Autyzm u dzieci: ograniczone 

wzorce aktywności, zachowań 

i zainteresowań

Ewa Pisula

Wydział Psychologii

 Uniwersytet Warszawski

Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl

Przejawy ograniczonych, uporczywych 

wzorców zachowania, zainteresowań 

i aktywności

1. Przestrzeganie rytuałów, postępowanie zgodne 
ze schematami, sztywnymi scenariuszami, 
Tak zwane stałości (droga do ośrodka; kolejność 
wykonywania czynności itd.);

“uporczywe przyzwyczajenia” (np. jedzenie, 

ubranie);

protest wobec zmian, lęk przed nieznanym;

2. Talizmany.

3. Manieryzmy ruchowe.

4. Stereotypie – celowe, powtarzające się, 
niefunkcjonalne (?) i często rytmiczne ruchy albo 
wypowiedzi:

ruchowe - kołysanie się, przesuwanie dłonią przed 

oczyma, darcie papieru na kawałeczki, wyciąganie 
nitek z ubrania lub dywanów, nawet wyrywanie 
włosów psu; chodzenie w kółko; zapalanie i gaszenie 
światła, otwieranie i zamykanie drzwi, 

językowe - przekleństwa, reklamy.

5. Fascynacja ruchem wirowym.

6. Zainteresowania:

kolekcjonowanie przedmiotów (muszelki, 

kamyki, czerwone długopisy, bilety autobusowe. 
niedopałki, puszki, figurki bohaterów baśni czy filmu 
– np. “Gwiezdnych wojen” – ustawianie, 
porządkowanie, układanie),

gromadzenie wiedzy - obsesyjno-kompulsyjny 

charakter zainteresowań (katastrofy, pralki, 
kosmos, ptaki; prognoza pogody, rozkłady jazdy 
pociągów, schematy kolejek podziemnych).

7. Zabawa.

Zdolności do systemizowania 

Zdolności do systemizowania są u osób 

z autyzmem rozwinięte na poziomie zgodnym z ich 

wiekiem umysłowym lub znacznie lepiej. 

Przejawy – porządkowanie, rutynowe postępowanie 

w ciągu dnia

(Dążenie do wychwycenie regularności i na tej 
podstawie formułowania zasad rządzących danym 
systemem)

Także ich zainteresowania często dotyczą 
systemów

działanie urządzeń elektrycznych (alarmów 
przeciwwłamaniowych, odkurzacza, pralki, 
odtwarzacza video), zegarów, pociągów czy 
samolotów;

klasyfikacja owadów (taksonomia), albo 
przebieganie wg pewnego schematu ruchów planet

 Autoagresja jako forma zachowania stereotypowego 
(powtarzanie zachowania w tej samej formie)

- zaburzone doświadczanie bólu – silne pobudzenie 
emocjonalne, hamuje czucie bólu;

- efekt uszkodzenia mózgu? – raczej wtórne złożone 
uwarunkowania;

- frustracja - ograniczone możliwości komunikowania się;

- efekt uczenia się (wzmocnienie pozytywne – 
zainteresowanie; wzmocnienie negatywne – zmniejszenie 
wymagań);

- naśladowanie (modelowanie).

Wspólne cechy tych zachowań:

- dobrze znany schemat,

- powtarzalność, regularność,

- kontrola.

Ograniczone zachowania (np. zach. stereotypowe) 
pełnią pewne funkcje:

- hipoteza homeostazy (regulacja dopływu 
stymulacji),

- uczenie się – manipulowanie zachowaniem innych 
osób (wyłączenie presji),

- komunikacja.

Wpływ na ich charakter mają poziom rozwoju 

i wiek, a także płeć. 

Praca nad zmianą “ograniczonych wzorców”

1. Czy zawsze trzeba je zmieniać? Zrozumienie funkcji 
i znaczenia przystosowawczego.

2. Co wtedy, gdy są dezadaptacyjne?

- dokładna analiza – kiedy, gdzie, w obecności jakich osób i 

w jakich sytuacjach występują; kiedy ulegają nasileniu lub 
osłabieniu (przykład zapalenia ucha);

- stosowne działanie. 

Uwzględnienie:

- charakterystyki środowiska (fizycznego i społecznego),

- tworzenia środowiska czytelnego, przewidywalnego, 
kontrolowalnego dla osoby z autyzmem (tzw. 
strukturalizacja),

- znaczenia aktywności ruchowej,

- diety (?).

Leki i autyzm

Wykorzystanie uporczywych zainteresowań 

we wspieraniu rozwoju osób z autyzmem

1. Interakcje społeczne – zainteresowanie grami video lub 
komputerowymi; rozmowa na temat “specjalnych zainteresowań” 
(np. samolotów, smoków, koni, filmów Disneya).

2. Komunikując się na temat swoich zainteresowań, osoby z 
autyzmem potrafią być efektywne, mówią płynnie, wykorzystują 
skomplikowane słownictwo. Lepiej komunikują się niewerbalnie (!) 
- bardziej bezpośrednio patrzą na rozmówcę, gestykulują i 
podkreślają intonacją, lepiej ustawiają ciało w stosunku do 
rozmówcy.

3. Emocje – bardziej pozytywne, mniej napięcia (“czuję się 
szczęśliwy i zrelaksowany, gdy szukam w swoim komputerze 
informacji o dinozaurach”).

Pozytywne znaczenie:

a) dla poczucia tożsamości,

b) w karierze szkolnej i zawodowej (Temple Grandin)

c) w budowaniu pozytywnych relacji w domu – docenianie 
zainteresowań, wiedzy, w zamian za karanie i traktowanie 
przejawów zainteresowań jako oznak patologii; rozwijanie 
komunikacji, zabawy, interakcji

d) w rozwijaniu relacji z innymi osobami.

Dziękuję za uwagę