plik

Piotr Marczewski: System polityczny Hiszpanii

Piotr Marczewski

10.04.2005.

http://www.psz.pl/tekst-1171/Piotr-Marczewski-System-polityczny-Hiszpanii

-------------------------------------------------------------------------
Uwaga: Tekst

został

opublikowany

pierwszej

połowie

2005

-------------------------------------------------------------------------

GENEZA: KONSTYTUCJA I USTRÓJ TERYTORIALNY

Początki współczesnego konstytucjonalizmu hiszpańskiego należy wiązać ze schyłkiem i upadkiem działalności

nacjonalistycznego dyktatora, generała Francisco Franco (Generalísimo Francisco Franco, Francisco Franco Bahamonde,

Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo). Po jego śmierci w 1975 r. władzę w

Hiszpanii przejął wyznaczony przez niego na następcę książę Juan Carlos z dynastii Burbonów. W praktyce już w roku

następnym zatwierdzono w ogólnonarodowym referendum ustawę reformującą polityczne struktury państwa: m.in.
odrzucono obowiązującą dotąd zasadę reprezentacji ograniczonej, jak również wprowadzono głosowanie powszechne do

parlamentu. Demokratyczne reformy oznaczały więc m.in. możliwość wyboru nowego parlamentu (Kortezów), co nastąpiło
w 1977 r. Ciało to - działając jako Konstytuanta - uchwaliło w 1978 r. demokratyczną konstytucję, która jeszcze w tym

samym roku została zatwierdzona w ogólnonarodowym referendum, jak również podpisana przez króla.

Hiszpańską monarchię konstytucyjną trudno jest zaklasyfikować w ramach typologii dwóch podstawowych ustrojów

terytorialnych współczesnego państwa, a więc w ramach ustroju federacyjnego (np. Niemcy, Belgia), bądź unitarnego (np.

Polska, Szwecja). Kraj ten reprezentuje raczej formę pośrednią, którą jest państwo wspólnot (el Estado de las Autonomías)

- ustrój pod wieloma względami zbliżony do cech znanych z federacji. Konkretnie - i zgodnie obowiązującą konstytucją (art.

137) - Hiszpania jest krajem podzielonym na gminy, prowincje i wspólnoty autonomiczne. Największe jednostki

terytorialne to 17 wspólnot autonomicznych (las Comunidades Autónomas), które cieszą się dużą samodzielnością - są to:

Andaluzja (Andalucía), Aragonia (Aragón), Asturia (Asturias), Baleary (Islas Baleares), Estremadura (Estremadura), Galicja

(Galicia), Kantabria (Cantabria) Kastylia La Mancha (Castilla La Mancha), Kastylia-León (Castilla León), Katalonia

(Catalunya), Kraj Basków (País Vasco), La Rioja (La Rioja), Madryt (Madrid), Murcja (Murcia), Nawarra (Navarra), Walencja

(Valencia), Wyspy Kanaryjskie (Islas Canarias).

W porównaniu do typowo federacyjnych części państwa (landów, krajów, stanów itp.), wspólnoty autonomiczne nie

posiadają uprawnień konstytucyjnych, jak również nie cieszą się suwerennością, która - zgodnie z konstytucją - pozostaje
wyłącznie w gestii państwa: "Konstytucja opiera się na nierozerwalnej jedności Narodu Hiszpańskiego, wspólnocie i

niepodzielności kraju wszystkich Hiszpanów, uznaje prawo do autonomii narodów i regionów, z których się składa i

solidarności między nimi wszystkimi". W efekcie każda ze wspólnot posiada swój statut, który określa zakres
ustawodawczej i wykonawczej autonomii danego regionu, stanowiąc przy tym o podziale kompetencji między administracją

centralną a władzą terenową. Państwo nie może wprawdzie ingerować w treść 17 statutów, jednak następujące w nich z

inicjatywy władz danego regionu zmiany wymagają zgody Kortezów.

Chociaż niektórzy autorzy wciąż klasyfikują Hiszpanię jako państwo unitarne nie wydaje się to być poglądem uprawnionym,
zaś rozwój etnicznego nacjonalizmu i regionalizmu oparty o społeczno-historyczny kontekst, a na początku XXI w.

wspomagany dodatkowo wyraźnymi sukcesami wyborczymi regionalnych ugrupowań politycznych z pewnością może mieć

wpływ na dalszą ewolucję ustroju terytorialnego państwa w kierunku federacji.

SYSTEM PARTYJNY

W Hiszpanii istnieje system wielopartyjny, jednak dwie partie - Hiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza (PSOE) i Partia

Ludowa (PP) - są w nim ugrupowaniami, które zdobywają najwięcej głosów i w praktyce od lat odpowiadają za tworzenie

kolejnych ekip rządowych.

Nieco inaczej sytuacja kształtowała się wkrótce po śmierci generała F.Franco - ówcześnie kluczową rolę odgrywała Unia

Demokratycznego Centrum (UCD) skupiająca partie od centrolewicy do umiarkowanej prawicy. Na czele tego centrowego

ugrupowania stanął w owym czasie Adolfo Suárez - premier "czasu przełomu". Uważa się, że to wówczas zaczęto budować

w Hiszpanii pluralistyczną demokrację parlamentarną.

Ekipa A.Suáreza - który zresztą był człowiekiem generała F.Franco (członek rządu, porucznik wszystkich trzech rodzajów

broni - piechoty, lotnictwa i marynarki; zasiadał też w kierownictwie radia i telewizji) - miała z jednej strony oparcie we

wspomnianej na początku Ustawie o Reformie Politycznej (1976), z drugiej natomiast - mogła cieszyć się wsparciem króla,

którego zaangażowanie miało kolosalne znaczenie dla kształtu reform politycznych (Juan Carlos zapobiegł m.in. w 1981 r.

puczowi, przekonując zrewoltowanych wojskowych, by nie podejmowali działań przeciwko demokratycznemu państwu).

Wraz z nastawaniem demokracji zaczęto stopniowy proces legalizacji kolejnych partii politycznych. Jako pierwszą

zarejestrowano postfrankistowską Partię Ludową (PP); jej liderami byli dwaj frankistowscy ministrowie. W istocie skupiała
ona szerokie spektrum polityków: od liberałów, przez chrześcijańskich demokratów, po socjaldemokratów - generalnie ludzi
umiarkowanie identyfikujących się z ideologią F.Franco. Na bazie PP powstała w 1977 r. luźna koalicja Centrum

Demokratyczne (CD), która to później zawarła z A.Suárezem układ będący podwaliną dla startu tego polityka w wyborach

parlamentarnych z madryckiej listy Unii Demokratycznego Centrum (UCD). Przez kolejne lata sama UCD pozostawała

popularna jako siła kojarzona z A.Suárezem; podczas I kampanii wyborczej użyto zresztą plakatu z podobizną premiera i

hasłem: "Głos na Centrum to głos na Suáreza".

Nieco inne były losy Hiszpańskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej (PSOE), która mogła co prawda poszczycić się sięgającą
XIX w. tradycją, lecz nie była jednak praktycznie w stanie sformułować wokół siebie szerokiej koalicji wyborczej. Swoją

nową linię programową partia wytyczyła na swoim XXVII zjeździe w 1976 r. Ugrupowanie co prawda odżegnywało się

wówczas od poglądów socjaldemokratycznych, dawało się jednak już wtedy zauważyć odsunięcie z władz

PSOE radykalnych członków, jak również nierzadkie i bliskie jej kontakty z europejskimi partiami socjaldemokratycznymi -

np. z niemiecką SPD. Zwraca się zresztą uwagę, że ten wizerunek "europejskości" PSOE był dla Hiszpanów ważny -

zwłaszcza zważywszy na dziesiątki lat izolacji kraju i w obliczu powiązań UCD z ekipą frankistowską. Liderem PSOE był

Felipe González Márquez - w przyszłości premier Hiszpanii.

Z PSOE rywalizowała o elektorat Komunistyczna Partia Hiszpanii (PCE). To opozycyjne ugrupowanie antyfrankistowskie

przeszło w owym czasie pewną metamorfozę: na początku 1977 r. odbył się mianowicie w Madrycie szczyt przywódców

zachodnioeuropejskich partii komunistycznych, który skierował PCE na drogę eurokomunizmu, czyli orientacji doktrynalnej

i politycznej charakteryzującej się m.in. reinterpretacją marksizmu, krytycznym stosunkiem do leninizmu, odrzuceniem

postulatu dyktatury proletariatu i zasady kierowniczej roli partii komunistycznej. Eurokomuniści przyjmowali przy tym w

sferze ekonomicznej zasadę gospodarki mieszanej, którą rządzą prawa rynku, opowiadali się za integracją europejską,

głosili niezależność od radzieckiej KPZR, krytycznie oceniali politykę wewnętrzną państw komunistycznych, a zwłaszcza

brak demokracji i łamanie praw człowieka: przykładowo, eurokomuniści przychylnie odnosili się do działalności opozycji w

krajach tzw. bloku wschodniego i potępili wprowadzenie 1981 r. stanu wojennego w Polsce.

Kolejnym relewantnym (istotnym politycznie) ugrupowaniem "czasu przełomu" jawił się Sojusz Ludowy (AP), będący

koalicją kilku zalegalizowanych jeszcze przez poprzedni reżim ugrupowań prawicowych - członkami stronnictwa było kilku

byłych ministrów oraz dalsze postacie polityczne znane z okresu dyktatury. Liderem AP był Manuel Fraga Iribarne, który -

jak się ocenia - miał niewiele wspólnego z pozycjami liberalnymi, głosił zaś chętniej "zdradę", jaką miało być otwarcie dla
ideologii marksistowskiej; hasłem wyborczym Sojuszu było: "Za Franco żyliśmy lepiej". W praktyce AP, choć kultywowała

pewne skłonności autorytarne, dystansowała się jednak od prawicowego radykalizmu. Akceptowano przy tym reformy

polityczne i odrzucano metody terrorystyczne. Ocenia się, że wystąpienia M.Fragi nierzadko odstraszały jednak prawicowy

elektorat

hiszpański,

mający

pamięci

stary

system.

Krajobraz polityczny końca lat 70. uzupełniały liczne stronnictwa regionalne. Partyjne spektrum ulegało zresztą z biegiem

lat kolejnym przeobrażeniom. Efektem wyborów z 1982 r. stało się de facto rozbicie centrowej UCD, której miejsce starał

się zająć AP (w praktyce jednak UCD traciła na popularności już od końca lat 70.). A.Suárez utworzył w owym czasie -

1982- Centrum Demokratyczne i Społeczne - CDS, które z biegiem czasu uległo marginalizacji. W praktyce wydarzenia te

utorowały drogę PSOE do przyjęcia pozycji bardziej centrowych, co po części stało się powodem jej długoletnich rządów i
zdecydowanej dominacji w życiu politycznym kraju: 1982-1993/6. Wiązało się to także z pozycją jej lidera - Felipe
Gonzáleza Márqueza, który w przeciwieństwie do Manuela Fragi Iribarne (AP), cieszył się pewną popularnością wśród

centrowo zorientowanego elektoratu.

Tym niemniej także przyjmująca pozycje centrowe PSOE napotkała już w drugiej połowie lat 80. pierwsze problemy: strajki

generalne i rosnące jej kosztem poparcie dla Zjednoczonej Lewicy (IU), czyli powstałej w 1986 r. koalicji mniejszych
ugrupowań konsekwentnie lewicowych, do których należały m.in. Komunistyczna Partia Hiszpanii (PCE) i Partia Akcji

Socjalistycznej (PASOC). Te czynniki połączone z niezadowoleniem społecznym wobec realizowanej przez PSOE polityki

gospodarczej spowodowały pewien zwrot partii w lewo, jednak ogólny rozwój wypadków nie pozwolił już jej odzyskać

wcześniejszej pozycji - w 1993 r. socjaliści utracili większość absolutną w parlamencie i w praktyce zostali zmuszeni do

utworzenia rządu mniejszościowego przy wparciu parlamentarnym innych partii (apoyo legislativo): poparcie popłynęło od

katalońskich i baskijskich nacjonalistów z Konwergencji i Unii - CiU i Baskijskiej Partii Nacjonalistycznej - PNV, jednak nie

pozwoliło już ono na zmianę położenia pogrążającej się dodatkowo w skandalach i aferach korupcyjnych PSOE.

Wybory z 1996 r. wygrali konserwatyści z Partii Ludowej - PP, którzy od 1982 r. (czyli rozpadu UCD) zaczęli wyrastać -

wtedy jeszcze jako Sojusz Ludowy (AP) - na główną partię hiszpańskiej prawicy; w 1989 r. przyjęto szyld PP, a program
partii stał się bardziej centrowy, zaś kierownictwo wyraźnie odmłodzono - od 1990 r. przywódcą stronnictwa został José

María Aznar López - od 1996 r. hiszpański premier. Po przejęciu rządów konserwatyści przeprowadzili radykalne reformy

gospodarcze, wprowadzając przy tym Hiszpanię do strefy euro. Politykę PP charakteryzowało także nieugięte stanowisko

wobec terroryzmu - zwłaszcza baskijskiego. W 2000 r. Partia Ludowa uzyskała absolutną większość parlamentarną, w

efekcie czego mogła się jeszcze bardziej radykalnie odciąć od nacjonalistycznych partii katalońskich i baskijskich, które

dotąd wspierały istnienie rządu prawicowego.

Pamiętne wybory po wydarzeniach z dnia 11 marca 2004 r. zakończyły jednak kilkuletni okres rządów ludowców z PP.

Zamachy w Madrycie nieoczekiwanie wysunęły na pierwszy plan ostatnich dni milczącej już wtedy kampanii wyborczej

sprawę zaangażowania Hiszpanii w działania "koalicji chętnych" w Iraku, które to (2003-2004) było sztandarowym

projektem obozu J.M.Aznara. Wyborcy - według sondaży, raczej zdecydowani przedłużyć mandat PP - zagłosowali za

głoszącymi hasła pacyfistyczne socjalistami z PSOE. Głosujący uczynili winnym obóz J.M.Aznara nie tylko stworzenia
Hiszpanii potencjalnym celem dla terrorystów (wysłanie hiszpańskich wojsk do Iraku), ale także ukarali jego partię (liderem

był wtenczas jużMariano Rajoy Brey) za oskarżanie o madryckie zamachy baskijskich separatystów.

Wydaje się, że obecnie (2005) można przyjąć, iż kluczową rolę w hiszpańskim systemie partyjnym odgrywają obok
socjaldemokratów z PSOE (określenie to jest bardziej na miejscu niż przymiotnik występujący w nazwie partii, a z

pewnością bardziej adekwatny niż dla niektórych socjaldemokratycznych już tylko z nazw partii europejskich) ludowcy -

względnie: konserwatyści z PP (trzeba odnotować, że za J.M.Aznara PP opuściła Międzynarodówkę Konserwatywną,

przenosząc się do Międzynarodówki Chrześcijańskich Demokratów).

Z ugrupowań parlamentarnych działających w skali kraju trzeba wspomnieć omawianą pokrótce wyżej - i tracącą

jednak ostatnio na poparciu społecznym - IU.

Zdominowany przez dwa ogólnokrajowe stronnictwa krajobraz partyjny uzupełnia cały szereg ugrupowań regionalnych,

które - dzięki demokratyzacji kraju w latach 70. - mają wreszcie szansę szerszej prezentacji swoich poglądów, będących

odzwierciedleniem interesów lokalnych i regionalnych społeczności. W 2005 r. na pewno wymienić tu należy obecne wtedy

w parlamencie stronnictwa takie, jak: Konwergencja i Unia - CiU, Republikańska Lewica Katalonii - ERC, Baskijska Partia

Nacjonalistyczna - PNV, Koalicja Kanaryjska - CC, Galicyjski Blok Nacjonalistyczny - BNG, Rada Aragońska - CHA,

Solidarność Baskijska - EA, Nawarra Tak - Na-Bai.

Na uwagę zasługuje tradycyjnie wciąż mocna - choć ostatnimi czasy jednak słabnąca - pozycja nacjonalistycznej CiU oraz

wyraźnie zyskująca na poparciu lewica republikańska z ERC; to ostatnie ugrupowanie nie tylko w 2004 r. wyraźnie

poprawiło swój wynik wyborczy, ale także - jeszcze w roku poprzednim - umocniło swoją pozycję w Katalonii, wchodząc
nawet do koalicyjnego rządu lewicy. Wydaje się, że obecność ERC w Kortezach - jak również innych partii typowo

regionalnych (a zwłaszcza lewicowych) - może w przyszłości stymulować kroki w kierunku reformy ustroju terytorialnego

państwa.

Należy podkreślić, że decentralizacja hiszpańskiego systemu partyjnego daje już dzisiaj poszczególnym ugrupowaniom
możliwość relatywnie swobodnego artykułowania własnych poglądów - przykładem niech będą wydarzenia związane z

pierwszym europejskim referendum konstytucyjnym, które odbyło się właśnie w Hiszpanii (luty 2005); najważniejsze partie

stworzyły wówczas dwa bloki - za owym traktatem konstytucyjnym opowiadały się PSOE, PP, CIU, PNV i CC, przeciw

natomiast - IU, ERC, BNG, EA, CHA i Na-Bai. Widać więc, że "kaliber" ugrupowań po obu stronach barykady był różny

(podobno różny był także dostęp do środków masowego przekazu), jednak sam układ świadczy na pewno o pluralizmie.

Czymś, co charakteryzuje wspomniany tu tylko "regionalizm partyjny" jest również obecność w poszczególnych

wspólnotach autonomicznych Hiszpanii partii ściśle powiązanych z dwoma największymi ugrupowaniami, czyli PSOE i PP.

Obok więc typowych regionalistów działają więc w przykładowej Katalonii Partit dels Socialistes de Catalunya (PSC-PSOE) i

Partit Popular de Catalunya (PP), na Balearach - Partit del Socialistes de les Illes Balears (PSIB-PSOE), w Kraju Basków -

Partido Socialista de Euskadi (PSE-PSOE), w Galicji - Partido dos Socialistas de Galicia (PSG-PSOE) itd. Różne mutacje

partii działających na szczeblu centralnym mają nierzadko także nieco inne priorytety i odcienie programowe od centrum -

obowiązuje więc tu pewna doza autonomii programowej i "jedności w różnorodności".

SYSTEM POLITYCZNY

Głowa państwa

Szefem państwa jest w Hiszpanii monarcha - obecnie (2005) król Juan Carlos I z dynastii Burbonów; na tron trafił 22
listopada 1975 r., a więc 2 dni po śmierci generała F.Franco. W praktyce monarcha jest najwyższym reprezentantem kraju

(reprezentuje Królestwo Hiszpanii na zewnątrz), sprawuje arbitraż oraz moderuje normalne funkcjonowanie hiszpańskich

instytucji (jego ingerencja w funkcjonowanie układu nie jest jednak duża). Król jest także naczelnym dowódcą sił

zbrojnych, pozostając przy tym nietykalnym, tzn. nie ponosząc przed nikim odpowiedzialności. Wydawane przez niego akty

urzędowe wymagają kontrasygnaty premiera, a w niektórych przypadkach przewodniczącego Kongresu Deputowanych

(jednej z dwóch izb parlamentu). Król składa premierowi wniosek o sformowanie gabinetu, mianuje przewodniczącego

miejscowego sądu najwyższego i zatwierdza ministrów. Monarcha zwołuje i zamyka sesje parlamentu oraz zatwierdza i

ogłasza ustawy.

Władcy Hiszpanii:

* Dynastia habsburska
1516-1556 Karol I (cesarz - Święty Imperator Rzymski Karol V)

1556-1598 Filip II

1598-1621 Filip III

1621-1665 Filip IV

1665-1700 Karol II Zaczarowany

* Dynastia burbońska

1700-1724 Filip V

1724 Louis I

1724-1746 Filip V

1746-1759 Ferdynand VI

1759-1788 Karol III

1788-1808 Karol IV

1808 Ferdynand VII

* Dynastia Bonaparte

1808-1813 Józef Napoleon

* Dynastia burbońska

1813-1833 Ferdynand VII

1833-1868 Izabela II

* Dynastia sabaudzka

1870-1873 Amadeus I
1873-1874 Pierwsza Republika

* Dynastia burbońska

1874-1885 Alfonso XII

1886-1931 Alfonso XIII

* Dyktatura

1939-1975 gen. Francisco Franco Bahamonde

* Dynastia burbońska

1975 - współczesność Juan Carlos I

Parlament

Hiszpański parlament to dwuizbowe, wyłaniane raz na 4 lata, Kortezy Generalne (Las Cortes Generales), w skład których

wchodzą Kongres Deputowanych (Congreso de los Diputados) i Senat (Senado). Obie izby pochodzą z wyborów

powszechnych i bezpośrednich.

Kongres Deputowanych liczy 300-400 członków (2004 r. było to 350 osób) i wybierany jest według systemu

proporcjonalnego d'Hondta - wyjątkiem są dwa okręgi jednomandatowe w enklawach Ceuta i Melilla (położone na

północnym wybrzeżu Afryki). W podziale mandatów uczestniczą te ugrupowania, którym udało się przekroczyć próg

zaporowy ustalony na poziomie 3 proc. głosów, przy czym okręgiem wyborczym jest prowincja - nie stoi więc przy tym nic

na przeszkodzie żeby do Kongresu dostały się także te ugrupowania regionalne, których poparcie w skali kraju jest niższe

niż 3 proc.

Natomiast w liczącym ogółem 251 członków Senacie 208 parlamentarzystów wybiera się według systemu większościowego

(większość względna) przy zachowaniu zasady równej reprezentacji wszystkich prowincji: każda prowincja wybiera 4

senatorów (wyjątkiem są Baleary i dwie prowincje kanaryjskie - odpowiednio 5 i 11 senatorów), zaś brakująca w tym

wyliczeniu część senatorów (51) jest desygnowana przez zgromadzenia ustawodawcze poszczególnych wspólnot

autonomicznych: każda z nich - niezależnie od swojej wielkości, czy liczebności - desygnuje jednego deputowanego, jednak

te z nich, które są bardziej liczne mają prawo powołać po jednym senatorze na każdy milion swoich mieszkańców.

Czynne i bierne prawo wyborcze w wyborach do obu izb Kortezów Generalnych przysługuje osobom, które ukończyły 18

rok życia.

Wynik wyborów do Kongresu Deputowanych (Congreso de los Diputados) z dnia 14 marca 2004 r. - w nawiasach podano

odpowiednie dane za 2000 r.:

www.congreso.es

frekwencja: 77,2 proc.

łącznie: 350 miejsc

Partido Socialista Obrero Espanol - PSOE

www.psoe.es

Hiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza

42,6 proc. = 164 mandaty (34,1 proc. = 125 mandatów)

Partido Popular - PP

www.pp.es

Partia Ludowa

37,6 proc. = 148 mandatów (44,5 proc. = 183 mandatów)

Convergencia i Unió de Catalunya - CiU

www.convergencia-i-unio.org

;

convergencia.org

;

www.unio.es

Konwergencja i Unia

3,2 proc. = 10 mandatów (4,2 proc. = 15 mandatów)

Esquerra Republicana de Catalunya - ERC

www.esquerra.org

Republikańska Lewica Katalonii

2,5 proc. = 8 mandatów (0,8 proc. = 1 mandat)

Euzko Alderdi Jeltzalea / Partido Nacionalista Vasco - EAJ/PNV

www.eaj-pnv.com

Baskijska Partia Nacjonalistyczna

1,6 proc. = 7 mandatów (1,5 proc. = 7 mandatów)

Izquerda Unida - IU

www.izquierda-unida.es

;

www.ic-v.org

;

www.euia.org

;

www.entesa.com

Zjednoczona Lewica

5,0 proc. = 5 mandatów (6 proc. = 9 mandatów)

Coalitión Canaria - CC

www.coalicioncanaria.es

Koalicja Kanaryjska

0,9 proc. = 3 mandaty (1,1 proc. = 4 mandaty)

Bloque Nacionalista Galego - BNG

www.bng-galiza.org

;

www.uniondopovogalego.org

;

www.esquerdanacionalista.com

;

www.png-pg.org

; in.

Galicyjski Blok Nacjonalistyczny

0,8 proc. = 2 miejsca (1,3 proc. = 3 miejsca)

Chunta Aragonesista - CHA

www.chunta.com

Rada Aragońska

0,4 proc. = 1 miejsce (0,3 proc. = 1 mandat)

Eusko Alkartasuna - EA

www.euskoalkartasuna.org

Solidarność Baskijska

0,3 proc. = 1 miejsce (0,4 proc. = 1 mandat)

Nafarroa Bai - Na-Bai

www.nafarroabai.org

Nawarra Tak

0,2 proc. = 1 miejsce

Wynik wyborów do Senatu (Senado) z dnia 14 marca 2004 r. - w nawiasach podano odpowiednie dane za 2000 r.:

www.senado.es

frekwencja: 77,2 proc.

łącznie: 248 miejsc

Partia Ludowa: 102 mandaty (127)

Hiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza: 81 mandatów (53)

Entesa Catalana de Progrés: PSC-PSOE + ERC + IC + V (ICV) + EUiA: 12 mandatów (8) [Partit dels Socialistes de

Catalunya + Esquerra Republicana de Catalunya + Iniciativa per Catalunya + Verds + Esquerra Unida i Alternativa]

Baskijska Partia Nacjonalistyczna: 6 mandatów (6)

Konwergencja i Unia: 4 mandaty (8)

Koalicja Kanaryjska: 3 mandaty (5)

-------------------------------------------

+ senatorowie wybrani w wyborach pośrednich: 51 (51)

** W 2004 r. w odniesieniu do wyborów bezpośrednich w 2000 r. w Senacie reprezentowane jest o jedno mniej

ugrupowanie (posiadało 1 mandat); podobna obserwacja dotyczy składu Kongresu Deputowanych - tu także ubył 1

deputowany reprezentujący inne ugrupowanie.

Izby zbierają się na dwóch sesjach zwyczajnych w roku, zaś na sesjach nadzwyczajnych - na wniosek rządu, absolutnej

większości członków jednej z izb lub Stałej Deputacji (organ ten powołany jest w każdej izbie, a składa się z co najmniej 21

członków każdej z nich i stoi na straży interesów i praw tych izb między sesjami, gdy izby zostały rozwiązane lub upłynęły

ich pełnomocnictwa - zatwierdza on dekrety z mocą ustawy między kadencjami izby niższej).

Mandat członka Kortezów Generalnych może być łączony ze stanowiskiem w rządzie, nie można natomiast łączyć mandatu

członka zgromadzenia wspólnoty autonomicznej z mandatem deputowanego do Kongresu.

Hiszpański parlament zajmuje się ustawodawstwem, uchwalaniem budżetu państwa, kontrolą działalności rządu oraz

wyraża zgodę na ratyfikację niektórych umów międzynarodowych. Ze względu na ustrój terytorialny państwa, wymienione

na początku kompetencje ustawodawcze nie leżą wyłącznie w gestii parlamentu ogólnokrajowego - część z nich jest
delegowana do zgromadzeń ustawodawczych w regionach autonomicznych.

Uwzględniając kryterium charakteru regulowanych prawem zagadnień, w Hiszpanii wyróżnia się trzy rodzaje ustaw: (1)

organiczne, tj. dotyczące praw i wolności publicznych, systemu wyborczego i statutów autonomicznych; (2) podstawowe i

(3) zwykłe.

Inicjatywa ustawodawcza przysługuje rządowi, Kongresowi Deputowanych (konkretnie: grupie parlamentarnej lub 15

deputowanym), Senatowi (konkretnie: grupie parlamentarnej lub 25 senatorom), zgromadzeniom wspólnot

autonomicznych i obywatelom - w przypadku inicjatywy ludowej wymaganych jest co najmniej 500 tys. podpisów. Ten

ostatni tryb obowiązuje jednak z wyłączeniem spraw należących do właściwości ustaw organicznych, w sprawach
podatkowych, prawa łaski i dotyczących stosunków międzynarodowych. Warto zauważyć, iż obie izby mogą przekazać

uchwalanie ustaw lub wniosków ustawodawczych stałym komisjom ustawodawczym, jednak istnieje możliwość, w której

plenum danej izby wyraźnie zastrzeże podjęcie decyzji w określonej sprawie tylko dla siebie.

Ustawę rozpatruje się najpierw Kongresie Deputowanych, który uchwala ją zwykłą większością lub większością absolutną
(w przypadku ustaw organicznych). Projekt jest następnie przekazywany do Senatu, który może go w ciągu 2 miesięcy od

otrzymania przyjąć bez zastrzeżeń, zaproponować poprawki lub postawić wobec niego weto (bezwzględną większością

ogólnej liczby senatorów). Kongres Deputowanych może odrzucić takie weto większością bezwzględnej ogólnej liczby

deputowanych lub - w przypadku nieosiągnięcia podobnej większości - zwykłą większością głosów, lecz dopiero po upływie

2 miesięcy; w innym przypadku projekt upada.

Kongres Deputowanych przyjmuje poprawki Senatu zwykłą większością głosów, a po tej procedurze w terminie 15 dni od

uchwalenia danego aktu prawnego król sankcjonuje (zatwierdza), a następnie promulguje (oficjalnie ogłasza) ową ustawę.

Przeciwko ustawom prawnie w ten sposób ogłoszonym przysługuje - w terminie 3 miesięcy od publikacji - skarga na ich

niekonstytucyjność. Skarżyć do miejscowego Trybunału Konstytucyjnego mogą: premier, Obrońca Ludu (Defensor del

Pueblo), 50 deputowanych do Kongresu lub 50 senatorów, jak również organy ustawodawcze bądź wykonawcze wspólnot

autonomicznych.

Warto zauważyć, że decyzje polityczne o szczególnym znaczeniu mogą być poddawane pod referendum konsultacyjne,

które zarządzane jest przez króla na wniosek premiera, który to wniosek musi być wcześniej zaaprobowany przez Kongres

Deputowanych.

Specyficzną cechą hiszpańskiego parlamentaryzmu jest fakt, że rozwiązaniu mogą ulec nie tylko całe Kortezy Generalne,

ale także jedna z dwóch jego izb - decyzja w tej sprawie należy do króla, jednak monarcha podejmuje ją na wyłączny

wniosek premiera. Cała procedura nie może dojść do skutku przed upływem roku od poprzedniego rozwiązania parlamentu.

Wniosek o rozwiązanie nie może być także zgłoszony, jeśli w toku jest procedura zmierzająca do wyrażenia wotum

nieufności wobec rządu.

Hiszpański parlament powołuje na 5-letnią kadencję wspominanego wyżej Obrońcę Ludu, czyli rzecznika praw

obywatelskich, sprawującego nadzór nad administracją w zakresie poszanowania praw obywateli. Kortezy Generalne

wyłaniają tez radców Trybunału Obrachunkowego: kadencja trwa tu 9 lat, a wybiera się po 6 radców z każdej izby.

Przewodniczący Kongresu Deputowanych (izby niższej Kortezów Generalnych):

Landelino Lavilla Alsina: 1979-1982, UCD

Gregorio Peces-Barba Martínez: 1982-1986, PSOE

Félix Pons Irazazábal: 1986-1996, PSOE

Federico Trillo-Figueroa: 1996-2000, PP
Luisa Fernanda Rudi Úbeda: 2000-2004, PP

Manuel Marín González: 2004 - współcześnie, PSOE

Przewodniczący Senatu (izby wyższej Kortezów Generalnych):

Antonio Fontán Pérez: 1977-1979, UCD

Cecilio Valverde Mazuelas: 1979-1982 (+ 2001), UCD

José Federico de Carvajal Pérez: 1982-1989, PSOE

Juan José Laborda Martín: 1989-1996, PSOE

Juan Ignacio Barrero Valverde: 1996-1999, PP
Esperanza Aguirre Gil de Biedma: 1999-2002, PP

Juan José Lucas Jiménez: 2002-2004, PP

Francisco Javier Rojo García: 2004 - współcześnie, PSOE

** W nawiązaniu do tematu - ale i na marginesie - warto zauważyć, że od 2004 r. przewodniczącym Parlamentu
Europejskiego (UE) jest znany polityk PSOE - Katalończyk, Josep Borrell Fontelles. Zgodnie z umową dwóch

największych frakcji tegoż parlamentu stanowisko to ma sprawować przez 2,5 roku - w drugiej połowie kadencji PE

zastąpić ma go (zgodnie z planem) polityk prawicy - Niemiec, Hans Gert Pöttering.

Rząd

Hiszpańskiemu rządowi przewodzi premier, który jest powoływany przez króla. Kandydat na to stanowisko musi cieszyć się

zaufaniem Kongresu Deputowanych, przed którym ponosi przecież odpowiedzialność polityczną. Monarcha powołuje także -

i na wniosek premiera - pozostałych członków rządu: wicepremierów i ministrów.

Sam proces powoływania rządu obejmuje kilka etapów. Najpierw król proponuje Kongresowi kandydata na szefa rządu,

który następnie prosi o zaufanie tej izby. W dalszej kolejności król powołuje - na wniosek premiera - członków rządu.

Następnie, jeśli Kongres wyrazi absolutną większością głosów ogólnej liczby deputowanych zaufanie kandydatowi,

monarcha mianuje go szefem rządu. W przypadku problemów z uzyskaniem zaufania w przeciągu 48 godzin odbywa się
kolejne głosowanie nad tą samą kandydaturą, z tą jednak różnicą, że tym razem wystarcza zwykła większość głosów. W

sytuacji, gdy obydwa wskazane wyżej głosowania nie zakończą się wyrażeniem zaufania, król przedstawia nowe

kandydatury działając w wyżej wymienionym trybie. Jeżeli w ciągu 2 miesięcy od pierwszego głosowania żaden z

kandydatów nie uzyska zaufania, król rozwiązuje obie izby i zarządza nowe wybory.

Do zadań rządu należy kierowanie polityką wewnętrzną, zagraniczną i obronną państwa oraz administracją cywilną i

wojskową. Premier nadaje kierunki prac rządu oraz koordynuje funkcje pozostałych członków gabinetu. Można więc w

uproszczeniu stwierdzić, że pozycja szefa rządu jest mocna i zbliżona niemieckiej koncepcji Richtlinienkompetenz, czyli

mechanizmu kompetencji wytycznych, jaką ma kanclerz RFN.

Jak już zauważono, hiszpański rząd ponosi odpowiedzialność polityczną przed Kongresem Deputowanych - izba ta może

doprowadzić do ustąpienia rządu, wybierając nowego premiera. Odpowiedni wniosek o wotum nieufności dla rządu może

złożyć 1/10 deputowanych do Kongresu, a do sam mechanizm udaje się wykorzystać, gdy w głosowaniu wniosek poprze

absolutna większość. Co warte ponownego podkreślenia, podobny wniosek musi zawierać nazwisko kandydata na nowego

premiera (konstruktywne wotum nieufności).

Premier i jego ministrowie ponoszą odpowiedzialność karną przed Izbą Karną Trybunału Najwyższego - w przypadku, gdy

oskarżenie dotyczy zdrady lub innego przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu państwa i zarazem popełnionego w związku

z wykonywaniem funkcji, oskarżenie może być wniesione na wniosek 1/4 deputowanych do Kongresu i za aprobatą jego

większości absolutnej.

Obecnym szefem rządu (2005) jest

José Luis Rodríguez Zapatero

- kieruje on gabinetem złożonym z ośmiu ministrów i

ośmiu pań minister. Członkowie rządu należą do PSOE, a sam gabinet cieszy się poparciem względnej większości w

Kongresie - w obu izbach udaje się jednak osiągnąć - wraz z partnerami socjaldemokratów - wymagane większości.

Skład hiszpańskiego gabinetu (2004):
Premier: José Luis Rodríguez Zapatero

Pierwsza wicepremier, szefowa urzędu premiera:María Teresa Fernández de la Vega

Drugi wicepremier, minister gospodarki i finansów: Pedro Solbes Mira

Minister spraw zagranicznych: Miguel Ángel Moratinos Cuyaubé

Minister sprawiedliwości: Juan Fernando López Aguilar

Minister obrony: José Bono Martínez

Minister spraw wewnętrznych: José Antonio Alonso Suárez

Minister infrastruktury: Magdalena Alvarez Arza

Minister ds. wychowania i nauki: María Jesús Sansegundo Gómez de Cadinanos

Minister pracy i spraw społecznych: Jesús Caldera Sánchez-Capitán
Minister przemysłu, turystyki i handlu: José Montilla Aguilera

Minister rolnictwa: Elena Espinosa Mangana

Minister ds. administracji i regionów: Jordi Sevilla Segura

Minister ds. kultury: Carmen Calvo Poyato

Minister zdrowia: Elena Salgado Méndez

Minister środowiska: Cristina Narbona Ruiz

Minister mieszkalnictwa: María Antonia Trujillo Rincón

Hiszpańscy szefowie rządów od 1976 r.:

Adolfo Suárez González: 05.07.1976 - 25.02.1981, UCD

Leopoldo Calvo-Sotelo Bustelo: 25.02.1981 - 02.12.1982, UCD

Felipe González Márquez: 02.12.1982 - 05.05.1996, PSOE

José María Aznar López: 05.05.1996 - 17.04.2004, PP

José Luis Rodríguez Zapatero: 17.04.2004 - współcześnie, PSOE

Hiszpańscy ministrowie spraw zagranicznych od 1976 r.:

Marcelino Oreja Aguirre: 1976-1980, UCD

José Pedro Pérez Llorca: 1980-1982, UCD

Fernando Morán López: 1982-1985, PSOE

Francisco Fernández Ordónez: 1985-1992, PSOE

Javier Solana Madariaga: 1992-1995, PSOE

Carlos Westendorp Cabeza: 1995-1996, PSOE
Abel Matutes Juan: 1996-2000, PP
Josep Piqué i Camps: 2000-2002, PP

Ana de Palacio Vallelersundi: 2002-2004, PP

Miguel Ángel Moratinos Cuyaubé: 2004 - współcześnie, PSOE

Władza sądownicza

W rozbudowanym systemie hiszpańskiego sądownictwa na uwagę zasługuje Trybunał Konstytucyjny. Czuwa on nad

zgodnością prawa z konstytucją, którą parlament może zmienić częściowo, całkowicie, bądź wreszcie zrewidować te jej

części, które uznano za szczególnie ważne dla zachowania ustroju państwa - inicjatywę ustawodawczą w sprawie zmiany

konstytucji posiadają rząd, Kongres Deputowanych - dwie grupy parlamentarne lub 70 deputowanych, oraz Senat - 50

senatorów.

W skład Trybunału Konstytucyjnego wchodzi 12 członków powoływanych przez króla: spośród nich 4 na wniosek Kongresu

Deputowanych, 4 na wniosek Senatu, po 2 na wniosek rządu i Rady Głównej Władzy Sądowej (organ zapewniający

niezawisłość sądów).

Członkowie Trybunału powoływani są na 9 lat, a co 3 lata ulega wymianie 1/3 składu ciała.

Trybunał rozpoznaje skargi dotyczące zgodności z konstytucją ustaw oraz aktów normatywnych o mocy ustawy, skargi o

ochronę praw w związku z pogwałceniem praw i wolności, spory kompetencyjne między państwem a wspólnotami

autonomicznymi oraz pomiędzy samymi wspólnotami. Ponadto warto odnotować, że każdy obywatel ma prawo do

wniesienia skargi do Trybunału, natomiast rząd hiszpański może zakwestionować przed Trybunałem akty i postanowienia

podjęte przez organy wspólnot autonomicznych.

ANEKS:

www.casareal.es

www.congreso.es

www.senado.es

www.la-moncloa.es

www.aeci.es

www.defensordelpueblo.es

www.elecciones.mir.es

www.ine.es

www.sispain.com

www.hiszpania-online.com

www.zapateropresidente.com

www.map-of-spain.co.uk

www.elpais.es

www.elmundo.es

www.abc.es

www.lavanguardia.es

www.estrelladigital.es

WYBRANE ŹRÓDŁA:

A. Bandone,

Vom Vaterland zum großen Bruder?

www.europa-digital.de

(12 kwietnia 2005).

W. Bauchhenss,

Spanische Politik

www.europa-digital.de

(12 kwietnia 2005).

W. Bauchhenss,

Staat und Regierung in Spanien

www.europa-digital.de

(12 kwietnia 2005).

W. Bauchhenss,

Wechsel in Madrid. Die Attentate verändern Spaniens politische Landschaft

www.europa-digital.de

(12

kwietnia 2005).

Burbonowie hiszpańscy

www.marek.and.pl

(12 kwietnia 2005).

M. Czaplicki, H. Siek,

Państwa "obrzeża" Europy po drugiej wojnie światowej: droga Grecji, Portugalii i Hiszpanii do

Wspólnot Europejskich

(pik DOC),

www.diplomacy.pl

(12 kwietnia 2005).

E. Górski, O demokracji w Hiszpanii (1975-1995), Warszawa 1997.

P. Ikonowicz,

Odważny Zapatero

www.trybuna.com.pl

(9 kwietnia 2005).

Z. Jakubowska,

Naprzód, Hiszpanio?

www.rzeczpospolita.pl

(9 kwietnia 2005).

J. Kimmerle,

Spanien: Der iberische Motor weist den Weg

www.europa-digital.de

(12 kwietnia 2005).

Hiszpania: ćwierć wieku demokracji

wiadomosci.tvp.pl

(9 kwietnia 2005).

J. Lelek,

Wybory w cieniu zamachów

www.iberysci.pl

(9 kwietnia 2005).

Mały leksykon systemów politycznych, T. Goduń, M. Cygnarowski, S. Dudek, P. Iwaniszczuk, Warszawa 2004.

M. Mróz,

Hiszpańska droga do demokratycznej konstytucji

(Raport BSE, nr 5) - plik PDF, listopad 1991.

V. M. Pérez-Díaz, Powrót społeczeństwa obywatelskiego w Hiszpanii, Kraków 1996.

M. Sakowicz, Reformy struktury samorządu terytorialnego (Belgia, Hiszpania, Szwecja) [w:] Reforma administracji

publicznej w Polsce: uwarunkowania społeczne, ekonomiczne i polityczne, J. Osiński (red.), Warszawa 2000.

U. Schneider,

Das Parteiensystem Spaniens

www.hausarbeiten.de

(12 kwietnia 2005).

P. Skibiński,

Polak, Hiszpan - dwa bratanki

www.wiz.pl

(12 kwietnia 2005).

Spanien - Geschichte

www.dennis-reisen.at

(12 kwietnia 2005).

M. Wojtaszek,

Ustrój, rząd, władza, demokracja...

www.hiszpania-online.com

(9 kwietnia 2005).

Wybory europejskie 10-13 czerwca: Hiszpania - członkowie parlamentu

www.elections2004.eu.int

(12 kwietnia 2005).