plik

Widzenia nadal utrudnione

(-- Maciej Walaszczyk)

Prace  były  już  zaawansowane.  Wydzielona  pod  muzeum  część  budynku  Służby
Kontrwywiadu Wojskowego z wystawą dokumentującą zbrodnie zsowietyzowanej
Informacji  Wojskowej  miała  trafić  pod  opiekę  Muzeum  Wojska  Polskiego.
Ekspozycja  miała  być  dostępna  dla  szerokiej  publiczności.  Projekt  został  jednak
zastopowany  po  ostatnich  wyborach  i  objęciu  Ministerstwa  Obrony  Narodowej
przez  ekipę  z  Platformy  Obywatelskiej.  Plansze  dokumentujące  historię  terroru
komunistycznego na oficerach Wojska Polskiego na razie mogą swobodnie oglądać
wyłącznie pracownicy SKW.

Wystawa  w  siedzibie  Służby  Kontrwywiadu  Wojskowego  znajduje  się  dokładnie  tam,  gdzie
mieściły  się  cele  więzienia  Głównego  Zarządu  Informacji  Wojska  Polskiego.  Jego  metody
śledcze porównywano z gestapo, a działalność jest symbolem sowietyzacji wojska. Miała być
powszechnie  dostępnym  miejscem  do  zwiedzania,  częścią  Muzeum  Wojska  Polskiego.  Jest
jednak trudno dostępną izbą pamięci SKW. Bez osobnego wejścia i kustosza.

Nowe kierownictwo formacji zrezygnowało z planów udostępnienia jej szerokiej publiczności.

-  Stosowane  tam,  a  zaczerpnięte  z  sowieckich  metody  śledcze  doprowadzały  do  wciąż
niepoliczonych  przypadków  udręczenia,  obłędu,  a  nawet  śmierci.  To  smutne  i  trudno
wytłumaczalne,  ale  ponad  20  lat  od  upadku  komunizmu  nadal  nie  potrafimy  w  pełni
określić  skutków  jej  tragicznej  dla  Polski  działalności  -  mówi  dr  Krzysztof  Szwagrzyk,
historyk, szef dolnośląskiego oddziału Biura Edukacji Publicznej IPN. Jak podkreśla, Główny
Zarząd  Informacji  był  tajną  policją  polityczną  działającą  głównie  w  Wojsku  Polskim,
stworzoną  i  kierowaną  do  1956  przez  funkcjonariuszy  sowieckich  i  ściśle  powiązaną  ze
służbami  specjalnymi  Związku  Sowieckiego.  -  Podobnie  jak  Ministerstwo  Bezpieczeństwa
Publicznego realizował w środowisku wojskowym zadania represyjne wobec domniemanych
i  rzeczywistych  przeciwników  ustroju  komunistycznego,  aktywnie  uczestnicząc  w  procesie
kształtowania  skali  represji  w  Polsce  lat  40.  i  50.  -  tłumaczy  Szwagrzyk.  -  Informacja
Wojskowa budziła powszechny strach - dodaje.

Niedaleko warszawskiego Dworca Centralnego, w samym centrum stolicy u zbiegu ulic Oczki
i  Chałubińskiego,  stoją  przedwojenne  budynki.  Nie  uległy  zniszczeniu  podczas  Powstania
Warszawskiego.  W  czasach  II  Rzeczypospolitej  swoją  siedzibę  miało  tam  dowództwo
Korpusu  Ochrony  Pogranicza.  Po  wojnie  obiekty  przejął  wojskowy  kontrwywiad  -  okryty
ponurą  sławą  Główny  Zarząd  Informacji  Wojskowej.  Zbudowany  przez  żołnierzy  sowieckiej
Smierszy  i  według  sowieckich  wzorców  stał  się,  obok  Ministerstwa  Bezpieczeństwa
Publicznego, symbolem podporządkowania powojennej Polski władzom okupacyjnym. Dzisiaj
to  siedziba  Służby  Kontrwywiadu  Wojskowego,  a  w  latach  90.,  aż  do  likwidacji,  obiekt
należący  do  Wojskowych  Służb  Informacyjnych.  Jakie  znane  postaci  życia  politycznego
PRL  były  związane  z  tą  instytucją?  -  pytam  wrocławskiego  historyka.  -  Najbardziej  znaną
jest  gen.  Czesław  Kiszczak,  funkcjonariusz  Informacji  od  lat  40.  -  odpowiada  Szwagrzyk.
To  bardzo  wymowne,  bo  dziś  nie  ulega  wątpliwości,  że  Kiszczak  jawi  się  jako  jedna  z
najważniejszych  i  wpływowych  postaci  nie  tylko  PRL,  ale  również  stojących  u  genezy
III  Rzeczypospolitej.  Tymczasem  -  jak  się  okazuje  -  tematyka  ta  jest  stosunkowo  słabo

rozpoznana  od  strony  naukowej.  -  Znacznie  więcej  wiadomo  o  działalności  Ministerstwa
Bezpieczeństwa Publicznego, o nim też mówi się i pisze nieporównywalnie więcej. Jakby na
uboczu  pozostaje  Informacja  Wojskowa  i  jej  dokonania  -  ocenia  historyk.  Według  niego,
wpłynął  na  to  fakt  ogromnych  zniszczeń  w  archiwaliach  po  GZI.  O  ile  źródła  dotyczące
kadr  i  organizacji  tej  formacji  zachowały  się  w  dość  dobrym  stanie,  o  tyle  materiały
dokumentujące jej działalność operacyjną już nie.

W  2007  roku  twórca  SKW  Antoni  Macierewicz  podjął  decyzję  o  udostępnieniu  dolnej
części  budynku  przy  ul.  Oczki  -  dokładnie  tej,  w  której  przez  lata  mieściły  się  areszty  -
zwiedzającym.  Jeszcze  przed  wyborami  udało  się  ją  otworzyć.  Przychodziły  tam  liczne
wycieczki  szkolne,  a  także  studentów,  kombatantów.  -  Docelowo,  według  naszych
zamierzeń,  ta  izba  pamięci  miała  stać  się  częścią  Muzeum  Wojska  Polskiego.  W  tym  celu
nawiązałem  porozumienie  z  kierownikiem  Muzeum  Katyńskiego,  które  wchodzi  w  skład
MWP, Sławomirem Frątczakiem - opowiada były szef SKW. W ciągu kilku miesięcy w części
piwnicy  gmachu  zrekonstruowano  kilka  cel  istniejącego  tu  kiedyś  więzienia,  w  którym
przetrzymywano aresztowanych przez Informację Wojskową żołnierzy i oficerów. Przed laty
na  trzech  kondygnacjach  budynku  znajdowało  się  70  cel  więziennych.  Areszt,  z  którego
korzystali śledczy Informacji, funkcjonował do 1956 roku. Przeszło przez niego kilka tysięcy
oficerów.  Wielu  z  nich  po  brutalnych  przesłuchaniach  zostało  skazanych  na  kary  śmierci.
Niektóre wyroki wykonywano na miejscu.

W  związku  z  tym  we  współpracy  z  historykiem  Zbigniewem  Palskim  przygotowana
została  również  specjalna  ekspozycja  opisująca  historię  Głównego  Zarządu  Informacji.
Na  kilkudziesięciu  planszach  przedstawiono  historię  formacji,  jej  działalność,  kontekst
historyczny,  zbrodnie  i  historię  najsłynniejszych  spraw,  znaczenie  w  systemie  władzy  PRL
i  wojska.  Są  zdjęcia  katów  i  ofiar,  usłużnych  prokuratorów,  dowódców  i  ich  podwładnych.
Prezentacja,  wkomponowana  w  spowite  półmrokiem  cele  i  pokoje  przesłuchań,  nie  jest
przyćmiona  żadnym  historycznym  tabu.  Są  informacje  o  składzie  narodowościowym
szefów  wojskowej  bezpieki,  kompletnym  uzależnieniu  od  Sowietów.  By  jednak  to  wszystko
zobaczyć,  trzeba  zgłosić  chęć  obejrzenia  kazamatów  i  wystawy  w  siedzibie  SKW,  a  potem
czekać  na  podanie  terminu  i  godziny  wizyty.  Wszystko  komplikuje  brak  możliwości
swobodnego dostania się do budynku, bez konieczności wchodzenia do siedziby wojskowego
kontrwywiadu. W SKW tłumaczą, że to dla nich niewygodne, i trudno się dziwić. Wchodząc,
trzeba  zostawić  telefony,  urządzenia  do  nagrywania  w  depozycie,  przejść  przez  bramkę
pirotechniczną.  Poza  tym  nie  ma  na  stałe  osób  odpowiedzialnych  za  oprowadzanie
zwiedzających ani kustosza.

Tymczasem,  jak  tłumaczy  Antoni  Macierewicz,  gdy  odchodził  z  SKW,  był  wyznaczony  nie
tylko kustosz, ale istniały również zaawansowane plany budowy osobnego wejścia.

-  Wszystko  było  już  realizowane,  a  wydzielona  pod  muzeum  część  budynku  miała  trafić
pod opiekę Muzeum Wojska Polskiego - dodaje. W Muzeum Wojska Polskiego potwierdzają,
że  były  takie  plany,  ale  ich  realizacja  została  przerwana  po  ostatnich  wyborach  i  objęciu
MON  przez  nową  ekipę  z  Platformy  Obywatelskiej.  Muzeum  wyraża  jednak  gotowość
przygotowania  ekspozycji  związanej  z  historią  terroru  komunistycznego.  Na  razie,  jak
informuje  SKW,  ekspozycja  w  piwnicach  budynku  jest  izbą  pamięci  dla  tej  instytucji.
Oprowadzająca  nas  po  ekspozycji  osoba  nie  informuje  jednak  o  tym,  że  były  plany

wyłączenia jej z siedziby kontrwywiadu, ani o tym, że osoby, które objęły jego kierownictwo
po  Macierewiczu,  po  prostu  zrezygnowały  z  ówczesnych  planów.  Zrekonstruowane
cele  to  pomieszczenia  o  powierzchni  kilku  metrów  kwadratowych  z  zakratowanymi
oknami,  drzwiami  obitymi  blachą.  Jedyne  wyposażenie  to  prycze  i  beczki  na  nieczystości.
Zaaranżowano  także  karcer  -  ciasny  pokój,  do  którego  po  zamknięciu  drzwi  nie  wpada
światło,  choć  z  pewnością  nie  taki,  jakiego  używano  ponad  50  lat  temu.  Odtworzono  dwa
pokoje  przesłuchań,  stare  biurka  z  lat  50.,  maszyny  do  pisania,  lampy.  Zwiedzający  może
sobie  wyobrazić,  jak  wyglądał  konwejer,  a  więc  ciągłe  wielodniowe  przesłuchanie,  któremu
poddawano wielu spośród aresztowanych.

-  Informacja  Wojskowa  miała  istotny  wpływ  zarówno  na  wszystko,  co  działo  się  w  Wojsku
Polskim, jak i na ówczesne życie polityczne. To ona odpowiedzialna jest za masowe represje
stosowane  wśród  kadry  oficerskiej  i  niezliczone  przypadki  łamania  prawa  wobec  żołnierzy
za  "szeptaną  propagandę"  oraz  stworzenie  w  wojsku  masowej  sieci  agenturalnej,  dzięki
której  pod  kontrolą  bezpieki  znajdowali  się  bez  mała  wszyscy  wojskowi  i  ich  rodziny  -
podkreśla  Krzysztof  Szwagrzyk.  W  ten  sposób  przeprowadzona  została  stopniowa
sowietyzacja  polskiego  wojska  i  neutralizacja  wpływów  przedwojennej  kadry.  To  m.in.  w
kazamatach przy Oczki śledczy wymuszali fałszywe samooskarżenia i oskarżenia. Wszystko
według  z  góry  opracowanych  koncepcji.  Stosując  brutalne  metody  w  śledztwie,  jak  bicie,
wymyślne  torturowania,  stójki,  męczące  ćwiczenia,  pozbawianie  snu  i  inne  udręki,  i
wymyślne  szykany,  np.  pozbawianie  spacerów,  dostępu  do  książek,  papierów  i  listów,
pozbawianie  aresztowanych  pomocy  lekarskiej  w  razie  nieprzyznawania  się  lub  odwołania
zeznań,  zniewagi  i  poniewieranie  godności  zarówno  aresztowanych,  jak  i  ich  rodzin,
szantażowanie  represjami  wobec  rodzin,  wyciągano  najrozmaitsze  zeznania,  które  potem
przedstawiano  prokuratorom  i  sędziom  jako  materiał  dowodowy.  -  GZI  całkowicie
kontrolował  funkcjonowanie  wojskowego  wymiaru  sprawiedliwości,  mając  bezpośredni
wpływ zarówno na jego kadry, jak i orzecznictwo. Przynajmniej do połowy lat 50. sędziowie
wojskowi  ferowali  wyroki  zgodnie  z  oczekiwaniami  Informacji  Wojskowej,  legalizując  w  ten
sposób oczywiste przypadki bezprawia - zwraca uwagę Krzysztof Szwagrzyk. Najsłynniejszą
historią  było  "wykrycie"  przez  Informację  tzw.  spisku  siedmiu  komandorów  Marynarki
Wojennej.  W  sfingowanym  procesie,  na  podstawie  wymuszonych  torturami  zeznań,
wszystkich  skazano,  a  trzech  z  nich:  Zbigniewa  Przybyszewskiego,  Stanisława
Mieszkowskiego i Jerzego Staniewicza, rozstrzelano.

Tuż  po  okresie  stalinowskim  tzw.  komisja  Mazura  sporządziła  raport,  który  wykazywał,  że
metody  brutalnych  śledztw  doprowadzały  do  uszkodzeń  ciała,  rozstroju  zdrowia,  w  tym
często  trwałej  choroby  psychicznej  lub  kalectwa.  Prawdopodobnie  do  1957  roku  Główny
Zarząd  Informacji  Wojska  Polskiego  aresztował  ok.  17  tys.  osób  cywilnych  i  wojskowych.
Jak  oceniają  historycy,  obywatele  sowieccy  byli  twórcami  i  przez  pierwsze  dziesięciolecie
Polski  Ludowej  rzeczywistymi  dowódcami  zarówno  centralnych,  jak  i  terenowych  struktur
Informacji Wojskowej, a język rosyjski w dokumentach tej służby stosowany był na równi z
językiem polskim.

-  Zmiany,  będące  skutkiem  "odwilży"  po  śmierci  Stalina,  nastąpiły  w  połowie  lat  50.,
a  ich  najbardziej  widocznym  skutkiem  był  powrót  do  ZSRS  wielu  oficerów  sowieckich
delegowanych  wcześniej  do  służby  w  GZI.  Po  1956  roku  zmieniło  się  oblicze  Wojskowych
Służb  Informacyjnych,  które  nabrały  bardziej  "polskiego"  charakteru.  Nadal  jednak,  aż
do  końca  istnienia  w  kraju  systemu  komunistycznego  były  ściśle  powiązane  z  sowieckimi
służbami specjalnymi i realizowały politykę sowieckiego imperium.