Wykład 19

B o h a t e r o w i e S t a r e g o i N o w e g o T e s t a m e n t u

}

Wykład 19

BOHATEROWIE STAREGO I NOWEGO TESTAMENTU

Ks. Michał Bednarz

Bohaterowie Ewangelii

AKUB

–

PIERWSZY MĘCZENNIK Z GRONA

POSTOŁÓW

„Wtedy podeszli do Niego synowie Zebedeusza, Jakub i Jan, i rzekli: «Nauczycielu, pragniemy,
ż

ebyś nam uczynił to, o co Cię poprosimy». On ich zapytał: «Co chcecie, żebym wam uczynił».

Rzekli Mu: «Daj nam, żebyśmy w Twojej chwale siedzieli jeden po prawej, a drugi po lewej
Twej stronie». Jezus im odparł: «Nie wiecie, o co prosicie. Czy możecie pić kielich, który Ja
mam pić, albo przyjąć chrzest, którym Ja mam być ochrzczony?»” (Mk 10,35-38).

Jakub, syn Izaaka i Rebeki, był bardzo szanowanym przodkiem Izraela (patriarchą). Nic więc
dziwnego, że jego imię było bardzo popularne w narodzie wybranym w czasach Jezusa. Nosili
je także apostołowie Chrystusa. Jednym z nich był syn Zebedeusza, zwany Większym lub Star-
szym.

Ewangelie dostarczają wiele informacji o jego osobie i życiu. Był synem Zebedeusza i Salome
(Mk 1,19-20; 15,40; Mt 27,56) oraz bratem Jana. Wraz z ojcem i bratem był rybakiem na Jezio-
rze Galilejskim, w okolicach Kafarnaum. Pracował w rodzinnym zespole pod kierownictwem
swego ojca (Mk 1,19-20). Współpracował także z Piotrem i jego bratem Andrzejem.

Należał do pierwszych uczniów, których Jezus powołał (Łk 5,4-11). Wydarzenie rozegrało się
już  w  trakcie  Jego  działalności.  Od  pewnego  czasu  dokonywał  niezwykłych  czynów
i nauczał. Wiadomość o tym wszystkim rozeszła się po całej Galilei. Pewnego poranka Mistrz
z Nazaretu stanął na brzegu jeziora. Natychmiast otoczyła Go wielka rzesza ludzi pragnących
wsłuchać się w Jego przemówienie. Było ich tak wielu, że dla uniknięcia ścisku i chcąc, by Go
lepiej  wszyscy  słyszeli,  Jezus  zdecydował  się  na  pewien  praktyczny  krok.  Kiedy  jezioro  jest
spokojne, jakby zastygłe w bezruchu i ciszy, a szum fal ustaje i nie przeszkadza, można dosko-
nale przemawiać z łodzi w pewnej odległości od zebranych. Jezus skorzystał z łodzi Szymona
i polecił mu, aby odbił od brzegu. Wtedy przemówił do tłumów a następnie polecił Szymonowi,
aby wypłynął na głębię i zarzucił sieci. Piotr usłuchał Mistrza. Rzeczywistość przeszła oczeki-
wania. Ale niezwykle ważne jest to, o czym Ewangelista wspomina na końcu opisu: „Zostawili
wszystko i poszli za Nim”. Uczniowie nie kazali sobie powtarzać dwa razy tego, co usłyszeli.
Ewangelista  przedstawił  więc  najpierw  nauczającego  Mistrza  a  następnie  wspomniał  o  Jego
niezwykłej mocy cudotwórczej. Nad Jeziorem Galilejskim Jezus objawił moc słowa porywają-
cego tłumy, ale także tkwiącą w Nim siłę, która sprawiła, że to, co nieprawdopodobne, stało się
rzeczywistością. W ten sposób św. Łukasz uzasadnił, dlaczego Szymon, a także Jakub i Jan po-
szli za niezwykłym Nauczycielem.

Powołanie Jakuba dopełniło się po modlitwie Jezusa. „W tym czasie Jezus wyszedł na górę,
aby się modlić, i całą noc spędził na modlitwie do Boga. Z nastaniem dnia przywołał swoich

B o h a t e r o w i e S t a r e g o i N o w e g o T e s t a m e n t u

}

uczniów  i  wybrał  spośród  nich  dwunastu,  których  też  nazwał  apostołami:  Szymona,  którego
nazwał Piotrem; brata jego, Andrzeja; Jakuba i Jana; Filipa i Bartłomieja; Mateusza i Tomasza;
Jakuba, syna Alfeusza, i Szymona z przydomkiem Gorliwy; Judę, syna Jakuba, i Judasza Iska-
riotę, który stał się zdrajcą” (Łk 6,12-15). Św. Łukasz nie określa, gdzie znajdowała się góra, na
którą wyszedł Jezus. Chodzi niewątpliwie o jedno ze wzgórz wznoszące się nad jeziorem Ge-
nezaret.  Ewangelistę  interesuje  jedynie  to,  iż  góra  jest  miejscem,  gdzie  według  ówczesnych
przekonań człowiek zbliża się do Boga albo nawet spotyka się z Nim. Chrystus często, w sytu-
acjach  krytycznych,  gdy  widział,  że  Jego  działalność  nie  jest  właściwie  rozumiana,  odczuwał
potrzebę przezwyciężenia trudności i usuwał się wtedy na szczyty gór albo na miejsca pustynne
i modlił się (Łk 5,16). Podobnie czynił także w decydujących chwilach publicznej działalności.
Tak było również w opisywanym przypadku.

Po nocy spędzonej na modlitwie Jezus wybrał dwunastu spośród uczniów. Liczba 12 ma zna-
czenie  symboliczne.  Przypomina  bowiem  dwanaście  pokoleń  Izraela  i  wyraża  myśl,  iż  Jezus
ma zamiar stworzyć podwaliny nowego Izraela, nowego ludu Bożego. Pierwszy lud Boży skła-
dał się z dwunastu pokoleń, które wywodziły się z dwunastu synów Jakuba. Liczba dwanaście
w  sposób  symboliczny  oznaczała  więc  cały  naród,  lud  Boży.  Oczekiwano,  że  kiedyś  Bóg
wskrzesi  i  zbierze  rozproszone  pokolenia  Izraela.  Jezus  spełnił  te  właśnie  oczekiwania,
gdy ustanowił dwunastu apostołów, a wśród nich Jakuba. Będą oni „ojcami” duchowymi i da-
dzą  początek  nowemu  ludowi  Bożemu.  Właśnie  oni  będą  kontynuować  Jego  dzieło,  gdy
zostanie zabity.

Jakub i Jan razem z Piotrem stanowili wśród dwunastu apostołów szczególnie uprzywilejowaną
trójkę zaufanych uczniów Jezusa. Synoptycy podają, że wszyscy trzej byli świadkami wskrze-
szenia córki Jaira (Mk 5,37), przemienienia Jezusa (Mk 9,2) a także słuchaczami mowy o zbu-
rzeniu świątyni i końcu świata (Mk 13,3) oraz widzieli trwogę konania Chrystusa w Ogrodzie
Oliwnym (Mk 14,33).

Trzej pierwsi Ewangeliści wspominają o gwałtownym i porywczym charakterze Jakuba i Jana.
Nie przez przypadek Jezus nazwał ich Boanerges, tzn. „synowie gromu” (Mk 3,17), chyba
z uwagi na ich zapał. Jezus zganił ich porywczy osąd Samarytan. Jakub wraz z bratem chcieli
bowiem zniszczyć ogniem tych niegościnnych mieszkańców ziemi palestyńskiej (Łk 9,51-55).

Zganił  ich  także  z  jeszcze  innego  powodu.  W  zmowie  z  matką  zabiegali  o  pierwsze  miejsce
w mesjańskim królestwie Jezusa. Ich prośba, aby Jezus zapewnił im miejsce po swojej prawej
i  lewej  stronie,  wywołała  oburzenie  pozostałych  apostołów  i  łagodną  reprymendę  ze  strony
Chrystusa (Mk 10,35-45; Mt 20,20-28; Łk 22,24-27).

Poza Ewangeliami synoptycznymi o Jakubie, synu Zebedeusza, wspomina tylko autor Dziejów
Apostolskich.  Ten  apostoł  był  obecny  w  „sali  na  górze”  wraz  z  grupą  oczekująca  na  zesłanie
Ducha Świętego (Dz 1,13). Ostatnią wzmianką o nim jest notatka, że zginął w czasie prześla-
dowań wszczętych przez Heroda Agryppę I (Dz 12,2) (rok 43 lub 44). Ten wnuk Heroda Wiel-
kiego,  pragnąc  sobie  zaskarbić  względy  poddanych,  zwłaszcza  faryzeuszów,  wszczął
prześladowanie  chrześcijan.  Niektórych  z  nich  wtrącił  do  więzienia,  a  Jakuba  Starszego,  syna
Zebedeusza,  rozkazał  ściąć  mieczem.  Św.  Łukasz  wspomina  o  tym  jednym  zdaniem  i  nie
wiadomo,  w  jakich  okolicznościach  doszło  do  procesu  tego  Apostoła  i  jego  śmierci.  Jakub
był  więc  drugim  wzmiankowanym  męczennikiem  Kościoła  (poza  Szczepanem)  i  pierwszym
z grona apostołów.

B o h a t e r o w i e S t a r e g o i N o w e g o T e s t a m e n t u

}

Po zmartwychwstaniu Jezusa Jakub miał prowadzić działalność apostolską w Hiszpanii (stąd
jego sanktuarium w Santiago de Compostela). W Europie czczony jest przede wszystkim jako
patron podróżujących i pielgrzymujących.

Ks. Mirosław Łanoszka

Bohaterowie Starego Testamentu

AKUB

–

SYN

ZAAKA I

EBEKI

„PAN natomiast stał obok niego i mówił: «Ja jestem PAN, Bóg twojego ojca Abrahama i Bóg
Izaaka. Ziemię, na której leżysz, dam tobie i twojemu potomstwu. Potomstwo twoje będzie licz-
ne jak proch ziemi. Rozprzestrzenisz się na zachód i na wschód, na północ i południe. Przez
ciebie i twoje potomstwo wszystkie ludy ziemi otrzymają błogosławieństwo. Ja będę z tobą i bę-
dę cię chronił wszędzie, dokąd pójdziesz, a potem przyprowadzę cię do tego kraju. Bo nie
opuszczę cię, aż spełnię to, co ci obiecałem»” (Rdz 28,13-15)

Jakub to imię trzeciego z patriarchów Izraela, syna Izaaka i Rebeki, małżeństwa dotkniętego
problemem bezpłodności, które długo wyczekiwało na upragnione potomstwo (Rdz 25,21). Bi-
blijne opowiadania o Jakubie należą do najstarszych tradycji, jakie znajdują się w Księdze Ro-
dzaju (Rdz 25,21-49,33). Historia patriarchy Jakuba została opowiedziana w dwóch cyklach
opowieści: jeden z nich jest związany z osobą Izaaka, ojca Jakuba (Rdz 25,19-35,29), natomiast
drugi wiąże naszego patriarchę z postacią Józefa, jego syna (Rdz 37,2-49,33)

. Według Księgi

Rodzaju Jakub urodził się i spędził swoje dzieciństwo w Beer-Szebie, jednej z miejscowości
południowej Palestyny, gdzie, zgodnie z tradycją, mieszkał jego ojciec Izaak (Rdz 26,23-33;
28,10)

. Przyjście na świat Jakuba jest poprzedzone modlitwą Izaaka, jaką zanosił on do Boga

„za  swoją  żonę,  ponieważ  była  niepłodna”  (Rdz  25,21a).  Bóg  wysłuchał  wołania  patriarchy
i  „jego  żona  Rebeka  zaszła  w  ciążę”  (Rdz  25,21b),  nosząc  pod  swoim  sercem  bliźniacze  po-
tomstwo (Rdz 25,22-23). Autor natchniony opowiadając o narodzinach bliźniaków pisze: „Gdy
nadszedł czas porodu, okazało się, że będzie miała bliźnięta. Pierwszy chłopiec, który się uro-
dził, był czerwony i cały pokryty owłosieniem jak płaszczem. Dlatego dano mu imię Ezaw. Po-
tem  urodził  się  jego  brat,  który  trzymał  Ezawa  za  piętę  (hebr.  ʻaqeb),  dlatego  dano  mu  imię
Jakub” (Rdz 25,24-26). W oparciu o przedstawiony tekst jedna z biblijnych etymologii imienia
„Jakub” (hebr. Jaʻǎqōb), będącego skróconą formą amoryckiego Jaʻqub-ēl

(oby Bóg wspo-

mógł), wiąże je z hebrajskim terminem ʻaqeb, oznaczającym „piętę”, gdyż, zgodnie z biblij-
nym tekstem, Jakub wychodząc z łona Rebeki trzymał właśnie za piętę swojego starszego brata
Ezawa (Rdz 25,26)

. Tradycja biblijna pochodzenie imienia „Jakub” łączy także z podobnie

brzmiącym czasownikiem hebrajskim ʻāqab (oszukać), opisując w ten sposób sprytną postawę
Jakuba odbierającego w miejsce Ezawa błogosławieństwo swojego ojca Izaaka, przeznaczone

J. Warzecha, Historia dawnego Izraela, Warszawa 2005, s. 65-66.

P.K. McCarter jr., R.S. Hendel, Okres patriarchalny. Abraham, Izaak i Jakub, w: H. Shanks (red.), Starożytny

Izrael. Od Abrahama do zburzenia świątyni jerozolimskiej przez Rzymian (W. Chrostowski, przekład), War-
szawa 2007, s. 56-57.

T. Brzegowy, Pięcioksiąg Mojżesza. Wprowadzenie i egzegeza Księgi Rodzaju 1-11, Tarnów

2002, s. 130.

A. Tronina, JAKUB, w: Encyklopedia katolicka, t. 7, Lublin 1997, kol. 700.

B o h a t e r o w i e S t a r e g o i N o w e g o T e s t a m e n t u

}

dla pierworodnego syna (Rdz 27,36)

. Bliźniaczy brat Jakuba Ezaw, jako pierwszy syn Izaaka

i Rebeki, był uprzywilejowanym potomkiem w rodzinie. To on miał prawo do pierwszeństwa,
zwłaszcza  tego  wyrażającego  się  w  ojcowskim  błogosławieństwie,  które  dotyczyło  zarówno
dziedziczenia majątku, jak i przekazania Bożego błogosławieństwa; najcenniejszego daru, wa-
runkującego wszelką pomyślność. Autor opisując, w jaki sposób Ezaw pozbył się tego przywi-
leju  wspomina,  że:  „gdy  chłopcy  urośli,  Ezaw  stał  się  zdolnym  myśliwym  i  wędrował po po-
lach. Jakub natomiast był człowiekiem spokojnym i mieszkał w namiocie” (Rdz 25,27).

Księga Rodzaju przekazuje, że zmęczony i głodny Ezaw po powrocie z pola oddał młodszemu
bratu swoje pierworództwo za miskę soczewicy, którą w zamian za ten cenny dar przygotował
mu  Jakub  (Rdz  25,29-33).  Możliwe,  że  to  opowiadanie  stanowi  odzwierciedlenie  konfliktów,
jakie  miały  miejsce  między  grupami  ludności  wiodącej  dwa  odmienne  sposoby  życia,  a  więc
pomiędzy myśliwymi a pasterzami. Nie jest wykluczone, że tradycja biblijna w ten jakże suge-
stywny  sposób  przekazała  informację  o  istniejących  zatargach  między  Edomitami,  którzy
prawdopodobnie  wywodzą  się  od  Ezawa,  a  Izraelitami,  pochodzącymi  od  Jakuba

. Autor na-

tchniony podaje, że „Izaak kochał Ezawa, ponieważ polował dla niego, Rebeka natomiast ko-
chała Jakuba” (Rdz 25,28). Kiedy przyszedł czas udzielenia ojcowskiego błogosławieństwa Ja-
kub oszukał swojego ojca Izaaka, uciekając się do podstępu, który zainicjowała jego matka Re-
beka. Izaak chciał zjeść dziczyznę, licząc na udane polowanie swojego pierworodnego Ezawa,
by następnie pobłogosławić mu (Rdz 27,1-4).

W tym czasie Rebeka, która podsłuchała rozmowę swojego męża ze starszym synem, przygo-
towała potrawę z koźlęcia, jego skórą przyodziała Jakuba, aby był tak samo owłosiony jak
Ezaw, po czym wysłała go przed oblicze Izaaka. Stary i niedowidzący Izaak udzielił swojemu
młodszemu synowi błogosławieństwa, zapewniając mu w ten sposób urodzaj ziemi i wszelki
dobrobyt, a także uprzywilejowaną pozycję społeczną (Rdz 27,26-29). Nietrudno przewidzieć,
ż

e Ezaw, który w przypadku pierworództwa lekkomyślnie pozbawił się tego przywileju, tym

razem wpadł w gniew. Oszustwo, jakiego względem niego dopuścił się Jakub, sięgając po oj-
cowskie błogosławieństwo zastrzeżone pierworodnemu, wywołało u Ezawa chęć zemsty
(Rdz 27,30-41). Możliwe, że autor natchniony, przedstawiając ten wątek historii Jakuba, chciał
zobrazować prawdę mówiącą o suwerenności Boga, który niezależnie od istniejących ludzkich
praw czy zwyczajów realizuje swoje plany. Tak czy inaczej, w tej sytuacji Rebeka poleciła Ja-
kubowi ucieczkę przed szukającym odwetu Ezawem (Rdz 27,41) na terytorium Mezopotamii,
do swojego brata Labana, który mieszkał w Charanie (Rdz 27,42-45).

W drodze do Charanu Jakub zatrzymuje się w miejscowości Luz, gdzie: „W czasie snu zoba-
czył schody, które opierały się o ziemię, a wierzchołkiem sięgały nieba. Ujrzał też aniołów Bo-
ż

ych, którzy po nich wschodzili i schodzili” (Rdz 28,12). Objawiający się w ten sposób Jaku-

bowi Bóg potwierdził przekazane przodkom patriarchy obietnice, a także zapoczątkował du-
chową przemianę naszego bohatera, który odtąd bardziej zaufa Bożej opatrzności i pozwoli na
realizację zamiarów Boga w swoim życiu (Rdz 28,10-15). Po tym niezwykłym doświadczeniu
Boga Jakub na pamiątkę ustawił tam kamień, a samo miejsce związane z tą Bożą obecnością
nazwał Betel (hebr. bêt-ʻEl), czyli „dom Boży” (Rdz 28,16-19). Podczas pobytu u brata swojej
matki, Labana, Jakub poznał swoją przyszłą żonę Rachelę. Nasz bohater chcąc poślubić swoją

A. Boudart, JACOB, w: J. Bajard, M. Defossez, J. Longton, R.F. Poswick, G. Rainotte (red.), Le Dictionnaire

Encyclopédique de la Bible, [Turnhout] Brepols 1987, s. 638.

M. Bednarz, Historia zbawienia, Tarnów

2000, s. 59.

B o h a t e r o w i e S t a r e g o i N o w e g o T e s t a m e n t u

}

wybrankę pracował siedem lat u swego wuja Labana, aby uiścić wyznaczaną przez rodzinę za-
płatę, która miała stanowić materialne zabezpieczenie dla Racheli na wypadek śmierci męża lub
porzucenia  jej  przez  niego.  Jednak  w  dniu  ślubu  Jakub  został  oszukany  przez  Labana,  który,
zgodnie z ówczesnymi zwyczajami, oddał mu swoją starszą córkę Leę, dzięki czemu nie musiał
już  jej  dłużej  utrzymywać.  Pomimo  tej  nieprzewidzianej  sytuacji  Jakub  nie  zaprzestał  starań
o Rachelę, którą kochał i po odpracowaniu kolejnych siedmiu lat u brata swojej matki również
i ją otrzymał za żonę (Rdz 29).

Po dwudziestu latach pobytu u Labana Jakub zdecydował o powrocie do Kanaanu. Dzięki swo-
jej przebiegłości i zaradności patriarcha, jak czytamy w Księdze Rodzaju: „Stał się bardzo za-
możny. Miał wiele stad, służące i sługi, wielbłądy i osły” (Rdz 30,43). Te widoczne znaki Bo-
ż

ego błogosławieństwa zarówno w stosunku do jego rodziny, jak i majątku nie tylko rekompen-

sowały  różne  trudne  doświadczenia,  jakie  stały  się  udziałem  Jakuba  u  Labana,  ale  przede
wszystkim  umocniły  jego  więź  z  jedynym  Bogiem.  Jakub  chcąc  uniknąć  konfliktu  ze  swoim
teściem  z  powodu  wielkiego  bogactwa,  które  zabierał  ze  sobą  do  Kanaanu  postanowił  uciec
wraz ze swoimi żonami (Leą i Rachelą), ich niewolnicami (Zilpą i Bilhą) oraz dziećmi (jedena-
ś

cioro dzieci, a wśród nich Józef, syn Racheli). Ważnym wydarzeniem w drodze powrotnej do

ziemi Bożej obietnicy było przeżycie tajemniczej walki z Bogiem (Rdz 32,23-33). Kiedy Jakub
przeprawił  się  wraz  z  całą  rodziną  przez  potok  Jabbok,  pozostał  sam,  doświadczając  niezwy-
kłego zmagania się z samym Bogiem, który wówczas zmienił mu dotychczasowe imię mówiąc:
„Nie będziesz się już nazywał Jakub, lecz Izrael, bo walczyłeś zwycięsko z Bogiem i z ludźmi”
(Rdz  32,29).  Podczas  tej  tajemniczej  walki  Jakub  prosił  o  błogosławieństwo,  zdając  sobie
sprawę,  że  pierwsze  zdobył  podstępem  (Rdz  27):  „Nie  puszczę  Cię,  aż  mi  pobłogosławisz”
(Rdz 32,27). Wyrazem tego, że otrzymał błogosławieństwo od samego Boga jest zmiana imie-
nia, co może symbolizować odniesienie zwycięstwa nad samym sobą w duchowej walce (Biblia
Paulińska).  W  Kanaanie przyszedł na  świat najmłodszy  z  dwunastu synów  Jakuba, Beniamin.
Jednak podczas porodu zmarła jego matka, ukochana żona patriarchy Rachela (Rdz 35,16-20).
To ze względu na nią Jakub darzył szczególną miłością, zrodzonych z niej dwóch swoich sy-
nów: Józefa i Beniamina. Tak przedstawiają się główne wątki historii Jakuba opowiedzianej w
związku z osobą jego ojca Izaaka.

Dalszy ciąg dziejów tego patriarchy wiąże się z postacią jego syna Józefa (Rdz 37;

42-48). Na wskutek konfliktu, jaki zaistniał między Józefem a pozostałymi braćmi znalazł się
on na terytorium Egiptu, gdzie jego bezgraniczne zaufanie Bogu pozwoliło mu pozyskać przy-
chylność  faraona,  co  ostatecznie  przyniosło  ocalenie  w  czasie  klęski  głodu  dla  całej  rodziny
Jakuba.  Oprócz  niezwykle  poruszającej  postawy  Jakuba,  który  głęboko  przeżywał  wszystkie
wydarzenia, jakie miały związek z jego ukochanym Józefem, dowiadujemy się, że sam patriar-
cha został przez niego sprowadzony do Egiptu, gdzie adoptował jego dzieci (Efraim i Manas-
ses) (Rdz 48,1-20). Tam też, w ziemi faraona, Jakub pobłogosławił wszystkich swoich synów
(Rdz 49,1-28). Patriarcha zakończył swoje życie w Egipcie, a jego zabalsamowane ciało zostało
przeniesione  przez  jego  synów  do  Kanaanu  i  tam  pochowane  (Rdz  50,1-14).  Biblijna  historia
Jakuba staje się częścią dziejów zbawienia, w których Bóg Abrahama i Izaaka, przodków Jaku-
ba,  wybrał  także  tego  syna  Izaaka  i  Rebeki,  by  przez  niego  realizować  swoje  obietnice
(Rdz  28,3-4.13-15;  35,11-12;  48,15-16).  Przybycie  patriarchy  Jakuba  wraz  ze  swoimi  synami
do państwa faraona przygotowuje wielkie wydarzenia związane z wyjściem Izraelitów z ziemi
egipskiej (Wj 1,1-5). W literaturze mądrościowej Starego Testamentu postać Jakuba jest przy-
woływana  w  kontekście  Bożego  błogosławieństwa,  które  stało  się  jego  udziałem  (Syr  44,23).

B o h a t e r o w i e S t a r e g o i N o w e g o T e s t a m e n t u

}

Autor  Księgi  Mądrości  ukazuje  Jakuba  jako  sprawiedliwego,  którego  Mądrość  ocaliła  przed
grożącym  mu  niebezpieczeństwem  (Mdr  10,10-12).  Nowy  Testament  mówi  o  Jakubie  jako
przodku  Jezusa  (Mt  1,2;  Łk  3,34),  a  także  przedstawia  go  jako  wzór  wiary  (Hbr  11,9.20-21),
wielkiego  patriarchę,  który  razem  z  „Abrahamem  i  Izaakiem”  zasiądzie  przy  stole  eschatolo-
gicznej uczty wraz ze wszystkimi zbawionymi (Mt 8,10-12; Łk 13,28-29)

Ks. Piotr Łabuda

Bohaterowie pierwszej wspólnoty Kościoła

RADYCJA ŚMIERCI

POSTOŁA

IOTRA

„A gdy spożyli śniadanie, rzekł Jezus do Szymona Piotra: «Szymonie, synu Jana, czy miłujesz
Mnie więcej aniżeli ci?» Odpowiedział Mu: «Tak, Panie, Ty wiesz, że Cię kocham». Rzekł do
niego: «Paś baranki moje!». Zaprawdę, zaprawdę, powiadam ci: Gdy byłeś młodszy, opasywa-
łeś się sam i chodziłeś, gdzie chciałeś. Ale gdy się zestarzejesz, wyciągniesz ręce swoje, a inny
cię opasze i poprowadzi, dokąd nie chcesz». To powiedział, aby zaznaczyć, jaką śmiercią
uwielbi Boga. A wypowiedziawszy to rzekł do niego: «Pójdź za Mną!»” (J 21,15.18-19).

Na temat śmierci męczeńskiej św. Piotra w Rzymie zachowało się szereg informacji u pisarzy
starochrześcijańskich. Podstawowym świadectwem jest opis Euzebiusza z Cezarei, który cytuje
Gajusza i Dionizego bpa Koryntu: Tak tedy ten, który znany jest jako pierwszy z najzaciętszych
nieprzyjaciół Bożych [Neron], gotów był do zamordowania Apostołów. Dzieje opowiadają,
ż

e za jego panowania, Paweł został ścięty, a Piotr przybity do krzyża. Wiadomość tę potwier-

dza  nazwa  cmentarzy  rzymskich,  które  istnieją  pod  we-zwaniem  Piotra  i  Pawła.  Świadczy  o
tym  mąż  kościelny  imieniem  Gajus,  żyjący  za  czasów  Zefiryna,  biskupa  rzymskiego.  W  swej
rozprawie  przeciwko  Proklosowi,  głowie  sekty  katafiygijskiej,  tak  mówi  o  miejscach,  w  któ-
rych  złożono  święte  zwłoki  wspomnianych  Apostołów:  „Ja  zaś  mogę  wskazać  tropea
(gr. tropaia) apostolskie. Wstąp na wzgórze Watykanu, albo idź na drogę do Ostii, a znajdziesz
tam  trofea  tych,  którzy  ten kościół  założyli”.  Że  istotnie obydwaj  Apostołowie  w  tym  samym
czasie  ponieśli  śmierć  męczeńską  potwierdza  Dionizy,  biskup  koryncki,  w  swym  „Liście  do
Rzymian”, gdzie tak pisze: „Tedy i wy przez tak serdeczne wasze upomnienie związaliście jak
najściślej  Rzym  z  Koryntem,  szczepy  zasadzone  rękoma  Piotra  i  Pawła.  Toć  obydwaj  w  na-
szym  Koryncie  szczep  ten  sadzili  i  nieśli  nam  naukę.  Tak  samo  w  Italii.  Razem  nieśli  naukę
i w jednym czasie śmierć ponieśli męczeńską”

W tekście Euzebiusza znajdują się niezwykle ważne dane. Przede wszystkim, śmierć Piotra na-
stąpiła w czasie prześladowania, najprawdopodobniej za Nerona, w związku z pożarem Rzymu,
opisanego przez Tacyta. Nastąpiła ona w tym samym okresie czasu, co śmierć Pawła, zatem w
czasach Nerona, a więc przed rokiem śmierci Nerona, w 68 r. Wreszcie Euzebiusz z Cezarei
pisze o miejscu grobu apostołów. Wynika z tego, że już w II wieku istniała tradycja grobów

A. Boudart, JACOB, s. 638.

Zob. Euzebiusz z Cezarei, Historia Kościelna, XXV,5-8, Poznań 1924, s. 87-88.

B o h a t e r o w i e S t a r e g o i N o w e g o T e s t a m e n t u

}

Piotra na Watykanie, a Pawła przy drodze ostyjskiej: są to miejsca obecnych Bazylik św. Piotra
i Pawła za Murami zbudowanych w IV wieku przez Konstantyna Wielkiego.

Dzieje Piotra tak relacjonują wydarzenie męki i śmierci Apostoła: „I kiedy zbliżył się i stanął
koło krzyża, zaczął mówić: „O, imię krzyża, ukryta tajemnico! O, niewysłowiona łasko, którą
wyraża słowo ‘krzyż’! O, ludzka naturo, której nie można oddzielić od Boga! O niewysłowiona
i nieodłączna miłości, której nie mogą wyrazić nieczyste wargi! Całą mocą ogarniam ciebie te-
raz, stanąwszy u kresu mego uwolnienia z tego świata. Będę głosił, czym jesteś. Nie zataję ta-
jemnicy krzyża, zamkniętej kiedyś i ukrytej przed mą duszą. Dla was, którzy  macie ufność w
Chrystusie,  niechaj  nie  będzie  to  krzyż  widzialny;  krzyż  bowiem  jest  czymś  innym  niż  to,  co
jest widzialne. I wy, którzy możecie słuchać – zwłaszcza teraz kiedy macie ku temu sposobność
– słuchajcie mnie w ostatniej godzinie kresu mego życia. Odsuńcie wasze dusze od wszystkie-
go, co zmysłowe, bowiem to wszystko, co jest dostrzegalne, nie jest prawdziwe. Porzućcie wi-
dzenie, porzućcie słyszenie, te działania pozorne, a poznacie [wszystko], co stało sie z Chrystu-
sem i całą tajemnicę, waszego zbawienia. I wszystko co wam zostanie powiedziane, wam, któ-
rzy tego słuchacie, niechaj będzie jakby tego nie było. Ale oto przyszła twoja godzina, Piotrze,
abyś wydał swoje ciało tym, którzy mają je zabrać. Zabierzcie więc je wy, do których to należy.
I proszę was, kaci, ukrzyżujcie mnie tak: głową w dół, nie inaczej. A powód tego wyjaśnię tym,
którzy  [mnie]  słuchają.  I  kiedy  lud  tam  obecny  powtarzał  jak  jeden  mąż  donośnym  głosem
„Amen”, podczas tego „Amen” Piotr oddał ducha Panu”

Sprawa pobytu w Rzymie św. Piotra, była przedmiotem sporu katolików i protestantów. Wiąże
się  z  nim  także  problem  grobu  św.  Piotra  na  Watykanie,  którego  autentyczności  odmawiali
uczeni  protestanccy.  Wykopaliska  prowadzone  pod  bazyliką  św.  Piotra  potwierdzają
dawne  tradycje,  podobnie  jak  badania  historyczne  potwierdziły  historyczny  pobyt  św.  Piotra
w Rzymie.

Znamiennym jest jednak, iż w żadnym z utworów apokryficznych męczeństwo św. Piotra nie
łączy się z pożarem Rzymu i prześladowaniem chrześcijan za Nerona. Piotr umiera ukrzyżowa-
ny, na swoją prośbę, głową w dół (co jest jednym z częstych tematów ikonografii chrześcijań-
skiej), po wygłoszeniu z krzyża długiej przemowy. Ta forma ukrzyżowania jest wyjaśniana
najczęściej pokorą Piotra, który nie chciał umierać tak, jak Zbawiciel. Zdjęcie z krzyża Piotra,
w opisach apokryficznych, jest ukazywane na wzór zdjęcia z krzyża Jezusa; rolę Józefa z Ary-
matei spełnia Marcellus.

Pośród licznych pism apokryficznych istnieje szereg utworów zachowanych pod imieniem Pio-
tra: fragmentarycznie zachowana jest Ewangelia Piotra i Apokalipsy przypisywane św. Piotro-
wi. Ponadto istnieje kilka listów Piotra lub pism kierowanych do Piotra. Postać Piotra wspomi-
nana jest w licznych apokryfach, szczególnie Pawiowych. Elementy dotyczące Piotra znajdują
się w utworach hagiograficznych dotyczących osób powiązanych z Piotrem, a więc w Męczeń-
stwie Processusa i Martyniana (strażników więziennych ochrzczonych przez Piotra w więzie-
niu), Męczeństwie Ksantyppy i Polikseny, Dziejach św. Nereusza i Achillesa, Żywocie Aber-
kiosa, i innych. Ta mnogość pism apokryficznych zachowanych pod imieniem Piotra świadczy
o roli, jaką apostoł odrywał we wczesnym chrześcijaństwie

Zob. Dzieje Piotra, 37,8; 40,11.

Zob. M. Starowieyski, Św. Piotr, s. 476nn.