2007

2007

480

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Nasze czasopisma według branż

Ceny brutto prenumeraty rocznej na 2008 r. 

Zaprenumeruj wiedzÚ fachowÈ

WWW.SIGMA-NOT.PL

Przemysł 

Spożywczy 

Hutnictwo,  

Górnictwo 

Czasopisma 

Ogólnotechniczne 

Czasopisma 

Wielobranżowe

Budownictwo

Elektronika, 

Energetyka,  

Elektronika

Chłodnictwo 

210,00 zł

Hutnik 

+ Wiadomości Hutnicze 

222,00 zł

Atest 

– Ochrona Pracy 

198,00 zł

Aura 

– Ochrona Środowiska 

144,00 zł

Ciepłownictwo, 

Ogrzewnictwo, 

Wentylacja 

210,00 zł

Elektronika - Konstrukcje, 

Technologie, 

Zastosowania 

222,00 zł

Gazeta Cukrownicza 

264,00 zł

Inżynieria Materiałowa 

222,00 zł

Maszyny, Technologie, 

Materiały 

66,00 zł

Dozór Techniczny 

126,00 zł

Gaz, Woda 

i Technika Sanitarna 

210,00 zł

Przegląd 

Elektrotechniczny 

222,00 zł

Gospodarka Mięsna 

218,28 zł

Rudy i Metale Nieżelazne 

222,00 zł

Problemy Jakości 

252,00 zł

Ochrona Przed Korozją 

354,00 zł

Materiały Budowlane 

210,00 zł

Przegląd 

Telekomunikacyjny 

+ Wiadomości 

Telekomunikacyjne 

222,00 zł

Przegląd Gastronomiczny 

156,00 zł 

Przemysł 

Lekki

Przegląd Techniczny 

221,00 zł

Opakowanie 

192,60 zł

Przegląd Geodezyjny 

216,00 zł

Wiadomości 

Elektrotechniczne

252,00 zł

Przegląd Piekarski 

i Cukierniczy 

147,66 zł

Odzież – Technologia, 

Moda 

96,00 zł

Przemysł 

Pozostały

Szkło i Ceramika 

105,00 zł

Przegląd Zbożowo- 

-Młynarski 

240,00 zł

Przegląd Włókienniczy 

– Włókno, Odzież, Skóra

264,00 zł

Gospodarka Wodna 

258,00 zł

Wokół Płytek 

Ceramicznych 

58,00 zł

Przemysł Spożywczy 

210,00 zł

Przegląd Papierniczy 

198,00 zł

Przemysł Fermentacyjny 

i Owocowo-Warzywny 

210,00 zł

Przemysł Chemiczny 

360,00 zł

Zakład Kolportażu Wydawnictwa SIGMA-NOT – ul. Ku Wiśle 7, 00-707 Warszawa, 

tel. (22) 840 35 89, 840 30 86, faks (22) 891 13 74, e-mail: kolportaz@sigma-not.pl

Dla pren

umer

atoró

w 

– bezpłatn

y dostęp do t

ysięc

y 

pu

bl

ika

cji

 fa

ch

ow

yc

h p

od

ww

w.sigma-not

.pl

2008

anons_205x290_2008.indd   1

8/21/07   1:43:13 PM

Wojciech

Kuczkowski

481

Polskie Szlaki Żeglowne 

Szlak Króla Stefana Batorego

Kanał Augustowski cz. II

Polskie Szlaki Żeglowne 

Szlak Króla Stefana Batorego

Kanał Augustowski cz. II

śluzę Borki. Korczakowski był najbardziej wydajnym budowniczym śluz. 

Robota paliła się w rękach jemu i setkom robotników na jego budowach: 

Mikaszówka 1828, Wołkuszek 1829, a po powstaniu budował naraz dwie: 

Borki i Sosnowo w latach 1835 i 1836. Razem 5 śluz!

Na wyrąbany odcinek weszli kopacze. Wykarczowali odziomki drzew, 

krzaki. Splantowali teren. Geometrzy nanieśli na grunt plany. Wbili kołki, 

przeciągnęli linki. Przygotowali teren pod wykop śluzy. Była to najbardziej 

precyzyjna robota. Ułożono deski, po których wykopany grunt taczkami 

wywożono we wskazane miejsca. Coraz bardziej wydłużał się wyrąbany, 

wykarczowany i splantowany pod koryto kanał, coraz głębiej wchodzi-

ła  niecka  śluzy.  I  już  w  cegielniach  w Augustowie  wypalano  cegły,  w 

Białobrzegach  w  wapiennikach  –  wapno  hydratyzowane.  W  tartakach 

przecierano  pnie  na  kantowiznę  i  tarcicę.  Bardzo  to  symptomatyczne, 

ale jedynym sprowadzanym – i to wodą – surowcem, były ciosy białego 

piaskowca znad Pilicy. Reszta była na miejscu: glina siwa i wapno w pro-

porcji 1:5 zmieszane dawało wapno hydrauliczne, pierwocinę cementu 

portlandzkiego, glina ceramiczna na cegły, ruda darniowa i węgiel drzewny 

do wytopu żelaza z rudy darniowej kopanej na tutejszych łąkach. No i 

drzewo. Sośnina z lasów państwowych, dębina na pale pod śluzy z lasów 

prywatnych, olchy na węgiel. Trzeba było toczyć walkę z wodą, bić ścianki 

szczelne i wstawiać w zagłębienia pompy i śruby rzymskie wylewające 

napływające  wody.  I  to  wszystko  uruchamiane  napędem  zwierzęcym: 

końmi i wołami.

Rysunek  na  arkuszach  papieru  starannie  przez  pułkownika 

Prądzyńskiego wyrysowany stawał się kanałową rzeczywistością.

Ale przecież ludzie tu pracujący nie byli maszynami! które po robocie 

wystarczyło wytrzeć z pyłu, naoliwić i zostawić do jutra. To byli ludzie bardzo 

ciężko pracujący z wielkim wydatkiem energii mięśni. W całym cesarstwie 

nie było jeszcze maszyn parowych. To konie obracały kieraty poruszające 

miechy tłoczące powietrze do pieców hutniczych, młyny mielące rudę, 

wypalone wapno, pompy osuszające doły fundamentów i nieckę kanału.

Ludzie musieli dobrze i dużo zjeść. A ilu tych ludzi tu pracowało, żeby 

łopatami i taczkami wykopać i wywieźć kilka milionów metrów sześcien-

nych gruntu, wyprofilować, utwardzić, obsadzić drzewami. Jak się dużo i 

ze smakiem je po takiej dniówce roboczej, po załadowaniu i wywiezieniu 

kilkudziesięciu taczek. Przecież ci robotnicy mieli czym płacić, bo rząd Jego 

Imperatorskiej Wysokości Aleksandra I, a po nim jego brata Mikołaja też 

Pierwszego, finansował szczodrze inwestycję ze swojej szkatuły. A może 

gotowali sobie strawę w kociołkach nad ogniskiem? A może każdy artel 

– bo tak się nazywała brygada robocza, miał swoją „babę”, kobietę, która 

ich żywiła, obsługiwała, opierała? Ktoś też musiał dbać o ich zdrowie, 

opatrywać rany, jakże łatwe przy pracy siekierą i piłą. Najpewniej byli to 

medycy  wojskowi  –  felczerzy,  sanitariusze.  Ktoś  prowadził  wyszynk  z 

piwem i okowitą.

Przenoszę się nad Biebrzę. W to miejsce, gdzie Netta chyłkając pomału 

krętymi zwojami prowadzi chłodne i czyste wody Rospudy, Zelwianki i 

jezior: Sajno, Necko, Białe (Krechowieckie) i Studzieniczne.

Przenoszę się też w czasie. Jest wiosna 1826 r. Do zgubionych w 

lasach, wśród łąk i bagien gospodarstw wioseczki Dębowo przyjechali 

żołnierze na wyładowanych wozach taborowych. Ale nie na bitwę z nie-

przyjacielem. Ani na manewry. Wojna miała nastąpić dopiero za pięć lat. 

Zamiast armat wieźli ze sobą instrumenta i przybory miernicze, szpadle, 

siekiery i piły, młoty i strugi. Gwoździe, druty i sznury. Podręczny warsztat 

ślusarski. Także namioty na letnie kwatery. Saperzy, biegli w sztuce maj-

strowie od budowy. Na czele na wierzchowcu porucznik Przyrembel, a za 

nim wasąg z kuframi pełnymi przyborów biurowych i teczek z projektami. 

Stanęli w zagrodzie sołtysa. Sołtys odstąpił porucznikowi izbę, a wojsko 

postawiło w sadzie namioty. U sołtysa gotowano strawę. Saperzy przystąpili 

do przygotowania placu budowy. Zaraz na drugi dzień przybyli wezwani 

wójtowie Sztabina, Goniądza, Jaźwił i zaproszeni dziedzice sąsiednich 

majątków. Pewnie i sam dziedzic Sztabina hrabia Karol Brzostowski z 

majstrem hutnikiem z Krasnoboru. Wysłuchali referatu o kanale porucz-

nika Przyrembla i otrzymali zaproszenie do udziału w wielkiej budowie. 

Przede wszystkim do werbunku ludzi im podległych, powiadomieniu ich o 

możliwościach zarobku z kasy państwa. Później taka okazja zdarzyła się 

miejscowym za sześćdziesiąt lat przy budowie twierdzy Osowiec. Potrzebni 

będą drwale z siekierami i piłami, kopacze z łopatami i taczkami. Także 

fornale ze sprzężajami konnymi i wołowymi do zrywki i wywożenia pni. 

Także ludzie przedsiębiorczy: kupcy i karczmarze. Rzemieślnicy: kowale 

do kucia podków i koni, produkcji okuć wszelkiego rodzaju, stelmachowie 

produkujący  taczki,  tracze,  cieśle  obrabiający  kloce  i  pale,  strycharze 

wypalający cegły i wypalacze wapna hydraulicznego (hydratyzowanego), 

murarze i kamieniarze. Często ściągani z dalekich nawet stron.

W następnych dniach zaroiły się ścieżki i drogi ludźmi dźwigający-

mi siekiery, łopaty, z porannych mgieł wynurzały się końskie łby i rogi 

wołów ciągnących ciężkie wozy. Podoficerowie funkcyjni: pisarz i płatnik 

spisywali ludzi i sprzężaje. O ile to byli miejscowi, od razu byli wysyłani 

do podoficerów kierujących odcinkami budowy. Ci z dalekich stron, nio-

sący ze sobą skromną pościel, miskę, kubek i łyżkę, kierowani byli na 

kwatery do baraków, gdzie kwatermistrz budowy urządził prowizoryczne 

noclegowisko.

Pierwsi na budowie szli pilarze i drwale, najtęższe chłopy. Za nimi konie 

wyciągały pnie i wiozły do tartaków. Plac pod koryto (nieckę) kanału, skarpy 

brzeżne i drogi holownicze, zaczął się wyciągać coraz dalej na północ. A 

z naprzeciwka na spotkanie posuwała się taka sama kolumna od placu 

budowy śluzy Białobrzegi. Tam dowodził porucznik inżynier Korczakowski. 

Zaczął rok wcześniej i teraz, na wiosnę 1826 r., miał już w 50% zaawanso-

waną śluzę i koryto kanału w połowie drogi do miejsca wytyczonego pod 

Ujście Kanału Augustowskiego do Biebrzy.  

W perspektywie śluza Dębowo z mostem

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

Wojciech

Kuczkowski

481

Polskie Szlaki Żeglowne 

Szlak Króla Stefana Batorego

Kanał Augustowski cz. II

Polskie Szlaki Żeglowne 

Szlak Króla Stefana Batorego

Kanał Augustowski cz. II

śluzę Borki. Korczakowski był najbardziej wydajnym budowniczym śluz. 

Robota paliła się w rękach jemu i setkom robotników na jego budowach: 

Mikaszówka 1828, Wołkuszek 1829, a po powstaniu budował naraz dwie: 

Borki i Sosnowo w latach 1835 i 1836. Razem 5 śluz!

Na wyrąbany odcinek weszli kopacze. Wykarczowali odziomki drzew, 

krzaki. Splantowali teren. Geometrzy nanieśli na grunt plany. Wbili kołki, 

przeciągnęli linki. Przygotowali teren pod wykop śluzy. Była to najbardziej 

precyzyjna robota. Ułożono deski, po których wykopany grunt taczkami 

wywożono we wskazane miejsca. Coraz bardziej wydłużał się wyrąbany, 

wykarczowany i splantowany pod koryto kanał, coraz głębiej wchodzi-

ła  niecka  śluzy.  I  już  w  cegielniach  w Augustowie  wypalano  cegły,  w 

Białobrzegach  w  wapiennikach  –  wapno  hydratyzowane.  W  tartakach 

przecierano  pnie  na  kantowiznę  i  tarcicę.  Bardzo  to  symptomatyczne, 

ale jedynym sprowadzanym – i to wodą – surowcem, były ciosy białego 

piaskowca znad Pilicy. Reszta była na miejscu: glina siwa i wapno w pro-

porcji 1:5 zmieszane dawało wapno hydrauliczne, pierwocinę cementu 

portlandzkiego, glina ceramiczna na cegły, ruda darniowa i węgiel drzewny 

do wytopu żelaza z rudy darniowej kopanej na tutejszych łąkach. No i 

drzewo. Sośnina z lasów państwowych, dębina na pale pod śluzy z lasów 

prywatnych, olchy na węgiel. Trzeba było toczyć walkę z wodą, bić ścianki 

szczelne i wstawiać w zagłębienia pompy i śruby rzymskie wylewające 

napływające  wody.  I  to  wszystko  uruchamiane  napędem  zwierzęcym: 

końmi i wołami.

Rysunek  na  arkuszach  papieru  starannie  przez  pułkownika 

Prądzyńskiego wyrysowany stawał się kanałową rzeczywistością.

Ale przecież ludzie tu pracujący nie byli maszynami! które po robocie 

wystarczyło wytrzeć z pyłu, naoliwić i zostawić do jutra. To byli ludzie bardzo 

ciężko pracujący z wielkim wydatkiem energii mięśni. W całym cesarstwie 

nie było jeszcze maszyn parowych. To konie obracały kieraty poruszające 

miechy tłoczące powietrze do pieców hutniczych, młyny mielące rudę, 

wypalone wapno, pompy osuszające doły fundamentów i nieckę kanału.

Ludzie musieli dobrze i dużo zjeść. A ilu tych ludzi tu pracowało, żeby 

łopatami i taczkami wykopać i wywieźć kilka milionów metrów sześcien-

nych gruntu, wyprofilować, utwardzić, obsadzić drzewami. Jak się dużo i 

ze smakiem je po takiej dniówce roboczej, po załadowaniu i wywiezieniu 

kilkudziesięciu taczek. Przecież ci robotnicy mieli czym płacić, bo rząd Jego 

Imperatorskiej Wysokości Aleksandra I, a po nim jego brata Mikołaja też 

Pierwszego, finansował szczodrze inwestycję ze swojej szkatuły. A może 

gotowali sobie strawę w kociołkach nad ogniskiem? A może każdy artel 

– bo tak się nazywała brygada robocza, miał swoją „babę”, kobietę, która 

ich żywiła, obsługiwała, opierała? Ktoś też musiał dbać o ich zdrowie, 

opatrywać rany, jakże łatwe przy pracy siekierą i piłą. Najpewniej byli to 

medycy  wojskowi  –  felczerzy,  sanitariusze.  Ktoś  prowadził  wyszynk  z 

piwem i okowitą.

Przenoszę się nad Biebrzę. W to miejsce, gdzie Netta chyłkając pomału 

krętymi zwojami prowadzi chłodne i czyste wody Rospudy, Zelwianki i 

jezior: Sajno, Necko, Białe (Krechowieckie) i Studzieniczne.

Przenoszę się też w czasie. Jest wiosna 1826 r. Do zgubionych w 

lasach, wśród łąk i bagien gospodarstw wioseczki Dębowo przyjechali 

żołnierze na wyładowanych wozach taborowych. Ale nie na bitwę z nie-

przyjacielem. Ani na manewry. Wojna miała nastąpić dopiero za pięć lat. 

Zamiast armat wieźli ze sobą instrumenta i przybory miernicze, szpadle, 

siekiery i piły, młoty i strugi. Gwoździe, druty i sznury. Podręczny warsztat 

ślusarski. Także namioty na letnie kwatery. Saperzy, biegli w sztuce maj-

strowie od budowy. Na czele na wierzchowcu porucznik Przyrembel, a za 

nim wasąg z kuframi pełnymi przyborów biurowych i teczek z projektami. 

Stanęli w zagrodzie sołtysa. Sołtys odstąpił porucznikowi izbę, a wojsko 

postawiło w sadzie namioty. U sołtysa gotowano strawę. Saperzy przystąpili 

do przygotowania placu budowy. Zaraz na drugi dzień przybyli wezwani 

wójtowie Sztabina, Goniądza, Jaźwił i zaproszeni dziedzice sąsiednich 

majątków. Pewnie i sam dziedzic Sztabina hrabia Karol Brzostowski z 

majstrem hutnikiem z Krasnoboru. Wysłuchali referatu o kanale porucz-

nika Przyrembla i otrzymali zaproszenie do udziału w wielkiej budowie. 

Przede wszystkim do werbunku ludzi im podległych, powiadomieniu ich o 

możliwościach zarobku z kasy państwa. Później taka okazja zdarzyła się 

miejscowym za sześćdziesiąt lat przy budowie twierdzy Osowiec. Potrzebni 

będą drwale z siekierami i piłami, kopacze z łopatami i taczkami. Także 

fornale ze sprzężajami konnymi i wołowymi do zrywki i wywożenia pni. 

Także ludzie przedsiębiorczy: kupcy i karczmarze. Rzemieślnicy: kowale 

do kucia podków i koni, produkcji okuć wszelkiego rodzaju, stelmachowie 

produkujący  taczki,  tracze,  cieśle  obrabiający  kloce  i  pale,  strycharze 

wypalający cegły i wypalacze wapna hydraulicznego (hydratyzowanego), 

murarze i kamieniarze. Często ściągani z dalekich nawet stron.

W następnych dniach zaroiły się ścieżki i drogi ludźmi dźwigający-

mi siekiery, łopaty, z porannych mgieł wynurzały się końskie łby i rogi 

wołów ciągnących ciężkie wozy. Podoficerowie funkcyjni: pisarz i płatnik 

spisywali ludzi i sprzężaje. O ile to byli miejscowi, od razu byli wysyłani 

do podoficerów kierujących odcinkami budowy. Ci z dalekich stron, nio-

sący ze sobą skromną pościel, miskę, kubek i łyżkę, kierowani byli na 

kwatery do baraków, gdzie kwatermistrz budowy urządził prowizoryczne 

noclegowisko.

Pierwsi na budowie szli pilarze i drwale, najtęższe chłopy. Za nimi konie 

wyciągały pnie i wiozły do tartaków. Plac pod koryto (nieckę) kanału, skarpy 

brzeżne i drogi holownicze, zaczął się wyciągać coraz dalej na północ. A 

z naprzeciwka na spotkanie posuwała się taka sama kolumna od placu 

budowy śluzy Białobrzegi. Tam dowodził porucznik inżynier Korczakowski. 

Zaczął rok wcześniej i teraz, na wiosnę 1826 r., miał już w 50% zaawanso-

waną śluzę i koryto kanału w połowie drogi do miejsca wytyczonego pod 

Ujście Kanału Augustowskiego do Biebrzy.  

W perspektywie śluza Dębowo z mostem

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

482

Kiedy  już  wykopany  był  dół  pod 

śluzę, zabite ścianki szczelne i wbite 

pale  pod  dno  na  budowie  Dębowo, 

z  Augustowa  i  Białobrzegów  przez 

gotową już śluzę białobrzeską i nie-

uregulowaną jeszcze Nettą popłynęły 

niewielkimi  kilkudziesięciotonowymi 

barkami cegły z Augustowa i wapno z 

Białobrzegów, a w górę płynęły kamie-

nie znad Pilicy.

Porucznik  Przyrembel  nie  był 

pierwszy.  Rok  przed  nim  zaroiły  się 

dwa  place  budowy:  Białobrzegi  i 

Augustów. A w 1826 r. oprócz Dębowa 

ruszyły jeszcze Przewięź, Swoboda i 

Paniewo. I wszędzie trwała systema-

tyczna, dobrze zorganizowana praca. 

Budowa śluz trwała po dwa lata, jedna 

–  Paniewo,  trzy  i  cztery  ostatnie  po 

jednym roku.

Nie było wtedy fotografii. Tak bym chciał zobaczyć, jak byli ubrani robot-

nicy przy pracy, w jakim obuwiu, może niektórzy boso. W jakich nakryciach 

głowy? Bo o wojsko nie ma się co martwić. Dość jest przekazów ikonogra-

ficznych dokumentalnych i artystycznych. Bo zawsze wojsko było bardziej 

barwne niż pospolity roboczy lud. I niewielu artystów potrafiło zobaczyć 

piękno w rytmie pracy łopatą czy siekierą. Może tylko Piotr Norblin, a w 

drugiej połowie wieku Gierymski, Chełmoński? Chętnie zanurkowałbym w 

archiwa Rosji carskiej, a może i Królestwa Polskiego, żeby zobaczyć księgi 

rachunkowe, listy płac, księgi raportów dziennych o przebiegu prac.

TO BYŁO WGRYZANIE SIĘ W PRZYRODĘ:  

W LAS, GLEBĘ, MOKRADŁA

Jak to się mogło stać?

… że właśnie wojsko, a ściślej mówiąc Korpus Inżynierów – przecież w 

Polsce tylko o namiastce niepodległości – mogło podjąć się tak wielkiego i 

trudnego dzieła. A szwoleżerowie – wsławieni genialnie wręcz poprowadzoną 

szarżą Somosierry – pomawiani o szaleństwo, po wojnie mogli gospodarować 

wzorowo w swoich majątkach lub na emigracji prowadzić wielkie dzieło inży-

nieryjne, np. budowę w dalekiej Ameryce Południowej transandyjskiej kolei 

po niebotycznych szczytach, jak Ernest Malinowski – choć akurat szwoleże-

rem nie był – lub też organizowali nowoczesne armie w krajach Islamu, np. 

Józef Bem. Przez długie lata trwał (i chyba dalej trwa, głęboko zakorzeniony) 

stereotyp przeciwstawienia bohatera pól bitewnych bohaterowi pola budowy. 

Cierpiącego patrioty konformiście uległemu WŁADZY. A tu trzeba trafu, że 

oficer zaangażowany w patriotyczny spisek wojskowy posłusznie wykonuje 

rozkaz ciemiężcy narodu polskiego Wielkiego Księcia Konstantego, carskiego 

brata, i bierze na swoje barki odpowiedzialność i trud wykonania wielkiego 

dzieła – Kanału Augustowskiego. Bo ta budowa przez Korpus Inżynierów 

Wojska Polskiego jest sprawą ambicji naczelnego wodza wojsk polskich, 

Konstantego, postaci bardzo ambiwalentnej, tyrana zauroczonego Polską 

i… Polką, a specjalnie dumnego z dowodzenia armią, owianą sławą udziału 

w wielkich zwycięstwach Napoleona. Tym oficerem patriotą i lojalnym podko-

mendnym wroga był pułkownik Korpusu Inżynierów.

IGNACY PRĄDZYŃSKI

Urodzony w 1792 r., w ostatnich latach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, 

za  ostatniego  polskiego  króla  Stanisława Augusta  Poniatowskiego,  w 

Sannikach w Wielkopolsce, już pod pruskim zaborem. Wychowywany był w 

patriotycznej atmosferze. Należał do synów drugiego już pokolenia szlachty 

polskiej, wykształconej w szkołach Komisji Edukacji Narodowej, Collegium 

Nobilium, Szkole Rycerskiej, rówieśników Kościuszki i Pułaskiego. A jakie 

to były osobowości, o tym najlepiej świadczy wkład obu tych ludzi w proces 

stawania się Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, pierwszy uczył 

Amerykanów sztuki inżynierii wojskowej, drugi zorganizował według naj-

nowocześniejszych reguł sztuki wojennej kawalerię amerykańską USA. Co 

przypieczętował śmiercią na placu boju.

Dobrze wyrośnięty, od dziecka w siodle, wychowany w duchu walki 

i  atmosferze  zwycięstw  Napoleona,  piętnastoletni  chłopak  wstępuje  do 

polskiego  wojska  Księstwa  Warszawskiego,  bo  poznańskie  zrzuciło  w 

1807 r. jarzmo pruskie i zostało włączone do Księstwa. Już jako siedem-

nastolatek walczył w stopniu porucznika z Austriakami w kampanii 1809 r., 

a po zwycięstwie zaczął studia w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii w 

Warszawie. Jako praktykę w studiach zaliczył udział w fortyfikacji Modlina. 

W 1812 r. maszeruje na Moskwę, potem szczęśliwie przeżywa odwrót w 

czasie strasznej zimy 1812/1813. W Bitwie Narodów pod Lipskiem staje 

dzielnie w boju, zostaje szefem batalionu i jako młodzieniec dwudziesto-

jednoletni awansowany do stopnia podpułkownika. Po upadku Napoleona 

w 1813 r. i po jego ostatecznej klęsce pod Waterloo zwycięskie mocarstwa 

na Kongresie Wiedeńskim postanawiają odbudować Królestwo Polskie, ale 

pod berłem cara w warunkach dużej autonomii własnego parlamentu, rządu 

i wojska z carem jako królem Polski. W imieniu imperatora namiestnikiem 

został jego brat Wielki Książę Konstanty. Być może gdyby nie kompletne 

wariactwo księcia wyrażające się tresurą polskich wojsk, życie toczyłoby się 

normalnie, jak to w autonomii z przyzwoleniem Polaków. Wielkie wpływy na 

dworze w Petersburgu mieli polscy arystokraci: książę Adam Czartoryski

1

) i 

książę Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki

2

), minister skarbu Królestwa.

Prądzyński, oficer liniowy i jednocześnie inżynier wojskowy, szkolił ofi-

cerów kwatermistrzostwa w zakresie taktyki polowej i sztuki inżynieryjnej. 

Śluza Dębowo w czasie remontu w 2002 r. Na zdjęciu widoczna komora z otwartą 

dolną wodą, wewnątrz rusztowania do prac murarskich, obmurówka ceglana 

górnej głowy. Na pierwszym planie czerpak koparki

Pan Kapla, operator śluzy  

Dębowo 2002 r.

Nowe drewniane wrota śluzy Dębowo

Zabytkowy dom (strażnica) śluzowego w Dębowie

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

Fo

to

 R

. S

ar

no

w

sk

i

Fo

to

 R

. S

ar

no

w

sk

i

Fo

to

 R

. S

ar

no

w

sk

i

1)

 Książę Adam Czartoryski uważany na emigracji za niekoronowanego króla Polski. Po 1831 r. 

jego siedziba mieściła się w Paryżu w Hotelu Lambert. Przed powstaniem listopadowym prorosyjski, 

od 1802 r. wiceminister spraw zagranicznych Rosji, przyjaciel cara Aleksandra I, 1803-1824 kurator 

wileńskiego okręgu szkolnego, po procesie Filomatów i Filaretów z tej funkcji zwolniony. W czasie 

Kongresu Wiedeńskiego w latach 1813-1815 działał na rzecz utworzenia Królestwa Polskiego pod 

berłem cara, w Królestwie senator i wojewoda, członek Rady Administracyjnej, w powstaniu prezes 

Rządu Tymczasowego do 15 VIII 1831 r. Od 1833 r. przywódca ugrupowania konserwatywnego „Hotel 

Lambert”. Prowadził ożywioną działalność dyplomatyczną, popierał ruchy wyzwoleńcze na Bałkanach 

w czasie Wiosny Ludów. W czasie wojny krymskiej 1853-1856 finansował tworzenie polskich formacji 

wojskowych w Turcji. Wielki umysł, patriota, uczony i pisarz.

483

I  kiedy  stanęła  sprawa  budowy  Kanału Augustowskiego  zdecydowana 

„Najwyższą  Wolą”,  brat  cesarza  otrzymał  polecenie  wcielenia  carskiej 

woli  w  życie.  Konstanty  wiedział  dobrze,  że  na  Polaków  liczyć  może. 

Wezwał  więc  generała  Maurycego  Haukego

3)

  i  rozkazał  jako  szefowi 

Kwatermistrzostwa Generalnego wykonanie projektu. A ten jako najbardziej 

godnego i zaufanego uznał pułkownika Ignacego Prądzyńskiego. I trzeba 

dodać  –  niezawodnego. Także  obdarzonego  wojskowym  szczęściem. 

Takiego co się go „kule nie imają”, mimo że „się kulom nie kłaniał”. Podaję 

za Wszelaczyńskim

4)

 jak to widział nasz bohater:

„…Po ukończeniu demarkacji

5)

 granic z Prusami dostałem polecenie 

zrobienia projektu kanału, który by połączył Wisłę z Niemnem. Była to myśl 

podobno ks. Lubeckiego, ażeby zaprowadzeniem linii spławnej od Wisły aż 

po Niemen aż do Windawy nad Morzem Bałtyckim, a idącej ciągle krajami 

pod panowaniem cesarza rosyjskiego, usamowolnić cały handel Polski i 

Litwy od tranzytu pruskiego

6)

. Myśl ta przypadła do przekonania cesarzowi 

Aleksandrowi, dał więc w tej mierze rozkazy bratu Konstantemu, który 

to  wszystko  potraktował  po  wojskowemu.  Polecił  uskutecznienie  robót 

przygotowawczych, o ile się tyczyło między Wisłą a Niemnem generałowi 

Haukemu, jako naczelnikowi wszystkich korpusów uczonych polskiego 

wojska. Hauke zaś mnie do tej czynności wyznaczył. Ja się zrazu wzbra-

niałem, ponieważ nie miałem się za dostatecznie usposobionego w części 

technicznej. Przecież nalegania mego zwierzchnika przemogły mój upór. 

Mówił on i to dość sprawiedliwie: „Ja się na żaden sposób nie mogę księciu

7)

 

powiedzieć, że w polskich korpusach artylerii, inżynierii i kwatermistrzo-

stwa nie mam oficera, co by potrafił zrobić projekt kanału. Jeśli sam się 

nie chcesz tego podjąć, powiedz mi, ale pod odpowiedzialnością twego 

sumienia, kto to lepiej od ciebie zrobi?”

Wyjechałem więc w Augustowskie, zabrawszy ze sobą całą brykę ksią-

żek, z których dopiero w drodze uczyłem się sztuki zakładania kanałów, 

prostowania rzek itp. W latach 1823-1824 wykonałem dokładny projekt 

całego dzieła, które następnie dokonane zostało. Dzieło to uważam za 

moje arcydzieło przez wzgląd na moje bardzo niedostateczne usposobie-

nie do robót tego rodzaju. Jeszcze nie był projekt wykonany, ale była tylko 

niewątpliwość o możliwości jego wykonania, gdy przyszedł carski ukaz, 

aby niezwłocznie wzięto się do dzieła i nieograniczony kredyt otwarty na 

jego wykonanie. Ogólny zaś nadzór powierzono generałowi Malletskiemu

8)

, 

jako naczelnikowi inżynierii.

Cały projekt składał się z wielu rysunków bardzo starannie wypracowa-

nych z niejaką nawet kokieterią. Gdym go wykończał, dostałem na przeło-

żonego generała Malletskiego, a wkrótce zostałem osadzony w więzieniu u 

Karmelitów. Mallet, ów mój dawny komendant w korpusie inżynierii, sądząc, 

że ja się z tej przepaści nie wydobędę, umyślił przywłaszczyć sobie moje 

dzieło. Podał więc mój projekt za swój, a podpisy moje, znajdujące się na 

każdym rysunku, własnoręcznie poskrobał i siebie podpisywał.”

Wiosną 1824 r. generał Hauke otrzymał gotowy projekt w trzech warian-

tach: pierwszy przewidywał połączenie górnej Narwi z rzeką Świsłoczą i 

Niemnem w rejonie Grodna, drugi przewidywał połączenie górnej Biebrzy 

z rzeką Tatarką i Łososiną, wpadającą do Niemna. Trzeci, przyjęty do reali-

zacji, było to połączenie Biebrzy przez Nettę i ciąg jezior augustowskich 

z Czarną Hańczą i Niemnem. O przyjęciu tego wariantu zadecydowała 

możliwość zasilania stanowiska szczytowego wodą z jeziora Serwy.

Cały rok do wiosny 1825 r. poświęcony był na intensywne przygotowanie 

logistyki placu budowy.

Niepotrzebne były wówczas przetargi, ani ocena oddziaływania na 

środowisko.  Niepotrzebny  był  nawet  dokładny  kosztorys.  Kredyt  był 

otwarty, pieniądz przelany z kasy Banku Rosji do kas Banku Polskiego. 

Była pewność, że wszyst-

kie wydatki będą potrzeb-

ne. Gwarancją sumienno-

ści i uczciwości był honor 

oficerski. To naturalnie nie 

zwalniało od prowadzenia 

drobiazgowej  księgowo-

ści  i  skrupulatnej  kontroli 

wewnętrznej.

Projekt został zaakcep-

towany przez namiestnika, 

carskiego  brata,  i  zatwier-

dzony  przez Aleksandra  I 

specjalnym ukazem.

Koszty  budowy  wynio-

sły: W I etapie do powstania 

listopadowego 10 063 045 

zł/1 425 303 rb

9)

 i w II etapie, 

po powstaniu, (1833-1844) 

1  273  502  zł/271  164  rb. 

 Posterunek meteo na śluzie Dębowo

 Widok z pokładu łodzi na Netcie na Czerwone Bagno, powyżej śluzy Dębowo

2)

 Książę Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki 1779-1846. Właściciel wielkich dóbr na dalekiej 

Białorusi. Mimo ukończenia petersburskiego Korpusu Kadetów brał udział w kampanii włoskiej, a już 

po klęsce Napoleona w latach 1813-1815 był członkiem Rady Najwyższej Księstwa Warszawskiego 

pod okupacją rosyjską. W Królestwie Polskim po 1815 r. wielki działacz gospodarczy realizował wizje 

Stanisława Staszica. Jako minister skarbu i przychodów opracował i wcielał w życie plany rozwoju gór-

nictwa i hutnictwa w Zagłębiu Dąbrowskim i Świętokrzyskim, założył ośrodek włókiennictwa z centrum 

w Łodzi. Dbał o handel. Jako oręż w wojnie celnej z Prusami (które nałożyły bandyckie cło na towary 

wiezione do Gdańska, Elbląga i Kłajpedy przez terytoria pruskie Wisłą i Niemnem na Bałtyk) zaprojektował 

drogę wodną Wisła-Niemen i dalej Dubissą do Windawy nad Bałtyk.

3)

 Generał Maurycy Hauke (w rzeczywistości ven der Haacken von Hauke) 1773-1830. Spolszczony 

Flamand, ukończył szkołę wojskową w Metzu, brał udział w powstaniu kościuszkowkim w Legionach 

Dąbrowskiego i wojnach napoleońskich. W Księstwie Warszawskim awansowany na generała w 1807 

r. Po 1815 r. był pierwszym zastępcą ministra wojny i bliskim współpracownikiem Konstantego. Zabity 

przez podchorążych w dniu wybuchu powstania 29 XI 1830 r.

4)

 Wszelaczyński. Monografia Kanału Augustowskiego.

5)

 Demarkacja – tu uściślenie i wytyczenie granicy między Królestwem Polskim i Królestwem Prus.

6)

 Tranzyt pruski. Polskie i litewskie towary transportowane tradycyjnie Wisłą do Gdańska i Elbląga 

oraz Niemnem do Kłajpedy obkładane były przez Prusy coraz wyższym cłem do tego stopnia, że eksport 

drastycznie zmalał. Budowa „linii spławnej”, jak pisał Prądzyński, aż do portu w Windawie, była szantażem 

wobec rządu pruskiego, który od razu zmniejszył cło już od początku budowy Kanału Augustowskiego.

7)

 Chodzi o W. Ks. Konstantego.

8)

 Generał Jan Malletski (de Mallet) 1777-1846. Podobnie jak Hauke skończył szkołę wojskową 

w Metzu. Odbył kampanię włoską na przełomie XVIII/XIX w., w 1809 r. odkomenderowany do wojsk 

Księstwa Warszawskiego stał się Polakiem, w latach 1815-1830 był dyrektorem korpusu inżynierów, 

a więc bezpośrednim przełożonym Prądzyńskiego. Po aresztowaniu Prądzyńskiego kierował budową 

Kanału Augustowskiego. Budował także twierdze w Modlinie i Zamościu. Ciekawie musiało wyglądać 

jego spotkanie z Prądzyńskim po jego wyjściu z więzienia, kiedy autor projektów zobaczył na własnych 

rysunkach „poskrobane” swoje nazwisko i wpisane w to miejsce Malletskiego.

Fo

to

 R

. S

ar

no

w

sk

i

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

Kilometr od śluzy. Lewy brzeg nieco wyższy. Widok na kępy leśne, łąki i na 

dalekim planie pola uprawne

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

Perspektywa Kanału Sosnowo w górę od połączenia z Nettą skanalizowaną

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

9)

 rb – ruble.

482

Kiedy  już  wykopany  był  dół  pod 

śluzę, zabite ścianki szczelne i wbite 

pale  pod  dno  na  budowie  Dębowo, 

z  Augustowa  i  Białobrzegów  przez 

gotową już śluzę białobrzeską i nie-

uregulowaną jeszcze Nettą popłynęły 

niewielkimi  kilkudziesięciotonowymi 

barkami cegły z Augustowa i wapno z 

Białobrzegów, a w górę płynęły kamie-

nie znad Pilicy.

Porucznik  Przyrembel  nie  był 

pierwszy.  Rok  przed  nim  zaroiły  się 

dwa  place  budowy:  Białobrzegi  i 

Augustów. A w 1826 r. oprócz Dębowa 

ruszyły jeszcze Przewięź, Swoboda i 

Paniewo. I wszędzie trwała systema-

tyczna, dobrze zorganizowana praca. 

Budowa śluz trwała po dwa lata, jedna 

–  Paniewo,  trzy  i  cztery  ostatnie  po 

jednym roku.

Nie było wtedy fotografii. Tak bym chciał zobaczyć, jak byli ubrani robot-

nicy przy pracy, w jakim obuwiu, może niektórzy boso. W jakich nakryciach 

głowy? Bo o wojsko nie ma się co martwić. Dość jest przekazów ikonogra-

ficznych dokumentalnych i artystycznych. Bo zawsze wojsko było bardziej 

barwne niż pospolity roboczy lud. I niewielu artystów potrafiło zobaczyć 

piękno w rytmie pracy łopatą czy siekierą. Może tylko Piotr Norblin, a w 

drugiej połowie wieku Gierymski, Chełmoński? Chętnie zanurkowałbym w 

archiwa Rosji carskiej, a może i Królestwa Polskiego, żeby zobaczyć księgi 

rachunkowe, listy płac, księgi raportów dziennych o przebiegu prac.

TO BYŁO WGRYZANIE SIĘ W PRZYRODĘ:  

W LAS, GLEBĘ, MOKRADŁA

Jak to się mogło stać?

… że właśnie wojsko, a ściślej mówiąc Korpus Inżynierów – przecież w 

Polsce tylko o namiastce niepodległości – mogło podjąć się tak wielkiego i 

trudnego dzieła. A szwoleżerowie – wsławieni genialnie wręcz poprowadzoną 

szarżą Somosierry – pomawiani o szaleństwo, po wojnie mogli gospodarować 

wzorowo w swoich majątkach lub na emigracji prowadzić wielkie dzieło inży-

nieryjne, np. budowę w dalekiej Ameryce Południowej transandyjskiej kolei 

po niebotycznych szczytach, jak Ernest Malinowski – choć akurat szwoleże-

rem nie był – lub też organizowali nowoczesne armie w krajach Islamu, np. 

Józef Bem. Przez długie lata trwał (i chyba dalej trwa, głęboko zakorzeniony) 

stereotyp przeciwstawienia bohatera pól bitewnych bohaterowi pola budowy. 

Cierpiącego patrioty konformiście uległemu WŁADZY. A tu trzeba trafu, że 

oficer zaangażowany w patriotyczny spisek wojskowy posłusznie wykonuje 

rozkaz ciemiężcy narodu polskiego Wielkiego Księcia Konstantego, carskiego 

brata, i bierze na swoje barki odpowiedzialność i trud wykonania wielkiego 

dzieła – Kanału Augustowskiego. Bo ta budowa przez Korpus Inżynierów 

Wojska Polskiego jest sprawą ambicji naczelnego wodza wojsk polskich, 

Konstantego, postaci bardzo ambiwalentnej, tyrana zauroczonego Polską 

i… Polką, a specjalnie dumnego z dowodzenia armią, owianą sławą udziału 

w wielkich zwycięstwach Napoleona. Tym oficerem patriotą i lojalnym podko-

mendnym wroga był pułkownik Korpusu Inżynierów.

IGNACY PRĄDZYŃSKI

Urodzony w 1792 r., w ostatnich latach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, 

za  ostatniego  polskiego  króla  Stanisława Augusta  Poniatowskiego,  w 

Sannikach w Wielkopolsce, już pod pruskim zaborem. Wychowywany był w 

patriotycznej atmosferze. Należał do synów drugiego już pokolenia szlachty 

polskiej, wykształconej w szkołach Komisji Edukacji Narodowej, Collegium 

Nobilium, Szkole Rycerskiej, rówieśników Kościuszki i Pułaskiego. A jakie 

to były osobowości, o tym najlepiej świadczy wkład obu tych ludzi w proces 

stawania się Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, pierwszy uczył 

Amerykanów sztuki inżynierii wojskowej, drugi zorganizował według naj-

nowocześniejszych reguł sztuki wojennej kawalerię amerykańską USA. Co 

przypieczętował śmiercią na placu boju.

Dobrze wyrośnięty, od dziecka w siodle, wychowany w duchu walki 

i  atmosferze  zwycięstw  Napoleona,  piętnastoletni  chłopak  wstępuje  do 

polskiego  wojska  Księstwa  Warszawskiego,  bo  poznańskie  zrzuciło  w 

1807 r. jarzmo pruskie i zostało włączone do Księstwa. Już jako siedem-

nastolatek walczył w stopniu porucznika z Austriakami w kampanii 1809 r., 

a po zwycięstwie zaczął studia w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii w 

Warszawie. Jako praktykę w studiach zaliczył udział w fortyfikacji Modlina. 

W 1812 r. maszeruje na Moskwę, potem szczęśliwie przeżywa odwrót w 

czasie strasznej zimy 1812/1813. W Bitwie Narodów pod Lipskiem staje 

dzielnie w boju, zostaje szefem batalionu i jako młodzieniec dwudziesto-

jednoletni awansowany do stopnia podpułkownika. Po upadku Napoleona 

w 1813 r. i po jego ostatecznej klęsce pod Waterloo zwycięskie mocarstwa 

na Kongresie Wiedeńskim postanawiają odbudować Królestwo Polskie, ale 

pod berłem cara w warunkach dużej autonomii własnego parlamentu, rządu 

i wojska z carem jako królem Polski. W imieniu imperatora namiestnikiem 

został jego brat Wielki Książę Konstanty. Być może gdyby nie kompletne 

wariactwo księcia wyrażające się tresurą polskich wojsk, życie toczyłoby się 

normalnie, jak to w autonomii z przyzwoleniem Polaków. Wielkie wpływy na 

dworze w Petersburgu mieli polscy arystokraci: książę Adam Czartoryski

1

) i 

książę Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki

2

), minister skarbu Królestwa.

Prądzyński, oficer liniowy i jednocześnie inżynier wojskowy, szkolił ofi-

cerów kwatermistrzostwa w zakresie taktyki polowej i sztuki inżynieryjnej. 

Śluza Dębowo w czasie remontu w 2002 r. Na zdjęciu widoczna komora z otwartą 

dolną wodą, wewnątrz rusztowania do prac murarskich, obmurówka ceglana 

górnej głowy. Na pierwszym planie czerpak koparki

Pan Kapla, operator śluzy  

Dębowo 2002 r.

Nowe drewniane wrota śluzy Dębowo

Zabytkowy dom (strażnica) śluzowego w Dębowie

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

Fo

to

 R

. S

ar

no

w

sk

i

Fo

to

 R

. S

ar

no

w

sk

i

Fo

to

 R

. S

ar

no

w

sk

i

1)

 Książę Adam Czartoryski uważany na emigracji za niekoronowanego króla Polski. Po 1831 r. 

jego siedziba mieściła się w Paryżu w Hotelu Lambert. Przed powstaniem listopadowym prorosyjski, 

od 1802 r. wiceminister spraw zagranicznych Rosji, przyjaciel cara Aleksandra I, 1803-1824 kurator 

wileńskiego okręgu szkolnego, po procesie Filomatów i Filaretów z tej funkcji zwolniony. W czasie 

Kongresu Wiedeńskiego w latach 1813-1815 działał na rzecz utworzenia Królestwa Polskiego pod 

berłem cara, w Królestwie senator i wojewoda, członek Rady Administracyjnej, w powstaniu prezes 

Rządu Tymczasowego do 15 VIII 1831 r. Od 1833 r. przywódca ugrupowania konserwatywnego „Hotel 

Lambert”. Prowadził ożywioną działalność dyplomatyczną, popierał ruchy wyzwoleńcze na Bałkanach 

w czasie Wiosny Ludów. W czasie wojny krymskiej 1853-1856 finansował tworzenie polskich formacji 

wojskowych w Turcji. Wielki umysł, patriota, uczony i pisarz.

483

I  kiedy  stanęła  sprawa  budowy  Kanału Augustowskiego  zdecydowana 

„Najwyższą  Wolą”,  brat  cesarza  otrzymał  polecenie  wcielenia  carskiej 

woli  w  życie.  Konstanty  wiedział  dobrze,  że  na  Polaków  liczyć  może. 

Wezwał  więc  generała  Maurycego  Haukego

3)

  i  rozkazał  jako  szefowi 

Kwatermistrzostwa Generalnego wykonanie projektu. A ten jako najbardziej 

godnego i zaufanego uznał pułkownika Ignacego Prądzyńskiego. I trzeba 

dodać  –  niezawodnego. Także  obdarzonego  wojskowym  szczęściem. 

Takiego co się go „kule nie imają”, mimo że „się kulom nie kłaniał”. Podaję 

za Wszelaczyńskim

4)

 jak to widział nasz bohater:

„…Po ukończeniu demarkacji

5)

 granic z Prusami dostałem polecenie 

zrobienia projektu kanału, który by połączył Wisłę z Niemnem. Była to myśl 

podobno ks. Lubeckiego, ażeby zaprowadzeniem linii spławnej od Wisły aż 

po Niemen aż do Windawy nad Morzem Bałtyckim, a idącej ciągle krajami 

pod panowaniem cesarza rosyjskiego, usamowolnić cały handel Polski i 

Litwy od tranzytu pruskiego

6)

. Myśl ta przypadła do przekonania cesarzowi 

Aleksandrowi, dał więc w tej mierze rozkazy bratu Konstantemu, który 

to  wszystko  potraktował  po  wojskowemu.  Polecił  uskutecznienie  robót 

przygotowawczych, o ile się tyczyło między Wisłą a Niemnem generałowi 

Haukemu, jako naczelnikowi wszystkich korpusów uczonych polskiego 

wojska. Hauke zaś mnie do tej czynności wyznaczył. Ja się zrazu wzbra-

niałem, ponieważ nie miałem się za dostatecznie usposobionego w części 

technicznej. Przecież nalegania mego zwierzchnika przemogły mój upór. 

Mówił on i to dość sprawiedliwie: „Ja się na żaden sposób nie mogę księciu

7)

 

powiedzieć, że w polskich korpusach artylerii, inżynierii i kwatermistrzo-

stwa nie mam oficera, co by potrafił zrobić projekt kanału. Jeśli sam się 

nie chcesz tego podjąć, powiedz mi, ale pod odpowiedzialnością twego 

sumienia, kto to lepiej od ciebie zrobi?”

Wyjechałem więc w Augustowskie, zabrawszy ze sobą całą brykę ksią-

żek, z których dopiero w drodze uczyłem się sztuki zakładania kanałów, 

prostowania rzek itp. W latach 1823-1824 wykonałem dokładny projekt 

całego dzieła, które następnie dokonane zostało. Dzieło to uważam za 

moje arcydzieło przez wzgląd na moje bardzo niedostateczne usposobie-

nie do robót tego rodzaju. Jeszcze nie był projekt wykonany, ale była tylko 

niewątpliwość o możliwości jego wykonania, gdy przyszedł carski ukaz, 

aby niezwłocznie wzięto się do dzieła i nieograniczony kredyt otwarty na 

jego wykonanie. Ogólny zaś nadzór powierzono generałowi Malletskiemu

8)

, 

jako naczelnikowi inżynierii.

Cały projekt składał się z wielu rysunków bardzo starannie wypracowa-

nych z niejaką nawet kokieterią. Gdym go wykończał, dostałem na przeło-

żonego generała Malletskiego, a wkrótce zostałem osadzony w więzieniu u 

Karmelitów. Mallet, ów mój dawny komendant w korpusie inżynierii, sądząc, 

że ja się z tej przepaści nie wydobędę, umyślił przywłaszczyć sobie moje 

dzieło. Podał więc mój projekt za swój, a podpisy moje, znajdujące się na 

każdym rysunku, własnoręcznie poskrobał i siebie podpisywał.”

Wiosną 1824 r. generał Hauke otrzymał gotowy projekt w trzech warian-

tach: pierwszy przewidywał połączenie górnej Narwi z rzeką Świsłoczą i 

Niemnem w rejonie Grodna, drugi przewidywał połączenie górnej Biebrzy 

z rzeką Tatarką i Łososiną, wpadającą do Niemna. Trzeci, przyjęty do reali-

zacji, było to połączenie Biebrzy przez Nettę i ciąg jezior augustowskich 

z Czarną Hańczą i Niemnem. O przyjęciu tego wariantu zadecydowała 

możliwość zasilania stanowiska szczytowego wodą z jeziora Serwy.

Cały rok do wiosny 1825 r. poświęcony był na intensywne przygotowanie 

logistyki placu budowy.

Niepotrzebne były wówczas przetargi, ani ocena oddziaływania na 

środowisko.  Niepotrzebny  był  nawet  dokładny  kosztorys.  Kredyt  był 

otwarty, pieniądz przelany z kasy Banku Rosji do kas Banku Polskiego. 

Była pewność, że wszyst-

kie wydatki będą potrzeb-

ne. Gwarancją sumienno-

ści i uczciwości był honor 

oficerski. To naturalnie nie 

zwalniało od prowadzenia 

drobiazgowej  księgowo-

ści  i  skrupulatnej  kontroli 

wewnętrznej.

Projekt został zaakcep-

towany przez namiestnika, 

carskiego  brata,  i  zatwier-

dzony  przez Aleksandra  I 

specjalnym ukazem.

Koszty  budowy  wynio-

sły: W I etapie do powstania 

listopadowego 10 063 045 

zł/1 425 303 rb

9)

 i w II etapie, 

po powstaniu, (1833-1844) 

1  273  502  zł/271  164  rb. 

 Posterunek meteo na śluzie Dębowo

 Widok z pokładu łodzi na Netcie na Czerwone Bagno, powyżej śluzy Dębowo

2)

 Książę Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki 1779-1846. Właściciel wielkich dóbr na dalekiej 

Białorusi. Mimo ukończenia petersburskiego Korpusu Kadetów brał udział w kampanii włoskiej, a już 

po klęsce Napoleona w latach 1813-1815 był członkiem Rady Najwyższej Księstwa Warszawskiego 

pod okupacją rosyjską. W Królestwie Polskim po 1815 r. wielki działacz gospodarczy realizował wizje 

Stanisława Staszica. Jako minister skarbu i przychodów opracował i wcielał w życie plany rozwoju gór-

nictwa i hutnictwa w Zagłębiu Dąbrowskim i Świętokrzyskim, założył ośrodek włókiennictwa z centrum 

w Łodzi. Dbał o handel. Jako oręż w wojnie celnej z Prusami (które nałożyły bandyckie cło na towary 

wiezione do Gdańska, Elbląga i Kłajpedy przez terytoria pruskie Wisłą i Niemnem na Bałtyk) zaprojektował 

drogę wodną Wisła-Niemen i dalej Dubissą do Windawy nad Bałtyk.

3)

 Generał Maurycy Hauke (w rzeczywistości ven der Haacken von Hauke) 1773-1830. Spolszczony 

Flamand, ukończył szkołę wojskową w Metzu, brał udział w powstaniu kościuszkowkim w Legionach 

Dąbrowskiego i wojnach napoleońskich. W Księstwie Warszawskim awansowany na generała w 1807 

r. Po 1815 r. był pierwszym zastępcą ministra wojny i bliskim współpracownikiem Konstantego. Zabity 

przez podchorążych w dniu wybuchu powstania 29 XI 1830 r.

4)

 Wszelaczyński. Monografia Kanału Augustowskiego.

5)

 Demarkacja – tu uściślenie i wytyczenie granicy między Królestwem Polskim i Królestwem Prus.

6)

 Tranzyt pruski. Polskie i litewskie towary transportowane tradycyjnie Wisłą do Gdańska i Elbląga 

oraz Niemnem do Kłajpedy obkładane były przez Prusy coraz wyższym cłem do tego stopnia, że eksport 

drastycznie zmalał. Budowa „linii spławnej”, jak pisał Prądzyński, aż do portu w Windawie, była szantażem 

wobec rządu pruskiego, który od razu zmniejszył cło już od początku budowy Kanału Augustowskiego.

7)

 Chodzi o W. Ks. Konstantego.

8)

 Generał Jan Malletski (de Mallet) 1777-1846. Podobnie jak Hauke skończył szkołę wojskową 

w Metzu. Odbył kampanię włoską na przełomie XVIII/XIX w., w 1809 r. odkomenderowany do wojsk 

Księstwa Warszawskiego stał się Polakiem, w latach 1815-1830 był dyrektorem korpusu inżynierów, 

a więc bezpośrednim przełożonym Prądzyńskiego. Po aresztowaniu Prądzyńskiego kierował budową 

Kanału Augustowskiego. Budował także twierdze w Modlinie i Zamościu. Ciekawie musiało wyglądać 

jego spotkanie z Prądzyńskim po jego wyjściu z więzienia, kiedy autor projektów zobaczył na własnych 

rysunkach „poskrobane” swoje nazwisko i wpisane w to miejsce Malletskiego.

Fo

to

 R

. S

ar

no

w

sk

i

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

Kilometr od śluzy. Lewy brzeg nieco wyższy. Widok na kępy leśne, łąki i na 

dalekim planie pola uprawne

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

Perspektywa Kanału Sosnowo w górę od połączenia z Nettą skanalizowaną

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

9)

 rb – ruble.

Koszt całkowity: 11 336 547 zł/1 696 467 rb. Koszt budo-

wy jednej śluzy jednokomorowej w przybliżeniu wyniósł 

200 000 zł, zaś wielostopniowej 300 000 zł.

Od wiosny 1825 r. rozruch prac na kanale nabierał tempa do 

dwóch śluz w 1825 r. (Augustów i Białobrzegi), w 1826 r. doszły 

cztery: Dębowo, Przewięź, Swoboda, Paniewo, a do powstania 

w następnych latach do 1828 jeszcze dziesięć i po powstaniu 

– dwie. Przez ten cały czas pełną parą pracowały cegielnie, 

wapienniki, tartaki, kuźnie, huta w Krasnoborze. Coraz bar-

dziej wydłużała się wstęga gotowego kanału. Systematycznie, 

doskonale zaplanowane. Pułkownik Prądzyński mógł czuć 

satysfakcję. Uruchomił wspaniałą maszynę, pracującą bez 

zgrzytów.

Raptem jak grom z jasnego nieba spadło nieszczęście. Po 

pułkownika przyjechali z Warszawy żandarmi, a może agenci 

ochrany

10)

, i uwieźli go więzienną kibitką do tajnego więzienia 

stanu u Karmelitów w Warszawie. Coraz szersze kręgi zata-

czały aresztowania i procesy przed tajnymi sądami nadzorowa-

nymi przez księcia Konstantego. Władze Królestwa, te polskie, 

nie miały nic do powiedzenia. Należał Prądzyński do konspira-

cyjnego Wolnomularstwa Narodowego i Związku Kosynierów. 

Związany był z majorem Walerianem Łukasińskim, współ-

tworzył Narodowe Towarzystwo Patriotyczne. Byłoby bardzo 

ciekawe, jak przebiegało śledztwo, jak proces. I dzięki czyjemu 

wstawiennictwu w 1829 r. został wypuszczony i przywrócony 

do kierownictwa nad pracami kanałowymi. Nie dysponuję 

materiałami na ten temat, ale najprawdopodobniej musiał tu 

zadziałać osobiście Drucki-Lubecki, zaufany człowiek cara, 

nie tylko Aleksandra, ale i Mikołaja, jego następcy. Zupełnie 

inny, okrutny los spotkał majora Waleriana Łukasińskiego

11)

. 

Skazanego na śmierć ułaskawiono dożywociem w twierdzy 

szlisselburskiej, gdzie w pojedynczej celi przeżył do 1868 r. 42 

lata! A dla cara najgroźniejszy był spisek oficerów rosyjskich 

„dekabrystów” kontaktujących się z polskimi spiskowcami.

Po wybuchu powstania Prądzyński został wraz ze swoimi saperami 

odwołany do Warszawy. Pracował w naczelnym dowództwie, wiosną 

1831 r. dowodził grupą operacyjną, staczał udane bitwy opóźniając marsz 

korpusów feldmarszałka Dybicza na Warszawę. Opracował świetny plan 

strategiczny uderzenia w lewą flankę i na tyły Rosjan. Naczelny wódz 

Skrzynecki zepsuł te plany swoim kunktatorstwem

12)

. Plan ten jednak 

nie poszedł na marne. Wykorzystał go z wielkim powodzeniem Józef 

Piłsudski, rozbijając w sierpniu 1920 r. front północny nacierających armii 

bolszewickich Miachaiła Tuchaczewskiego.

Nie poszedł Prądzyński na emigrację po upadku powstania. Poszedł 

do niewoli razem z obrońcami Warszawy po jej kapitulacji. Był jednak 

jeńcem specjalnym, więzionym w Gatczynie koło Carskiego Sioła pod 

Petersburgiem pod okiem cara, który zlecił mu opisanie kampanii 1831 r. 

(„Pamiętnik historyczny i wojskowy o wojnie polsko-rosyjskiej”). Zwolniony 

po napisaniu książki powrócił do kraju, ciężko zapadł na zdrowiu i już nie 

wrócił na ukochaną budowę. Umarł w niemieckim uzdrowisku na wyspie 

Helgoland, a pozostałe dwie śluzy, Sosnowo i Borki, zbudował inżynier 

Korczakowski, już jako cywil, w latach 1835-1836.

Cdn.

Wojciech Kuczkowski

484

Połączenie Netty z Kanałem Sosnowo. Widoczna piękna pola-

na śródleśna, dobre miejsce na biwak

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

10)

 Ochrana, tajna policja polityczna w wydziale żandarmerii. Ciągle doskonalona w okresie caratu, 

uciekała się często do skomplikowanych gier prowokacyjnych. W Polsce jej pierwszymi ofiarami byli: Walerian 

Łukasiński, Filomaci i Filareci, a w Rosji dekabryści.

11)

 Walerian Łukasiński 1786-1868 major 4 pułku piechoty liniowej, od 1811 r. mason, 1819 współza-

łożyciel Wolnomularstwa Narodowego, następnie Narodowego Towarzystwa Patriotycznego. W 1822 r. 

aresztowany i skazany na 9 lat ciężkiego więzienia w twierdzy zamojskiej. Zorganizował bunt w więzieniu, 

za co mu podwojono karę. Po wybuchu powstania wywieziony do twierdzy w Szlisselburgu, gdzie przebywał 

w kompletnym osamotnieniu przez 38 lat aż do śmierci. Pod koniec życia napisał „Pamiętnik” wydany w 1890 

r. Człowiek o niesłychanej sile charakteru i wielkim patriotyzmie. Męczennik sprawy narodowej.

12)

 Kunktatorstwo – opieszałość.

Biogramy wg WEP

Gospodarka Wodna nr 12/2007

485

ORGAN STOWARZYSZENIA INŻYNIERÓW I TECHNIKÓW WODNYCH 

I  MELIORACYJNYCH  ORAZ  POLSKIEGO  KOMITETU  NAUKOWO- 

-TECHNICZNEGO SITWM-NOT DS. GOSPODARKI WODNEJ

Miesięcznik  naukowo-techniczny  poświęcony  zagadnieniom  gospodarki  wodnej  i  ochrony  śro-

dowiska. Omawia problematykę hydrologii, hydrauliki, hydrogeologii, zasobów wodnych, ich wy-

korzystania i ochrony, regulacji rzek, ochrony przed powodzią, dróg wodnych, hydroenergetyki 

i budownictwa wodnego oraz inne zagadnienia inżynierii wodnej.

Czasopismo odznaczone

Złotą 

Odznaką

SITWM

Medalem

Komisji Edukacji

Narodowej

Złotą

Odznaką

PZTIS

Wydano przy pomocy  

finansowej Narodowego  

Funduszu Ochrony  

Środowiska i Gospodarki 

Wodnej

Nr 12 (708)  

grudzień 2007 r. 

Rok LXVII.  

Rok założenia 1935

SPIS TREŚCI

Narodowy  Fundusz

Ochrony  Środowiska

i  Gospodarki  Wodnej

KOLEGIUM REDAKCYJNE

Redaktor naczelny – mgr Ewa Skupińska

Redaktorzy działowi: mgr inż. Leszek Bagiński, 

mgr inż. Zenon Bagiński, mgr inż. Janusz Bie-

lakowski, prof. dr hab. inż. Jan Żelazo

Honorowi członkowie kolegium: 

Małgorzata Daszewska, 

 mgr inż. Kazimierz Puczyński
Redaktor techniczny – Paweł Kowalski

Korekta – mgr Joanna Brońska

Projekt okładki – Zdzisław Milach

Zdjęcie na I okł. – Goczałkowice zimą

– foto Andrzej Siudy
RADA PROGRAMOWA

Przewodniczący – prof. dr inż. Jan Zieliński

Wiceprzewodniczący – prof. dr hab. inż. Zbigniew 

Kledyński

Sekretarz – mgr inż. Janusz Wiśniewski

Członkowie:  dr  inż.  Zbigniew  Ambrożewski,  mgr 

inż. Andrzej Badowski, mgr inż. Jacek Cieślak, prof. 

dr  inż.  Konstanty  Fanti,  mgr  inż.  Mariusz  Gajda, 

prof.  dr  inż.  Marek  Gromiec,  mgr  inż.  Dariusz 

Gronek,  dr  inż.  Maciej  Jędrysik,  prof.  dr  hab.  inż. 

Edmund Kaca, mgr inż. Marek Kaczmarczyk, dr inż. 

Ryszard Kosierb, dr inż. Andrzej Kreft, dr inż. Jacek 

Kurnatowski,  prof.  dr  hab.  inż.  Zdzisław  Mikulski, 

prof.  dr  hab.  inż.  Rafał  Miłaszewski,  prof.  dr  inż. 

Mieczysław Ostojski, prof. dr hab. inż. Maria Ozga-

Zielińska, prof. dr hab. inż. Edward Pierzgalski, mgr 

inż. Józef Stadnicki, mgr inż. Henryk Subocz, doc. 

dr inż. Wojciech Szczepański, dr inż. Leonard Szczy-

gielski, dr inż. Tomasz Walczykiewicz

REDAKCJA: ul. Ratuszowa 11, 00-950 Warszawa,

skr. poczt. 1004

tel. (0-22) 619-20-15

fax (0-22) 619-20-15 lub 619-21-87

email: 

gospodarkawodna@sigma-not.pl

ISSN 0017-2448
WYDAWCA:

Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych 

SIGMA NOT, Sp. z o.o.

ul. Ratuszowa 11, 00-950 Warszawa,

skr. poczt. 1004

tel.: (0-22) 818-09-18, 818-98-32

fax: (0-22) 619-21-87

Internet: 

http://www.sigma-not.pl

Informacje

e-mail: 

informacja@sigma-not.pl

Sekretariat

e-mail: 

sekretariat@sigma-not.pl

PRENUMERATA

Zakład Kolportażu Wydawnictwa SIGMA NOT

ul. Ku Wiśle 7, 00-707 Warszawa 

tel. (0-22) 840-30-86, 

tel./fax 840-35-89, 840-59-49 fax: 891-13-74 

email: 

kolportaz@sigma-not.pl

Nowością  jest  prenumerata  ciągła,  uprawniająca  do 

10-procentowej bonifikaty. Z tej formy mogą korzystać 

również  instytucje  finansowane  z  budżetu  Państwa 

–  po  podpisaniu  specjalnej  umowy  z  Zakładem  Kol-

portażu. Członkowie SITWM, studenci i uczniowie są 

uprawnieni do prenumeraty ulgowej.

Uwaga:  w  przypadku  zmiany  cen  w  okresie  objętym 

prenumeratą  prenumeratorzy  zobowiązani  są  do  do-

płaty różnicy cen.

Nakład – 1400 egz.

Cena 1 egz. – 19,5 zł w tym 0% VAT

Cena prenumeraty rocznej w pakiecie 254 zł netto, 

258,40 zł brutto

Prenumerata ulgowa – rabat 50% od ceny podsta-

wowej,  prenumerata  roczna  w  wersji  papierowej 

– 234 zł (w tym 0% VAT)
OGŁOSZENIA  I  REKLAMY  przyjmują:  bezpośred-

nio  redakcja  (619-20-15,  ul.  Ratuszowa  11)  oraz  Dział 

Reklamy  i  Marketingu  (827-43-66,  ul.  Mazowiecka

  12)  

e-mail: reklama@sigma-not.pl

Redakcja  i  Wydawca  nie  ponoszą  odpowiedzialności 

za treść reklam i ogłoszeń.
Skład i łamanie: Drukarnia SIGMA-NOT Sp. z o.o. 

i Oficyna Wydawnicza SADYBA

e-mail: sadyba@sadyba.com.pl

Druk: Drukarnia SIGMA-NOT Sp. z o.o.

e-mail: drukarnia@drukarnia.sigma-not.pl
Redakcja zastrzega sobie prawo skracania 

artykułów.

Materiałów nie zamówionych nie zwracamy.

Artykuły są recenzowane.

POLSKIE SZLAKI ŻEGLOWNE 

481

FAKTY 

486

MOIM ZDANIEM

Jerzy Iwanicki – W sprawie definicji gospodarki wodnej 

489

ZAGADNIENIA OGÓLNE I TECHNICZNO-EKONOMICZNE

Barbara  Chammas, Anna  Bukowiec  –  Przykład  zaangażowania  środowisk  zawodowych 

i społecznych w proces przygotowania planów gospodarowania wodami 

496

Marta  Bedryj  –  Wstępne  wyznaczenie  silnie  zmienionych  i  sztucznych  części  wód  po-

wierzchniowych Regionu Wodnego Warty  

500

OCHRONA WÓD PRZED ZANIECZYSZCZENIEM

Sergiusz  Jurczuk,  Anna  Łempicka  –  Ochrona  wód  przed  zanieczyszczeniem  środkami 

ochrony roślin – kreowanie świadomości poprzez projekt TOPPS 

507

HYDROTECHNIKA

Andrzej Kreft – Modyfikacja zabudowy regulacyjnej Odry granicznej 

513

POLITYCY W GOSPODARCE WODNEJ I ŚCIEKOWEJ

Marek Jerzy Gromiec – Felicjan Sławoj Składkowski – prekursor krajowej sanitacji 

518

WSPOMNIENIA POŚMIERTNE

Stanisław Janiak 

524

RECENZJE

Wybrane wielkie rzeki świata w albumach – Marian Miłkowski 

525

KRONIKA

Narodowa strategia spójności – Krzysztof Walczak 

528

PRZEGLąD WYDAWNICTW  

523

ROCZNY SPIS TREŚCI  

520

INFORMACJE • NOWOŚCI • INFORMACJE  

IV okł.

WODA – KWARTALNIK REGIONALNYCH ZARZąDÓW GOSPODARKI 

WODNEJ ORAZ KRAJOWEGO ZARZąDU GOSPODARKI WODNEJ  

I-IV

Koszt całkowity: 11 336 547 zł/1 696 467 rb. Koszt budo-

wy jednej śluzy jednokomorowej w przybliżeniu wyniósł 

200 000 zł, zaś wielostopniowej 300 000 zł.

Od wiosny 1825 r. rozruch prac na kanale nabierał tempa do 

dwóch śluz w 1825 r. (Augustów i Białobrzegi), w 1826 r. doszły 

cztery: Dębowo, Przewięź, Swoboda, Paniewo, a do powstania 

w następnych latach do 1828 jeszcze dziesięć i po powstaniu 

– dwie. Przez ten cały czas pełną parą pracowały cegielnie, 

wapienniki, tartaki, kuźnie, huta w Krasnoborze. Coraz bar-

dziej wydłużała się wstęga gotowego kanału. Systematycznie, 

doskonale zaplanowane. Pułkownik Prądzyński mógł czuć 

satysfakcję. Uruchomił wspaniałą maszynę, pracującą bez 

zgrzytów.

Raptem jak grom z jasnego nieba spadło nieszczęście. Po 

pułkownika przyjechali z Warszawy żandarmi, a może agenci 

ochrany

10)

, i uwieźli go więzienną kibitką do tajnego więzienia 

stanu u Karmelitów w Warszawie. Coraz szersze kręgi zata-

czały aresztowania i procesy przed tajnymi sądami nadzorowa-

nymi przez księcia Konstantego. Władze Królestwa, te polskie, 

nie miały nic do powiedzenia. Należał Prądzyński do konspira-

cyjnego Wolnomularstwa Narodowego i Związku Kosynierów. 

Związany był z majorem Walerianem Łukasińskim, współ-

tworzył Narodowe Towarzystwo Patriotyczne. Byłoby bardzo 

ciekawe, jak przebiegało śledztwo, jak proces. I dzięki czyjemu 

wstawiennictwu w 1829 r. został wypuszczony i przywrócony 

do kierownictwa nad pracami kanałowymi. Nie dysponuję 

materiałami na ten temat, ale najprawdopodobniej musiał tu 

zadziałać osobiście Drucki-Lubecki, zaufany człowiek cara, 

nie tylko Aleksandra, ale i Mikołaja, jego następcy. Zupełnie 

inny, okrutny los spotkał majora Waleriana Łukasińskiego

11)

. 

Skazanego na śmierć ułaskawiono dożywociem w twierdzy 

szlisselburskiej, gdzie w pojedynczej celi przeżył do 1868 r. 42 

lata! A dla cara najgroźniejszy był spisek oficerów rosyjskich 

„dekabrystów” kontaktujących się z polskimi spiskowcami.

Po wybuchu powstania Prądzyński został wraz ze swoimi saperami 

odwołany do Warszawy. Pracował w naczelnym dowództwie, wiosną 

1831 r. dowodził grupą operacyjną, staczał udane bitwy opóźniając marsz 

korpusów feldmarszałka Dybicza na Warszawę. Opracował świetny plan 

strategiczny uderzenia w lewą flankę i na tyły Rosjan. Naczelny wódz 

Skrzynecki zepsuł te plany swoim kunktatorstwem

12)

. Plan ten jednak 

nie poszedł na marne. Wykorzystał go z wielkim powodzeniem Józef 

Piłsudski, rozbijając w sierpniu 1920 r. front północny nacierających armii 

bolszewickich Miachaiła Tuchaczewskiego.

Nie poszedł Prądzyński na emigrację po upadku powstania. Poszedł 

do niewoli razem z obrońcami Warszawy po jej kapitulacji. Był jednak 

jeńcem specjalnym, więzionym w Gatczynie koło Carskiego Sioła pod 

Petersburgiem pod okiem cara, który zlecił mu opisanie kampanii 1831 r. 

(„Pamiętnik historyczny i wojskowy o wojnie polsko-rosyjskiej”). Zwolniony 

po napisaniu książki powrócił do kraju, ciężko zapadł na zdrowiu i już nie 

wrócił na ukochaną budowę. Umarł w niemieckim uzdrowisku na wyspie 

Helgoland, a pozostałe dwie śluzy, Sosnowo i Borki, zbudował inżynier 

Korczakowski, już jako cywil, w latach 1835-1836.

Cdn.

Wojciech Kuczkowski

484

Połączenie Netty z Kanałem Sosnowo. Widoczna piękna pola-

na śródleśna, dobre miejsce na biwak

Fo

to

 W

. K

uc

zk

ow

sk

i

10)

 Ochrana, tajna policja polityczna w wydziale żandarmerii. Ciągle doskonalona w okresie caratu, 

uciekała się często do skomplikowanych gier prowokacyjnych. W Polsce jej pierwszymi ofiarami byli: Walerian 

Łukasiński, Filomaci i Filareci, a w Rosji dekabryści.

11)

 Walerian Łukasiński 1786-1868 major 4 pułku piechoty liniowej, od 1811 r. mason, 1819 współza-

łożyciel Wolnomularstwa Narodowego, następnie Narodowego Towarzystwa Patriotycznego. W 1822 r. 

aresztowany i skazany na 9 lat ciężkiego więzienia w twierdzy zamojskiej. Zorganizował bunt w więzieniu, 

za co mu podwojono karę. Po wybuchu powstania wywieziony do twierdzy w Szlisselburgu, gdzie przebywał 

w kompletnym osamotnieniu przez 38 lat aż do śmierci. Pod koniec życia napisał „Pamiętnik” wydany w 1890 

r. Człowiek o niesłychanej sile charakteru i wielkim patriotyzmie. Męczennik sprawy narodowej.

12)

 Kunktatorstwo – opieszałość.

Biogramy wg WEP

FAKTY

Gospodarka Wodna nr 12/2007

486

■ Prof. Maciej Nowicki nowym ministrem środo-
wiska

Prof. Maciej Nowicki został nowym ministrem 

środowiska w rządzie Donalda Tuska. Profesor 
jest absolwentem Wydziału Inżynierii Środowiska 
Politechniki Warszawskiej (1964 r.), tytuł profesorski 
uzyskał w 1992 r. W latach 1989-1991 pełnił funk-
cję podsekretarza stanu w Ministerstwie Ochrony 
Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, 
zaś w 1991 r. piastował funkcję ministra. W 1992 
r. założył fundację EkoFundusz; prezesował tej 
fundacji do października 2007 r. Za całokształt 
dokonań w 1996 r. otrzymał prestiżową nagrodę 
Der Deutsche Umweltpreis, zwaną ekologicznym 
Noblem. Pieniądze z tej nagrody przeznaczył na 
powołanie fundacji promującej najlepszych absol-
wentów z dziedziny ochrony środowiska. Profesor 
jest autorem ponad 170 publikacji i 6 książek z dzie-
dziny ochrony środowiska.

■ Próbny alarm na zaporze we Włocławku

Włocławek, 23 października 2007 r.

Inspektorat we Włocławku, w porozumieniu 

z Wydziałem Zarządzania Kryzysowego Urzędu 
Miasta Włocławka, zorganizował ćwiczenia mające 
na celu sprawdzenie systemu sygnalizacji alarmowej 
na wypadek awarii lub katastrofy urządzeń piętrzą-
cych stopnia wodnego we Włocławku. 

„Uwaga, uwaga. Próba powszechnego systemu 

alarmowania ludności. Za chwilę ogłoszony zostanie 
próbny alarm”. Ten komunikat poprzedzał 2-sekun-
dowy sygnał gongu. Tak rozpoczęły się ćwiczenia. 
Pierwszy komunikat jest określony w instrukcji mia-
nem PRÓBA; nadaje się go trzykrotnie w odstępach 
20-sekundowych.  Po  nim  następuje  komunikat 
KATASTROFA „Uwaga, uwaga. Ogłasza się alarm 
związany z awarią zbiornika wodnego we Włocławku. 
Obowiązuje opuszczenie obszaru zagrożonego”. Ten 
komunikat, nadawany również trzykrotnie w odstę-
pach 20-sekundowych, poprzedza 90-sekundowy 
sygnał alarmowy. System ostrzegawczy składa się z 
11 terenowych stacji nadawczo-odbiorczych, 1 stacji 
centralnej oraz 2 stacji monitorujących system.

W  trakcie  ćwiczeń  sprawdzano  działanie 

systemu we wszystkich stacjach – odsłuchiwano 
sygnały i komunikaty alarmowe. W ćwiczeniach 
uczestniczyła firma, która zakładała system – RTE 
Radioelektrotechnika Jan Adamczyk. Ćwiczenia 
nadzorował inż. Janusz Flaszyński, szef Inspektoratu 
we Włocławku. 

■ Konferencja prasowa ministra Jana Szyszko

Warszawa, 26 października 2007 r.

  Na  konferencję  prasową  podsumowującą 

swą działalność zaprosił dziennikarzy minister Jan 
Szyszko. – Odbyłem blisko 50 wizyt zagranicznych. 
Byłem wszędzie tam, gdzie można było zaprezento-
wać polskie osiągnięcia i pokazać, że Polska to kraj 
sukcesu – powiedział m. in. minister, podkreślając, 
że jego głównym celem była realizacja programu 
rządu zakładającego szybki rozwój gospodarczy w 
powiązaniu z sanacją zasobów przyrodniczych.

Drugą część konferencji minister poświęcił 

sesji przygotowującej do 13 Sesji Konferencji Stron 
Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w 
sprawie Zmian Klimatu UNFCCC (COP13) – sesja 
ta odbyła się w indonezyjskim mieście Bogor.

Ministrowi  towarzyszył  Krzysztof  Zaręba  – 

sekretarz stanu i Agnieszka Bolesta – podsekretarz 
stanu w Ministerstwie Środowiska.

Prof. Jan Szyszko podziękował dziennikarzom 

za 2-letnią współpracę.

■ Wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej w 
dorzeczu Odry

Wrocław, 6-7 listopada 2007 r.

We wrocławskim hotelu „Pensjonat Jana Pawła 

II” Międzynarodowa Komisja Ochrony Odry przed 
Zanieczyszczeniem zorganizowała konferencję o 
haśle podanym w tytule.

- Rozpoczynająca się konferencja jest waż-

nym elementem wdrażania wspólnej polityki wod-
nej. Dorzecze to ta przestrzeń, w której w sposób 
racjonalny można wprowadzać cele środowisko-
we. MKOOOpZ powstała kilkanaście lat temu. Już 
wówczas wdrażano cele środowiskowe. Wejście w 
życie Ramowej Dyrektywy Wodnej nieco przewarto-
ściowało działania MKOOpZ. Komisja tworzy nowe 
zasady i wzorce współdziałania. Konferencja ma 
służyć podsumowaniu tego, co nasze kraje osią-
gnęły, pracując w komisji – powiedziała m. in. Iwona 
Koza, wiceprezes Krajowego Zarządu Gospodarki 
Wodnej, otwierając obrady.

Konferencję zaszczycił swą obecnością Helmut 

Schöps, konsul generalny Niemiec, a także przed-
stawiciele Ministerstw Środowiska Czech, Niemiec 
i Polski. Liczny udział wzięła grupa reprezentująca 
Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej i Regionalny 
Zarząd Gospodarki Wodnej we Wrocławiu.

Thomas  Stratenwerth,  przewodniczący 

MKOOpZ, pokreślił fakt, że nowo powstała Dyrektywa 
Powodziowa stawia przed komisją nowe wyzwania 
– celem prac komisji będzie również współkoordyna-
cja tej dyrektywy. Przewodniczący stwierdził, że gdy 
chodzi o Ramową Dyrektywę Wodną, udało się w 
trzech terminach raportowania przygotować wspól-
ny raport. – Wyzwaniem jest wspólna koordynacja, 
a nie scalanie działań narodowych – powiedział. 
Zaproponował zorganizowanie w 2009 r. ponownej 
konferencji ministrów.

Obrady odbywały się w czterech sesjach:
I – Wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej w 

państwach leżących w dorzeczu Odry (moderator 
Thomas Stratenwerth),

II – Wymagania związane z planowaniem w 

gospodarowaniu  wodami  w  Międzynarodowym 
Obszarze Dorzecza Odry (moderator Heine Jekel),

III – Transgraniczna współpraca w zakresie 

zarządzania  zagrożeniem  powodziowym  oraz 
powiązania  z  planowaniem  w  gospodarowa-
niu wodami według RDW (moderator Agnieszka 
Cybulska-Małycha),

IV  –  Zarządzanie  danymi  na  płaszczyźnie 

międzynarodowej w Międzynarodowym Obszarze 
Dorzecza Odry (moderator Libor Ansorge). 

W trakcie panelu dyskusyjnego, który kończył 

obrady, stwierdzono, że MKOOpZ jest kreowana na 
platformę koordynacji, tak aby dokumenty przygo-
towane do Unii Europejskiej były skoordynowanym 
planem w międzynarodowym dorzeczu. Mówiono 
o wspólnej metodologii. Podkreślano, że zrozu-
mienie między państwami – członkami wzrosło. 
Akcentowano jak ważne jest uzyskanie akceptacji 
użytkowników.

–  Na najbliższym posiedzeniu plenarnym zakoń-

czę swoją misję – powiedział Thomas Stratenwerth, 
żegnając uczestników konferencji.

■ Konferencja prasowa targów POLEKO

Warszawa, 8 listopada 2007 r.

– Targi POLEKO są jedną z najważniejszych 

imprez  w  roku  kalendarzowym.  Obserwujemy 
postęp w świadomości ekologicznej, gospodarki 
wodnej, stanie czystości wód. Energetyka odna-
wialna rozwija się mimo zderzenia z Naturą 2000 – 
powiedział m. in. Krzysztof  Zaręba, sekretarz stanu 
w Ministerstwie Środowiska. Poza sekretarzem 
stanu z dziennikarzami spotkali się przedstawicie-
le Międzynarodowych Targów Poznańskich i firmy 
ABRYS. W tym roku tematem przewodnim targów 
będzie energetyka odnawialna. Organizatorzy ocze-
kują 1000 wystawców. Targom będą towarzyszyły 
seminaria, warsztaty, szkolenia, pięć salonów tema-
tycznych (w tym m. in. Salon Czystej Energii).

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Konferencja  ministra  Jana  Szyszko  (od  lewej): 

Sławomir  Mazurek,  Agnieszka  Bolesta,  Jan 

Szyszko, Krzysztof Zaręba

Prezydium  konferencji  (od  lewej):  Thomas 

Stratenweth, Iwona Koza, Michal Pravec, 

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Sala  obrad  –  na  pierwszym  planie  Jan  Winter  

(z lewej) i Teresa Zań

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Przed  targami  (od  lewej): Agata  Dutka,  Grzegorz 

Turkiewicz, Krzysztof Zaręba

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

FAKTY

Gospodarka Wodna nr 12/2007

486

■ Prof. Maciej Nowicki nowym ministrem środo-
wiska

Prof. Maciej Nowicki został nowym ministrem 

środowiska w rządzie Donalda Tuska. Profesor 
jest absolwentem Wydziału Inżynierii Środowiska 
Politechniki Warszawskiej (1964 r.), tytuł profesorski 
uzyskał w 1992 r. W latach 1989-1991 pełnił funk-
cję podsekretarza stanu w Ministerstwie Ochrony 
Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, 
zaś w 1991 r. piastował funkcję ministra. W 1992 
r. założył fundację EkoFundusz; prezesował tej 
fundacji do października 2007 r. Za całokształt 
dokonań w 1996 r. otrzymał prestiżową nagrodę 
Der Deutsche Umweltpreis, zwaną ekologicznym 
Noblem. Pieniądze z tej nagrody przeznaczył na 
powołanie fundacji promującej najlepszych absol-
wentów z dziedziny ochrony środowiska. Profesor 
jest autorem ponad 170 publikacji i 6 książek z dzie-
dziny ochrony środowiska.

■ Próbny alarm na zaporze we Włocławku

Włocławek, 23 października 2007 r.

Inspektorat we Włocławku, w porozumieniu 

z Wydziałem Zarządzania Kryzysowego Urzędu 
Miasta Włocławka, zorganizował ćwiczenia mające 
na celu sprawdzenie systemu sygnalizacji alarmowej 
na wypadek awarii lub katastrofy urządzeń piętrzą-
cych stopnia wodnego we Włocławku. 

„Uwaga, uwaga. Próba powszechnego systemu 

alarmowania ludności. Za chwilę ogłoszony zostanie 
próbny alarm”. Ten komunikat poprzedzał 2-sekun-
dowy sygnał gongu. Tak rozpoczęły się ćwiczenia. 
Pierwszy komunikat jest określony w instrukcji mia-
nem PRÓBA; nadaje się go trzykrotnie w odstępach 
20-sekundowych.  Po  nim  następuje  komunikat 
KATASTROFA „Uwaga, uwaga. Ogłasza się alarm 
związany z awarią zbiornika wodnego we Włocławku. 
Obowiązuje opuszczenie obszaru zagrożonego”. Ten 
komunikat, nadawany również trzykrotnie w odstę-
pach 20-sekundowych, poprzedza 90-sekundowy 
sygnał alarmowy. System ostrzegawczy składa się z 
11 terenowych stacji nadawczo-odbiorczych, 1 stacji 
centralnej oraz 2 stacji monitorujących system.

W  trakcie  ćwiczeń  sprawdzano  działanie 

systemu we wszystkich stacjach – odsłuchiwano 
sygnały i komunikaty alarmowe. W ćwiczeniach 
uczestniczyła firma, która zakładała system – RTE 
Radioelektrotechnika Jan Adamczyk. Ćwiczenia 
nadzorował inż. Janusz Flaszyński, szef Inspektoratu 
we Włocławku. 

■ Konferencja prasowa ministra Jana Szyszko

Warszawa, 26 października 2007 r.

  Na  konferencję  prasową  podsumowującą 

swą działalność zaprosił dziennikarzy minister Jan 
Szyszko. – Odbyłem blisko 50 wizyt zagranicznych. 
Byłem wszędzie tam, gdzie można było zaprezento-
wać polskie osiągnięcia i pokazać, że Polska to kraj 
sukcesu – powiedział m. in. minister, podkreślając, 
że jego głównym celem była realizacja programu 
rządu zakładającego szybki rozwój gospodarczy w 
powiązaniu z sanacją zasobów przyrodniczych.

Drugą część konferencji minister poświęcił 

sesji przygotowującej do 13 Sesji Konferencji Stron 
Ramowej Konwencji Narodów Zjednoczonych w 
sprawie Zmian Klimatu UNFCCC (COP13) – sesja 
ta odbyła się w indonezyjskim mieście Bogor.

Ministrowi  towarzyszył  Krzysztof  Zaręba  – 

sekretarz stanu i Agnieszka Bolesta – podsekretarz 
stanu w Ministerstwie Środowiska.

Prof. Jan Szyszko podziękował dziennikarzom 

za 2-letnią współpracę.

■ Wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej w 
dorzeczu Odry

Wrocław, 6-7 listopada 2007 r.

We wrocławskim hotelu „Pensjonat Jana Pawła 

II” Międzynarodowa Komisja Ochrony Odry przed 
Zanieczyszczeniem zorganizowała konferencję o 
haśle podanym w tytule.

- Rozpoczynająca się konferencja jest waż-

nym elementem wdrażania wspólnej polityki wod-
nej. Dorzecze to ta przestrzeń, w której w sposób 
racjonalny można wprowadzać cele środowisko-
we. MKOOOpZ powstała kilkanaście lat temu. Już 
wówczas wdrażano cele środowiskowe. Wejście w 
życie Ramowej Dyrektywy Wodnej nieco przewarto-
ściowało działania MKOOpZ. Komisja tworzy nowe 
zasady i wzorce współdziałania. Konferencja ma 
służyć podsumowaniu tego, co nasze kraje osią-
gnęły, pracując w komisji – powiedziała m. in. Iwona 
Koza, wiceprezes Krajowego Zarządu Gospodarki 
Wodnej, otwierając obrady.

Konferencję zaszczycił swą obecnością Helmut 

Schöps, konsul generalny Niemiec, a także przed-
stawiciele Ministerstw Środowiska Czech, Niemiec 
i Polski. Liczny udział wzięła grupa reprezentująca 
Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej i Regionalny 
Zarząd Gospodarki Wodnej we Wrocławiu.

Thomas  Stratenwerth,  przewodniczący 

MKOOpZ, pokreślił fakt, że nowo powstała Dyrektywa 
Powodziowa stawia przed komisją nowe wyzwania 
– celem prac komisji będzie również współkoordyna-
cja tej dyrektywy. Przewodniczący stwierdził, że gdy 
chodzi o Ramową Dyrektywę Wodną, udało się w 
trzech terminach raportowania przygotować wspól-
ny raport. – Wyzwaniem jest wspólna koordynacja, 
a nie scalanie działań narodowych – powiedział. 
Zaproponował zorganizowanie w 2009 r. ponownej 
konferencji ministrów.

Obrady odbywały się w czterech sesjach:
I – Wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej w 

państwach leżących w dorzeczu Odry (moderator 
Thomas Stratenwerth),

II – Wymagania związane z planowaniem w 

gospodarowaniu  wodami  w  Międzynarodowym 
Obszarze Dorzecza Odry (moderator Heine Jekel),

III – Transgraniczna współpraca w zakresie 

zarządzania  zagrożeniem  powodziowym  oraz 
powiązania  z  planowaniem  w  gospodarowa-
niu wodami według RDW (moderator Agnieszka 
Cybulska-Małycha),

IV  –  Zarządzanie  danymi  na  płaszczyźnie 

międzynarodowej w Międzynarodowym Obszarze 
Dorzecza Odry (moderator Libor Ansorge). 

W trakcie panelu dyskusyjnego, który kończył 

obrady, stwierdzono, że MKOOpZ jest kreowana na 
platformę koordynacji, tak aby dokumenty przygo-
towane do Unii Europejskiej były skoordynowanym 
planem w międzynarodowym dorzeczu. Mówiono 
o wspólnej metodologii. Podkreślano, że zrozu-
mienie między państwami – członkami wzrosło. 
Akcentowano jak ważne jest uzyskanie akceptacji 
użytkowników.

–  Na najbliższym posiedzeniu plenarnym zakoń-

czę swoją misję – powiedział Thomas Stratenwerth, 
żegnając uczestników konferencji.

■ Konferencja prasowa targów POLEKO

Warszawa, 8 listopada 2007 r.

– Targi POLEKO są jedną z najważniejszych 

imprez  w  roku  kalendarzowym.  Obserwujemy 
postęp w świadomości ekologicznej, gospodarki 
wodnej, stanie czystości wód. Energetyka odna-
wialna rozwija się mimo zderzenia z Naturą 2000 – 
powiedział m. in. Krzysztof  Zaręba, sekretarz stanu 
w Ministerstwie Środowiska. Poza sekretarzem 
stanu z dziennikarzami spotkali się przedstawicie-
le Międzynarodowych Targów Poznańskich i firmy 
ABRYS. W tym roku tematem przewodnim targów 
będzie energetyka odnawialna. Organizatorzy ocze-
kują 1000 wystawców. Targom będą towarzyszyły 
seminaria, warsztaty, szkolenia, pięć salonów tema-
tycznych (w tym m. in. Salon Czystej Energii).

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Konferencja  ministra  Jana  Szyszko  (od  lewej): 

Sławomir  Mazurek,  Agnieszka  Bolesta,  Jan 

Szyszko, Krzysztof Zaręba

Prezydium  konferencji  (od  lewej):  Thomas 

Stratenweth, Iwona Koza, Michal Pravec, 

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Sala  obrad  –  na  pierwszym  planie  Jan  Winter  

(z lewej) i Teresa Zań

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Przed  targami  (od  lewej): Agata  Dutka,  Grzegorz 

Turkiewicz, Krzysztof Zaręba

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

FAKTY

Gospodarka Wodna nr 12/2007

487

Przyszłoroczne, jubileuszowe targi odbędą się 

w dniach 17-20 listopada.

■ Łączy nas woda

Gdynia, 13-14 listopada 2007 r.

 Konferencję „Zagrożenie powodziowe i zarzą-

dzanie zasobami wodnymi w Polsce i w Holandii. 
Wyzwania w perspektywie europejskiej”, pod hasłem 
ŁĄCZY NAS WODA, zorganizowała Ambasada 
Królestwa Niderlandów we współpracy z Netherlands 
Water Partnership, holenderskim Ministerstwem 
Transportu,  Robót  Publicznych  i  Gospodarki 
Wodnej, Krajowym Zarządem Gospodarki Wodnej 
i Regionalnym Zarządem Gospodarki Wodnej w 
Gdańsku. Honorowy patronat nad konferencją objął 
prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej.

– Łączy nas ochrona przeciwpowodziowa. W 

Polsce przystępujemy do Programu Żuławskiego, 
wspólnie przystępujemy do wdrażania Dyrektywy 
Powodziowej – powiedział m. in. w swym wystą-
pieniu Mariusz Gajda, prezes Krajowego Zarządu 
Gospodarki Wodnej.

Marnix Krop, ambasador Królestwa Niderlandów 

w Polsce, stwierdził, że wzajemnie możemy się wiele 
nauczyć w procesie wdrażania Ramowej Dyrektywy 
Wodnej. Dla Holendrów również niezwykle ważne są 
kwestie związane ze zmianami klimatu. – Wspólnie 
zastanawiamy się nad polityką wodną. Woda łączy 
nas teraz, woda połączy nas w przyszłości – dodał 
ambasador.

Uczestnicy mieli okazję wysłuchać następują-

cych wystąpień:

 □ Zarządzanie zasobami wodnymi w Polsce 

–  Mariusz  Gajda,  prezes  Krajowego  Zarządu 
Gospodarki Wodnej,

 □ Zarządzanie zasobami wodnymi w Holandii 

– Renske Peters, dyrektor ds. wodnych Ministerstwa 
Transportu,  Robót  Publicznych  i  Gospodarki 
Wodnej,

 □ Dyrektywa Powodziowa w Polsce – Marta 

Pytkowska, główny ekspert Krajowego Zarządu 
Gospodarki Wodnej,

 □ Dyrektywa Powodziowa w Holandii - Eric 

Boessenkool,  główny  ekspert  Ministerstwa 
Transportu,  Robót  Publicznych  i  Gospodarki 
Wodnej,

  □  Ramowa  Dyrektywa  Wodna  w  Polsce 

–  Katarzyna  Jabłońska  z  Krajowego  Zarządu 
Gospodarki Wodnej,

 □ Ramowa Dyrektywa Wodna w Holandii – 

Niels Vlaanderen z Ministerstwa Transportu, Robót 
Publicznych i Gospodarki Wodnej.

 Po tych wystąpieniach odbyły się sesje równo-

ległe, na których wygłoszono referaty:

 □ Monitoring i zarządzanie informacjami – David 

Nieuwenhuis z firmy Grontmij,

 □ Wprowadzenie Ramowej Dyrektywy Wodnej 

w zlewni rzeki Redy – Magdalena Skuza z RZGW 
w Gdańsku,

 □ Technologia Delta – Bas Hemmen z firmy 

Geodelft,

  □  Koszty  a  zrównoważenie  –  Constant 

Thunnissen z IBD Consultants,

 □ Platforma GIS jako narzędzie do wymiany 

danych powodziowych – firma Infergraph i RZGW 
w Krakowie,

  □  Zintegrowana  Platforma  Zarządzania 

Ryzykiem Powodziowym w Trójmieście – Marcin 
Jacewicz z RZGW w Gdańsku.

 Na ostatnią sesję przygotowano następujące 

referaty:

 □ Monitoring i ochrona brzegów morskich – 

Roman Kołodziejski z Urzędu Morskiego w Gdyni,

  □  Powodzie  historyczne  w  Trójmieście 

–  Katarzyna  Krzysztofik  z  Oddziału  Morskiego 
IMGW,

□ Geosyntetyki w ochronie wybrzeży – Jan 

Huiberig z firmy Van den Herik,

□ Akcja  lodołamania  –  Stanisław  Otręba  z 

RZGW w Gdańsku. 

W trakcie dyskusji podkreślano rangę udziału 

społeczeństwa w procesie planowania na wszyst-
kich  szczeblach.  Mówiono  o  zwrocie  kosztów, 
powiązaniach z innymi dyrektywami, o tym, że 
można zrobić użytek z synergii działań polsko-
-holenderskich, o budowaniu zasobu badawcze-
go (np. modelowanie), o wdrażaniu dyrektyw do 
narodowych ustaw, jak uczyć się od siebie, kiedy 
zmieniać prawo. Stwierdzono, że następną wspól-
ną konferencję można poświęcić problemom zarzą-
dzania ryzykiem powodzi. 

■ Targi POLEKO 2007

Poznań, 20-23 listopada 2007 r.

– W ten listopadowy dzień witam wszystkich 

na święcie ochrony środowiska. Targi POLEKO to 
naprawdę targi międzynarodowe, w odróżnieniu od 
podobnych np. w Niemczech i we Francji, a także 
w innych państwach. Motto tegorocznych targów to 
odnawialne źródła energii. Ta problematyka jest mi 
szczególnie bliska. Chciałbym podkreślić, że kilka-
naście lat temu nie było wystawców zajmujących się 
tą dziedziną. Jakie są bariery jej rozwoju? Zwracam 
się do państwa z prośbą o pomoc w zidentyfikowa-
niu tych barier. W jaki sposób można je pokonać? 
Nasze plany w tej dziedzinie są ogromne. Polska 
jest dziś jednym z najważniejszych frontów budowy 
przedsięwzięć z zakresu ochrony środowiska. Jak 
to zrobić, żeby przemysł ochrony środowiska był 
naszym hitem eksportowym? – powiedział m. in. na 
ceremonii otwarcia targów POLEKO minister Maciej 
Nowicki. – XIX Międzynarodowe Targi Poznańskie 
POLEKO uważam za otwarte – dodał na zakończe-

nie swej wypowiedzi.

 Minister Maciej Nowicki miał na tych targach 

swą pierwszą w tej kadencji konferencję prasową. 
Profesor podkreślił, że najważniejszą kwestią jest 
absorpcja środków unijnych. – Co trzeba zrobić, aby 
udało się jak najwięcej środków wykorzystać? Musi 
być współdziałanie wielu ministerstw, musimy upro-
ścić procedury – powiedział minister. 

  Na  konferencji  prasowej  Banku  Ochrony 

Środowiska prezes Zarządu BOŚ, dr Jerzy Witold 
Pietrewicz, wygłosił filozoficzny wykład „BOŚ wobec 
globalnych i regionalnych problemów ochrony śro-
dowiska”.

 Nie sposób wymienić wszystkich konferen-

cji, sympozjów i imprez towarzyszących targom. 
Chciałabym zwrócić uwagę na sympozjum przy-
gotowane  przez  Krajowy  Zarząd  Gospodarki 
Wodnej – „Planowanie w gospodarowaniu woda-
mi”. Uczestnicy tego sympozjum wysłuchali m. in. 
następujących referatów:

 □ Zmiany instytucjonalno-prawne w gospodarce 

wodnej – Mariusz Gajda, prezes krajowego Zarządu 
Gospodarki Wodnej,

 □ Ramowa Dyrektywa Wodna – Katarzyna 

Jabłońska  z  Krajowego  Zarządu  Gospodarki 
Wodnej, 

 □ Dokumenty planistyczne w prawie wodnym 

– Artur Wójcik, wicedyrektor RZGW w Gliwicach,

 □ Współpraca międzynarodowa w zlewni Bugu 

– Leszek Bagiński, dyrektor RZGW w Warszawie,

 □ Wdrożenie procesu udziału społeczeństwa 

– Robert Łazik. 

 Po raz kolejny odbył się Międzynarodowy Turniej 

Maszyn Wodnych organizowany przez Regionalne 
Centrum Edukacji Ekologicznej w Łodzi, skierowany 
do zespołów szkolnych z krajów Unii Europejskiej.

 Wśród złotych medalistów targów POLEKO 

znalazł  się  Instytut  Meteorologii  i  Gospodarki 
Wodnej, który ten zaszczytny medal dostał za serwis 
internetowy POGODYNKA.

 Tegoroczne targi zgromadziły ponad 1000 

wystawców z 22 krajów. 

 Ewa Skupińska

Marta Pytkowska

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Minister Maciej Nowicki otwiera targi

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Prof.  Maciej  Nowicki  odwiedza  stoisko  KZGW. 

Obok Mariusz Gajda, prezes KZGW

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

Janusz  Wiśniewski,  dyrektor  Oddziału  IMGW  

w Poznaniu

FOT

O 

EW

A 

SKUPIŃSKA

488

Gospodarka Wodna nr 12/2007

CONTENTS

COДЕРЖАНИЯ

Б. Хаммас, А. Буковец: Пример принятия участия, профессиональных 
и  общественных  сред  в  процессе  разработки  планов  распоряжения 
водами. Gospodarka Wodna, 2007, No 12, c. 496

Региональное  управление  водным  хозяйством  в  Кракове  приступилo 

к  очередному  этапу  разработки  планов  распоряжения  водами,  который 
является  идентификацией  самых  важных  вопросов,  связанных  с  водой 
и водной средой на своей территории действия. Это управление решило 
пригласить  к общей  идентификации  этих  вопросов  членов  Совета  вод-
ного хозяйства из Водного региона верхней Вислы, а также Постоянной 
комиссии по участию общества. Эти органы имеют в своем составе 46 
лиц, представляющих интересы как местных властей, так и разных сред, 
заинтересованных  употреблением  вод  на  территории  действия  РУВХ  в 
Кракове,  вместе  с  экологическими  вневластными  организациями.  Во 
время встречи в Добчицах разработано список существенных вопросов 
водного хозяйства, упорядоченных согласно с вескостью выступления в 
отдельных водных регионах.

М. Бедрый: Предварительное определение сильно измененных и ис-
кусственных частей поверхностных вод Водного региона р. Варты.
Gospodarka Wodna, 2007, No 12, c. 500

Статья касается одного из элементов имплементации Рамочной Водной 

директивы  –  определения  сильно  измененных  и  искусственных  частей 
поверхностных вод. Представлено процедуру идентификации вышеука-
занных  частей  вод,  при  этом  сосредоточено  внимание  на  первом  этапе 
квалификации, т. е. на предварительном определении, для которого пред-
ставлено подробную методику, примененную в Региональном управлении 
водным хозяйством в Познани. Обсуждено также результаты квалифика-
ции, совершенной в Водном регионе р. Варты, полученные на основании 
методических предположений.

С. Юрчук, А. Лемпицка: Охрана вод от загрязнения средствами охра-
ны  растений  –  создание  сознания  через  проект  ТОРРS.  Gospodarka 
Wodna, 2007, No 12, c. 507

В статье представлено состояние и перспективы охраны вод от загряз-

нения  средствами  охраны  растений  в  Польше,  а  также  проект  ТОРРS 
„Подготовка операторов для разработки и внедрения принципов безопас-
ного применения средств охраны растений в Европейском сообществе.

А.  Крефт:  Модификация  регулирующей  застройки  пограничной 
Одры. Gospodarka Wodna, 2007, No 12, c. 513

Представлено вопрос регуляции пограничного отрезка Одры в контек-

сте исторических и международных обусловленностей. Полученные до 
сих пор положительные эффекты регулирующих работ, совершенных в 
90. годы прошлого века по методу предположенному доцентом Янушем 
Вежбицким,  послужили  для  сформулирования  принципов  программы 
дальнейших работ, которые соглашено с немецкой стороной. 

B. Chammas, A. Bukowiec:

 Example of involvement of professio- 

nal  and  social  environments  in  the  process  of  water  manage-
ment plans preparation. Gospodarka Wodna, 2007, No 12, p. 496

The Regional Water Management Board in Krakow started a subse-

quent  stage  of  preparing  water  management  plans,  i.e.  identification 
of  the  most  eminent  problems  related  to  the  water  and  to  the  water 
environment in the area of its activity. It decided to invite for common 
identification members of the Upper Vistula Water Region Water Ma- 
nagement Board and of the Permanent Committee for Social Participa-
tion. Those authorities consist of jointly 46 people representing the inter-
ests of local authorities and of different environments interested in using 
waters on the territory of the Regional Water Management Board’s in 
Krakow activity, including ecological non-governmental organisations. 
During the meeting in Dobczyce a list of important problems of water 
management was prepared, following the order of importance of occur-
rence in different water regions.

M.  Bedryj: 

Preliminary  determination  of  artificial  and  heavily 

modified surface waters bodies of the Warta Water Region. Gos-
podarka Wodna, 2007, No 12, p. 500

The article concerns one of the elements of the Framework Wa-

ter Directive implementation – determination of artificial and heavily 
modified  surface  waters  bodies.  It  presents  the  procedure  of  their 
identification, focusing on the first stage of qualification i.e. prelimi-
nary  determination,  for  which  a  detailed  methodology  used  in  the 
Regional Water Management Board in Poznan was given. Also the 
results of the classification carried out in the Warta Water Region, 
obtained on the basis of the adopted methodological assumptions, 
are discussed.

S. Jurczuk, A. Łempicka: 

Protection of waters against plant pro-

tection products – shaping the awareness through the TOPPS 
project. Gospodarka Wodna, 2007, No 12, p. 507

The article presents the state and perspectives of the protection of 

waters against the pollution with PPP in Poland and the TOPPS pro- 
ject  ‘Train  the  Operators  to  prevent  Pollution  from  Point  Sources’. 
The project aims at elaborating and implementing the principles of 
safe use of the plant protection products in the European Union.

A.  Kreft: 

Modification  of  regulation  development  in  the  border 

section of Oder. Gospodarka Wodna, 2007, No 12, p. 513

The article presents the issue of the border section of Oder regu-

lation  in  the  context  of  historical  and  international  conditions.  The 
hitherto positive effect of the regulation works performed in the nine-
ties  of  the  previous  century  according  to  the  method  proposed  by 
the assistant professor Janusz Wierzbicki served for formulation of 
assumptions  for  the  programme  of  further  works,  agreed  with  the 
German partner.

Gospodarka Wodna nr 12/2007

489

Od redakcji

Rubryka „Moim zdaniem” jest swoistym forum prezentacji na naszych łamach często bardzo osobistych i co naj-

mniej kontrowersyjnych poglądów Autorów na problemy nurtujące środowisko wodziarzy. Nie jest zasadą, aby każdą 

z tych publikacji opatrywać komentarzem redakcyjnym. Tym razem jednak komentarz taki uważamy za niezbędny. 

Jerzy Iwanicki porusza bowiem niezwykle istotny problem filozofii i metod działania w gospodarce wodnej. Na popar-

cie swoich poglądów rozprawia się z sześcioma spośród – jak pisze – wielu krążących wśród hydrotechników i przez 

nich lansowanych mitów. Nie jest celem tego komentarza dyskusja z poglądami Autora w poruszanych kwestiach; 

zapewne próbę odbrązowienia tych poglądów podejmą nasi Czytelnicy. Jednak opinie w dwóch sprawach wymagają 

takiego komentarza.

Pierwsza z nich, drobniejsza, odnosi się do dyskusji redakcyjnej „Woda na prostej?” prezentowanej w nr. 6/2006 

naszego czasopisma. Trudno podzielić formułowany przez Autora pogląd, że jej przebieg wskazuje na dezorientację 

środowiska oraz brak zrozumienia istoty mechanizmów nowej polityki wodnej. Uczestnicy dyskusji zapewne odniosą 

się do tych kwestii.

Sprawa druga jest poważniejsza, bo dotyczy publikacji w naszym czasopiśmie nieżyjącego już, niestety, wybitnego 

uczonego, specjalisty z dziedziny gospodarki wodnej, współtwórcy i gorącego orędownika zlewniowego zarządzania 

zasobami wodnymi w Polsce, kolegi i przyjaciela wielu z nas – prof. dr. hab. inż. Henryka Słoty. Profesor nie może, 

niestety, odnieść się do opinii Autora. Jerzy Iwanicki, na podstawie artykułu autorstwa prof. Słoty „Administrowanie 

i zarządzanie zasobami wodnymi” („GW” nr 10/1995), formułuje tezę, że uczeni objaśniają jako poprawny ówczesny 

system zarządzania gospodarką wodną w Polsce. Czyni to na podstawie dwóch wyrwanych z kontekstu fragmentów 

artykułu. Każdy, kto zna lub zapozna się z tą publikacją, odniesie zapewne wrażenie, że mówiąc delikatnie wspo-

mniana teza formułowana przez Autora wynika – należy mieć nadzieję – li tylko z niezrozumienia tekstu. Wprowadzo-

ny w początku lat 90., dzięki staraniom m.in. prof. dr. hab. inż. Henryka Słoty, system zlewniowego zarządzania zaso-

bami wodnymi, zapewne niedoskonały, bo takich systemów nie ma i nie stworzą go nawet najlepsze definicje pojęcia 

gospodarka wodna, zaowocował tym, że to właśnie dzisiaj regionalne zarządy gospodarki wodnej i Krajowy Zarząd 

Gospodarki Wodnej, pomimo stwierdzeń Autora o patologii organizacyjnej widocznej w świetle wymagań RDW, z po-

wodzeniem wdrażają postanowienia Ramowej Dyrektywy Wodnej. Świadczą o tym chociażby artykuły, które publiku-

jemy w tym numerze autorstwa Marty Bedryj z RZGW w Poznaniu i Barbary Chammas z RZGW w Krakowie.

Jerzy IwanIckI

W sprawie definicji gospodarki wodnej

C

elem artykułu jest wykazanie, że 

dotychczasowe  cele  i  metody  działa-

nia nie są skuteczne, że niezbędna jest 

zmiana filozofii i metod działania w go-

spodarce  wodnej,  to  znaczy  nowego 

zdefiniowania  pojęcia  tego  działu  go-

spodarki  narodowej.  Tylko  w  ten  spo-

sób  branża  może  zyskać  należną  jej 

rangę w społeczeństwie.

Dyskusje  specjalistów  w  różnych 

gremiach, które odbyły się w ostatnich 

miesiącach  na  temat  przyszłości  go-

spodarki wodnej (np. „GW” nr 6/2006), 

wskazują na dezorientację środowiska 

oraz obawy o przyszłość branży.

Mimo że jesteśmy od 2004 r. człon-

kiem UE, mimo że od sześciu lat funk-

cjonuje Ramowa Dyrektywa Wodna go-

spodarka wodna nie może się wyzwolić 

z tradycji ukształtowanych przed II Woj-

ną  Światową,  nieznacznie  tylko  prze-

kształconych  „urzędów  technicznych” 

oraz coraz bardziej iluzorycznej „władzy 

wodnej” – mimo dramatycznej przecież 

zmiany warunków działania wywołanej 

rozwojem  cywilizacyjnym  społeczeń-

stwa. Wciąż pokutuje głębokie przywią-

zanie do idei sformułowanych w latach 

20.  ubiegłego  wieku,  kiedy  nasi  ojco-

wie uważali, że przez rozwój transpor-

tu wodnego, rozwój energetyki wodnej, 

budowę  zbiorników  zaporowych,  wa-

łów przeciwpowodziowych i meliorację 

użytków rolnych zbuduje się podstawy 

rozwoju cywilizacyjnego kraju.

Te kierunki działania były rzecz jas-

na do pewnego czasu atrakcyjne, do-

póki nie okazało się, że są lepsze spo-

soby transportu, że energetyka wodna 

nie  jest  tak  „czysta  ekologicznie”,  za 

jaką ją początkowo uważano, a zaso-

by  tej  energii  nie  są  w  stanie  zaspo-

koić  potrzeb  gospodarki,  że  wały  nie 

w  pełni  zabezpieczają  przed  powo-

dzią, a melioracje (zwłaszcza w wyda-

niu  PRL)  przynoszą  więcej  szkód  niż 

pożytku.

Hydrotechnicy od dawna zdawali so-

bie  sprawę  z  potrzeby  zmian,  jednak 

okres  „władzy  ludowej”  nie  wymuszał 

efektywności  działań.  Kolejne  „refor-

my”  były  zmianami  strukturalnymi  na-

zywanymi  w  żargonie  organizatorskim 

490

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Tabela

Nośność statków

I

> 600 t

II

400–590 

t

III

200–390 

t

IV

< 200 t

Ogółem

Stan obecny – km

85

621

690

4621

6017

Po wykonaniu programu – km

203

1407

2062

2987

6649

„przestawianiem  klocków”.  Mimo,  wy-

dawałoby się, oczywistej potrzeby do-

konania  zmian  funkcjonalnych,  takich 

zmian nie przeprowadzono.

Zacznę  od  przypomnienia  zasad, 

które  ukształtowały  funkcjonujące  do 

dziś pojęcie gospodarka wodna. Poka-

żę  także  mity  i  nieporozumienia,  jakie 

powstały w wyniku ich stosowania.

W  artykule  pt.  „Gospodarka  wodna 

w Polsce” zamieszczonym w numerze 

1/1937  „Gospodarki  Wodnej”  Edward 

Romański  [1]  przedstawił  następujący 

cel: „Celem gospodarki wodnej jest od-

prowadzenie  do  morza  spadającej  na 

ziemię wody przy ograniczeniu do mi-

nimum jej szkodliwego działania i przy 

uzyskaniu  do  maksimum  jej  działania 

pożytecznego jako środowiska, materii 

i  masy”.  Jak  pisze  E.  Romański  –  cel 

ten został sformułowany na Międzyna-

rodowym Kongresie Żeglugi w Brukse-

li.

To sformułowanie – jak się wydaje – 

było wiernym oddaniem poglądów śro-

dowiska inżynierów wodnych, środowi-

ska bardzo silnego i prężnego. Hydro-

technikami  byli  przecież  prof.  Gabriel 

Narutowicz  –  prezydent  RP,  a  także 

prof.  prof.  Maksymilian  Matakiewicz 

i Mieczysław Rybczyński – ministrowie 

robót publicznych. Inżynierowie hydro-

Rys. 1. Przewozy towarów w latach 1921–2002

technicy mieli głębokie poczucie swojej 

misji cywilizacyjnej. W cytowanym arty-

kule  E.  Romański  uważał  uporządko-

wanie gospodarki wodnej za podstawę 

rozwoju  gospodarczego  i  cywilizacyj-

nego kraju.

Realizacja tego celu, nieznacznie tyl-

ko modyfikowanego z upływem czasu 

(np.  [2,  3]),  spowodowała  powstanie 

wielu  mitów  krążących  wśród  hydro-

techników i lansowanych przez hydro-

techników.

Wyrządziły  one  wiele  złego  idei  ra-

cjonalnego gospodarowania zasobami 

wody. Omówimy niektóre z nich.

Mit pierwszy. O roli transportu wod-

nego.

W  latach  trzydziestych  ubiegłego 

wieku  uważano  jeszcze,  że  transport 

wodny  może  odgrywać  znaczącą  rolę 

w gospodarce. W zasłużonym dla go-

spodarki wodnej Biurze Dróg Wodnych 

Ministerstwa  Komunikacji  (obejmowa-

ło  ono  zasięgiem  swoich  zaintereso-

wań także sprawy retencji zbiornikowej 

i elektrowni wodnych) tworzono wielo-

letnie  programy  modernizacji  i  rozbu-

dowy dróg wodnych. Są one na tyle in-

teresujące, że warto je pokrótce omó-

wić.

1)  Program 5-letni – nazywany przez 

autorów [4] „kryzysowym” – obejmował 

(jak się wydaje – ponieważ autor tego 

nie  podaje)  lata  1936–1941  i  opiewał 

na kwotę 168,5 mln zł.

2)  Program 6-letni z terminem reali-

zacji  o  rok  dłuższym  opiewał  na  kwo-

tę  360,0  mln  zł.  Realizacja  programu 

(autor podaje tylko spodziewane efek-

ty realizacji programu 6-letniego) mia-

ła zapewnić zmianę klas dróg wodnych 

w Polsce (tab.).

W  Biurze  Dróg  Wodnych  powstał 

także  30-letni  program  rozbudowy 

dróg  wodnych  w  Polsce.  Przedsta-

wił  go  na  pierwszym  Kongresie  Inży-

nierów we Lwowie w 1937 r. Tadeusz 

Tillinger  [5].  W  tym  programie  zało-

żono,  że  w  1970  r.  drogami  wodnymi 

–  po  pełnej  ich  rozbudowie  –  będzie 

się przewozić 19 100 tys. ton towarów 

masowych  (węgiel,  kamień,  nawozy 

sztuczne,  ropa  naftowa  i  jej  przetwo-

ry, cement itd.). Miało to stanowić 25% 

przewozów kolejowych.

Dzisiaj wiemy, że te prognozy okaza-

ły się całkowicie nietrafne.

Według  Rocznika  Statystycznego 

GUS w 1970 r. przewieziono:

□

  transportem wodnym – 8,8 mln t,

□

  transportem kolejowym – 370 mln t,

□

  transportem  samochodowym  – 

862 mln t,

□

  rurociągami – 15,4 mln t.

Transport wodny, podobnie jak trans-

port  konny,  został  całkowicie  zmargi-

nalizowany. Gwoli ścisłości nie można 

pominąć faktu, że granice państwa pol-

skiego zostały przesunięte na zachód, 

a w 1970 r. przewozy na Odrze wyno-

siły  4623  t,  tj.  52%  ogółu  przewozów 

transportem wodnym (wg GUS).

Na rys. 1 pokazuję jak zmieniała się 

struktura  przewozów  od  odzyskania 

przez Polskę niepodległości w 1919 r.

Mit  drugi.  Zbiorniki  retencyjne  prze-

dłużą  okresy  żeglugi  na  rzekach  że-

glownych  oraz  zapewnią  ochronę 

przed powodzią.

Zilustruję  te  twierdzenia  za  pomocą 

symulacji stanów, przepływów i zasię-

gów oddziaływań zbiorników.

A. Kadłubowski, S. Wereski i J. Że-

laziński  [6]  przeprowadzili  symula-

cję  komputerową  przepływów  i  sta-

nów  w  Wiśle  w  przekroju  wodowska-

zowym  Kępa  Polska,  tj.  w  km  606,5. 

Symulowano  wykorzystując  rzeczy-

wiste  dane  o  przepływach  niżówko-

wych Wisły w okresie od 3.06.2003 do 

10.11.2003 r., tj. w okresie, kiedy prze-

pływy rzeczywiste zaczęły spadać tak, 

Gospodarka Wodna nr 12/2007

491

że  trzeba  było  uruchomić  zasilanie. 

Przyjęto,  zgodnie  z  tym  co  napisał  T. 

Tillinger w 1937 r., że:

–  działają  zbiorniki  na  Dunajcu  (tj. 

Rożnów-Czchów i Czorsztyn-Sromow-

ce),

–  działają zbiorniki Solina-Myczkow-

ce,

–  działa  zbiornik  Świteź  zapisany 

w „Programie”.

Te zbiorniki całą pojemność użytecz-

ną, tj.: Czorsztyn-Sromowce – 196 mln 

m

3

, Rożnów-Czchów – 120 mln m

3

, So-

lina-Myczkowce – 299 mln m

3

, hipote-

tyczny Świteź – 500 mln m

3

, przezna-

czają  na  alimentację  żeglugi,  produ-

kując  energię  podstawową.  Pominięto 

zbiorniki Goczałkowice, Dobczyce, ka-

skadę  Soły  oraz  Sulejów,  przyjmując, 

że  są  źródłem  zaopatrzenia  w  wodę 

Krakowa,  aglomeracji  śląskiej  i  łódz-

kiej.  Pominięto  także  zbiorniki  Dębe 

i Włocławek, traktując je jako przepły-

wowe.  Efekty  symulacji  pokazano  na 

rys. 2 i 3.

Z rysunków wynika, że:

–  cała  pojemność  użyteczna  zbior-

ników  wystarcza  na  zasilanie  Wisły 

przez okres od 3 lipca do 25 sierpnia, 

tj. 45–50 dni żeglugowych,

–  w  wyniku  alimentacji  uzyskuje 

się przyrost przepływu o ok. 200 m

3

/s 

przez  okres  od  3  lipca  do  25  sierpnia 

oraz  przyrost  zwierciadła  wody  o  ok. 

50 cm od 8 lipca do 27 sierpnia, tj. ok. 

50 dni.

W  przeprowadzonej  symulacji  prze-

znaczono  całość  pojemności  użytecz-

nych omawianych zbiorników na zasila-

nie żeglugi. Nasuwa się zatem zasadni-

cze pytanie: jakim kosztem w wymiarze 

finansowym,  ekologicznym  i  społecz-

nym  może  być  prowadzony  transport 

wodny?

Mit trzeci. O łagodzeniu skutków po-

wodzi i suszy za pomocą zbiorników 

retencyjnych i małej retencji.

Susza  i  powódź  są  takimi  samymi 

zjawiskami  przyrodniczymi  jak  burza 

czy huragan. Były, są i będą. Ich skut-

ki  można  co  najwyżej  łagodzić  przez 

racjonalne  działania  zapobiegawcze. 

Z  całą  pewnością  nie  wyeliminuje  się 

skutków  suszy,  budując  zbiorniki  re-

tencyjne,  zbiorniki  tzw.  małej  retencji 

czy odtwarzając młynówki zamienione 

dzisiaj w niektórych miejscach na małe 

elektrownie wodne (MEW).

Wyjaśnijmy  na  przykładzie  su-

szy  w  lecie  2006  r.  dlaczego  jest  to 

po  prostu  nierealne.  Deficyt  opadów 

w czerwcu i lipcu br. wyniósł 120 mm. 

Rys. 2. Kępa Polska – symulowany przyrost głębokości

Norma  dla  części  nizinnej  Polski  wy-

nosi  ok.  150  mm.  W  tych  miesią-

cach  spadło  ok.  30  mm  (źródło:  biu-

letyny IMGW). Suszą zostało dotknię-

tych około 200 tys. km

2

 naszego kra-

ju.  Z  prostego  rachunku  wynika,  że 

zabrakło  ok.  24  miliardów  m

3

  wody. 

Największy  nasz  zbiornik  retencyjny 

–  Solina  –  ma  całkowitą  pojemność 

472 mln m

3

. Oznacza to, że dla pokry-

cia podobnego deficytu trzeba by zbu-

dować co najmniej pięćdziesiąt zbior-

ników wielkości Soliny. Gdzie je zloka-

lizować? Ile to by kosztowało?

Przejdźmy do odmitologizowania roli 

zbiorników  w  ochronie  przed  powo-

dzią.

Niektórzy  Czytelnicy  pamiętają  za-

pewne opowieści o tym, jak to zbiornik 

w  Czorsztynie  miał  się  zamortyzować 

podczas  powodzi  lipcowej  w  1997  r. 

Jest  to  kolejny  mit  rozpowszechniony 

wśród  hydrotechników  i  przez  hydro-

techników.

Autorzy programu 6-letniego opraco-

wanego przed II Wojną Światową uwa-

żali, że zbiorniki na Dunajcu rozwiążą 

problem ochrony przed powodzią w do-

linie tej rzeki.

W  ekspertyzie  opracowanej  przez 

E.  Bobińskiego,  A.  Kadłubowskiego 

J.  Żelazińskiego  dla  Sejmowej  Ko-

misji  Ochrony  Środowiska,  Zasobów 

Naturalnych i Leśnictwa [9] pokazano 

efekt symulacji wpływu zespołu zbior-

ników  Czorsztyn-Sromowce  na  obni-

żenie fali powodziowej w lipcu 1997 r. 

Na  rys.  4  pokazano  wynik  tej  symu-

lacji.

Z  rys.  4  wynika,  że  redukcja  pozio-

mu  wody  staje  się  niezauważalna  już 

w  115  km  biegu  Dunajca,  to  znaczy 

przed Nowym Sączem. Jest to wymow-

na ilustracja poglądu prof. Juliana Lam-

bora [8], który mówił, że „wpływ zbiorni-

ka maleje w miarę powiększania zlew-

ni”. Autorzy ekspertyzy piszą: „W miarę 

przyrostu  powierzchni  zlewni  poniżej 

zapory  skuteczność  ochrony  szybko 

maleje i praktycznie zanika, gdy przy-

rost  ten  przekracza  czterokrotnie  po-

wierzchnię  zlewni  zamkniętej  zbiorni-

kiem”.

Mit czwarty. O zwalczaniu ekologicz-

nej  energetyki  wodnej  przez  lobby 

węglowe.

Produkcja energii elektrycznej ogó-

łem  wynosi  dzisiaj  w  Polsce  ponad 

154 tys. GWh/rok, w tym elektrownie 

wodne  produkują  3,9  tys.  GWh/rok. 

Nie można nie zauważyć, że na pom-

powanie wody w elektrowniach szczy-

towo-pompowych zużywa się 2,3 tys. 

GWh/rok.  Według  danych  „Energo-

projektu”  [9]  teoretyczny  potencjał 

energetyczny  polskich  rzek  wynosi 

ok.  23  tys.  GWh/rok.  Potencjał  tech-

niczny,  to  znaczy  taki,  który  nadaje 

się  do  praktycznego  wykorzystania, 

wynosi  13,7  tys.  GWh/rok.  Oznacza 

to, że gdyby dzisiaj zabudować elek-

trowniami  wszystkie  nasze  rzeki,  to 

zaspokoilibyśmy potrzeby gospodarki 

w niespełna 9%, o kosztach ich budo-

wy oraz spustoszeniach w środowisku 

nie wspominając. Wspomnę tylko, że 

od czasu wybudowania zapory w Roż-

nowie  dno  Dunajca  w  okolicach  Tar-

nowa obniżyło się o ok. sześć metrów. 

Odcinek  przyujściowy  Dunajca  sta-

je  się  terenem  lokalnej  klęski  ekolo-

gicznej, ponieważ odsłaniają się pro-

gi ujęć wody, a przerwane zwierciadło 

wód  podziemnych  powoduje  lokalne 

zsuwy  zboczy  doliny.  Dno  Wisły  po-

niżej  Włocławka  i  Pilicy  poniżej  Su-

492

Gospodarka Wodna nr 12/2007

lejowa  obniżyło  się  o  ok.  trzy  metry, 

powodując  głębokie  przekształcenia 

ekosystemów dolinowych.  

Na rys. 5 pokazuję jak zmieniała się 

wielkość produkcji energii elektrycznej 

od odzyskania niepodległości w 1919 r. 

do czasów współczesnych.

Warto zauważyć, że na pompowanie 

wody w elektrowniach szczytowo-pom-

powych zużywa się obecnie tyle energii 

ile produkowały wszystkie polskie elek-

trownie w 1937 r.

Nierozwiązanym do dziś problemem 

są  melioracje.  Wykonywane  w  tzw. 

„minionym  okresie”  na  wielką  ska-

lę  melioracje  nie  były  chciane  przez 

rolników  –  były  słusznie  uważane  za 

wstęp  do  kolektywizacji.  Były  także 

wykonywane  niechlujnie,  a  jeszcze 

gorzej  utrzymywane  w  sprawności. 

Ich  niewątpliwą  „zasługą”  jest  obni-

żenie poziomu wód gruntowych o ok. 

1 m i pogłębienie procesów stepowie-

nia zwłaszcza na obszarach Niżu Pol-

skiego: w Wielkopolsce, na Kujawach, 

Podlasiu.  Straty  wody,  które  wskutek 

tego  odpływają  do  Bałtyku,  wynoszą 

ok. 10 mld m

3

. Według uproszczonych 

obliczeń  autora  wykonanych  na  pod-

stawie  szczegółowych  badań  IMUZ 

[10],  w  istniejącej  sieci  rowów  melio-

racyjnych  można  by  zatrzymać  ok. 

5–7,5  mld  m

3

  wody.  Wymaga  to  jed-

nak zupełnie innej niż dziś organizacji 

służb wodnych, nie mówiąc o aktywi-

zacji spółek wodnych.

Funkcjonowanie  gospodarki  wod-

nej  w  warunkach  dyktatu  polityczne-

go  (w  czasach  władzy  ludowej),  który 

uniemożliwiał  racjonalizację  działań, 

wykształciło  jeszcze  dwa  groźne  mity 

pokutujące niestety do dziś.

Pierwszy  z  nich  to  działanie,  któ-

re  wieloletni  Kierownik  Zakładu  Użyt-

Rys. 3. Kępa Polska – symulowany przyrost przepływu

ków Zielonych w IMUZ prof. Stanisław 

Grzyb nazywał „nibizmem”.

„Niby” gospodarujemy wodami.

„Niby” zarządzamy zlewniowo.

„Niby”  wdrażamy  Ramową  Dyrekty-

wę Wodną.

„Niby” planujemy osiągnięcie dobre-

go stanu ekologicznego.

„Niby” wdrażamy zasady zintegrowa-

nego zarządzania zasobami wody.

Każdy  z  tych  „nibizmów”  można 

rzecz  jasna  uzasadniać  czy  szeroko 

omawiać,  ale  wydaje  mi  się,  że  każ-

dy uczciwy hydrotechnik czy meliorant 

przyzna, że po prostu są one faktem.

Drugi  mit  to  inwestycje.  To  spadek 

po „minionym okresie”. Inwestycje mia-

ły zapewnić rozwój branży, dawały oka-

zję  do  większych  dochodów,  orderów 

i innych korzyści. O skutki inwestowa-

nia  nikt  się  nie  martwił.  A  właśnie  te-

raz je obserwujemy. Nie sposób nego-

wać konieczności inwestowania. Jedno 

wszakże  jest  pewne  –  inwestycje  hy-

drotechniczne  bardzo  mocno  ingerują 

w środowisko. Powinny być wykonywa-

ne tylko wtedy, kiedy innymi metodami 

nie można osiągnąć stawianych celów. 

Decyzje inwestycyjne powinny być po-

dejmowane wtedy, kiedy naprawdę nie 

ma innego sposobu rozwiązania lokal-

nego  problemu.  Naprawdę  najwyższy 

czas  przestać  wmawiać,  że  zbiorniki 

rozwiążą  problem  powodzi  czy  suszy, 

że  drogi  wodne  rozwiążą  problemy 

transportowe itd.

Nie  sposób  ocenić  w  jakim  stopniu 

omówione  mity  wpływają  na  opinię 

o  gospodarce  wodnej.  Przeciętny  na-

wet obserwator widzi przecież, co pły-

nie  rzekami.  Widzi  zdewastowane  za-

stawki i jazy na rzekach „istotnych dla 

regulacji  stosunków  wodnych  na  po-

trzeby rolnictwa”. Widzi wały zarośnię-

te chwastami i krzakami itd., itd.

Być może tych mitów można znaleźć 

więcej.  Nie  jest  moją  intencją  ich  wy-

szukiwanie.  Chciałbym  natomiast  aby 

wszyscy  Czytelnicy  uświadomili  so-

bie, że ich lansowanie przynosi ogrom-

ne  straty.  Podważa  zaufanie  do  tych, 

którzy je głoszą, a przez nich do całej 

branży.

Środowisko  tzw.  gospodarki  wodnej 

(nie bez powodu piszę tak zwanej) nie 

zauważyło i co gorsza nikt go do tego 

nie zmuszał, że w ciągu minionych 80–

–90 lat dramatycznie pogorszyła się ja-

kość  wody  w  rzekach.  Władze  wodne 

w czasach PRL, całkowicie uzależnio-

ne od decyzji politycznych, nie umiały 

sobie z tym problemem poradzić, a po 

1989  r.  zabrakło  woli  politycznej  aby 

problem  przynajmniej  zacząć  rozwią-

zywać w sposób skuteczny.

Starsi  Czytelnicy  „Gospodarki  Wod-

nej”  zapewne  pamiętają  powiedzenie 

autorstwa  bodajże  Bolesława  Jasz-

czuka: „niech atrament płynie rzekami, 

a my i tak socjalizm zbudujemy”.

Przedwojenna  gospodarka  wodna 

funkcjonowała w warunkach, w których 

minister  rolnictwa  mógł  wydać  dwa 

rozporządzenia:  Pierwsze  z  dnia 

27.10.1932 r. – wprowadzało wymiary 

ochronne i okresy ochrony m.in. dla je-

siotra,  łososia  i  troci  w  Wiśle  i  jej  do-

pływach  (Dz  U  RP  nr  105,  poz.  874). 

Drugie z dnia 24.09.1936 r. – o ochro-

nie jesiotrów, łososi i troci w Wiśle i jej 

dopływach (Dz U RP nr 74, poz. 530). 

Te rozporządzenia świadczą o tym, że 

było  co  chronić,  a  wiadomo,  że  szla-

chetne  ryby  wymagają  czystej  wody. 

Można  je  zatem  traktować  jako  bioin-

dykatory.  Dziś  wydanie  takich  rozpo-

rządzeń trąciłoby surrealizmem.

Mimo optymistycznych komunikatów 

o  poprawie  czystości  wód  wygłasza-

nych przy różnych okazjach w naszych 

rzekach  nie  można  się  kąpać,  znikają 

szlachetne ryby, co jakiś czas słyszymy 

o wyłączaniu ujęć z powodu skażonej 

wody w rzekach.

Czy  z  tego  co  dotąd  powiedziano 

wynika, że gospodarka wodna nie jest 

potrzebna? Odpowiedź jest następują-

ca: Taka jak dzisiaj jest coraz mniej po-

trzebna. Dotychczasowa filozofia i me-

tody działania są 

hamulcem rozwoju 

branży gospodarowania wodą. Aby ta 

branża  mogła  się  rozwijać,  aby  stała 

się  niezwykle  ważną  częścią  gospo-

darki narodowej, musi dokonać głębo-

kiej rewizji celów i metod działania. Po-

wiedzmy to jasno.

Gospodarka Wodna nr 12/2007

493

Społeczeństwu  nie  jest  potrzebna 

kaskada dolnej Wisły, która może dać 

tyle  energii  ile  półtora  turbozespołu 

w  elektrowni  Bełchatów.  Społeczeń-

stwu  nie  jest  potrzebna  droga  wodna 

górnej  Wisły  wybudowana  za  ciężkie 

pieniądze, którą wozi się piasek z od-

kładów  poniżej  stopni  (tak  napisano 

w prospekcie reklamującym walory tej 

drogi). Społeczeństwu nie są potrzeb-

ne zbiorniki retencyjne zasilane woda-

mi  III  klasy  (Czorsztyn),  które  prędzej 

czy później tak jak Sulejów czy Siemia-

nówka przestaną pełnić swoją podsta-

wową funkcję, stając się wielkim lokal-

nym  problemem  zdrowotnym.  Społe-

czeństwu nie są potrzebne inwestycje 

typu kanał Wieprz-Krzna, z którymi nie 

bardzo wiadomo co począć.

Przez  wiele  lat  wmawiano  nam,  że 

Polska jest wyjątkowo upośledzona je-

śli chodzi o zasoby wodne na jednego 

mieszkańca.  Publikacje  Europejskiej 

Agencji Środowiskowej pokazują nato-

miast, że jest wręcz przeciwnie. Jeste-

śmy w środku tabeli, lokując się pomię-

dzy Francją i Niemcami [11].

Presja na budowę zbiorników odwra-

cała  uwagę  decydentów  od  prawdzi-

wych problemów gospodarki wodą:

–  od jakości wód,

–  od retencji obszarowej,

–  od degradacji zmeliorowanych ba-

gien,

–  od  nowoczesnych  metod  zmniej-

szania  strat  powodziowych,  które  po 

wielkich powodziach porównywalne są 

z wartością produkcji całego polskiego 

rolnictwa [12].

Dlaczego  tak  jest?  Odpowiedź  jest 

następująca: ponieważ filozofia, struk-

tura  organizacyjna  i  metody  działania 

działu  nazywającego  się  gospodarka 

wodna są przestarzałe, są kompletnie 

nie  dostosowane  do  dzisiejszych  po-

trzeb.  Czy  to  oznacza,  że  hydrotech-

nika nie jest potrzebna? Nie. Trzeba ją 

tylko  stosować  tam,  gdzie  nie  można 

inaczej rozwiązać rzeczywistych, a nie 

naciąganych  problemów,  przedstawia-

jąc  rzetelnie  udokumentowane  argu-

menty  przemawiające  za  wykorzysta-

niem rozwiązań technicznych. Przykła-

dem takim jest zbiornik Racibórz, który 

rzeczywiście  redukuje  falę  powodzio-

wą  aż  do  Brzegu  Dolnego. Ale  to  nie 

oznacza, że wszędzie należy budować 

zbiorniki  dla  ochrony  przed  powodzią. 

Jest  wiele  znacznie  tańszych  i  równie 

skutecznych  metod  redukcji  strat  wy-

wołanych przez powódź.

Kto w naszym kraju zajął się proble-

mem  racjonalizacji  zagospodarowania 

przestrzennego, ze względu na reduk-

Rys. 4. Obniżenie maksymalnych stanów wody (Delta H) w profilu podłużnym Dunajca wy-

wołane działaniem zbiornika Czorsztyn. Fala 1997 r.

cję  strat  powodziowych?  Kto  próbuje 

zatrzymać wodę w istniejących przecież 

systemach  melioracyjnych  nastawio-

nych wciąż na osuszanie terenu? Czy 

tylko wały i zbiorniki rozwiążą problem 

strat powodziowych? Chyba w dobrze 

pojętym  interesie  społecznym  trzeba 

myśleć o redukcji strat w sposób kom-

pleksowy, a nie wydawać społecznych 

– czyli naszych – pieniędzy na nieefek-

tywne, ale za to kosztowne inwestycje.

Kolejnym  problemem  negatywnie 

rzutującym  na  wizerunek  gospodarki 

wodnej jest jej struktura organizacyjna 

i pogmatwane kompetencje. Zgubiono 

de  facto  z  pola  widzenia  podstawowy 

dziś problem, niezwykle mocno posta-

wiony  w  Ramowej  Dyrektywie  Wod-

nej  –  problem  jakości  wód.  Ochrona 

wód, a także nadzór nad użytkownika-

mi – zostały zepchnięte na poziom sa-

morządów gminnych, które kompletnie 

sobie z nim nie radzą, nie dysponując 

kadrami, mając na głowie dziesiątki pa-

lących problemów lokalnych.

To,  że  mamy  niezwykle  skompliko-

waną  strukturę  instytucji  działających 

na  obszarach  gospodarowania  wodą, 

nie byłoby może problemem nie do po-

konania, gdyby nie fakt, że ten układ, 

którego  w  żadnym  stopniu  nie  można 

uznać  za  celowy,  a  już  na  pewno  nie 

nastawiony na realizację celów i zadań 

strategicznych zapisanych w RDW, był 

przez  wiele  lat  przez  niektórych  dzia-

łaczy i co gorsza uczonych objaśniany 

jako poprawny.

W  numerze  10/1995  „Gospodarki 

Wodnej” [13] tak wyjaśniano podział ról 

w niezwykle skomplikowanej strukturze 

jednostek  organizacyjnych,  które  zaj-

mują się sprawami wody:

„Dyskutując  o  strukturach  organiza-

cyjnych  odpowiedzialnych  za  gospo-

darkę  wodną  należy  rozróżnić  pojęcie 

instytucji  administrującej  (gospodarza) 

oraz  zarządzającej  (zarządcy)  zaso-

bami  wodnymi.  Instytucja  administru-

jąca,  czyli  gospodarująca  określonymi 

zasobami,  jest  zobowiązana  realizo-

wać  ustalenia  i  ograniczenia  określo-

ne przez organ zarządzający odpowie-

dzialny  za  racjonalne  wykorzystanie 

tych zasobów. Te powiązania są prze-

ciwwskazaniem do łączenia w ramach 

jednej  instytucji  funkcji  administracyj-

nych i zarządzających”.

I dalej:

„Główne  role  w  systemie  zarządza-

nia zasobami wodnymi pełnią od daw-

na wojewódzkie organy władzy (a kon-

kretnie wojewodowie)…”

To znaczy:

Administracja – zarządza.

Gospodaruje – 

administrator.

W teorii organizacji znany jest termin 

PATOLOGIA ZARZĄDZANIA.

Patologia  zarządzania  to  takie  me-

chanizmy  i  struktury  zarządzania, 

w  których  oczywiste  nieprawidłowości 

są przyjmowane jako coś normalnego. 

Wszyscy wiedzą, że jest źle, ale nic nie 

można  na  to  poradzić.  Zwłaszcza,  że 

jest to objaśnione tak, jak to przytoczy-

łem.

Tak  więc  trzeba  powiedzieć  jasno: 

W obecnych warunkach i przy dzisiej-

szych potrzebach społeczeństwa i go-

spodarki, mechanizmy funkcjonowania 

i  struktury  organizacyjne  gospodarki 

wodnej  w  Polsce  są  wyrazistym  przy-

kładem 

patologii organizacyjnej. Jest 

to szczególnie widoczne w świetle wy-

magań Ramowej Dyrektywy Wodnej.

494

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Dyrektywa  żąda  jednoznacznej  od-

powiedzi na pytania:

  –  Kto ma odpowiadać za uzyska-

nie dobrego stanu zasobów?

  –  Kto  ma  zorganizować  działania 

zapewniające osiągnięcie tego stanu?

W  obecnej  strukturze  i  pogmatwa-

nych  kompetencjach  udzielenie  odpo-

wiedzi na te pytania jest po prostu nie-

możliwe.  A  właściwie  bardzo  proste. 

Odpowiedzialni są ci, którzy nie potrafi-

li przekazać zadań i odpowiedzialności 

za  ich  wykonanie  na  niższe  szczeble 

zarządzania. Tak więc aby można było 

mówić  o  nowocześnie  rozumianej  go-

spodarce  wodą,  o  jej  funkcjonowaniu, 

o ekonomiczności i skuteczności dzia-

łania trzeba rozpocząć od zdefiniowa-

nia pojęć podstawowych.

Proponuję  przeprowadzenie  nastę-

pującego rozumowania:

Całość  działań  celowych  związa-

nych z zasobami wody znajdującymi się 

w  przyrodzie  jest  określona  terminem 

GOSPODARKA WODNA (oczywiście je-

śli pominiemy sztuczny i przestarzały po-

dział branżowy na „dużą” i „małą” wodę).

Profesor  Tadeusz  Pszczołowski  – 

wieloletni  kierownik  Zakładu  Prakseo-

logii  PAN  (następca  prof.  T.  Kotarbiń-

skiego) w fundamentalnej „Małej ency-

klopedii prakseologii i teorii organizacji” 

[14] tak definiuje pojęcie GOSPODAR-

KA i GOSPODAROWANIE.

GOSPODARKA  –  „instytucja  złożo-

na  z  podmiotów  działania  i  ich  zaso-

bów, w której zasoby traktuje się zgod-

nie z zasadą ekonomiczności”.

GOSPODAROWANIE  –  „działanie, 

w  którym  podmiot  działania  zdobywa 

zasoby i dysponuje nimi”.

Rys. 5. Produkcja energii elektrycznej w latach 1925–1938 i w końcu XX wieku

Ten sam autor następująco definiuje 

pojęcia ZARZĄDZANIE i ADMINISTRO-

WANIE, które w gospodarce wodnej są 

z  niewiadomych  powodów  przedmio-

tem dyskusji „specjalistów”. Tak więc:

ZARZĄDZANIE – „działanie polega-

jące na dysponowaniu zasobami”.

ADMINISTROWANIE  –  „wykony-

wanie  funkcji  podstawowych  przewi-

dzianych dla administracji państwowej 

(publicznej)  zajmującej  się  realizacją 

podstawowych zadań państwa jako or-

ganizacji,  bądź  funkcji  pomocniczych 

w tym regulacyjnych…”.

Z  powyższymi  definicjami  trudno 

dyskutować.

Gospodarowanie  zasobami  wody 

składa się ze zbioru określonych proce-

sów, które powinny wykonywać zorgani-

zowane zespoły ludzi realizujących cele 

gospodarowania  wodą.  Te  cele  są  wy-

starczająco  precyzyjnie  sformułowane 

w Ramowej Dyrektywie Wodnej. Każdy 

proces  będący  działaniem  celowym  to 

ludzie (podmioty) wyposażeni w narzę-

dzia,  którymi  oddziałują  na  przedmio-

ty  oddziaływania,  to  znaczy  na  zasoby 

wodne i zasoby środowisk z wodą zwią-

zanych lub od wody bezpośrednio zależ-

nych oraz użytkowników tych zasobów, 

regulując relacje pomiędzy użytkownika-

mi i zasobami. Te zorganizowane zespo-

ły to struktury gospodarujące wodą.

Po tych stwierdzeniach możemy zde-

finiować  na  nowo  pojęcie  gospodarka 

wodna.

Definicja

Gospodarka  wodna  to  instytucja 

złożona z 

podmiotów (ludzi), narzędzi 

działania  oraz  przedmiotu  oddziały-

wania  –  zasobów  wody  i  środowiska 

wodnego, którymi podmioty 

gospoda-

rują  tak,  aby  realizować  następujące 

cele i wynikające z nich zadania:

I.  OSIĄGNIĘCIE  I  UTRZYMANIE 

DOBREGO  STANU  WÓD,  EKOSY-

STEMÓW  WODNYCH  I  OD  WODY 

ZALEŻNYCH.

II.  ZASPOKOJENIE  POTRZEB 

WODNYCH  LUDNOŚCI  I  GOSPO-

DARKI  PRZY  POSZANOWANIU  ZA-

SAD  ZRÓWNOWAŻONEGO  UŻYT-

KOWANIA WÓD.

III.  OCHRONA ŻYCIA I MIENIA LUD-

NOŚCI ORAZ GOSPODARKI PRZED 

SKUTKAMI STANÓW NADZWYCZAJ-

NYCH W GOSPODARCE WODNEJ.

Hierarchia celów nie jest przypadko-

wa. Najpierw trzeba doprowadzić rzeki 

do porządku, przywrócić w nich życie. 

Dopiero taka woda może być bez szko-

dy dla zdrowia i życia wykorzystywana 

przez wszystkie istoty żywe. Zwalcza-

nie  skutków  stanów  nadzwyczajnych 

musi  siłą  rzeczy  zajmować  pozycję 

trzecią.

Te cele są oczywiście zgodne z du-

chem celów sformułowanych w Ramo-

wej  Dyrektywie  Wodnej.  Narzędziami 

w ręku zarządzającego systemem wod-

nym zlewni są działania nietechniczne, 

obiekty techniczne, w tym także hydro-

techniczne, uzbrojenie techniczne ludzi, 

a także kompetencje będące „uzbroje-

niem” informacyjnym – narzędziami od-

działywania na wszelkie formy użytko-

wania wód. Inaczej mówiąc, gospodar-

ka wodą jest (a na pewno powinna być) 

instytucją  utrzymującą  „dobre”  zasoby 

wody i środowiska wodnego w tym do-

brym stanie lub instytucją przekształca-

jącą „złe” zasoby w „dobre”.

Jest to 

podstawowe zadanie, które 

te służby powinny wykonywać. Oczywi-

ście mówimy o „dobrym” lub „złym” sta-

nie ekologicznym, chemicznym itd. de-

finicjami  w  rozumieniu  definicji  RDW. 

Te przekształcone (lub przekształcane) 

zasoby  gospodarka  wodą  udostępnia 

w określonym zakresie użytkownikom, 

są  nimi  oczywiście  ci,  którzy  w  jakiś 

sposób z wody korzystają. Nie musimy 

zatem  tworzyć  warunków  dla  żeglugi, 

energetyki  i  innych  form  użytkowania, 

chyba że po przeprowadzeniu rachunku 

ekonomicznego, ekologicznego, a tak-

że  niekiedy  społecznego  okaże  się  to 

korzystne. Gospodarka wodą jest tak-

że instytucją wchodzącą w skład Pań-

stwowego  Systemu  Zwalczania  Skut-

ków Stanów Nadzwyczajnych wywoła-

nych przez wodę lub przez zanieczysz-

czenie czynnikami zewnętrznymi zaso-

Gospodarka Wodna nr 12/2007

495

„Informacje dla Autorów”

Redakcja przyjmuje do publika-

cji tylko prace oryginalne, nie pub-

likowane wcześniej w innych cza-

sopismach  ani  materiałach  kon-

ferencji  (kongresów,  sympozjów), 

chyba że publikacja jest zamawia-

na  przez  redakcję.  Artykuł  prze-

kazany  do  redakcji  nie  może  być 

wcześniej opublikowany w całości 

lub  części  w  innym  czasopiśmie, 

ani  równocześnie  przekazany  do 

opublikowania  w  nim.  Fakt  nade-

słania pracy do redakcji uważa się 

za jednoznaczny z oświadczeniem 

Autora,  że  warunek  ten  jest  speł-

niony.

Przed  publikacją  Autorzy 

otrzymują  do  podpisania  umo-

wę  z  Wydawnictwem  SIGMA-

NOT Sp. z o.o.: o przeniesieniu 

praw autorskich na wyłączność 

wydawcy,  umowę  licencyjną 

lub umowę o dzieło – do wybo-

ru Autora. Ewentualną rezygna-

cję z honorarium Autor powinien 

przesłać w formie oświadczenia 

(z  numerem  NIP,  PESEL  i  adre-

sem).

Autorzy materiałów nadsyłanych 

do publikacji w czasopiśmie są od-

powiedzialni  za  przestrzeganie 

prawa autorskiego – zarówno treść 

pracy, jak i wykorzystywane w niej 

ilustracje  czy  zestawienia  powin-

ny stanowić własny dorobek Auto-

ra lub muszą być opisane zgodnie 

z  zasadami  cytowania,  z  powoła-

niem się na źródło cytatu.

Z  chwilą  otrzymania  artykułu 

przez  redakcję  następuje  prze-

niesienie  praw  autorskich  na 

Wydawcę, która ma odtąd prawo 

do korzystania z utworu, rozpo-

rządzania nim i zwielokrotniania 

dowolną  techniką,  w  tym  elek-

troniczną oraz rozpowszechnia-

nia dowolnymi kanałami dystry-

bucyjnymi.

Redakcja nie zwraca materiałów 

nie  zamówionych  oraz  zastrzega 

sobie  prawo  redagowania  i  skra-

cania  tekstów  i  do  dokonywania 

streszczeń.  Redakcja  nie  odpo-

wiada  za  treść  materiałów  rekla-

mowych.

bów wody. Jest to jednak inny system, 

którego częścią składową powinny być 

służby wodne.

Dla każdego, kto zetknął się z prob-

lemami  zarządzania  jest  oczywiste, 

że  ten,  kto  gospodaruje  –  podejmuje 

decyzje  i  ponosi  za  nie  odpowiedzial-

ność. W największym uproszczeniu są 

to  decyzje  typu:  KOMU  DAĆ,  KOMU 

ZABRAĆ,  KOMU  WOLNO  POPSUĆ 

ZASOBY WODY, W JAKIM STOPNIU, 

KIEDY itd.

To  o  czym  mówimy  oznacza  rzecz 

jasna  całkowicie  nowe  podejście  do 

spraw gospodarowania wodą.

Nieżyjący już znany ekspert francu-

ski Bernard Kaczmarek wygłosił na jed-

nym z seminariów w Ministerstwie Śro-

dowiska znamienne zdanie:

BYŁ CZAS PRZED DYREKTYWĄ 

RAMOWĄ I JEST CZAS 

PO DYREKTYWIE RAMOWEJ.

Warto  zapamiętać  to  zdanie.  Ozna-

cza ono bowiem całkowitą zmianę po-

lityki  gospodarowania  wodą.  Zmienia 

się także w sposób równie zasadniczy 

rola służb wodnych. Z administratorów 

przyglądających  się  biernie  jak  płynie 

woda, ułatwiających ten spływ z „wyko-

rzystaniem jej energii i masy”, stają się 

gospodarzami  zasobów,  regulującymi 

relacje  pomiędzy  środowiskiem  wod-

nym  a  użytkownikami,  odpowiedzial-

nymi  przed  społeczeństwem  za  wyni-

ki tych regulacji. To zmienia w sposób 

także  zasadniczy  usytuowanie  służb 

wodnych w systemie gospodarki naro-

dowej. Stają się bowiem gospodarzem 

zasobu  naturalnego  niezbędnego  do 

życia wszystkich istot żywych.

Jest to, jak widać, sprawa natury za-

sadniczej.  Pociąga  za  sobą  nie  tylko 

uporządkowanie  terminologii  i  nadanie 

terminowi  gospodarka  wodą  nowego, 

właściwego  znaczenia.  Wskazuje  kie-

runek  działania  w  interesie  wszystkich 

– i działaczy gospodarki wodnej, i użyt-

kowników wody, i środowiska wodnego.

Truizmem jest twierdzenie, że WODA 

TO ŻYCIE. Branża gospodarująca za-

sobami wody ma w ręku zasoby decy-

dujące o warunkach życia całego spo-

łeczeństwa.  Nie  sprowadzajmy  tego 

atutu  do  poziomu  kiszki  faszynowej, 

czy  kolejnej  zapory.  Społeczeństwo 

oczekuje  od  branży  wodnej,  że  dzięki 

jej  wysiłkom  woda  w  kranach  nie  bę-

dzie  cuchnąć,  w  rzekach  będzie  się 

można  kąpać,  a  ryby  złowione  w  rze-

ce czy jeziorze nie będą trujące. Kiedy 

to  osiągniemy,  pozycja  branży  będzie 

bardzo wysoka.

Powoli są tworzone warunki do kon-

struowania nowej polityki wodnej.

Od  lipca  2006  r.  funkcjonuje  Krajo-

wy Zarząd Gospodarki Wodnej. Pierw-

sze deklaracje prezesa, a także niektó-

re dokumenty (np. poprawiona Strate-

gia Gospodarki Wodnej), wskazują na 

to, że KZGW rozumie potrzebę i wagę 

zmian  polityki  wodnej,  ale  jednocześ-

nie są wygłaszane poglądy (np. dysku-

sja redakcyjna „GW” nr 6/2006), z któ-

rych  wynika,  że  ich  autorom  i  niektó-

rym uczestnikom daleko do zrozumie-

nia istoty i mechanizmów nowej polityki 

wodnej.

Konieczna  jest  intensyfikacja  prac 

wyjaśniających  ludziom  branży,  że  im 

prędzej  zaczną  w  praktyce  stosować 

zasady tej polityki, tym szybciej nastą-

pi przełom w odbiorze społecznym go-

spodarki wodnej i tym szybciej można 

będzie liczyć na poprawę warunków ich 

pracy.

LITERATURA

  1.  E. ROMAŃSKI: Gospodarka Wodna w Polsce. 

Gosp. Wodn. 1937 nr 1.

  2.  R.  PACZUSKI:  Zadania  gospodarki  wodnej  i 

forma ich realizacji w świetle przepisów nowe-

go prawa wodnego. Gosp. Wodn. 1963 nr 12.

  3.  Generalna koncepcja modelu gospodarki wod-

nej w Polsce. Gosp. Wodn. 1956 nr 4.

  4.  T. TILLINGER: Program rozbudowy dróg wod-

nych w Polsce. Gosp. Wodn. 1936 nr 3 i 4.

  5.  T. TILLINGER: Przewidywane przewozy wod-

ne po wykonaniu 30-letniego programu rozbu-

dowy  dróg  wodnych  w  Polsce.  Gosp.  Wodn. 

1939 nr 2.

  6.  A.  KADŁUBOWSKI,  S.  WERESKI,  J.  ŻELA-

ZIŃSKI:  Symulacja  przepływów  i  stanów  w 

Wiśle w przekroju wodowskazowym Kępa Pol-

ska. Maszyn. IMGW 2005.

  7.  E.  BOBIŃSKI,  A.  KADŁUBOWSKI,  J.  ŻELA-

ZIŃSKI:  Ocena  roli  zbiorników  wodnych  w 

Czorsztynie-Niedzicy  w  ochronie  przeciwpo-

wodziowej w lipcu 1997 – ekspertyza dla Sej-

mowej KOŚ ZNiL. Maszyn. 1997.

  8.  J.  LAMBOR:  Podstawy  i  zasady  gospodarki 

wodnej: WKiŁ.

  9.  A. SOWIŃSKI: Energetyka wodna. Cz. I. Za-

soby wodno-energetyczne i ich rozmieszcze-

nie w Polsce. Raport. Energoprojekt Warsza-

wa, marzec 1994.

10.  W.  MIODUSZEWSKI,  Z.  KOWALEWSKI,  T. 

SZYMCZAK:  Program  małej  retencji  wodnej 

w województwie łomżyńskim do 2015 r. IMUZ 

Falenty, czerwiec 1997.

11.  www. eea. europa. eu.

12.  A. DOBROWOLSKI, J. OSTROWSKI, M. ZA-

NIEWSKA:  The  analisys  of  disastrous  floods 

in Poland after second world war as a base of 

a new flood control strategy. W: The 5-th In-

ternational  Conference  on  Hydrocience  and 

Engineering (ICHE 2002) 18-20 10 2002 War-

saw.

13.  H. SŁOTA: Administrowanie i zarządzanie za-

sobami wodnymi. Gosp. Wodn. 1995 nr 10.

14.  T. PSZCZOŁOWSKI: Mała encyklopedia prak-

seologii i teorii zarządzania. Z.N. im. Ossoliń-

skich 1978.

15.  Woda na prostej? Dyskusja redakcyjna. Gosp. 

Wodn. 2006 nr 6.

496

Gospodarka Wodna nr 12/2007

BARBARA CHAMMAS, ANNA BUKOWIEC

RZGW w Krakowie

Przykład zaangażowania 

środowisk zawodowych i społecznych 

w proces przygotowania planów gospodarowania wodami

■ 

Zaangażowanie środowisk zawo-

dowych i społecznych w identyfika-

cję istotnych problemów gospodarki 

wodnej

Zgodnie  z  harmonogramem  prac 

związanych ze sporządzaniem planów 

gospodarowania  wodami  dla  obsza-

rów dorzeczy do końca sierpnia br. re-

gionalne  zarządy  gospodarki  wodnej 

zobowiązane były do opracowania ra-

portów  dotyczących  istotnych  proble-

mów gospodarki wodnej na obszarze 

regionów wodnych. Identyfikacja istot-

nych problemów, czyli problemów sto-

jących na przeszkodzie w osiągnięciu 

dobrego stanu wód i środowiska wod-

nego,  jest  jednym  z  podstawowych 

etapów  tworzenia  programu  działań 

i  planu  gospodarowania  wodami,  po-

nieważ  odpowiedzią  na  zdiagnozo-

wane  problemy  będą  planowane  do 

realizacji działania. Problemy związa-

ne z wodą i środowiskiem wodnym są 

w  odmienny  sposób,  niejednokrotnie 

sprzeczny ze sobą, postrzegane przez 

różne środowiska zainteresowane go-

spodarowaniem  wodami.  Dlatego  za-

angażowanie przedstawicieli tych śro-

dowisk na tym etapie umożliwi wzbo-

gacenie tworzonych dokumentów pla-

nistycznych o wielostronne informacje 

o  stanie  środowiska  wodnego,  jego 

problemach i zagrożeniach. Planowa-

ne działania będą na tyle prawidłowe, 

na ile będą oparte na doświadczeniach 

jak najszerszych grup społeczeństwa. 

Dlatego bardzo ważne jest zaangażo-

wanie  możliwie  szerokiej  reprezenta-

cji społecznej w określenie problemów 

gospodarki wodnej. RZGW w Krakowie 

postanowił zaprosić do dyskusji o naj-

ważniejszych  problemach  członków 

Rady  Gospodarki  Wodnej  Regionu 

Wodnego Górnej Wisły oraz Stałej Ko-

misji ds. Udziału Społeczeństwa. Cia-

ła  te  skupiają  łącznie  46  osób  repre-

zentujących  interesy  zarówno  władz 

lokalnych i regionalnych, jak i różnych 

środowisk  zainteresowanych  użytko-

waniem  wód  na  obszarze  działania 

RZGW  w  Krakowie,  łącznie  z  ekolo-

gicznymi organizacjami pozarządowy-

mi. Do tej pory Rada Regionu i Komisja 

funkcjonowały jako organy opiniodaw-

czo-doradcze  dyrektora  RZGW.  Tym 

razem  uczestnicy  zostali  zaproszeni 

nie  do  zaopiniowania  sporządzonego 

już  dokumentu,  jak  było  dotychczas, 

ale do aktywnego włączenia się w two-

rzenie dokumentu. Do dyskusji zosta-

li  również  zaproszeni  przedstawiciele 

zarządów  zlewni  RZGW  w  Krakowie, 

jako osoby mające dużą wiedzę na te-

mat omawianego obszaru.

■ 

Przebieg oraz forma prowadzenia 

spotkania i dyskusji w grupach

Podstawą  do  dyskusji  był  „Kata-

log  istotnych  problemów  gospodarki 

wodnej”  wypracowany  przez  pracow-

ników Krajowego Zarządu Gospodar-

ki Wodnej, przedstawicieli wszystkich 

regionalnych  zarządów  gospodarki 

wodnej oraz ekspertów zewnętrznych 

w ramach grupy roboczej ds. planów 

gospodarowania  wodami  i  progra-

mu  wodno-środowiskowego.  Katalog 

ten  stanowi  listę  29  najważniejszych 

problemów  określonych  dla  całe-

go  kraju.  Problemy  te  przedstawiono 

w podziale na zagadnienia ilościowe, 

jakościowe,  morfologiczne,  zjawiska 

ekstremalne  oraz  inne  zagadnienia 

(wśród  których  wyróżniono  aspekty 

społeczne,  ekonomiczne  i  finansowe 

oraz  kwestie  organizacyjne  i  praw-

ne).  Katalog  ten  został  rozesłany  do 

wszystkich  uczestników  przed  orga-

nizowanym spotkaniem, by umożliwić 

im  przygotowanie  się  do  planowanej 

dyskusji.

Wprowadzeniem  do  dyskusji  było 

zapoznanie  uczestników  z  aktualnym 

stanem  wdrażania  Ramowej  Dyrek-

tywy Wodnej w Polsce oraz z dotych-

czasowymi  efektami  głównych  eta-

pów  sporządzania  planów  gospoda-

rowania  wodami.  Omówiono  również 

miejsce  identyfikacji  istotnych  proble-

mów  gospodarki  wodnej  w  ogólnym 

cyklu  planowania.  Przedstawiony  zo-

stał również wspomniany już „Katalog 

istotnych problemów gospodarki wod-

nej”, wyjaśniona metodyka jego opra-

cowywania oraz omówione szczegóło-

wo  poszczególne  problemy  określone 

w katalogu.

Dalsza część spotkania miała formę 

dyskusji w grupach. W związku z tym, 

że  celem  spotkania  było  określenie 

najważniejszych  problemów  związa-

nych  z  gospodarką  wodną  na  obsza-

rze działania RZGW w Krakowie, orga-

nizatorzy  spotkania  zadecydowali,  że 

problemy te będą określane w pierw-

szej fazie dla mniejszych zlewni, a na-

Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej 

w Krakowie przystąpił do kolejnego etapu 

sporządzania planów gospodarowania wo-

dami,  jakim  jest  identyfikacja  najistotniej-

szych problemów związanych z wodą i śro-

dowiskiem  wodnym  na  swoim  obszarze 

działania.  Postanowił  zaprosić  do  wspól-

nej identyfikacji tych problemów członków 

Rady  Gospodarki  Wodnej  Regionu  Wod-

nego Górnej Wisły oraz Stałej Komisji ds. 

Udziału  Społeczeństwa.  Ciała  te  skupiają 

łącznie 46 osób reprezentujących interesy 

zarówno  władz  lokalnych  i  regionalnych, 

jak i różnych środowisk zainteresowanych 

użytkowaniem  wód  na  obszarze  działania 

RZGW w Krakowie, łącznie z ekologiczny-

mi  organizacjami  pozarządowymi.  W  trak-

cie  spotkania  w  Dobczycach  wypracowa-

na  została  lista  istotnych  problemów  go-

spodarki  wodnej  uszeregowanych  według 

ważności występowania w poszczególnych 

regionach wodnych.

Gospodarka Wodna nr 12/2007

497

Mapa 1. Obszar działania RZGW w Krakowie z podziałem na obszary, dla których określane były istotne problemy gospodarki wodnej

stępnie w wyniku dyskusji odniesione 

do skali regionalnej. Ze względów or-

ganizacyjnych utworzono siedem grup 

dyskusyjnych,  każda  dotycząca  od-

rębnej zlewni występującej na obsza-

rze działania RZGW w Krakowie:

grupa 1 – zlewnia Soły i Skawy,

grupa 2 – zlewnia Raby,

grupa 3 – zlewnia Wisły krakowskiej,

grupa 4 – zlewnia Dunajca wraz ze 

zlewnią Czarnej Orawy,

grupa 5 – zlewnia Wisłoki i Wisłoka,

grupa  6  –  zlewnia  Sanu  wraz  ze 

zlewnią Strwiąża,

grupa 7 – zlewnia Wisły sandomier-

skiej.

Kryterium przydziału uczestników do 

danej grupy stanowił przede wszystkim 

obszar  działalności  instytucji  i  orga-

nizacji  przez  nich  reprezentowanych, 

ale  jednocześnie  dążenie  organizato-

rów, aby w każdej grupie spotkali się 

przedstawiciele różnych grup interesu, 

tj. administracji rządowej i samorządo-

wej, użytkowników (sektor komunalny, 

przemysłowy, rolniczy itp.), organizacji 

pozarządowych w tym ekologicznych, 

stowarzyszeń  reprezentujących  inte-

resy  zawodowe  itp.  W  każdej  z  grup 

498

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Tabela I

Hierarchia

Problem

1

brak dostatecznego finansowania gospodarki wodnej

2

ochrona przed powodzią

3

zaśmiecenie koryt rzek i potoków

4

niedostateczna sanitacja obszarów wiejskich i rekreacyjnych

5

niedostateczna edukacja i świadomość ekologiczna społeczeństwa

nad  dyskusją  czuwał  przedstawiciel 

RZGW w Krakowie pełniący rolę mo-

deratora.

Każda  z  grup  dysponowała  ma-

teriałami  informacyjnymi  w  postaci 

mapy  danej  zlewni  z  naniesionymi 

miejscami poboru kruszyw, z zabudo-

wą hydrotechniczną poprzeczną i po-

dłużną  na  tle  scalonych  części  wód 

powierzchniowych oraz mapy z punk-

tami  poboru  wody  powierzchniowej, 

wody  podziemnej  i  punktami  zrzutu 

ścieków.

W toku dyskusji, na podstawie zna-

jomości  terenu  oraz  map,  uczestni-

cy  wspólnie  ustalali,  jakie  z  określo-

nych w katalogu problemów występują 

w danej zlewni, jakie nie dotyczą oma-

wianego obszaru oraz o jakie proble-

my  przeszkadzające  na  danym  tere-

nie w osiągnięciu dobrego stanu wód 

i środowiska wodnego należy katalog 

uzupełnić.  W  efekcie  dyskusji  każda 

grupa  wypracowała  własny  katalog 

najważniejszych problemów stojących 

na  przeszkodzie  w  osiągnięciu  celów 

środowiskowych  w  danej  zlewni.  Na-

stępnie uczestnicy każdej z grup doko-

nali  hierarchizacji  zidentyfikowanych 

w  wyniku  dyskusji  problemów.  Cie-

kawa  w  skutkach  okazała  się  zasto-

sowana  do  tego  celu  technika  pracy. 

W pierwszej kolejności każdy z człon-

ków grupy dokonał indywidualnej hie-

rarchizacji  problemów  poprzez  roz-

dział 100 punktów pomiędzy wybrane 

przez grupę istotne problemy w zależ-

ności  od  ich  wagi.  W  wyniku  zsumo-

wania  indywidualnych  ocen  w  każdej 

grupie  uzyskano  hierarchię  istotnych 

problemów  występujących  w  danej 

zlewni. Poddano ją następnie kolejnej 

dyskusji w grupie. Mimo iż hierarchia 

powstała w wyniku zsumowania indy-

widualnych  ocen,  w  kilku  wypadkach 

wzbudziła  zdziwienie  uczestników. 

W  wyniku  dyskusji  dokonano  weryfi-

kacji  i  wypracowano  ostateczną  listę 

istotnych  problemów  występujących 

w danej zlewni ustawionych w kolejno-

ści pod względem ważności występo-

wania.  Wypracowana  w  drodze  kom-

promisu lista musiała zostać zaakcep-

towana przez całą grupę.

W drugim dniu spotkania przedsta-

wiciele  poszczególnych  grup  przed-

stawili  efekty  dyskusji  dotyczącej 

istotnych  problemów  występujących 

w danej zlewni. Następnie dokonano 

przełożenia  efektów  prac  w  grupach 

w odniesieniu do regionów wodnych 

znajdujących  się  na  obszarze  dzia-

łania  RZGW  w  Krakowie  poprzez 

zsumowanie  punktacji  przyznanej 

przez  poszczególne  grupy  określo-

nym istotnym problemom. W efekcie 

wypracowano  listę  najważniejszych, 

ustawionych  według  hierarchii  waż-

ności, problemów gospodarki wodnej 

występujących  w  regionach  górnej 

Wisły,  Czarnej  Orawy  i  Dniestru.  Li-

stę poddano dyskusji na forum ogól-

nym.

■ 

Rezultaty dyskusji w odniesieniu 

do  zlewni  cząstkowych  oraz  do  re-

gionów wodnych na obszarze działa-

nia RZGW w Krakowie

W wyniku dyskusji w grupach osiąg-

nięto bardzo ciekawe rezultaty. 

W od-

niesieniu  do  regionu  górnej  Wisły 

w  czterech  grupach  dyskusyjnych 

(na  siedem  prowadzących  dyskusję) 

uczestnicy  uznali  za  najistotniejszy

 

brak  dostatecznego  finansowania 

gospodarki  wodnej.  Dyskusja  na  fo-

rum ogólnym wykazała jednak różnice 

w  postrzeganiu  tego  problemu.  Więk-

szość faktycznie dostrzegała jako prob-

lem niskie finansowanie zadań związa-

nych  z  gospodarką  wodną,  pojawiły 

się jednak opinie, że istnieją źródła fi-

nansowania gospodarki wodnej, ale są 

one  trudno  dostępne,  bądź  też  zada-

nia gospodarki wodnej są formułowane 

w niewłaściwy sposób, co utrudnia po-

zyskiwanie  na  ich  realizację  środków, 

głównie unijnych. W dyskusji wspólnie 

uznano za problem niski poziom finan-

sowania gospodarki wodnej z budżetu 

państwa.

Za  drugi  co  do  ważności  prob-

lem  większość  grup  uznała 

ochro-

nę przed powodzią (w dwu grupach 

problem  ten  wykazany  był  jako  naji-

stotniejszy, w trzech jako drugi co do 

ważności). W trakcie wspólnej dysku-

sji  problem  ten  wzbudził  jednak  wie-

le kontrowersji. Okazało się, że różne 

środowiska  i  grupy  interesu  w  różny 

sposób interpretują ten problem. Dla 

jednych  problem  ochrony  przed  po-

wodzią wiąże się z brakiem możliwo-

ści zapewnienia pełnej ochrony przed 

powodzią w wyniku niedostatecznych 

środków finansowych, bądź też w wy-

niku  innych  ograniczeń,  np.  związa-

nych  z  niemożnością  zabudowy  hy-

drotechnicznej na obszarach ochrony 

siedlisk.  Inni  uczestnicy  przez  prob-

lem  ochrony  przed  powodzią  rozu-

mieli  wręcz  przeciwnie  skutki  hydro-

technicznej ochrony przed powodzią, 

nieuwzględniającej  potrzeb  środowi-

ska  naturalnego.  Dyskusja  uwidocz-

niła konieczność precyzyjnego nazy-

wania  identyfikowanych  problemów 

oraz przejrzystego objaśniania czego 

omawiany  problem  rzeczywiście  do-

tyczy.

Z podsumowania wyników grup jako 

istotne  wyłoniły  się  również 

zaśmie-

canie  koryt  rzek  i  potoków,  niedo-

stateczna  sanitacja  obszarów  wiej-

skich i rekreacyjnych. Wszystkie gru-

py  uznały  za  istotną 

niedostateczną 

edukację i świadomość ekologiczną 

społeczeństwa.

Tabela  I  przedstawia  pięć  najistot-

niejszych  problemów  określonych 

przez uczestników na obszarze regio-

nu górnej Wisły (obszar dorzecza Wi-

sły).

Odmienną hierarchię istotnych prob-

lemów uzyskały dwie zlewnie między-

narodowe:

□

  zlewnia  Czarnej  Orawy  (obszar 

dorzecza Dunaju; tab. II),

□

  zlewnia  Strwiąża  (obszar  dorze-

cza Dniestru; tab. III).

Gospodarka Wodna nr 12/2007

499

Tabela II

Hierarchia

Problem

1

odprowadzanie nieoczyszczonych i niedostatecznie oczyszczonych ścieków 

komunalnych i przemysłowych oraz wód chłodniczych

2

zaśmiecenie koryt rzek i potoków

3

brak dostatecznego finansowania gospodarki wodnej

4

ochrona przed powodzią

5

niespójność i niejednoznaczność przepisów prawnych

Tabela III

Hierarchia

Problem

1

zaśmiecenie koryt rzek i potoków

2

niedostateczna edukacja i świadomość ekologiczna społeczeństwa

3

niedostateczna sanitacja obszarów wiejskich i rekreacyjnych

4

system opłat i dopłat

5

zanieczyszczenia wodami opadowymi

Spośród wszystkich problemów okre-

ślonych w katalogu występujące cztery 

nie zostały uznane za istotne:

□

  nadmierne  rozdysponowanie  za-

sobów  wód  powierzchniowych  i  pod-

ziemnych,

□

  wykorzystywanie  wód  podziem-

nych do celów niekonsumpcyjnych,

□

  odprowadzanie  zanieczyszczeń 

ze stawów rybnych,

□

  zanieczyszczenia  odciekami  ze 

składowisk odpadów.

Nie oznacza to oczywiście, że prob-

lemy  te  w  ogóle  nie  występują  w  re-

gionie  górnej  Wisły,  ale  że  uczestnicy 

uznali ich występowanie za lokalne, lub 

nieistotne  w  perspektywie  osiągnięcia 

dobrego stanu wód.

Uczestnicy  uzupełnili  dyskutowa-

ny  katalog  o  dwa  nieokreślone  w  nim 

problemy:

□

  negatywne  skutki  ocieplenia  kli-

matu na zasoby dyspozycyjne wód po-

wierzchniowych,

□

  brak kompleksowej i konsekwen-

tnej gospodarki odpadami.

Dyskusja w grupach wykazała duże 

zróżnicowanie w ocenie identyfikowa-

nych problemów w różnych zlewniach. 

W  zlewni  Wisły  krakowskiej  na  przy-

kład za najważniejsze uznano proble-

my dotyczące niedostatecznej sanita-

cji  oraz  odprowadzania  nieczyszczo-

nych i niedostatecznie oczyszczonych 

ścieków,  podczas  gdy  problem  ten 

został  całkowicie  pominięty  w  zlewni 

Soły.  Takie  zróżnicowane  oceny  wy-

nikają  z  pewnością  ze  specyfiki  da-

nego  obszaru.  Niemniej  jednak  istot-

na w tym zróżnicowaniu ocen jest re-

prezentacja  stron  interesu  biorących 

udział  w dyskusji.  Przewaga  jednej 

z  nich  skutkuje  brakiem  faktycznego 

kompromisu.

W  trakcie  dyskusji  na  forum  ogól-

nym  uczestnicy  byli  zgodni  co  do 

tego,  że  dyskutowane  problemy  na-

leży rozpatrywać w dwu kategoriach: 

problemów  „merytorycznych”  (tech-

nicznych),  obejmujących  zagadnie-

nia  związane  z  jakością  i  ilością  za-

sobów  wód,  zagadnienia  morfolo-

giczne,  zagadnienia  dotyczące  zja-

wisk ekstremalnych (powódź, susza) 

oraz  problemów  „nietechnicznych” 

obejmujących  aspekty  prawne,  ad-

ministracyjne,  ekonomiczne  i  finan-

sowe,  a  także  społeczne.  Pierwsza 

kategoria problemów odpowiada we-

dług uczestników na pytanie co trze-

ba zmienić, druga kategoria mówi na-

tomiast w jaki sposób dokonać zmian. 

Eliminacja problemów tej drugiej ka-

tegorii doprowadziłaby w zasadzie do 

rozwiązania  wszystkich  istniejących 

problemów  związanych  z  gospodar-

ką wodną.

W trakcie dyskusji uczestnicy doce-

nili  zaproponowaną  przez  organizato-

rów formę zaangażowania ich w proces 

planowania  gospodarowania  woda-

mi.  Podkreślili  istotną  edukacyjną  rolę 

tego  typu  spotkania  umożliwiającego 

konfrontację różnych środowisk repre-

zentujących niejednokrotnie sprzeczne 

interesy.  Większość  uczestników  wy-

raziła  nadzieję,  że  spotkanie  to  zapo-

czątkowało nowe dla gospodarki wod-

nej w Polsce podejście do planowania, 

uwzględniające opinie różnych grup in-

teresu.

Bardzo  ciekawa  była  też  ocena 

spotkania  i  dyskusji  wyrażona  przez 

uczestników poprzez wypełnienie pod 

koniec  spotkania  ankiety.  Wszyscy 

uznali sposób prowadzenia spotkania 

za  interesujący  (w  tym  49%  za  bar-

dzo  interesujący,  51%  za  interesują-

cy). Prawie wszyscy uczestnicy (95%) 

uznali, że chcą być w taki sam sposób 

angażowani  w  przyszłości  w  proces 

planowania gospodarowania wodami. 

Znacznej  większości  (93%)  odpowia-

dał  czas  przeznaczony  na  dyskusję 

i na prezentacje, 98% ankietowanych 

doceniło swobodę wypowiedzi w gru-

pach.

Na  pytanie  dotyczące  wpływu  dys-

kusji  z  reprezentantami  różnych  grup 

interesu  na  postrzeganie  problemów 

związanych z gospodarką wodną 55% 

ankietowanych  potwierdziło  zmianę 

postrzegania  problemów,  uzasadnia-

jąc  to  zdobyciem  nowej  wiedzy,  czy 

poznaniem  opinii  innych  grup  spo-

łecznych. Jednak niemal równie duża 

grupa uczestników (45%) nie zmieniła 

swojego  postrzegania  problemów,  ar-

gumentując, że różnice poglądów były 

niewielkie  albo  przyznając,  że  inne 

grupy  interesu  nie  przekonały  ich  do 

zmiany  zdania.  Jest  to  zapewne  syg-

nał  podkreślający  trudność  w  osiąga-

niu kompromisu, ale również informa-

cja  wskazująca  na  istotną  rolę,  jaką 

odgrywa  reprezentatywność  i  równo-

waga różnych grup interesu biorących 

udział w dyskusji.

Na  pytanie  o  preferowany  przez 

uczestników  sposób  przekazywa-

nia  informacji  o  gospodarce  wodnej 

43%  wskazało  na  Internet  i  pocztę 

elektroniczną.  Pozostali  proponowa-

li  broszury  informacyjne,  prezenta-

cje,  spotkania,  szkolenia,  konferen-

cje,  publikacje  w  prasie,  programy 

radiowe  i  telewizyjne  oraz  dyskusje 

społeczne  z  udziałem  moderatorów 

i  ekspertów  z  różnych  dziedzin.  An-

kietowani  wskazywali  na  potrzebę 

dostarczania informacji na temat rea-

lizowanych działań proekologicznych, 

planów inwestycyjnych i ich racjonal-

ności, zmian jakości wody, stanu śro-

dowiska itp.

■ 

Wykorzystanie  uzyskanych  re-

zultatów

Rezultaty dyskusji, jaka odbyła się 

w Dobczycach, zostaną wykorzystane 

w raporcie dotyczącym istotnych prob-

lemów gospodarki wodnej – raport ten 

opracowuje RZGW w Krakowie. Spot-

kanie w Dobczycach nie było jedynym 

sposobem pozyskiwania opinii środo-

wisk na temat problemów związanych 

z gospodarowaniem wodami. O okre-

ślenie  listy  najistotniejszych  proble-

mów  na  obszarze  działania  RZGW 

w Krakowie poproszone zostały rów-

500

Gospodarka Wodna nr 12/2007

nież,  w  drodze  ankietyzacji,  urzędy 

i  instytucje  związane  z  gospodarką 

wodną  działające  na  tym  obszarze 

(m.in.  parki  narodowe,  wojewódz-

kie inspektoraty ochrony środowiska, 

urzędy marszałkowskie, wojewódzkie 

zarządy  melioracji  i  urządzeń  wod-

nych  itp.).  Wszystkie  opinie  zostaną 

przeanalizowane  na  etapie  sporzą-

dzania ostatecznej wersji dokumentu. 

Na podstawie raportów przekazanych 

przez wszystkie zarządy na poziomie 

dorzeczy  zostanie  opracowany  prze-

gląd  istotnych  problemów  gospodar-

ki wodnej w dorzeczu. Dokument ten 

zostanie udostępniony do uwag sze-

rokiej opinii społecznej w trakcie dru-

giego  półrocznego  etapu  konsultacji 

społecznych, które będą trwać od 22 

grudnia 2007 r. do 22 czerwca 2008 r. 

W  tym  okresie  finalny  dokument  zo-

stanie również przedstawiony do za-

opiniowania Radzie Gospodarki Wod-

nej  Regionu  Wodnego  Górnej  Wisły 

oraz  Stałej  Komisji  ds.  Udziału  Spo-

łeczeństwa.  Tym  samym  uczestni-

cy dyskusji w Dobczycach będą mie-

li  możliwość  zapoznania  się  ze  spo-

sobem  uwzględnienia  ich  pracy  przy 

sporządzaniu  konsultowanego  doku-

mentu.

Identyfikacja  istotnych  problemów 

gospodarki wodnej to jeden z kluczo-

wych  etapów  sporządzania  planów 

gospodarowania  wodami,  określający 

kierunki  planowanych  działań.  Dzia-

łania  będą  miały  wpływ  na  sytuację 

społeczno-ekonomiczną  całego  spo-

łeczeństwa,  bowiem  ich  realizacja 

przyniesie możliwości rozwoju zarów-

no dla różnych gałęzi gospodarki, jak 

i  zwykłych  ludzi.  Jednak  wdrożenie 

działań  oznacza  również  ogranicze-

nia  i  konsekwencje  finansowe,  które 

odczują wszyscy. Stąd tak ważne jest 

angażowanie  przedstawicieli  różnych 

grup interesu na poszczególnych eta-

pach tworzenia planów. Jedynie part-

nerstwo między odpowiednimi władza-

mi a stronami zaangażowanymi w two-

rzenie planów może przyczynić się do 

powodzenia  w  jego  wdrażaniu.  Re-

gionalny  Zarząd  Gospodarki  Wodnej 

w  Krakowie  zapoczątkował  z  sukce-

sem  proces  takiego  otwartego  plano-

wania. Wyzwaniem będzie dla RZGW 

w Krakowie kontynuacja rozpoczętego 

procesu.

Materiały  z  posiedzenia  Rady  Gospodarki  Wod-

nej  Regionu  Wodnego  Górnej  Wisły  i  Stałej  Komisji 
ds.  Udziału  Społeczeństwa  w  dniach  18  i  19  czerw-
ca  2007  r.  są  zamieszczone  na  stronie  internetowej 
RZGW w Krakowie www.krakow.rzgw.gov.pl

MARTA BEDRYJ

Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu

Wstępne wyznaczenie 

silnie zmienionych i sztucznych 

części wód powierzchniowych 

Regionu Wodnego Warty

Artykuł  dotyczy  jednego  z  elementów 

implementacji Ramowej Dyrektywy Wodnej 

– wyznaczenia silnie zmienionych i sztucz-

nych części wód powierzchniowych. Przed-

stawiono  w  nim  procedurę  identyfikacji 

ww. części wód, skoncentrowano się przy 

tym na pierwszym etapie kwalifikacji, tj. wy-

znaczeniu  wstępnym,  dla  którego  podano 

szczegółową  metodykę  stosowaną  w  Re-

gionalnym  Zarządzie  Gospodarki  Wodnej 

w Poznaniu. Omówiono także wyniki kwali-

fikacji dokonanej w Regionie Wodnym War-

ty, uzyskane na podstawie przyjętych zało-

żeń metodycznych.

■ 

Silnie zmienione i sztuczne czę-

ści wód powierzchniowych w Ramo-

wej Dyrektywie Wodnej

Głównym  celem  Ramowej  Dyrekty-

wy Wodnej [5] jest, aby państwa człon-

kowskie Unii Europejskiej osiągnęły do 

2015 r. „dobry stan ekologiczny i che-

miczny”  wszystkich  części  wód  po-

wierzchniowych.  Niektóre  części  wód 

celu tego jednak nie osiągną. Dlatego 

dyrektywa zakłada możliwość identyfi-

kacji  tzw.  silnie  zmienionych  i  sztucz-

nych  części  wód,  dla  których  możliwe 

jest  wyznaczenie  mniej  rygorystycz-

nych  celów  środowiskowych  i  wydłu-

żenie terminu ich osiągnięcia. Zamiast 

dobrego  stanu  ekologicznego  celem 

środowiskowym dla silnie zmienionych 

i sztucznych części wód jest dobry po-

tencjał ekologiczny, który należy osiąg-

nąć także do 2015 r.

Zgodnie z ustawą Prawo wodne [7], 

która transponuje zapisy Ramowej Dy-

rektywy Wodnej do prawodawstwa pol-

skiego, wody silnie zmienione i sztucz-

ne definiuje się następująco:

□

  silnie  zmieniona  jednolita  część 

wód  powierzchniowych  –  jednolita 

część  wód  powierzchniowych,  której 

charakter  został  w  znacznym  stopniu 

zmieniony  wskutek  działalności  czło-

wieka,

□

  sztuczna jednolita część wód po-

wierzchniowych – jednolita część wód 

powierzchniowych  powstała  w  wyniku 

działalności człowieka.

Części wód powierzchniowych uzna-

je się jako silnie zmienione bądź sztucz-

ne, gdy [5]:

1.  zmiany charakterystyk hydromor-

fologicznych części wód, konieczne do 

osiągnięcia  dobrego  stanu  ekologicz-

nego,  miałyby  zdecydowanie  nieko-

rzystny wpływ na:

–  środowisko  w  szerszym  znacze-

niu,

–  żeglugę,  włączając  urządzenia 

portowe, lub rekreację,

–  działalność, do celów której woda 

jest  magazynowana  (taką  jak  np.  za-

opatrzenie w wodę do picia, wytwarza-

nie  energii  elektrycznej  lub  nawadnia-

nie),

–  regulację  wód,  zapobieganie  po-

wodzi, odwadnianie ziemi,

–  inną  równie  ważną  działalność 

człowieka  związaną  ze  zrównoważo-

nym rozwojem;

2.  korzystne cele, którym służą cha-

rakterystyki  sztucznej  lub  silnie  zmie-

nionej części wód, nie mogą, ze wzglę-

du  na  możliwości  techniczne  czy  nie-

proporcjonalne  koszty,  być  osiągnięte 

za  pomocą  innych  działań,  znacznie 

korzystniejszych  z  punktu  widzenia 

środowiska naturalnego.

Ramowa  Dyrektywa  Wodna  zakła-

da  identyfikację  silnie  zmienionych 

i sztucznych wód w stosunku do jed-

nolitych  części  wód  powierzchnio-

Gospodarka Wodna nr 12/2007

501

Rys. 1. Schemat procedury identyfikacji charakteru części wód (naturalne, sztuczne, silnie zmienione) [3]

502

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Tabela I. Wskaźniki oceny stanu wykorzystywane do określenia charakteru części wód

Lp.

Opis wskaźnika

Formuła wskaźnika

Oznaczenia

Wartość 

progowa

WSKAŹNIKI OCENY STANU ILOŚCIOWEGO

1

Sumaryczna pojemność 

czynna zbiorników 

retencyjnych odniesiona 

do średniego rocznego 

odpływu z tzw. wielolecia 

pseudonaturalnego 

w przekroju zamykającym 

zlewnię części wód

V

c 

– pojemność całkowita 

zbiorników wodnych [mln m

3

]

V

m

 – pojemność martwa 

zbiorników wodnych [mln m

3

]

V

SSQ

 – średni roczny 

odpływ z tzw. wielolecia 

pseudonaturalnego 

w przekroju zamykającym 

zlewnię części wód [mln m

3

/r]

0,03 (3%)

2

Łączna suma poborów 

bezzwrotnych wód 

powierzchniowych 

odniesiona do 

przepływu średniego 

niskiego z wielolecia 

pseudonaturalnego 

w przekroju zamykającym 

zlewnię części wód

P

pow

 – pobory bezzwrotne 

wód powierzchniowych 

[m

3

/s]

SNQ

p

 – przepływ 

średni niski z wielolecia 

pseudonaturalnego [m

3

/s]

*  rzeki górskie: 

0,15 (15%)

*  rzeki 

wyżynne 

i przejściowe: 

0,2 (20%)

*  rzeki nizinne: 

0,25 (25%)

3

Wskaźnik zaburzenia 

reżimu hydrologicznego, 

wynikającego z istotnych 

zmian w zagospodarowaniu 

zlewni części wód, wyrażony 

bezwzględną wartością 

dopełnienia do 1 stosunku 

przepływu SSQ z ostatniego 

wielolecia (1981–2000) 

i przepływu SSQ z wielolecia 

pseudonaturalnego

(1961–1980)

SSQ – przepływ średni 

z wielolecia ostatniego [m

3

/s]

SNQ

p

 – przepływ 

średni z wielolecia 

pseudonaturalnego [m

3

/s]

+ – 0,25 (25%)

0,25 (25%)

4

Wskaźnik zachowania 

kryterium przepływu 

nienaruszalnego

Q

n

 – przepływ 

nienaruszalny wg kryterium 

hydrobiologicznego [m

3

/s]

NTQ – najdłużej trwający 

przepływ w przekroju 

zamykającym obliczony 

na podstawie danych 

z wielolecia 1981–2000

ν – współczynnik retencji

SSQ – przepływ średni 

z wielolecia 1981–2000 [m

3

/s]

1,0 (100%)

WSKAŹNIKI OCENY STANU MORFOLOGICZNEGO

1

Łączna długość 

obwałowania cieków 

istotnych w zlewni części 

wód odniesiona do 

sumarycznej długości 

brzegów cieków istotnych 

(podwójna długość rzeki)

L

wał

 – długość wałów [km]

L

brzeg

 – długość brzegów 

cieków istotnych (podwójna 

długość cieków) [km]

y – współczynnik korygujący 

z uwagi na obwałowania 

rzek

(-)

0,60 (60%)

2

Sumaryczna wysokość 

zinwentaryzowanych 

budowli piętrzących 

odniesiona do sumy spadów 

cieków istotnych w zlewni 

części wód

H

bud

 – wysokość spadu 

budowli piętrzących [m]

H

pocz

 – wysokość położenia 

źródeł cieku istotnego [m 

n.p.m.]

H

kon

 – wysokość położenia 

ujścia cieku istotnego [m n.p.m.]

η – współczynnik korygujący 

zależny od oceny 

funkcjonowania przegród 

poprzecznych

(-)

0,15 (15%)

3

Sumaryczna długość części 

cieku odciętych przez 

budowle poprzeczne o 

spadzie h > 0,4 m lub 0,7 

m odniesiona do długości 

wszystkich cieków istotnych

L

odciete

 – długość części cieku 

odciętych przez budowle 

poprzeczne o spadzie

h > 0,4 m lub 0,7 m [km]

L

rzeki  

– długość cieków 

istotnych [km]

0,30 (30%)

4

Łączna długość odcinków 

rzek, na których prowadzone 

były prace regulacyjne 

(zabudowa podłużna oraz 

udokumentowana zmiana 

biegu rzeki) odniesiona 

do sumarycznej długości 

cieków istotnych

L

reg

 – długość regulacji [km]

L

brzeg

 – długość brzegów 

cieków istotnych (podwójna 

długość cieków) [km]

y – współczynnik korygujący 

dla zabudowy regulacyjnej 

uzależniony od rodzaju oraz 

czasu wykonania regulacji

(-)

0,50 (50%)

(

)

SSQ

m

c

V

V

V

i

∑

−

=

1

(

)

SSQ

m

c

V

V

V

i

∑

−

=

1

p

pow

SNQ

P

i

∑

=

2

p

pow

SNQ

P

i

∑

=

2

p

SSQ

SSQ

i

−

= 1

3

p

SSQ

SSQ

i

−

= 1

3

NTQ

Q

i

n

=

4

NTQ

Q

i

n

=

4

SSQ

NTQ

⋅

⋅

=

ν

7

,

0

SSQ

NTQ

⋅

⋅

=

ν

7

,

0

 

∑

∑

=

brzeg

wał

L

L

m

'

1

 

∑

∑

=

brzeg

wał

L

L

m

'

1

'

1

1

m

y

m

⋅

=

'

1

1

m

y

m

⋅

=

(

)

∑

∑

−

=

kon

pocz

bud

H

H

H

m

'

2

(

)

∑

∑

−

=

kon

pocz

bud

H

H

H

m

'

2

'

2

2

m

m

⋅

= η

'

2

2

m

m

⋅

= η

 

∑

∑

=

rzeki

odciete

L

L

m

3

 

∑

∑

=

rzeki

odciete

L

L

m

3

∑

∑

=

brzeg

reg

L

L

m

'

4

∑

∑

=

brzeg

reg

L

L

m

'

4

 

'

4

4

m

y

m

⋅

=

 

'

4

4

m

y

m

⋅

=

wych,  które  stanowią  podstawową 

jednostkę  hydrograficzną.  Równo-

cześnie  jednak,  w  wypadku  zbyt  du-

żego  rozdrobnienia  jednolitych  czę-

ści  wód  powierzchniowych,  przewi-

duje  możliwość  ich  scalania  w  więk-

sze  jednostki,  bardziej  przydatne  do 

planowania gospodarowania wodami. 

W Polsce skorzystano z tego rozwią-

zania,  uzyskując  w  ten  sposób  sca-

lone  części  wód  powierzchniowych, 

dla  których  również  należy  dokonać 

identyfikacji  wód  silnie  zmienionych 

i sztucznych.

■ 

Procedura  wyznaczania  silnie 

zmienionych  i  sztucznych  części 

wód  (identyfikacja  wstępna  i  osta-

teczna)

Procedura wyznaczania silnie zmie-

nionych i sztucznych części wód jest 

określona  w  wytycznych  metodycz-

nych  „Guidance  document  on  iden-

tification  and  designation  of  heavily 

modified  and  artificial  water  bobies” 

[3].  Zakładają  one,  że  przy  określa-

niu charakteru części wód powierzch-

niowych  na  początku  analizy  iden-

tyfikuje  się  części  sztuczne.  Kwalifi-

kację  silnie  zmienionych  części  wód 

prowadzi się następnie w dwóch eta-

pach.  W  etapie  pierwszym  dokonuje 

się  tzw.  identyfikacji  wstępnej  pole-

gającej  na  określeniu  stopnia  zmian 

części  wód  w  odniesieniu  do  jej  hy-

drologii i morfologii. Jako części wód 

uznane wstępnie za silnie zmienione 

przyjmuje się te części, w których wy-

stępują zmiany w hydromorfologii tak 

znaczące,  że  istnieje  duże  prawdo-

podobieństwo, iż w ich konsekwencji 

dana część wody nie spełni wymagań 

dobrego  stanu  ekologicznego.  Zmia-

ny  te  muszą  być  wynikiem  działal-

ności  antropogenicznej.  Części  wód 

uznane  wstępnie  za  silnie  zmienio-

ne  poddaje  się  następnie  identyfi-

kacji  ostatecznej  opierającej  się  na 

dwóch  testach.  W  pierwszym  z  nich 

należy  zidentyfikować  działania  słu-

żące  przywróceniu  stanu  pierwotne-

go,  konieczne  do  osiągnięcia  dobre-

go  stanu  ekologicznego.  W  sytuacji, 

gdy  mają  one  znaczny  wpływ  nega-

tywny na „określone sposoby użytko-

wania” lub na „szerzej rozumiane śro-

dowisko”, przeprowadza się test drugi 

polegający na analizie innych działań 

niezbędnych  do  osiągnięcia  określo-

nych sposobów użytkowania w odnie-

sieniu do ich technicznej wykonalno-

ści, wpływu na środowisko naturalne 

Gospodarka Wodna nr 12/2007

503

Tabela II. Wskaźniki pomocnicze służące wyznaczeniu silnie zmienionych części wód

Lp.

Opis wskaźnika

Formuła wskaźnika

Oznaczenia

1

Liczba obiektów hydrotechnicznych 

przypadająca na jednostkę długości 

[km] cieków istotnych w danej części 

wód

n

bud

 – ilość obiektów 

hydrotechnicznych w danej części 

wód [szt.]

L

rzeki

 – długość cieków istotnych [km]

2 Udział procentowy długości cieków 

istotnych z regulacją ostrogami

L

ostrogi

 – długość cieków istotnych z 

regulacją ostrogami [km]

L

rzeki

 – długość cieków istotnych [km]

3 Udział procentowy długości cieków 

istotnych przykrytych

L

przykrycie

 – długość cieków istotnych 

przykrytych [km]

L

rzeki

 – długość cieków istotnych [km]

4 Udział procentowy długości dróg 

wodnych

L

droga

 – długość dróg wodnych [km]

L

rzeki

 – długość cieków istotnych [km]

5

Wielkość poboru z wód 

powierzchniowych w odniesieniu do 

przepływu

P – pobory wód powierzchniowych 

[m

3

/s]

SSQ – przepływ średni z wielolecia 

1981–2000 [m

3

/s]

6

Wielkość zrzutu ścieków do wód 

powierzchniowych w odniesieniu do 

przepływu

Z – zrzuty ścieków do wód 

powierzchniowych [m

3

/s]

SSQ – przepływ średni z wielolecia 

1981–2000 [m

3

/s]

7 Udział procentowy powierzchni 

obszarów zmeliorowanych

F

mel

 – powierzchnia obszarów 

zmeliorowanych [km

2

]

F

czw

 – powierzchnia części wód [km

2

]

8 Udział procentowy powierzchni 

obszarów zurbanizowanych

F

urb

 – powierzchnia obszarów 

zurbanizowanych [km

2

]

F

czw

 – powierzchnia części wód [km

2

]

9 Udział procentowy powierzchni 

stawów i zbiorników wodnych

F

zb

 – powierzchnia stawów i 

zbiorników wodnych [km

2

]

F

czw

 – powierzchnia części wód [km

2

]

∑

=

rzeki

bud

L

n

w

1

∑

=

rzeki

bud

L

n

w

1

∑

=

rzeki

ostrogi

L

L

w

2

∑

=

rzeki

ostrogi

L

L

w

2

∑

=

rzeki

przykrycie

L

L

w

3

∑

=

rzeki

przykrycie

L

L

w

3

∑

=

rzeki

droga

L

L

w

4

∑

=

rzeki

droga

L

L

w

4

SSQ

P

w

∑

=

5

SSQ

P

w

∑

=

5

SSQ

Z

w

∑

=

6

SSQ

Z

w

∑

=

6

czw

mel

F

F

w =

7

czw

mel

F

F

w =

7

czw

urb

F

F

w =

8

czw

urb

F

F

w =

8

czw

zb

F

F

w =

9

czw

zb

F

F

w =

9

oraz  akceptowalności  ponoszonych 

nakładów finansowych. Szczegółowy 

schemat  procedury  wyznaczania  sil-

nie  zmienionych  i  sztucznych  części 

wód przedstawia rys. 1.

■ 

Metodyka  wstępnego  wyznacze-

nia silnie zmienionych i sztucznych 

części wód powierzchniowych w Re-

gionie Wodnym Warty

Wstępne  wyznaczenie  silnie  zmie-

nionych  i  sztucznych  części  wód  re-

gionu wodnego Warty realizowano na 

podstawie  wytycznych  unijnych  „Gu-

idance  Document  on  Identification 

and  Designation  of  Heavily  Modified 

and Artificial Water Bodies” [3] (wraz 

z  zestawieniem  przykładów  z  innych 

państw  Unii  Europejskiej  [4])  oraz 

prac  i  doświadczeń  grupy  roboczej 

ds.  wyznaczania  silnie  zmienionych 

i  sztucznych  części  wód.  Podstawę 

analizy  stanowiły  jednak  wytyczne 

metodyczne  zawarte  w  opracowaniu 

„Weryfikacja  wskaźników  dla  prze-

prowadzenia  oceny  stanu  ilościowe-

go i morfologicznego jednolitych czę-

ści wód wraz ze zmianą ich wartości 

progowych  dla  uściślenia  wstępnego 

wyznaczenia silnie zmienionych czę-

ści wód” [1].

Ww.  metodyka  przewiduje  oblicze-

nie  ośmiu  wskaźników  –  czterech  dla 

oceny stanu ilościowego i czterech dla 

oceny  stanu  morfologicznego  (tab.  I). 

Z uwagi na duże rozdrobnienie jedno-

litych części wód i problemy związane 

z  pozyskaniem  wiarygodnej  informacji 

hydrologicznej  wskaźniki  oceny  sta-

nu  ilościowego  były  obliczane  jedynie 

dla  scalonych  części  wód,  natomiast 

wskaźniki  oceny  stanu  morfologiczne-

go zarówno dla scalonych, jak i jednoli-

tych części wód (płynących).

Dodatkowo,  chcąc  w  maksymal-

nym  stopniu  wykorzystać  wszelkie 

informacje  na  temat  poszczególnych 

części  wód  oraz  uzyskać  możliwość 

ich wzajemnego porównania, oblicza-

no  tzw.  wskaźniki  pomocnicze  (tab. 

II).  W  obliczeniach  tych  istniała  nie-

kiedy  potrzeba  stosowania  pewnych 

uproszczeń  (np.  przepływy  w  jedno-

litych  częściach  wód  wyznaczono  na 

podstawie spływów powierzchniowych 

określonych  dla  zlewni  bilansowych), 

dlatego traktowano je jedynie jako ma-

Rys. 2. Silnie zmienione i sztuczne jednolite 

części wód płynących w Regionie Wodnym 

Warty

504

Gospodarka Wodna nr 12/2007

teriał pomocniczy w przeprowadzaniu 

analizy, nie określono dla nich pozio-

mów granicznych, a jedynie kierowano 

się  oceną  wartości  w  odniesieniu  do 

przedziału  wielkości  uzyskanego  dla 

wszystkich części wód Regionu Wod-

nego Warty.

Wszystkie wskaźniki zarówno głów-

ne,  jak  i  pomocnicze  stanowiły  jedy-

nie  element  analizy  mający  na  celu 

ułatwienie podjęcia decyzji co do cha-

rakteru części wód, nie przesądzający 

jednak  o  dokonaniu  kwalifikacji.  Pod-

stawowym  czynnikiem  decyzyjnym 

była  bowiem  ocena  ekspercka  opar-

ta  na  analizie  wielu  informacji,  w  tym 

również takich, które nie były uwzględ-

niane  do  obliczania  wskaźników  (np. 

użytkowanie  terenu  zlewni,  energety-

ka wodna, żegluga, rekreacja, poldery, 

obszary zmeliorowane, obszary ochro-

ny  przyrody),  korzystając  przy  tym 

z  materiałów  własnych  Regionalnego 

Zarządu Gospodarki Wodnej w Pozna-

niu, a także posiłkując się informacja-

mi  pozyskanymi  z  wojewódzkich  za-

Rys.  3.  Silnie  zmienione  i  sztuczne  jednolite  części  wód  stojących  w  Regionie  Wodnym 

Warty

rządów melioracji i urządzeń wodnych 

oraz  z  map  hydrograficznych.  Przy 

identyfikacji  części  sztucznych  wyko-

rzystywano  dostępną  dokumentację 

techniczną,  a  także  przeprowadzono 

wywiad w terenie wśród administrato-

rów  poszczególnych  cieków.  Bardzo 

przydatna  okazała  się  też  analiza  za-

sobów Internetu.

W  analizie  uwzględniono  również 

określenie  charakteru  poszczególnych 

jednolitych części wód, dokonane prób-

nie w ramach opracowania konsorcjum 

„Typologia  wód  powierzchniowych 

i  wyznaczenie  części  wód  powierzch-

niowych i podziemnych zgodnie z wy-

mogami  RDW  2000/60/WE”  [6],  które 

traktowano  jako  materiał  poddawany 

weryfikacji.

Pierwszej, wstępnej kwalifikacji cha-

rakteru części wód dokonano na pod-

stawie  zebranych  informacji,  a  także 

szczegółowej analizy map rastrowych 

w  skali  1:50  000.  W  wypadku  scalo-

nych części wód istotnym czynnikiem 

było  sprawdzenie  udziału  procento-

wego  jednolitych  części  wód  (silnie 

zmienionych  i  sztucznych)  w  całko-

witej  długości  cieków  istotnych  da-

nej scalonej części wód. Przyjęto, że 

scaloną  część  wód  należy  uznać  za 

silnie  zmienioną,  jeśli  ponad  50%  jej 

cieków istotnych stanowią silnie zmie-

nione i sztuczne jednolite części wód, 

jednak w uzasadnionych przypadkach 

możliwe  było  odstępstwo  od  powyż-

szej reguły.

Szczególny  nacisk  w  procesie  de-

cyzyjnym  położono  jednak  na  ocenę 

ekspercką  i  praktyczną  znajomość 

części  wód.  Z  tego  powodu  wyniki 

pierwszej  wstępnej  kwalifikacji  cha-

rakteru części wód, a zwłaszcza przy-

padki  kontrowersyjne,  przy  których 

pojawiły się jakiekolwiek najmniejsze 

choćby  wątpliwości  co  do  określenia 

charakteru części wód, poddano kon-

sultacjom w terenie – w pierwszej ko-

lejności z oddziałami RZGW (zarządy 

zlewni), a następnie z terenowymi od-

działami  zarządów  melioracji  i  urzą-

dzeń wodnych, będącymi w Regionie 

Wodnym Warty głównymi administra-

torami  cieków  istotnych.  W  ostatnim 

etapie  wyniki  pracy  były  dodatkowo 

weryfikowane  na  szczeblu  krajowym 

[2].  Praktyczna  znajomość  zlewni 

okazała się często czynnikiem decy-

dującym,  przesądzającym  o  drugiej, 

końcowej kwalifikacji charakteru czę-

ści wód.

■ 

Identyfikacja  charakteru  części 

wód  powierzchniowych  Regionu 

Wodnego Warty – wyniki analizy

1. Jednolite części wód płynących

W Regionie Wodnym Warty zidenty-

fikowano (rys. 2):

–  22 sztuczne części wód o łącznej 

długości 500,9 km,

–  126 silnie zmienionych części wód 

o łącznej długości 5129 km,

–  433  naturalne  części  wód  o  łącz-

nej długości 11 164,7 km.

Sztuczne  jednolite  części  wód  pły-

nących  w  Regionie  Wodnym  Warty 

występują głównie w zlewni Obry (ka-

nały  obrzańskie),  na  odcinku  ujścio-

wym  Warty  oraz  w  zlewni  górnej  No-

teci. W znacznej mierze są to kanały 

melioracyjne  wybudowane  w  ramach 

prac  regulacyjnych  i  osuszających 

prowadzonych  w  XIX  w.  Najdłuższą 

sztuczną częścią wód jest Kanał Mo-

siński (142 km) odprowadzający wody 

górnej  Obry  do  Warty.  Na  uwagę  za-

sługują  również  odcinki  wybudo-

nr 12

KWARTALNIK  REGIONALNYCH  ZARZĄDÓW  GOSPODARKI  WODNEJ  ORAZ  KRAJOWEGO  ZARZĄDU  GOSPODARKI  WODNEJ

Gospodarka Wodna nr 12/2007

I

Zazwyczaj kilka razy w roku rzeki wzbierają w wyniku zwiększonego 

zasilania, spowodowanego zjawiskami atmosferycznymi lub często także 

w okresie zimy i wczesnej wiosny z powodu zahamowania odpływu w 

wyniku tworzenia się zatorów lodowych. Poprawie warunków spływu wód 

roztopowych i lodów służy właściwe utrzymanie koryt rzecznych i regulacja. 

Działania te muszą, szczególnie na większych rzekach jak Wisła czy 

Odra, być wspomagane lodołamaniem, które w wypadku utworzenia się 

zatorów lodowych jest, przy zapewnieniu odpływu, jedynym skutecznym 

sposobem uniknięcia powodzi zatorowych. Do sprawnego i efektywnego 

prowadzenia lodołamania konieczna jest odpowiednia liczba lodołamaczy 

o  zróżnicowanych  parametrach  techniczno-eksploatacyjnych  wraz  z 

doświadczoną załogą.

Organizacja akcji lodołamania na Odrze

Niezależnie  od  miejsca  zagrożenia  zatorem  lodowym,  każda 

akcja lodołamania na Odrze musi rozpoczynać się od jeziora Dąbie w 

szczecińskim węźle wodnym – jest ono odbiornikiem kry lodowej z całego 

obszaru  objętego  akcją  lodołamania.  O  ile  nie  wystąpią  szczególne 

zagrożenia, dziennie łamie się tyle lodu, ile bez niebezpieczeństwa zsuwu 

może odpłynąć w kierunku jeziora Dąbie, szczególnie poniżej km 717,3, 

tj. w rejon odcinka rzeki znajdującego się pod wpływem podgrzanych wód 

z Elektrowni „Dolna Odra” SA z siedzibą w Nowym Czarnowie.

Akcję lodołamania na granicznym i dolnym odcinku Odry prowadzi 

wspólnie  polska  i  niemiecka  administracja  rzeki,  przy  czym  zgodnie 

z  dwustronnymi  umowami  i  porozumieniami  administracyjnymi

1)

 

Regionalny  Zarząd  Gospodarki  Wodnej  w  Szczecinie  sprawuje 

kierownictwo techniczne wspólnej akcji.

Lodołamacze  kierowane  są  w  górę  rzeki  tak  daleko,  jak  sięga 

zalodzenie Odry oraz jak pozwalają na to aktualne głębokości tranzytowe 

(tabela I).

Po  osiągnięciu  przez  lodołamacze  pracujące  na  dolnej  Odrze 

ujścia  Warty  (km  617,6),  przy  ścisłej  współpracy  kierownictwa  akcji  i 

Regionalnego  Zarządu  Gospodarki  Wodnej  w  Poznaniu,  dwa  z  nich 

kierowane są do kruszenia lodu na dolnym odcinku Warty oraz w razie 

takiej  potrzeby,  na  dolnym  odcinku  Noteci.  Następnie,  gdy  czołówka 

lodołamaczy dotrze do ujścia Nysy Łużyckiej (km 542,4), gdzie kończy się 

graniczny odcinek Odry, dalszą akcję lodołamania w górę rzeki prowadzi 

się przy ścisłej współpracy z Regionalnym Zarządem Gospodarki Wodnej 

we Wrocławiu.

Akcja  lodołamania  prowadzona  jest  również  na  skanalizowanym 

odcinku Odry, w celu ochrony Wrocławia. Jest ona możliwa dzięki temu, 

że pokrywa lodowa, jaka tworzy się na swobodnie płynącym odcinku 

Odry,  narastając  w  górę  rzeki,  na  ogół  nawet  przy  najmroźniejszych 

zimach nie osiąga rejonu Brzegu Dolnego, tj. ostatniego stopnia wodnego 

Odry skanalizowanej. Jednak, aby nie doprowadzić do powstania zatoru 

lodowego czas oraz ilość odprowadzanej poniżej Brzegu Dolnego kry 

lodowej muszą być każdorazowo uzgadniane pomiędzy Regionalnym 

Zarządem Gospodarki Wodnej we Wrocławiu, prowadzącym akcję na 

skanalizowanym odcinku Odry, a Regionalnym Zarządem Gospodarki 

Wodnej w Szczecinie, kierującym akcją lodową na swobodnie płynącym 

odcinku Odry.

Organizacja i przebieg akcji 

lodołamania na Odrze

w sezonie zimowym 2005/2006

KRZYSZTOF WOŚ

RZGW SZCZECIN

ANDRZEJ KREFT

RZGW SZCZECIN

RYSZARD KOSIERB

RZGW WROCŁAW

Tabela I. Zasięg stałej pokrywy lodowej na Odrze oraz udział polskich 

i niemieckich lodołamaczy w akcji lodołamania w latach 1990-2006

Lp.

Rok

Zasięg 

pokrywy 

lodowej

Czas 

trwania akcji 

lodołamania

(w dniach)

Udział lodołamaczy  

w akcji

polskich

niemieckich

1

1990/1991

522,0-717,3

27

8

4

2

1991/1992

684,0-717,3

7

6

2

3

1992/1993

542,0-717,3

18

7

4

4

1993/1994

661,0-717,3

30

8

4

5

1994/1995

697,0-717,3

9

4

0

6

1995/1996

345,0-717,3

63

8

6

7

1996/1997

411,5-717,3

35

8

7

8

1997/1998

685,0-717,3

15

7

0

9

1998/1999

681,0-717,3

11

7

0

10

1999/2000

673,0-717,3

6

3

4

11

2000/2001

-

0

0

0

12

2001/2002

645,4-717,3

23

8

6

13

2002/2003

559,5-741,6

19

7

7

14

2003/2004

615,3-741,6

16

7

6

15

2004/2005

703,3-730,5

0

0

0

16

2005/2006

444,8-741,6

29

7

7

Źródło: Opracowanie RZGW Szczecin

1)

 Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o 

współpracy w dziedzinie gospodarki wodnej na wodach granicznych, sporządzona 

w Warszawie dnia 19 maja 1992 r. (Dz. U. z 1997 r., nr 11, poz. 56).

- Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej 

Niemiec o żegludze śródlądowej z dnia 8 listopada 1991 r. (niepublikowana).

-  Porozumienie  administracyjne  o  organizacji  i  współpracy  w  dziedzinie 

lodołamania na wodach granicznych rzeki Odry od km 542,4 do km 704,1 i rzeki 

Odry Zachodniej od km 0,00 do km 17,15, sporządzona w Szczecinie w dniu 11 

sierpnia 1997 r. (niepublikowane).

II

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Przebieg akcji lodołamania na Odrze  

w sezonie zimowym 2005/2006

Akcja lodołamania na Odrze w sezonie zimowym 2005/2006 trwała 

łącznie  29  dni  i  była  bardzo  trudna  z  uwagi  na  duże  zlodzenie  oraz 

zmienne  warunki  meteorologiczne  i  hydrologiczne  w  dorzeczu  Odry. 

Pokrywa  lodowa  została  połamana  na  jeziorze  Dąbie  i  Odrze  od 

Szczecina do rejonu Nowej Soli, tj. na odcinku 310 km, na Warcie od 

Kostrzyna nad Odrą (km 0,0) do Santoka (km 68,2 – ujście Noteci) oraz 

na skanalizowanym odcinku Odry. 

W  akcji  lodowej  na  swobodnie  płynącym  odcinku  Odry  oraz  na 

dolnym  odcinku  Warty  brało  udział  łącznie  czternaście  lodołamaczy, 

w tym siedem polskich należących do Przedsiębiorstwa Budownictwa 

Hydrotechnicznego „Odra-3” Spółka z o.o. w Szczecinie oraz siedem 

niemieckich lodołamaczy należących do Urzędu Wodno-Żeglugowego 

w Eberswalde (tabela II i III). 

Stała pokrywa lodowa miała średnią grubość ok. 40 cm i charaktery-

zowała się licznymi lokalnymi zatorami lodowymi, dochodzącymi do dna 

rzeki i podpiętrzonymi do 1,5 m ponad powierzchnię lodu. Zlodzenie na 

Odrze tworzyło się przy średnich niskich stanach wody, a zatory lodowe 

były przyczyną wezbrań ponad stany alarmowe, m.in. w Widuchowej, 

Bielinku i Gozdowicach (wykres 1). 

Szczególnie likwidacja w odpowiednim momencie zatoru lodowego 

w rejonie Cigacic, oddalonych od Szczecina o ok. 300 km, zapobiegła 

przerwaniu wałów i wystąpieniu powodzi zatorowej. Napływająca kilkakrotnie 

w rejon dorzecza Odry fala mrozów, przedzielona krótkotrwałymi okresami 

odwilży,  spowodowała  konieczność  prowadzenia  akcji  lodołamania  w 

siedmiu fazach (rys. 1-6), przerywanych kolejnymi mrozami (wykres 2) lub 

niekorzystnymi wiatrami z kierunków północnych, blokującymi odpływ kry 

lodowej do jeziora Dąbie. Ostatnia faza lodołamania trwała jeden dzień, 

przy udziale trzech lodołamaczy, które odprowadziły do jeziora Dąbie krę 

lodową zalegającą jeszcze od Widuchowej do Szczecina. 

Tabela II. Wykaz lodołamaczy PBH „Odra-3” biorących udział w akcji 

lodołamania w sezonie zimowym 2005/2006

Nazwa 

Rodzaj

Wymiary główne [m]

Moc

[kW]

L

B

Tmin

Odyniec

czołowy

33,37

8,11

1,70

780

Dzik

czołowy

33,36

8,10

1,74

780

Ogar

czołowy

35,38

8,38

1,45

566

Wilk

czołowy

35,50

8,32

1,43

566

Lis II

liniowy

28.10

6,94

1,41

441

Żbik

liniowy

28,10

6,98

1,43

441

Świstak

liniowy

28,06

7,06

1,32

300

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PBH „Odra-3” Spółka z o.o. 

w Szczecinie

Tabela III. Wykaz lodołamaczy UWŻ Eberswalde biorących udział  

w akcji lodołamania w sezonie zimowym 2005/2006

Nazwa 

Rodzaj

Wymiary główne [m]

Moc

[kW]

L

B

Tmin

Frankfurt

czołowy

33,25

8,62

1,55

700

Fürstenberg

czołowy

29,19

7,42

1,45

640 

Hohensaaten czołowy

29,19

7,42

1,45

529 

Usedom

liniowy

30,82

7,36

1,60

485

Eber

liniowy

29,20

7,42

1,45

442 

Gartz

liniowy

30,90

7,29

1,58

398 

Oder

liniowy

30,90

7,33

1,58

398

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych UWŻ Eberswalde

Wykres 1. Charakterystyka stanów wód w sezonie zimowym 2005/

2006 – godz. 7:00

(Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych IMGW Poznań i RZGW 

Szczecin)

Rys. 1. I faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie własne 

na podstawie danych RZGW Szczecin)

Rys. 2. II faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie własne 

na podstawie danych RZGW Szczecin)

Rys. 3. III faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie 

własne na podstawie danych RZGW Szczecin)

III

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Pomimo że w wyniku zatorów lodowych w wielu miejscach występowały 

lokalne wezbrania ponad stany alarmowe, lodołamacze na ogół miały 

zbyt małe głębokości tranzytowe, aby swobodnie operować na rzece. 

Z powodu zbyt małych głębokości duże lodołamacze czołowe, o mocy 

780 kW (1060 KM), dotarły tylko w rejon Osinowa Dolnego (km 662,0), 

natomiast na pozostałym odcinku (tj. od km 662,0 do km 444,8) przy 

kruszeniu  lodu  pracowały  mniejsze  lodołamacze,  o  mniejszej  mocy. 

Najmniejsze  głębokości  występowały  na  odcinku  Odry  granicznej  od 

Słubic (km 584,0) do Hohensaaten (km 667,2).

Z uwagi na pogarszający się stan techniczny zabudowy regulacyjnej 

z  roku  na  rok  Odra  staje  się  płytsza  oraz  bardziej  zatorogenna.  W 

trakcie  przemieszczania  się  lodołamaczy  w  górę  rzeki  stwierdzono 

kilkadziesiąt miejsc płytkich z zatorami lodowymi o długości od 500 do 

3000 m (rys. 7). 

Bardzo pomocne w trakcie prowadzenia akcji było wsparcie wojewody 

zachodniopomorskiego w działaniach zmierzających do zwiększenia 

temperatury wody pochłodniczej elektrowni „Dolna Odra” SA w Nowym 

Czarnowie, zrzucanej do Odry Wschodniej w rejonie Gryfina (km 717,3), 

co umożliwiło lodołamaczom liniowym odprowadzanie połamanej kry 

lodowej do jeziora Dąbie. Kra lodowa ma tendencję do zatrzymywania 

się  szczególnie  na  odcinku  od  miejscowości  Piasek  (km  681,0)  do 

Szczecina, na którym spadek podłużny zwierciadła wody zbliża się do 

zera i pozostaje pod stałym wpływem cofki odmorskiej. Z kolei, do czasu 

rozpoczęcia spływu tego odcinka kry lodowej w kierunku jeziora Dąbie, 

lodołamacze czołowe nie mogą przesuwać się w górę rzeki.

Zagrożenie powodzią zatorową, szczególnie w rejonie Bielinka i 

Cigacic, było bardzo duże, a zostało zlikwidowane dzięki ogromnemu 

zaangażowaniu  i  profesjonalizmowi  wykazanemu  przez  wszystkie 

osoby  uczestniczące  w  akcji.  Do  prowadzenia  akcji  lodołamania 

administracja drogi wodnej korzysta z własnych wyspecjalizowanych 

służb oraz zorganizowanego systemu współpracy w tym zakresie z 

odpowiednimi jednostkami i instytucjami krajowymi i zagranicznymi 

(rys. 8).

Regionalne zarządy gospodarki wodnej zbierają i systematyzują 

dane hydrologiczno-meteorologiczne oraz o zjawiskach lodowych na 

administrowanych rzekach, angażując w tym celu własne służby liniowe 

nadzorów  wodnych.  Uzyskane  w  ten  sposób  informacje  dotyczące 

stanów wód, temperatury wody i powietrza, siły i kierunków wiatru, 

oraz stopnia zlodzenia rzeki mają decydujący wpływ na ocenę stopnia 

Rys. 4. IV faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie 

własne na podstawie danych RZGW Szczecin)

Rys. 5. V faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie własne 

na podstawie danych RZGW Szczecin)

Rys. 6. VI faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie 

własne na podstawie danych RZGW Szczecin)

Wykres 2. Charakterystyka temperatur powietrza w sezonie 

zimowym 2005/2006 – godz. 7:00 

(Źródło: Opracowanie własne  

na podstawie danych IMGW Poznań i RZGW Szczecin)

Rys. 7. Zsuwy i zatory lodowe w trakcie akcji lodołamania 2005/

2006 na granicznym odcinku Odry 

(Źródło: Opracowanie własne na 

podstawie danych RZGW Szczecin)

II

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Przebieg akcji lodołamania na Odrze  

w sezonie zimowym 2005/2006

Akcja lodołamania na Odrze w sezonie zimowym 2005/2006 trwała 

łącznie  29  dni  i  była  bardzo  trudna  z  uwagi  na  duże  zlodzenie  oraz 

zmienne  warunki  meteorologiczne  i  hydrologiczne  w  dorzeczu  Odry. 

Pokrywa  lodowa  została  połamana  na  jeziorze  Dąbie  i  Odrze  od 

Szczecina do rejonu Nowej Soli, tj. na odcinku 310 km, na Warcie od 

Kostrzyna nad Odrą (km 0,0) do Santoka (km 68,2 – ujście Noteci) oraz 

na skanalizowanym odcinku Odry. 

W  akcji  lodowej  na  swobodnie  płynącym  odcinku  Odry  oraz  na 

dolnym  odcinku  Warty  brało  udział  łącznie  czternaście  lodołamaczy, 

w tym siedem polskich należących do Przedsiębiorstwa Budownictwa 

Hydrotechnicznego „Odra-3” Spółka z o.o. w Szczecinie oraz siedem 

niemieckich lodołamaczy należących do Urzędu Wodno-Żeglugowego 

w Eberswalde (tabela II i III). 

Stała pokrywa lodowa miała średnią grubość ok. 40 cm i charaktery-

zowała się licznymi lokalnymi zatorami lodowymi, dochodzącymi do dna 

rzeki i podpiętrzonymi do 1,5 m ponad powierzchnię lodu. Zlodzenie na 

Odrze tworzyło się przy średnich niskich stanach wody, a zatory lodowe 

były przyczyną wezbrań ponad stany alarmowe, m.in. w Widuchowej, 

Bielinku i Gozdowicach (wykres 1). 

Szczególnie likwidacja w odpowiednim momencie zatoru lodowego 

w rejonie Cigacic, oddalonych od Szczecina o ok. 300 km, zapobiegła 

przerwaniu wałów i wystąpieniu powodzi zatorowej. Napływająca kilkakrotnie 

w rejon dorzecza Odry fala mrozów, przedzielona krótkotrwałymi okresami 

odwilży,  spowodowała  konieczność  prowadzenia  akcji  lodołamania  w 

siedmiu fazach (rys. 1-6), przerywanych kolejnymi mrozami (wykres 2) lub 

niekorzystnymi wiatrami z kierunków północnych, blokującymi odpływ kry 

lodowej do jeziora Dąbie. Ostatnia faza lodołamania trwała jeden dzień, 

przy udziale trzech lodołamaczy, które odprowadziły do jeziora Dąbie krę 

lodową zalegającą jeszcze od Widuchowej do Szczecina. 

Tabela II. Wykaz lodołamaczy PBH „Odra-3” biorących udział w akcji 

lodołamania w sezonie zimowym 2005/2006

Nazwa 

Rodzaj

Wymiary główne [m]

Moc

[kW]

L

B

Tmin

Odyniec

czołowy

33,37

8,11

1,70

780

Dzik

czołowy

33,36

8,10

1,74

780

Ogar

czołowy

35,38

8,38

1,45

566

Wilk

czołowy

35,50

8,32

1,43

566

Lis II

liniowy

28.10

6,94

1,41

441

Żbik

liniowy

28,10

6,98

1,43

441

Świstak

liniowy

28,06

7,06

1,32

300

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PBH „Odra-3” Spółka z o.o. 

w Szczecinie

Tabela III. Wykaz lodołamaczy UWŻ Eberswalde biorących udział  

w akcji lodołamania w sezonie zimowym 2005/2006

Nazwa 

Rodzaj

Wymiary główne [m]

Moc

[kW]

L

B

Tmin

Frankfurt

czołowy

33,25

8,62

1,55

700

Fürstenberg

czołowy

29,19

7,42

1,45

640 

Hohensaaten czołowy

29,19

7,42

1,45

529 

Usedom

liniowy

30,82

7,36

1,60

485

Eber

liniowy

29,20

7,42

1,45

442 

Gartz

liniowy

30,90

7,29

1,58

398 

Oder

liniowy

30,90

7,33

1,58

398

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych UWŻ Eberswalde

Wykres 1. Charakterystyka stanów wód w sezonie zimowym 2005/

2006 – godz. 7:00

(Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych IMGW Poznań i RZGW 

Szczecin)

Rys. 1. I faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie własne 

na podstawie danych RZGW Szczecin)

Rys. 2. II faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie własne 

na podstawie danych RZGW Szczecin)

Rys. 3. III faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie 

własne na podstawie danych RZGW Szczecin)

III

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Pomimo że w wyniku zatorów lodowych w wielu miejscach występowały 

lokalne wezbrania ponad stany alarmowe, lodołamacze na ogół miały 

zbyt małe głębokości tranzytowe, aby swobodnie operować na rzece. 

Z powodu zbyt małych głębokości duże lodołamacze czołowe, o mocy 

780 kW (1060 KM), dotarły tylko w rejon Osinowa Dolnego (km 662,0), 

natomiast na pozostałym odcinku (tj. od km 662,0 do km 444,8) przy 

kruszeniu  lodu  pracowały  mniejsze  lodołamacze,  o  mniejszej  mocy. 

Najmniejsze  głębokości  występowały  na  odcinku  Odry  granicznej  od 

Słubic (km 584,0) do Hohensaaten (km 667,2).

Z uwagi na pogarszający się stan techniczny zabudowy regulacyjnej 

z  roku  na  rok  Odra  staje  się  płytsza  oraz  bardziej  zatorogenna.  W 

trakcie  przemieszczania  się  lodołamaczy  w  górę  rzeki  stwierdzono 

kilkadziesiąt miejsc płytkich z zatorami lodowymi o długości od 500 do 

3000 m (rys. 7). 

Bardzo pomocne w trakcie prowadzenia akcji było wsparcie wojewody 

zachodniopomorskiego w działaniach zmierzających do zwiększenia 

temperatury wody pochłodniczej elektrowni „Dolna Odra” SA w Nowym 

Czarnowie, zrzucanej do Odry Wschodniej w rejonie Gryfina (km 717,3), 

co umożliwiło lodołamaczom liniowym odprowadzanie połamanej kry 

lodowej do jeziora Dąbie. Kra lodowa ma tendencję do zatrzymywania 

się  szczególnie  na  odcinku  od  miejscowości  Piasek  (km  681,0)  do 

Szczecina, na którym spadek podłużny zwierciadła wody zbliża się do 

zera i pozostaje pod stałym wpływem cofki odmorskiej. Z kolei, do czasu 

rozpoczęcia spływu tego odcinka kry lodowej w kierunku jeziora Dąbie, 

lodołamacze czołowe nie mogą przesuwać się w górę rzeki.

Zagrożenie powodzią zatorową, szczególnie w rejonie Bielinka i 

Cigacic, było bardzo duże, a zostało zlikwidowane dzięki ogromnemu 

zaangażowaniu  i  profesjonalizmowi  wykazanemu  przez  wszystkie 

osoby  uczestniczące  w  akcji.  Do  prowadzenia  akcji  lodołamania 

administracja drogi wodnej korzysta z własnych wyspecjalizowanych 

służb oraz zorganizowanego systemu współpracy w tym zakresie z 

odpowiednimi jednostkami i instytucjami krajowymi i zagranicznymi 

(rys. 8).

Regionalne zarządy gospodarki wodnej zbierają i systematyzują 

dane hydrologiczno-meteorologiczne oraz o zjawiskach lodowych na 

administrowanych rzekach, angażując w tym celu własne służby liniowe 

nadzorów  wodnych.  Uzyskane  w  ten  sposób  informacje  dotyczące 

stanów wód, temperatury wody i powietrza, siły i kierunków wiatru, 

oraz stopnia zlodzenia rzeki mają decydujący wpływ na ocenę stopnia 

Rys. 4. IV faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie 

własne na podstawie danych RZGW Szczecin)

Rys. 5. V faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie własne 

na podstawie danych RZGW Szczecin)

Rys. 6. VI faza akcji lodołamania 2005/2006 

(Źródło: Opracowanie 

własne na podstawie danych RZGW Szczecin)

Wykres 2. Charakterystyka temperatur powietrza w sezonie 

zimowym 2005/2006 – godz. 7:00 

(Źródło: Opracowanie własne  

na podstawie danych IMGW Poznań i RZGW Szczecin)

Rys. 7. Zsuwy i zatory lodowe w trakcie akcji lodołamania 2005/

2006 na granicznym odcinku Odry 

(Źródło: Opracowanie własne na 

podstawie danych RZGW Szczecin)

zagrożenia powodziowego oraz trafny wybór terminu rozpoczęcia akcji 

lodowej, który z kolei ma duże znaczenie dla właściwego i skutecznego 

przeprowadzenia całej akcji lodowej.

Począwszy  od  sezonu  zimowego  2000/2001  kierownictwo  akcji 

lodołamania  na  Odrze  wprowadziło  rozwiązania  mające  na  celu 

optymalizację  organizacji  akcji,  jak  również  obniżenie  kosztów  jej 

prowadzenia, poprzez:



 

włączanie się lodołamaczy niemieckich do akcji już na jeziorze 

Dąbie, czyli od początku jej prowadzenia, a nie jak uprzednio dopiero 

na  granicznym  odcinku  Odry,  w  rejonie  miejscowości  Schwedt  (km 

697,0);



 

wprowadzenie godzinnego rozliczania udziału w akcji polskich i 

niemieckich lodołamaczy oraz zasady proporcjonalnego zaangażowania 

lodołamaczy obu stron po połowie;



 

zmniejszenie obsady osobowej załóg lodołamaczy z pięciu do 

czterech osób;



 

zawarcie  trójstronnego  porozumienia  pomiędzy  RZGW  w 

Szczecinie,  RZGW  w  Poznaniu  i  RZGW  we  Wrocławiu,  w  wyniku 

którego spośród ośmiu lodołamaczy polskich pracujących dotychczas 

na granicznym i dolnym odcinku Odry, jeden lodołamacz oddawany 

jest  do  dyspozycji  RZGW  we  Wrocławiu  dla  ochrony  Wrocławia,  a 

dwa spośród lodołamaczy pracujących na dolnej Odrze, po dotarciu 

czołówki w rejon Kostrzyna (km 617,6), kierowane są do łamania lodu 

na dolnym odcinku Warty oraz w razie takiej potrzeby także na dolnym 

odcinku Noteci. 

Podsumowanie

Tradycyjnie do najistotniejszych utrudnień w sprawnym prowadzeniu 

akcji  lodołamania  na  Odrze  w  sezonie  zimowym  2005/2006  należy 

zaliczyć:



 

zbyt  małe  głębokości  na  jeziorze  Dąbie,  szczególnie  na 

głównym torze wodnym (tj. ok. 2,5 m przy średnim stanie wody), co 

ogranicza możliwość gromadzenia kry lodowej, spływającej z rejonów 

objętych akcją, jak również skuteczne jej odprowadzanie do Zalewu 

Szczecińskiego;



 

konieczność korzystania z przęsła zwodzonego mostu kolejowego 

w  Rogalicy  w  km  733,7  w  Szczecinie-Podjuchach;  częstotliwość 

podnoszenia  tego  przęsła  jest  dostosowana  do  ruchu  pociągów  z 

uwagi  na  zbyt  mały  prześwit  przęseł  stałych  (2,96  m)  przy  wielkiej 

wodzie żeglownej;



 

pojawianie się, obok stałych, nowych miejsc zatorogennych na 

Odrze,  szczególnie  w  miejscach  gdzie  zniszczone  zostały  brzegi  i 

budowle hydrotechniczne, jak również na odcinkach wymagających 

modyfikacji systemu zabudowy regulacyjnej;



 

małe  głębokości  tranzytowe,  utrudniające  pracę  lodołamaczy, 

szczególnie na odcinku od Słubic (km 584,0) do Hohensaaten (km 

667,2).

Wydawca –  Miesięcznik „Gospodarka Wodna”, tel. (022) 619 20 15, ul. Ratuszowa 11,  

00-950 Warszawa, skr. pocztowa 1004, e-mail: gospodarkawodna@sigma-not.pl

IV

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Rys. 8. Schemat łączności w trakcie akcji lodołamania 2005/2006

(Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych RZGW Szczecin)

Gospodarka Wodna nr 12/2007

505

wane na potrzeby tworzenia dróg 

wodnych: Kanał Bydgoski i Kanał Śle-

siński.

Silnie  zmienione  jednolite  części 

wód  płynących  określono  głównie  na 

podstawie zmian morfologicznych, wy-

nikających  z  regulacji  i  zabudowy  po-

przecznej.  Zmiany  stanu  ilościowego 

były związane przeważnie z wpływem 

położonego powyżej zbiornika wodne-

go  (np.  Warta  od  wypływu  ze  zbiorni-

ka Poraj do Wiercicy), poborami wody 

na potrzeby stawów rybnych (np. Mała 

Wełna  od  wypływu  z  Jeziora  Gorzu-

chowskiego do Dopływu z Rejowca ze 

stawami  hodowlanymi)  oraz  zrzutami 

ścieków  (np.  Radomka).  Wpływ  dzia-

łalności antropogenicznej w kilku przy-

padkach związany był także z funkcjo-

nowaniem  kopalni  węgla  brunatnego 

(np. Krasówka).

2. Jednolite części wód stojących

W Regionie Wodnym Warty zidenty-

fikowano (rys. 3):

–  25 silnie zmienionych części wód 

o łącznej powierzchni 107 km

2

,

–  275 naturalnych części wód o łącz-

nej powierzchni 419,3 km

2

.

Nie  stwierdzono  sztucznych  części 

wód.

Największą  silnie  zmienioną  jed-

nolitą  częścią  wód  stojących  regio-

nu  wodnego  Warty  jest  oddany  do 

użytku  w  1979  r.  zbiornik  Jeziorsko 

(o  powierzchni  42,55  km

2

  i  pojem-

ności całkowitej ponad 200 mln m

3

). 

Innym  istotnym  zbiornikiem  na  War-

cie  jest  zbiornik  Poraj  (powierzchnia 

3,38 km

2

, pojemność całkowita 25 mln 

m

3

); pozostałe zidentyfikowane silnie 

zmienione jednolite części wód stoją-

cych położone są na mniejszych cie-

kach. Jako silnie zmienione jednolite 

części  wód  stojących  potraktowano 

także  jeziora  podpiętrzone  (np.  Pa-

kość, Gopło), na których prowadzona 

jest gospodarka wodna, oraz jeziora 

położone w okolicy kopalni i elektro-

ciepłowni  Konin,  na  które  znaczny 

wpływ ma, spowodowany działalnoś-

cią  odkrywkową,  lej  depresyjny  oraz 

zrzuty  wód  pochłodniczych  o  pod-

wyższonej temperaturze (np. Jezioro 

Gosławskie).

3.  Scalone  części  wód  powierzch-

niowych

W Regionie Wodnym Warty zidenty-

fikowano (rys. 4):

–  1  sztuczną  część  wód  o  długości 

32,6 km,

Rys. 4. Silnie zmienione i sztuczne scalone części wód powierzchniowych w Regionie Wod-

nym Warty

–  63  silnie  zmienione  części  wód 

o łącznej długości 7436,8 km,

–  73 naturalne części wód o łącznej 

długości 9327,5 km.

Jako  sztuczną  scaloną  część  wód 

uznano tylko część W1003 Kanał Koś-

ciański/Mosiński od Kanału Przysieka 

Stara  do  Żydowskiego  Rowu.  Przy-

jęta  kwalifikacja  jest  konsekwencją 

uznania za sztuczną jednolitej części 

wód  płynących  wchodzącej  w  skład 

ww.  scalonej  części  wód.  W  wypad-

ku gdy w obrębie jednej scalonej czę-

ści wód zawierały się jednolite części 

wód  zarówno  sztuczne,  jak  i  natu-

ralne  daną  scaloną  część  wód  trak-

towano  jako  silnie  zmienioną,  chyba 

że część sztuczna stanowiła niewielki 

odsetek.

O uznaniu scalonych części wód po-

wierzchniowych  jako  silnie  zmienione 

decydowały,  podobnie  jak  w  wypad-

ku  jednolitych  części  wód  płynących, 

głównie  znaczne  zmiany  morfologicz-

ne  (regulacje,  zabudowa  poprzecz-

na). W kilku przypadkach decydującym 

czynnikiem był wpływ zbiorników wod-

nych na reżim hydrologiczny.

■ 

Podsumowanie

Procedurę  wstępnego  wyznacze-

nia  silnie  zmienionych  i  sztucznych 

części wód powierzchniowych w Re-

gionie  Wodnym  Warty  przeprowa-

dzono dla jednolitych części wód (na 

potrzeby  raportowania  do  Komisji 

Europejskiej)  oraz  scalonych  części 

wód (na potrzeby planowania gospo-

darowania wodami). Analizie podda-

no:

–  581 jednolitych części wód płyną-

cych,

–  300  jednolitych  części  wód  stoją-

cych,

–  137  scalonych  części  wód  po-

wierzchniowych.

Na  analizowanym  obszarze  zmia-

na  naturalnego  charakteru  cieku 

dotyczy  ok.  26%  jednolitych  części 

wód płynących i 8% jednolitych czę-

ści  wód  stojących  (tab.  III).  Znacz-

506

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Tabela  III.  Sztuczne  i  silnie  zmienione  części  wód  powierzchniowych  Regionu  Wodnego 

Warty – statystyka

Części wód

Jednolite części wód 

płynących

Jednolite części wód 

stojących

Scalone części wód 

powierzchniowych

Ogółem

[szt.]

581

300

137

Naturalne

liczba

[szt.]

433

275

73

[%]

74,5

91,7

53,3

długość

[km]

11164,7

419,3*

9327,5

[%]

66,5

79,7*

55,5

Silnie 

zmienione

liczba

[szt.]

126

25

63

[%]

21,7

8,3

46,0

długość

[km]

5129,0

107*

7436,8

[%]

30,5

20,3*

44,3

Sztuczne

liczba

[szt.]

22

0

1

[%]

3,8

0,0

0,7

długość

[km]

500,9

0,0

32,6

[%]

3,0

0,0

0,2

* Dotyczy powierzchni [km

2

]

nie  większy  odsetek  obserwuje  się 

w  wypadku  scalonych  części  wód  – 

ok. 47%, co wynika z faktu, że jako 

silnie zmienione scalone części wód 

przyjmowano  te,  w  których  stwier-

dzono  istotne  zmiany  stanu  morfo-

logicznego  i  ilościowego,  mimo  że 

niektóre  jednolite  części  wód  wcho-

dzące w ich skład zostały uznane za 

naturalne.

Kwalifikację  części  wód  oparto  na 

analizie  8  wskaźników  głównych  do-

tyczących  hydromorfologii,  9  wskaź-

ników  pomocniczych  związanych 

z  wpływem  działalności  antropoge-

nicznej  oraz  wszelkich  dostępnych 

danych (określonych w układzie jed-

nolitych  i  scalonych  części  wód)  do-

tyczących  sposobu  zagospodarowa-

nia zlewni i wpływu użytkowania wód 

na  zmianę  ich  natury.  Najważniej-

szym  aspektem  analizy,  praktycznie 

często  przesądzającym  o  końcowej 

kwalifikacji,  była  jednak  ocena  eks-

percka  poszczególnych  części  wód, 

dokonywana przez osoby najbardziej 

zaznajomione  z  danym  terenem, 

w  tym  głównie  administratorów  cie-

ków. Wskaźniki traktowano jako ma-

teriał pomocniczy, mający za zadanie 

wspomaganie  decydenta  przy  okre-

ślaniu  charakteru  poszczególnych 

części wód.

Dlatego  nie  zawsze  części  wód 

uznawano  za  silnie  zmienione,  na-

wet  gdy  wskaźnik  był  przekroczony. 

Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia 

zwłaszcza  dla  scalonych  części  wód 

i  obliczanego  dla  nich  wskaźnika  i3 

dotyczącego  zaburzenia  reżimu  hy-

drologicznego  wynikającego  z  istot-

nych  zmian  w  zagospodarowaniu 

zlewni  części  wód.  W  39  (tj.  28,5%) 

scalonych  częściach  wód  obserwo-

wano  znaczne  zmniejszenie  przepły-

wu  w  ostatnich  latach  w  porównaniu 

z  tzw.  wieloleciem  „pseudonatural-

nym”, lecz może być to konsekwencją 

nie tyle działalności antropogenicznej, 

co  również  czynników  naturalnych 

związanych z nasileniem lat suchych 

i mokrych.

Podobne  problemy  dotyczące 

wskaźników  związane  są  z  wiary-

godnością  pozyskanych  danych.  Na 

przykład w ewidencji regulacji cieków 

zarządów melioracji i urządzeń wod-

nych  występują  często  cieki,  które 

ok.  30–40  lat  temu  były  poddawane 

regulacjom w niewielkim stopniu, ale 

na  znacznej  długości.  W  ten  sposób 

wartość  wskaźnika  m8  (dotyczącego 

stopnia  regulacji)  przekraczała  po-

ziom  graniczny,  mimo  że  teraz  cha-

rakter cieku jest zbliżony do natural-

nego.

Dzięki ocenie eksperckiej, obejmu-

jącej  m.in.  analizę  poszczególnych 

danych,  map  rastrowych  i  przede 

wszystkim wywiadowi w terenie, moż-

liwe  było  „wychwycenie”  ww.  wątpli-

wych  przypadków,  a  w  konsekwen-

cji  –  podjęcie  określonych  decyzji  co 

do charakteru poszczególnych części 

wód.

Bardzo przydatne okazały się tak-

że  wskaźniki  pomocnicze,  a  zwłasz-

cza:  liczba  obiektów  hydrotechnicz-

nych przypadająca na jednostkę dłu-

gości  [km]  cieków  istotnych  w  danej 

części  wód,  wielkość  poboru  z  wód 

powierzchniowych  w  odniesieniu  do 

przepływu,  wielkość  zrzutu  ścieków 

do  wód  powierzchniowych  w  odnie-

sieniu  do  przepływu,  udział  procen-

towy  powierzchni  obszarów  zmelio-

rowanych  oraz  udział  procentowy 

powierzchni  obszarów  zurbanizowa-

nych.

Problemy dotyczące kwalifikacji po-

jawiały  się  szczególnie  w  wypadku 

nierównomiernego rozkładu intensyw-

ności wpływu działalności antropoge-

nicznej na poszczególne części wód. 

Sytuację  taką  obserwowano  zwłasz-

cza dla dużych jednolitych części wód 

płynących, zawierających w sobie ciek 

główny  i  kilka  dopływów  (przeważnie 

ciek główny był poddawany znacznej 

presji antropogenicznej, przy czym na 

jego dopływach działalności takiej nie 

obserwowano w ogóle). Przypadki ta-

kie  starano  się  traktować  analogicz-

nie w całym Regionie Wodnym Warty, 

z  uwzględnieniem  jednak  warunków 

lokalnych.  Stąd  uzyskane  wyniki  są 

niejako  konsekwencją  nie  tylko  przy-

jętej  metodyki,  ale  także  przyjętego 

uprzednio podziału na jednolite i sca-

lone części wód.

Otrzymane  wstępnie  wyznaczone 

sztuczne  i  silnie  zmienione  jednolite 

i  scalone  części  wód  powierzchnio-

wych będą stanowić w dalszym etapie 

podstawę do przeprowadzenia proce-

dury ostatecznej kwalifikacji charakte-

ru części wód.

LITERATURA

1.  J.  BŁACHUTA,  A.  JARZĄBEK,  S.  SARNA: 

Weryfikacja  wskaźników  dla  przeprowadze-

nia oceny stanu ilościowego i morfologiczne-

go jednolitych części wód wraz ze zmianą ich 

wartości progowych dla uściślenia wstępnego 

wyznaczenia  silnie  zmienionych  części  wód; 

2006.

2.  J.  BŁACHUTA,  A.  JARZĄBEK,  S.  SARNA: 

RS-EKO Pracownia Projektowa i Konsultingo-

wa:  Weryfikacja  ekspercka  wstępnie  wyzna-

czonych,  silnie  zmienionych  części  wód  oraz 

weryfikacja  szczegółowa  z  uzasadnieniem, 

2007.

3.  CIS  Working  Group  2.2  on  and  Heavily  Mo-

dified  Water  Bodies:  Guidance  Document  on 

Identification and Designation of Heavily Mo-

dified and Artificial Water Bodies; 2003.

4.  CIS  Working  Group  2.2  on  and  Heavily  Mo-

dified Water Bodies: Toolbox on Identification 

and  Designation  of Artificial  and  Heavily  Mo-

dified Water Bodies; 2003.

5.  Dyrektywa  2000/60/WE  Parlamentu  Europej-

skiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. 

ustanawiająca ramy wspólnotowego działania 

w dziedzinie polityki wodnej.

6.  Konsorcjum:  Typologia  wód  powierzchnio-

wych  i  wyznaczenie  części  wód  powierzch-

niowych i podziemnych zgodnie z wymogami 

RDW 2000/60/WE; 2004.

7.  Ustawa  z  dn.  18  lipca  2001  r.  Prawo  wodne 

(Dz U nr 239 z dn. 18 listopada 2005 r. poz. 

2019 z późn. zm.).

Gospodarka Wodna nr 12/2007

507

SERGIUSZ JURCZUK, ANNA ŁEMPICKA

Instytut Melioracji i Użytków Zielonych w Falentach

Ochrona wód przed zanieczyszczeniem 

środkami ochrony roślin 

– kreowanie świadomości poprzez projekt TOPPS

W  artykule  przedstawiono  stan  i  per-

spektywy  ochrony  wód  przed  zanieczysz-

czeniem środkami ochrony roślin w Polsce 

oraz projekt TOPPS „Szkolenie operatorów 

w celu zapobiegania zanieczyszczeniu wód 

ze skażeń punktowych”. Projekt ma na celu 

opracowanie  i  wdrażanie  zasad  bezpiecz-

nego  stosowania  środków  ochrony  roślin 

w Unii Europejskiej.

Z

użycie  pestycydów  w  Polsce 

było  niskie,  jednak  ostatnio  wzrasta. 

Przystąpienie Polski do Unii Europej-

skiej powoduje intensyfikację działań 

rolniczych,  zastępowanie  rolnictwa 

tradycyjnego  przemysłowym,  uzależ-

nionym od stosowania środków agro-

chemicznych  ze  wszystkimi  tego  ne-

gatywnymi skutkami. Rozmiar proble-

mów  powodowanych  przez  stosowa-

nie pestycydów jest duży, a szczegól-

nie  istotny  jest  problem  zanieczysz-

czenia wód.

Ramowa  Dyrektywa  Wodna  2000/ 

/60EC, mająca na celu ustalenie norm 

ochrony  wód,  zakłada  zapewnienie 

stopniowego zmniejszenia zanieczysz-

czenia  wód  i  zapobieganie  dalszemu 

ich zanieczyszczaniu. Dyrektywa prze-

widuje wiele działań w zakresie ochro-

ny wód, a wśród nich organizację pro-

gramów edukacyjnych i szkoleń. Wpro-

wadzenie  w  życie  postanowień  RDW 

dało  impuls  do  podjęcia  finansowane-

go przez UE, przy współudziale ECPA, 

europejskiego  projektu  TOPPS  „szko-

lenie operatorów w celu zapobiegania 

zanieczyszczeniu wód ze źródeł punk-

towych”.  Projekt  ma  na  celu  opraco-

wanie, promowanie i wdrażanie wspól-

nych zasad bezpiecznego, zrównowa-

żonego  stosowania  środków  ochrony 

roślin w całej Unii Europejskiej.

Celem  niniejszego  artykułu  jest 

przedstawienie  stanu  i  perspektyw 

ochrony roślin oraz udziału Polski w re-

alizacji projektu TOPPS. W artykule po-

ruszono  przede  wszystkim  zagadnie-

nia,  które  mogą  zainteresować  służby 

wodne,  wodnomelioracyjne  i  środo-

wiskowe  –  ich  udział  w  ochronie  wód 

przed pestycydami powinien być więk-

szy niż dotychczas.

■ 

Stosowanie  środków  ochrony 

roślin

Pestycydy  są  to  substancje,  które 

stosuje się do zwalczania różnego ro-

dzaju  szkodników.  Przemysł  chemicz-

ny  wytwarza  kilka  tysięcy  związków 

stosowanych  jako  pestycydy  i  wciąż 

wprowadza  do  handlu  nowe,  wycofu-

jąc niektóre wcześniej używane. Rolni-

ctwo wykorzystuje 90% wytwarzanych 

pestycydów. Służą one do zwalczania 

chwastów (herbicydy), grzybów (fungi-

cydy),  owadów  (insektycydy),  gryzoni 

(rodentycydy)  i  innych  szkodników  ro-

ślin uprawnych.

Konieczność stosowania ochrony ro-

ślin w celu stabilizacji plonów i ochro-

ny  produktów  przechowywanych  nie 

podlega  obecnie  dyskusji.  Według 

Orke i in. [za Pruszyńskim, 2003] bez 

ochrony  roślin  zbiera  się  tylko  30,3% 

potencjalnych  plonów.  Zabiegi  ochro-

ny roślin ograniczają straty i pozwala-

ją zebrać kolejne 27,6%. Nadal jednak, 

przez  niedostateczną  ich  skuteczność 

lub brak ochrony roślin, traci się 42,1% 

plonów.

Metoda  chemiczna  stanowi  obec-

nie  podstawę  ochrony  upraw  w  świa-

towym  rolnictwie.  Pestycydy  pozwoli-

ły  na  znaczne  zmniejszenie  szkód  na 

polach  uprawnych  na  całym  świecie, 

jednak  w  praktyce  stosowanie  tych 

środków  jest  nadużywane  i  powoduje 

zanieczyszczenie  wód,  żywności  oraz 

kumulację groźnych pestycydów w ro-

ślinach oraz mięśniach zwierząt i ludzi. 

Po  zaaplikowaniu  pestycydy  degradu-

ją się do jednego lub kilku metabolitów, 

które mogą wykazywać inne toksyczne 

cechy  niż  związek  pierwotny.  W  wielu 

wypadkach metabolity są bardziej sta-

bilne  i  bardziej  toksyczne  niż  związek 

pierwotny.

Niektóre pestycydy ulegają powolne-

mu rozkładowi, jak na przykład stoso-

wany w latach pięćdziesiątych i sześć-

dziesiątych DDT. Ze względu na powol-

ny rozkład DDT akumuluje się w tkan-

kach tłuszczowych zwierząt i ludzi, za-

grażając układowi nerwowemu i wątro-

bie. Wśród innych, dawniej często sto-

sowanych, niebezpieczny jest lindan – 

rakotwórczy i powodujący uszkodzenia 

płodu,  a  także  aldrin,  który  utleniając 

się  przechodzi  w  dieldrinę,  szkodliwą 

dla systemu nerwowego. Mimo iż oba 

środki od kilkunastu lat nie są już sto-

sowane,  badania  ciągle  wykazują  ich 

obecność w wodzie.

Z  powodu  niebezpiecznego  oddzia-

ływania pestycydów na środowisko i lu-

dzi nasilają się w Europie protesty do-

magające się redukcji zużycia pestycy-

dów i rozwoju rolnictwa ekologicznego 

oraz integrowanego. Mając na uwadze 

korzyści,  jakie  uzyskuje  się  w  wyniku 

stosowania pestycydów, należy sądzić, 

że w najbliższej przyszłości nie wydaje 

się realną rezygnacja z ich stosowania. 

Również mało realne jest, aby tworzone 

nowe środki były całkowicie bezpiecz-

ne  dla  środowiska  i  ludzi.  W  związku 

z  tym  następują  zmiany  w  określaniu 

potrzeby  stosowania  zabiegów,  zmia-

ny asortymentu stosowanych środków, 

a  ich  stosowanie  jest  regulowane  nie 

tylko krajowymi, ale i międzynarodowy-

mi przepisami.

Do niedawna zużycie środków ochro-

ny roślin w Polsce na potrzeby rolnictwa 

podawano w ilości 0,56 kg · ha

-1

. Było to 

niewiele w porównaniu np. z Niemcami 

(2,87 kg · ha

-1

) czy Francją (5,8 kg · ha

-1

) 

508

Gospodarka Wodna nr 12/2007

Tabela I. Podaż pestycydów w Polsce [Roczniki statystyczne 2005, 2006]

Pestycydy

1990

1995

2000

2003

2004

2005

W masie towarowej, t

19 435

19 687

22 164

18 756

22 687

41 135

W substancji aktywnej, t

7548

6962

8848

7185

8726

16 039

W kg · ha

-1

 gruntów ornych i sadów

0,52

0,48

0,62

0,56

0,67

1,23*

*

)

 W przeliczeniu na powierzchnię z 2004 r.

[Stan  środowiska...  2005],  jednak  na-

leży  mieć  na  uwadze,  że  do  2004  r. 

badaniami sprzedaży objęte były tylko 

wybrane środki ochrony roślin dopusz-

czone  do  obrotu  i  stosowania.  Lista 

środków  rozpatrywanych  obejmowała 

w  1995  i  2000  r.  po  180  szt.,  w  2004 

–  321,  a  w  2005  r.  wszystkie  środki 

–  974  szt.  –  dopuszczone  do  obrotu 

w Polsce. W ostatnim roku podaż pe-

stycydów wyniosła 1,23 kg · ha

-1

 (tab. I). 

Monitoring  Inspekcji  Ochrony  Roślin, 

prowadzony w latach 2002–2005, wy-

kazał  średnie  zużycie  pestycydów  dla 

wybranych roślin 1,86 kg · ha

-1

 [Suraw-

ska, 2006]. W gospodarstwach o inten-

sywnej  produkcji  zużycie  pestycydów 

może  być  nie  mniejsze  niż  w  krajach 

zachodnich.

■ 

Zanieczyszczanie  wód  środkami 

ochrony roślin

Gleba  oraz  wody  podziemne  i  po-

wierzchniowe  to  środowiska  najbar-

dziej narażone na skażenia środkami 

chemicznymi. Kiedy pestycyd zostanie 

zastosowany, jego obecność w środo-

wisku  jest  trudna  do  kontrolowania. 

Gdy dostanie się on do wody grunto-

wej, pozostaje w niej przez wiele lat. 

Pestycydy  mogą  docierać  do  obsza-

rów odległych od miejsca ich zastoso-

wania.  Są  one  transportowane  przez 

wiatr,  parowanie,  wymywanie,  wody 

podziemne,  cieki  oraz  wraz  z  tkan-

kami istot żywych. Z chwilą znalezie-

nia  się  substancji  chemicznej  w  gle-

bie następuje jej ruch wraz z infiltrują-

cą wodą. Przemieszczanie zależy od 

rodzaju,  wilgotności,  przepuszczal-

ności,  zawartości  masy  organicznej 

gleby oraz od intensywności opadów. 

Gleby  z  dużą  zawartością  masy  or-

ganicznej  i  gleby  gliniaste  lepiej  wią-

żą  cząsteczki  substancji  organicznej, 

hamując ich przesiąkanie. W glebach 

lekkich  następuje  szybkie  przenika-

nie pestycydów do wód podziemnych. 

Największe ryzyko skażenia wód pod-

ziemnych  istnieje  tam  gdzie  zwier-

ciadło  wody  podziemnej  znajduje  się 

płytko,  a  warstwa  gleby  nad  nim  ma 

dobrą  przepuszczalność  i  jest  uboga 

w próchnicę.

Biodegradacja pestycydów jest zwią-

zana  w  dużym  stopniu  z  ich  rozpusz-

czalnością  w  wodzie.  Organiczne  pe-

stycydy,  dobrze  rozpuszczalne  w  wo-

dzie, łatwo rozkładają się. Jednocześ-

nie  pestycydy  łatwo  rozpuszczalne 

w wodzie szybko są wymywane z gleb 

terenów  rolniczych  i  wprowadzane  do 

wód  [Dojlido,  1995].  Niektóre  środki 

łatwo  wiążą  się  z  glebą,  adsorbowa-

ne w górnych warstwach gleby ulega-

ją  biodegradacji,  zanim  przenikną  do 

wód  podziemnych.  Inne  środki  łatwo 

rozpuszczają się w wodzie i przenika-

ją do wód podziemnych, zanim ulegną 

biodegradacji.

Wody  powierzchniowe  narażone  są 

także na skażenie w wyniku bezpośred-

niego  znoszenia  cieczy  użytkowej  na 

powierzchnię  wody  podczas  oprysku, 

z czym mamy do czynienia przy nieza-

chowaniu bezpiecznej odległości opry-

sku  od  otwartych  zbiorników  i  cieków 

wodnych, a także przy rozpryskiwaniu 

substancji  nad  rowami  melioracyjnymi 

i  otwartymi  studzienkami.  Substancje 

chemiczne  mogą  być  także  zmywa-

ne do wód otwartych przy wystąpieniu 

spływów powierzchniowych.

Skażenia gleby i wody powstają nie 

tylko  podczas  wykonywania  zabiegów 

w  polu,  ale  na  każdym  etapie  obrotu 

środkami ochrony roślin, począwszy od 

transportu  i  magazynowania,  poprzez 

przygotowanie  cieczy  użytkowej  i  my-

cie opryskiwacza, aż do utylizacji opa-

kowań.  Podczas  zabiegu  ochronnego 

rozcieńczona  substancja  chemiczna 

jest  rozpraszana  na  dużej  powierzch-

ni,  co  sprzyja  szybkiemu  jej  rozpado-

wi pod wpływem działania światła sło-

necznego,  temperatury,  składników 

powietrza,  czynników  biologicznych 

i  chemicznych.  Tymczasem  rozlanie 

lub  rozsypanie,  nawet  niewielkiej  ilo-

ści,  skoncentrowanego  środka  ochro-

ny roślin w miejscu jego przechowywa-

nia lub napełniania opryskiwacza, albo 

składowanie nieopłukanych opakowań 

prowadzi do akumulacji substancji che-

micznych w glebie, co uniemożliwia ich 

szybką  degradację.  Trzeba  pamiętać, 

że każdy gram substancji czynnej pe-

stycydu  zanieczyszczającego  wodę 

wymaga  rozpuszczenia  go  w  przynaj-

mniej  10  000  m

3

  (staw  o  powierzch-

ni 1 ha i głębokości 1,0 m), a dla nie-

których substancji nawet w 30 000 m

3

 

czystej  wody,  aby  ta  nadawała  się  do 

picia.

Dużym problemem są stare, przeter-

minowane  środki  ochrony  roślin  prze-

chowywane  w  mogilnikach  i  innych 

miejscach składowania nieprzydatnych 

środków.  Mogilniki,  w  wyniku  utraty 

szczelności, mogą powodować skaże-

nie gleby i wód.

■ 

Postanowienia  Ramowej  Dyrek-

tywy  Wodnej  w  zakresie  środków 

ochrony roślin i ich wdrażanie w Pol-

sce

W 2000 r. wprowadzono w życie Ra-

mową  Dyrektywę  Wodną  2000/60  EC 

(RDW)  [Dyrektywa,  2000],  mającą  na 

celu ustalenie ram ochrony wód śród-

lądowych, wód powierzchniowych, wód 

przejściowych,  wód  przybrzeżnych 

i  wody  gruntowej.  Jednym  z  założeń 

tej dyrektywy jest zapewnienie stopnio-

wego  zmniejszania  zanieczyszczenia 

wód  i  zapobiegania  ich  dalszemu  za-

nieczyszczeniu. W związku z tym utwo-

rzono  wykaz  głównych  substancji  za-

nieczyszczających, obejmujący zarów-

no zanieczyszczenia antropogeniczne, 

jak i naturalne, a w tym wykaz substan-

cji  priorytetowych  i  wykaz  prioryteto-

wych  substancji  niebezpiecznych.  Ich 

listę podano w załączniku X RDW [Eu-

ropean…  2001].  Na  liście  tej  znajduje 

się  kilkanaście  (liczba  okresowo  kory-

gowana)  substancji  aktywnych  środ-

ków ochrony roślin [European… 2001; 

Neumeister,  2003;  Rozporządzenie… 

2005; Pomoc techniczna… 2005]. Kry-

teria  i  normy  jakości  wód  podawane 

są w różnych aktach [Chełmicki, 2001; 

Neumeister, 2003], jednak w przyszło-

ści Ramowa Dyrektywa Wodna będzie 

główną  dyrektywą,  regulującą  sprawę 

substancji niebezpiecznych w wodzie.

Pozostałości  pestycydów  w  wodzie 

pitnej są regulowane Dyrektywą o Wo-

dzie Pitnej 98/83EC. Według załączni-

ka  do  tej  dyrektywy  woda  pitna  może 

zawierać 0,1 µg · l

-1

 poszczególnych pe-

stycydów, a w wypadku aldryny, dieldry-

ny i heptachloru – 0,3 µg · l

-1

. Dyrektywa 

o Wodzie Pitnej nie będzie zastąpiona 

Ramową  Dyrektywą  Wodną  [Neumei-

ster, 2003].

Aby  zapobiegać  zanieczyszczaniu 

wód lub je kontrolować, dyrektywa na-

rzuca  wprowadzenie  różnych  strategii 

i środków, dotyczących różnych rodza-

jów substancji. Dla substancji prioryte-

towych  dyrektywa  zakłada  stopniową