwym patriotyzmem

– naszą miłością a ich ksenofobią i nienawiścią
– naszym pozytywnym przywiązaniem a ich 

szowinizmem

Filozofia Polityczna

• Zygmunt Bauman (2000): patriotyzm – zjawisko raczej 

postulowane ni

ż realnie istniejące

• Leszek Kołakowski (1999): nacjonaliści chcą utwierdzić 

egzystencje plemienn

ą za pomocą agresji i nienawiści 

do innych, widz

ą wszędzie wrogą konspirację oraz brak 

nale

żytego szacunku dla ich narodu; patriotów

natomiast cechuje 

życzliwa tolerancja różnorodności 

kulturalnej, mi

ędzy innymi mniejszości etnicznych 

religijnych i innych

• Bernard Yack (1998): „Nacjonalizm to tyle co nie lubiany 

patriotyzm, a patriotyzm to lubiany nacjonalizm

”