Âàëåðié Ñòåïàíêîâ

ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

Ï

îñ òàòi  ãåòü ìà íà  Ïåò ðà  Äî ðî øåí êà  ÿâíî  íå  ïî ùàñ òè ëî
â  iñòîð iîã ðàôi¿.  Òàê  ñòà ëî ñÿ,  ùî  ìî íîã ðàôi÷íi  äîñëiä -
æåí íÿ  éîãî  áiîã ðàôi¿  ïî áà ÷è ëè  ñâiò  çà  êîð äî íîì

(ïðàöi Ä. Äî ðî øåí êà òà ß. Ïåð äåíi)

1

. Ïðî òå íà âiòü ó íèõ ëèøå ñõå -

ìà òè÷ íî îêðåñ ëå íî îñíîâíi âiõè éîãî æèò òÿ äî ñåð ïíÿ 1665 ð. —
÷àñó  ïå ðå õîï ëåí íÿ  íèì  áó ëà âè.  Âiäíàé äåíi  ç  ïîðè  ¿õ  íà ïè ñàí íÿ
(ïåð øà ç ðîáiò áóëà ïiäãî òîâ ëå íà â êiíöi 30-õ, à äðó ãà — íà ïî ÷àò -
êó 70-õ ðð. ÕÕ ñò.) íàìè é iíøè ìè äîñëiäíè êà ìè äæå ðåëüíi ìà òåð i -
à ëè  äîç âî ëÿ þòü  ïî-íî âî ìó  ïî ãëÿ íó òè  íà  ðÿä  ñòîðií  äiÿëü íîñòi
ìàé áóò íüî ãî  ãåòü ìà íà,  äî ïîâ íè òè  é  óòî÷ íè òè  iñíó þ÷i  áiîã ðàôi÷íi
äàíi òîùî.

Âiäî ìî, ùî Ïåò ðî íà ðî äèâ ñÿ 1627 ð. ó ×è ãè ðèíi ó çíàíié êî -

çàöüêié  ðî äèíi  Äî ðî øåíêiâ.  Éîãî  äiä  Ìè õàé ëî  îá è ðàâ ñÿ  ãåòü ìà -
íîì  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî,  áàòü êî  Äî ðîôié  íà ëå æàâ  äî  êî çàöü êî¿
ñòàð øè íè.  Ìàòið  ïî õî äè ëà  ç  ðî äè íè  Òà ðà ñåíêiâ  (äîíü êà  Òè õî íà  é
Ãàí êè).  ¯¿  iì’ÿ  ïðî äîâ æóº  çà ëè øà òè ñÿ  íå ðîç ãà äà íîþ  òàºìíè öåþ
(âiäî ìî  ëèøå,  ùî  ó  ÷åð íåöòâi  íà çè âà ëà ñÿ  Ìèò ðî äî ðîþ,  à  â  ñõèìíi
Ìàðiºþ

2

). Ñòàð øèì áðà òîì Ïåò ðà áóâ Ãðè ãîðié. Îêðiì íüî ãî ìàâ

ùå áðàòiâ Àíäðiÿ, Ñòå ïà íà é Àíòîíiÿ òà ñåñ òðó íå çíà íî ãî iñòî ðè -
êàì iìåíi

3

.

Äiä  Ìè õàé ëî  íå  âñòèã  íà òiøè òè ñÿ  îíó êà ìè.  Ïiä  ÷àñ  ïî õî äó

1628 ð. äî Êðè ìó (âèð iøèâ íàä à òè äî ïî ìî ãó åêñ-õàíó Ìåã ìåä-Ãi -
ðåþ òà éîãî áðà òó Øàãií-Ãiðåþ ó ìiæó ñîáíié áî ðîòüái çà âëà äó)
ïî ëiã  ó  áîþ  íå ïî äàëiê  Áàõ ÷è ñà ðàþ.  Äî ðîôié,  êîò ðèé  òà êîæ  áðàâ
ó÷àñòü ó íüî ìó, íà ùàñ òÿ äëÿ ñiì’¿, ïî âåð íóâ ñÿ æè âèì

4

.

Íå áà ãà òî ìàºìî âiäî ìîñ òåé ïðî äè òÿ÷i òà þíàöüêi ðîêè æèò -

òÿ  Ïåò ðà.  ª  ïiäñòà âè  ñòâåð äæó âà òè,  ùî  ñå ðåä  îä íî ëiòêiâ  âèä iëÿâ ñÿ
âè ñî êèì çðîñ òîì i ôiçè÷ íîþ ñè ëîþ (Â. Êðàñ íîâ, êîò ðèé ó êiíöi
80-õ ðð. Õ²Õ ñò. áà 

÷èâ âè 

êî 

ïà 

íèé ïðàõ ïî 

êiéíî 

ãî ãåòü 

ìà 

íà ó

308 

  Óêðà¿íà â Öåíòðàëüíî-Ñõ³äí³é ªâðîï³, ¹ 6, 2006

ñ.  ßðî ïîë÷i,  ó  ñïî ãà äàõ  çà íî òó âàâ  ñâ çäè âó âàí íÿ  éîãî  êiñòêà ìè
«âå ëå òå íñüêèõ  ðîçìiðiâ»)

5

.  Âèç íà ÷àëü íèé  âïëèâ  íà  ôîð ìó âàí íÿ  é

ðîç âè òîê  ñâiòîã ëÿä íèõ  çà ñàä,  ïî ëiòè÷ íèõ  ïî ãëÿäiâ,  ìî ðàëü íî-
 åòè÷ íî¿  øêà ëè  ÷åñ íîò  òà  ìåí òàëü íî-ïñè õî ëî ãi÷íî ãî  òèïó  îñî áèñ -
òîñòi â÷è íÿ ëè äâà ôàê òî ðè. Ïåð øèé — àò ìîñ ôå ðà ñiì’¿, â ÿêié
êóëü òè âó âà ëè ñÿ  êî çàöüêi  iäå à ëè  ñëóæi ííÿ  ïðà âîñ ëàâíié  âiði,  Âiò -
÷èçíi,  òî âà ðèñ òâó  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî.  Áàòü êî,  âî ÷å âèäü,  íå îä -
íî ðà çî âî  ðîç ïîâ iäàâ  ñè íàì  ïðî  ïîä âè ãè  êî çàêiâ,  çãà äó þ ÷è  ñå ðåä
íèõ é äiäà Ìè õàé ëà, ùî âêàð áó âà ëî ñÿ ó ïàì ’ÿòü Ïåò ðà, êîò ðèé
âïðî äîâæ æèò òÿ ïè øàâ ñÿ äiÿ ìè ñâî ãî ïðåä êà, ÿêèé ç 4 òèñ. çà ïî -
ðîæöiâ «â íiùî îá åð íóâ Êðèì»

6

.  Áåç ïå ðå÷ íî,  ïðè íà ëåæíiñòü  äî  çà -

ìîæ íî ãî,  îïî âè òî ãî  âè ñî êèì  àâ òî ðè òå òîì  ñïàä êîºìíî ãî  ðîäó  åë i òè
êî çàöü êî¿  Óêðà¿ íè  çà ïîá iãà ëà  âè ðîá ëåí íþ  êîì ïëåê ñó  ñî öiîï ñè õî -
ëî ãi÷íî¿  ìåí øî âàð òîñòi  ç  íà â’ÿç ëè âèì  ñòà íîì  õðî íi÷íî¿  çà çäðîñòi, 
à  âiäòàê  ñòâî ðþ âà ëà  ñïðè ÿò ëèâi  óìî âè  ôîð ìó âàí íÿ  ñà ìî ïî âà ãè  é
áëà ãî ðî äñòâà.  Ç  äðó ãî ãî  áîêó,  âîíà  äîç âî ëÿ ëà  âiä÷ó âà òè  ñåáå  ïî â -
íîï ðàâ íîþ  îñî á èñòiñòþ  ó  ñòî ñóí êàõ  ç  ïðåä ñòàâ íè êà ìè  iíøèõ  ðî -
äèí çà ñëó æå íèõ êî çàêiâ i ñòàð øèí, ðî áè ëà Ïåò ðà «ñâî¿ì» ó ñî öiî -
ïñè õîëîãi÷íié ñèñ òåìi âiäíî ñèí ìiæ íèìè.

Äðó ãèì  ÷èí íè êîì,  ïîçà  ñó ìíiâîì,  âèñ òó ïà ëà  àò ìîñ ôå ðà  ×è -

ãè ðè íà,  ÿêèé  ó  30–40-õ  ðð.  ïå ðå òâî ðþ âàâ ñÿ  â  îäèí  ç  íà é âàæ ëèâ i -
øèõ  öåíòðiâ  êî çàöü êî ãî  êðàþ.  Íàé áëèæ ÷å  (ñå ðåä  âå ëè êèõ  ïî ñå -
ëåíü)  ðîç òà øî âà íå  äî  Äè êî ãî  ïîëÿ  é  Çà ïî ðîæ æÿ  é  íà é äàëü øå  âiä
âîºâî äñüêî ãî  öåí òðó  —  Êèºâà  ìiñòî  ñòà âà ëî  âàæ ëè âèì  àâàí ïîñ -
òîì  çà ëþä íåí íÿ  é  ãîñ ïî äà ðñüêî-êóëü òóð íî ãî  îñâîºííÿ  óêðà¿ íöÿ -
ìè  Ïiâäíÿ  òî ãî ÷àñ íî¿  Óêðà¿ íè,  âïëè âî âèì  îñå ðåä êîì  éîãî  ïî ëi -
òè÷ íî ãî  æèò òÿ.  Ïîñòiéíà  ñìåð òåëü íà  çà ãðî çà  ç  áîêó  Äè êî ãî  ïîëÿ,
ùî  ïiäñòåð iãà ëà  ïå ðå ñå ëåíöiâ,  ñëó ãó âà ëà  òèì  ïðè ðîä íèì  öiäè ëîì,
ÿêå  çà ëè øà ëî  òóò  âè íÿò êî âî  âîëü î âèé,  åí åðãiéíèé,  ñâî áî äî ëþ áè -
âèé, ñìiëè âèé òà ïñè õî ëî ãi÷íî ñòiéêèé òèï îñî áèñ òîñòi. Ó «êîòëi»
ëþ äñüêèõ  âçàºìèí  «âè âà ðþ âà ëà ñÿ»  ñâîÿ,  óíiêàëü íà  ó  áà ãàòü îõ
âiäíî øåí íÿõ  êî çàöü êà  ôiëî ñîô iÿ  æèò òÿ,  øêà ëà  ìî ðàëü íèõ  i  ñî öi -
àëü íèõ  öiííîñ òåé,  ïðè íöè ïî âî  âiäìiííèõ  âiä  iíøèõ,  iñíó þ ÷èõ  ó
çà õiäíèõ, öåí òðàëü íèõ i ïiâíi÷íèõ ðåã iî íàõ Óêðà¿ íè. É öÿ àòìî -
ñôå ðà  âiëüíî ëþ áè âî ãî  äóõó,  ùî  ïà íó âà ëà  ó  ×è ãè ðèí ùèíi,  ñòà ëà
àëü ôîþ  é  îìå ãîþ  ôîð ìó âàí íÿ  äó õîâ íî ãî  ñâiòó  êiëüêîõ  ïî êîëiíü

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  309

öâiòó  óêð à¿íñüêî ãî  ëè öà ðñòâà,  äî  çî ëî òî ãî  ãðî íà  ÿêî ãî  ïî ðÿä  ç
Áîã äà íîì  Âå ëè êèì  íà ëå æàâ  i  Ïåò ðî  Äî ðî øåí êî.

²ñòî ðè êàì  äîñ òå ìåí íî  íå âiäî ìà  øêî ëà,  â  ÿêié  âií  íà â÷àâ ñÿ  é 

äå îò ðè ìàâ äîáðå çíàí íÿ ïî ëüñüêî¿ é ëà òè íñüêî¿ ìîâ, íà ëåæ íèé
ðiâåíü  çà ãàëü íî¿  îñâi÷å íîñòi.  Êî çàöü êèé  ëiòî ïè ñåöü  Ñà ìiéëî  Âå -
ëè÷ êî íå îäíî ðà çî âî âiäçíà ÷àâ éîãî óïðàâíiñòü ó «ìîâi ñâiòñüêié»,
óìiëiñòü i ìî 

òîðíiñòü «ó âñiëÿ 

êèõ ðå 

÷àõ» òîùî

7

. Ïîëüñüêèé

äîñëiäíèê Þ. Ðîë ëå ñòâåð 

äæó 

âàâ, ùî Ïåò 

ðî çà 

êií÷èâ êè¿âñüêó

øêî ëó

8

,  ìà áóòü,  ìà þ ÷è  íà  óâàçi  Êèºâî-Ìî ãè ëÿ íñüêó  êî ëåã iþ.

Ä.  Äî ðî øåí êî,  íå  âiäêè äà þ ÷è  öiº¿  äóì êè,  äî ïóñ êàâ  ìîæ ëèâiñòü  íà -
â ÷àí íÿ â ÿêiéñü iç ïî ëüñüêèõ øêië

9

. Òàê ÷è iíàê øå, äëÿ íàñ âàæ ëè -

âèì º ñàì ôàêò îñâi÷å íîñòi ìàé áóò íüî ãî ãåòü ìà íà.

Çâåð òຠóâà ãó íà ñåáå íà ñòóï íèé ôàêò áiîã ðàôi¿ Ï. Äî ðî øåí -

êî, à ñàìå âñòóï äî ×è ãè ðè íñüêî ãî ïî ëêó ðåºñòðî âèõ êî çàêiâ âiäðà -
çó æ ïiñëÿ çà âåð øåí íÿ íà â÷àí íÿ. Çà âëàñ íèì âèç íàí íÿì, âií ïî ÷àâ
ñëó æè òè  êî ðî ëþ  é  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëèòié  «ç  õëîï ’ÿ ÷èõ  ëiò»

10

, ñåá òî äåñü 

ç 14–15 ðîêiâ, ùî, ÿê íà íàø ïî ãëÿä, ìîæå ñëó ãó âà òè êëþ ÷åì äî
ðîç êðèò òÿ  òàºìíèöi  ÿâ íî ãî  ïðî òå ãó âàí íÿ  Á.  Õìåëü íèöü êèì  Ïåò ðó
âïðî äîâæ 1648–1657 ðð. Ñïðàâäi æ áî, âðà õî âó þ ÷è, ùî âîíè íå ïå -
ðå áó âà ëè  ó  ðî äèí íèõ  ñòî ñóí êàõ,  ç  ÿêî ãî  á  òî  äèâà  Áîã äàí  Âå ëè êèé
ó íàä çâè ÷àé íî ñêðóò íèé äëÿ ñåáå ÷àñ îðãàí içàöi¿ âòå÷i íà Çà ïî ðîæ -
æÿ (êiíåöü 1647 ð.) âçÿâ áè iç ñî áîþ íå çíà éî ìî ãî 20-ði÷íî ãî þíà êà
é äîâ iðèâ éîìó, çà ñâiä÷åí íÿì Ñ. Âå ëè÷ êà (ñòà âè òè éîãî ïiä ñóìíiâ
àíàëiç äæå ðåë ïiäñòàâ íå äàº), ó 1648 ð. âè êî íó âà òè îá îâ’ÿç êè
«ñòàð øî ãî  ñëó ãè»

11

. Öå, çðî çóì iëî, ìîã ëà áóòè ëèøå îñî áà, ÿêó âií 

äîá ðå çíàâ i ÿêié ïî âíiñòþ äîâ iðÿâ. À âiäòàê ïðè ïóñ êàºìî, ùî, íà é -
âið îãiäíiøå,  Äî ðîôié  Äî ðî øåí êî  (âïëè âî âèé  ó  êîëi  ñòàð øèí,
îñêiëüêè  îá iéìàâ  ðiçíi,  âêëþ ÷à þ ÷è  ïî ëêîâ íèöü êó,  ïî ñà äè  ó
Âiéñüêó  Çà ïî ðîçü êî ìó)  ïiñëÿ  çà âåð øåí íÿ  Ïåò ðîì  íà â÷àí íÿ  ïî ïðî -
õàâ  äîá ðå  éîìó  çíà éî ìî ãî  àâ òî ðè òåò íî ãî  ÷è ãè ðè íñüêî ãî  ñî òíè êà
Á. Õìåëü íèöü êî ãî âçÿ òè ñèíà äî ñåáå çà äæó ðó, àáè òîé íà â÷àâ ñÿ
âiéñüêî âî¿ ñïðà âè, ùî çðî áè ëî õëîï öÿ âõî æèì äî äîìó ìàé áóò -
íüî ãî  ãåòü ìà íà,  êîò ðèé  ç  ÷à ñîì  ðîç ãëåäiâ  ó  íüî ìó  íå à áè ÿêi
çäiáíîñòi.

Ç äðó ãî ãî áîêó, ñëóæ áà ç ïiäëiòêî âî ãî âiêó ó êî çàöüêié ñî òíi

äîç âî ëÿ ëà  Ïåò ðó  íå  ëèøå  îïà íî âó âà òè  ïiäâà ëè íè  âiéñüêî âî ãî  ìèñ -

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

310 

òåö òâà, àëå, ùî íå ìåíø, à, ìîæ ëè âî, é áiëüø âàæ ëè âî, âñìîê òó âà -
òè ëè öàðñüêi ÷åñ íî òè é iäå à ëè. Ïîñòiéíå ñïiëêó âàí íÿ ç Á. Õìåëü -
íèöü êèì é äå ñÿò êà ìè iíøèõ êî çàêiâ, ñiìåéíi òðà äèöi¿, âëàñ íèé
äîñâiä  ñëóæi ííÿ  iíòå ðå ñàì  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî  âè êàð áî âó âà ëè  ó
éîãî  ñâiòîã ëÿäi  çà ñàä íè÷i  ïðè íöè ïè  âiðíîñòi  é  âiääà íîñòi  iäå à ëàì
òî âà ðèñ òâà  ç  ¿õ  ïî çè òèâ íè ìè  é  íå ãà òèâ íè ìè  ñòî ðî íà ìè.  Âií  ùèðî
ïðî é ìàâ ñÿ íèìè é íà 1647 ðiê ñòàâ ïàë êèì ïðè õèëü íè êîì iäå¿ ïî -
ëi òè÷ íî¿  àâ òî íîìi¿  êî çàöü êî ãî  ðåã iî íó.  Ñòâåð äæóºìî  öå  òîìó,  ùî
iíàê øå  Áîã äàí  Âå ëè êèé,  ãî òó þ ÷è  ïî âñòàí íÿ,  íå  òðè ìàâ  áiëÿ  ñåáå
ìî ëî äî ãî  êî çà êà,  ÿêî ìó  á  ïî âíiñòþ  íå  äîâ iðÿâ,  áî  äîá ðå  âiäî ìî,
íà ñòiëüêè  îá å ðåæ íî-ïiäî çðiëî  é  ïå ðå áiðëè âî  âií  ïiäõî äèâ  äî  ôîð -
ìó âàí íÿ  ñâî ãî  áëèçü êî ãî  îòî ÷åí íÿ.

Îñêiëüêè  ñòàí  äæå ðåë  íå  äîç âî ëÿº  ç’ÿ ñó âà òè  êîí êðåòíi  ïî -

ëiòè÷íi  ïî ãëÿ äè  Ïåò ðà,  ïðî òå,  çíà þ ÷è,  ùî  âií,  ðè çè êó þ ÷è  æèò òÿì,
ðàç îì  ç  êiëüêî ìà  äå ñÿò êà ìè  íà é âiðíiøèõ  Á.  Õìåëü íèöü êî ìó  îñiá,
êîòði ãî òó âà ëè ïî âñòàí íÿ, çà ëè øèâ ó ãðóäíi 1647 ð. äî ìiâêó é ïî -
äàâ ñÿ  íà  Çà ïî ðîæ æÿ,  ââà æàºìî  äî ðå÷ íèì  îêðåñ ëè òè  ãî ëîâíiøi
ïðè êìåòíi ðèñè ïî ëiòè÷ íî¿ êóëü òó ðè êî çàö òâà, àáè ìàòè õî÷à á
ÿêåñü,  çðî çóì iëî,  äóæå  çà ãàëü íå  é  ñõå ìà òè÷ íå,  óÿâ ëåí íÿ  ïðî  iäåéíi
âåê òî ðè  éîãî  ñâiòîã ëÿä íèõ  ïå ðå êî íàíü.  Ïî-ïåð øå,  ó  ñâiäî ìîñòi  êî -
çàö òâà  êiíöÿ  20-õ–30-õ  ðð.  óòâåð äèâ ñÿ  ñòå ðå î òèï  ðîç ãëÿ äà òè  Êó ð ó -
êiâñüêó óãî äó 1625 ð. ÿê òàêó, ùî çà áî ðî íÿ ëà ïî ëüñüêî ìó âiéñüêó
ç’ÿâ ëÿ òè ñÿ  íà  òå ðå íàõ  êî çàöü êî ãî  êðàþ.  Òàê,  ó  1630  ð.  êå ðiâíèö òâî
ïî âñòàíöiâ  âè ìà ãà ëî  âiä  ïî ëüñüêî ãî  êî ìàí äó âàí íÿ  âè âå äåí íÿ  «çà
Áiëó Öåð êâó» æîâíiðiâ

12

.  ëèñòi âiä 16 ÷åð âíÿ 1637 ð. äî ñòàð øè -

íè ðåºñòðî âèêiâ ãåòü ìàí íåðåºñòðî âèõ êî çàêiâ Ïàâ ëî Áóò (Ïàâ -
ëþê) äî êî ðÿâ ¿ì çà òå, ùî «çà áó ëè Êó ð óêiâñüêó êî ìiñiþ, ùî ïî öåé
áiê Êèºâà i Áiëî¿ Öåð êâè i æîâíiðñüêà íîãà íå ïî âèí íà áóòè»

13

.

Ôîð ìóºòüñÿ  ïî ãëÿä  íà  ðåã iîí  âëàñ íî ãî  ïðî æè âàí íÿ  ÿê  ñà ìî áóòíié
ó  ìåæ àõ  Ïîëüùi,  ùî  ìຠ ïiäïî ðÿä êî âó âà òè ñÿ  ëèøå  êî ðî ëþ,  à
ìiñöå âà  âëà äà  ïî âèí íà  áóòè  âëàñ íå  êî çàöü êîþ.  Íå  âè ïàä êî âî  îäèí
ç  êå ðiâíèêiâ  ïî âñòàí íÿ  1637  ð.  ïî ëêîâ íèê  Êàð ïî  Ñêè äàí  òè òó ëó -
âàâ ñÿ «îïiêó íîì âñiº¿ Óêðà¿ íè»

14

.

Ïî-äðó ãå,  ó  30-õ  ðð.  ó  êî çàö òâà  çà âåð øóºòüñÿ  ôîð ìó âàí íÿ

ïî ãëÿ äó íà ñåáå ÿê «ïî ëiòè÷ íèé íà ðîä», ðiâíîï ðàâ íèé çi øëÿõ òîþ,
êîò ðèé,  ùî  îñîá ëè âî  âàæ ëè âî,  âèñ òó ïຠ ëåã iòèì íèì  âè ðàç íè êîì  i

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  311

çà õèñ íè êîì ïðàâ i ñâî áîä «íà øî¿ ðóñü êî¿ íà öi¿». Â ëèñ òàõ ãåòü -
ìàíiâ óæå âæè âà ëè ñÿ òàêi âèñ ëî âè, ÿê: «à ìè i âñÿ íàøà ðóñü êà íà -
öiÿ», «à ìè i íà ðîä íàø», òîùî

15

.  Âiðíà  ñëóæ áà  êî ðî ëþ  ïî ÷è íàº

ðîç ãëÿ äà òè ñÿ  ìîæ ëè âîþ  ëèøå  çà  óìî âè  ïðè íå ñåí íÿ  íèì  ïðè ñÿ ãè
äîò ðè ìó âà òè ñÿ  «ïðàâ  i  âîëü íîñ òåé  ðóñü êî ãî  íà ðî äó».  Çà ðîä æó -
ºòüñÿ iäåÿ ëåã iòè ìàöi¿ íå ëèøå (çà ïåâ íèõ îá ñòà âèí) âiäìî âè âiä
âèç íàí íÿ  êî ð îëiâñüêî¿  âëà äè,  àëå  é  çáðîé íî ãî  âèñ òó ïó  ïðî òè  íå¿.
Ñëóæ áà  êî ðî ëþ  ïî ÷è íຠ òðàê òó âà òè ñÿ  êîí òðàê òîì  ç  îá îïiëüíè ìè
îá îâ’ÿç êà ìè,  íå äîò ðè ìàí íÿ  ÿêèõ  ìî íàð õîì  íàä à âà ëî  Âiéñüêó  Çà -
ïî ðîçü êî ìó  çà êîí íå  ïðà âî  ðî çiðâà òè  éîãî  é  çà õè ùà òè  ñâî¿  òà  ðóñü -
êî ãî/óêð à¿íñüêî ãî  íà ðî äó  ïðà âà  i  ñâî áî äè

16

.

Ïî-òðåòº,  âè ðàç íî  îêðåñ ëè ëà ñÿ  òåí äåí öiÿ  ïðàã íåí íÿ  Âié -

ñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî  âè êî íó âà òè  âëàäíi  ôóíê öi¿  íå  ëèøå  âiäíîñ íî
êî çàö òâà,  àëå  é  íà ñå ëåí íÿ  òå ðåíiâ,  ùî  êîí òðî ëþ âà ëè ñÿ  íèì.  Íà  ïå -
ðå êî íàí íÿ ². ²âàí öî âà, Ïàâ ëþê ó ëèñòi âiä 9 ëèï íÿ 1637 ð. äî
ðåºñòðî 

âèêiâ âïåð 

øå âèñ 

ëî 

âèâ «äóì 

êó ïðî âiëüíå i îêðåìiøíº

æèò òÿ êî çàö òâà (öå çíà ÷èòü i ñå ëÿ íñòâà, áî Ïàâ ëþê ðåºñòðó íå âè -
çíà âàâ, à ââà æàâ çà êî çàêiâ âñå íà ñå ëåí íÿ, ùî ïiäòðè ìó âà ëî i êóï -
÷è ëîñü  íà âêî ëî  Çà ïî ðîæ æÿ,  âèç íà þ ÷è  éîãî  çà  ñâié  öåíòð)»

17

. Ïî -

êà çî âî, ùî Ïàâ ëþê é iíøi ïðè çâiäöi ïî âñòàí íÿ ó ëèñòi äî âå ëè êî ãî
êî ðîí íî ãî  ãåòü ìà íà  Ñòà íiñëà âà  Êîíºöïî ëüñüêî ãî  (âå ðå ñåíü  1637  ð.)
ñå ðåä  îñíîâ íèõ  ïðè ÷èí  âèñ òó ïó  íà çâà ëè  «âàæ êèé  ïëà÷  i  ñòîãií
óáî ãèõ  ëþ äåé,  ïiääà íèõ  é.  ê.  ì.  ïàíà  íà øî ãî  ìè ëîñ òè âî ãî,  êîòði
ìåø êà þòü òóò â óêð à¿íñüêèõ ìiñòàõ…», ïðî ùî íå ðàç âîíè ñêàð -
æè ëè ñÿ  êî ðî ëþ  é  êî ðîí íî ìó  ãåòü ìà íó

18

. ² ñàìå öåé àêò çà õèñ òó êî -

çà êà ìè  íà ñå ëåí íÿ  âèê ëè êàâ  âêðàé  íå ãà òèâ íó  ðå àê öiþ  ç  áîêó  ÷è  íå
íà é âïëè âîâ iøî ãî  ñà íîâ íè êà  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿.  «Ìè ëî ñåð äÿ  âå ëè êå
÷è íè òå íàä ïiääà íè ìè é. ê. ì. iç ñïiâ÷óò òÿ, — îá óðþ âàâ ñÿ âií ó
âiäïîâiäi  êî çàöü êèì  ñòàð øè íàì,  —  ïðè âëàñ íþºòå  ñîái  îá îâ’ÿ çîê,
ÿêèé ìຠó ñâî¿õ ðó êàõ òiëüêè êî ðîëü, ïî êëè êà íèé äî öüî ãî Áî ãîì.
×å ðåç òå ìè ëî ñåð äÿ, ÷å ðåç òîé æàëü âàø ñåð äå÷ íèé âiä÷è íÿºòå âî -
ðî òà äëÿ ñâîºâîëi, ïðà âà Áîæi, ïðà âà êî ðîëiâñüêi, ïðà âà Ðå÷i Ïîñ -
ïî ëè òî¿  ìiøàºòå»

19

.  ÷åðâíi íà ñòóï íî ãî ðîêó ãåòü ìàí Äìèò ðî

Ãóíÿ  ó  ëèñòi  äî  ïî ëüíî ãî  ãåòü ìà íà  Ìè êî ëàÿ  Ïî òîöü êî ãî  ïðî õàâ  íå
â÷è íÿ òè  ðîç ïðàâ  íàä  íà ñå ëåí íÿì,  íå  ïðè ÷åò íèì  äî  êî çàöü êî ãî  ïî -

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

312 

â ñòàí íÿ,  ïå ðå êî íó âàâ  äàòè  ñïîêié  «íå âèí íèì  i  áiäíèì  ëþ äÿì»,
ïðè ïè íè òè  «ïðî ëèò òÿ  íå âèí íî¿  êðîâi  õðèñ òè ÿ íñüêî¿»

20

.

Ïî-÷åò âåð òå,  ïðî õî äèâ  iíòåí ñèâ íèé  ïðî öåñ  êðèñ òàë içàöi¿

äå ìîê ðà òè÷ íèõ  çà ñàä  ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî¿  îðãàí içàöi¿  êî çàöü êî ãî 
óñòðîþ,  âè ðîá ëåí íÿ  âëàñ íî ãî  êî äåê ñó  «ïðàâ  i  âîëü íîñ òåé»  —  íå -
ïè ñà íèõ åòè÷ íèõ ïðà âèë, ïðè ðîä íèõ ïðàâ i ïðà âî âèõ íîðì, ùî âè ç -
íà ÷à ëè  ñî öiàëü íî-ïðà âî âèé  ñòà òóñ  êî çàö òâà  ó  ñóñïiëüñòâi.  Êî çàöü -
êå  ïðà âî  «çà áåç ïå ÷ó âà ëî  ñâî áî äó  âiä  ôå î äàëü íèõ  ïî âèí íîñ òåé  i
ïîä àòêiâ,  ìîæ ëèâiñòü  ìàòè  âëàñ íó  àäìiíiñòðàö iþ  i  ñó äî ÷è íñòâî  i,
íà ðåøòi,  âî ëîä iòè  çåì ëåþ»

21

. Ïðî âiäíà ðîëü ó ñèñ òåìi äå ìîê ðà -

òè÷ íèõ  ãðî ìà äÿ íñüêèõ  öiííîñ òåé  êî çàöü êî¿  ñïiëüíî òè  íà ëå æà ëà,
ÿê  âñòà íî âèâ  Ï.  Ñàñ,  «êî ëåê òèâíié  âîëi»,  ùî  ïðî ÿâ ëÿ ëà ñÿ  ÷å ðåç  çà -
ãàëü íó  âiéñüêî âó  ðàäó,  ÿêà  âèñ òó ïà ëà  ôîð ìîþ  ïðÿ ìî ãî  âî ëå âè ÿâ -
ëåí íÿ  ¿¿  ïî âíîï ðàâ íèõ  ÷ëåíiâ

22

. Îòæå, ðàäà ôóíê öiî íó âà ëà íå ÿê

ïðåä ñòàâ íèöü êèé îðãàí, à ó «ôîðìi ïðÿ ìî¿ ó÷àñòi â óïðàâëiííi
ñïðà âà ìè  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî  âñiõ  ÷ëåíiâ  êî çàöü êî ãî  âiéñüêà,
òîá òî  âñüî ãî  êî çàöü êî ãî  ñòà íó»

23

.  ¯¿  óõâà ëè  áóëè  îá îâ’ÿç êî âè ìè

äëÿ  âè êî íàí íÿ  ãåòü ìà íà ìè  (ñòàð øè ìè),  ñòàð øè íà ìè  i  ðÿ äî âè ìè
êî çà êà ìè.  Ñêëà ëà ñÿ  ïðàê òè êà  âè áîð íîñòi  óñiõ  ñòàð øè íñüêèõ  ïî ñàä.

Îêðiì ïî çè òèâ íèõ ñòîðií óòâåð äæåí íÿ ïðî âiäíî¿ ðîëi ðàä ÿê 

ôîð ìè  äi¿  ïðÿ ìî¿  äå ìîê ðàòi¿,  âîíà  ìàëà  é  ÷è ìà ëî  íå ãà òèâ íèõ
ñòîðií,  ùî  òà¿ ëè  çà ãðî çó  ïå ðå ðîñ òàí íÿ  êî ëåê òèâ íî¿  âîëi  êî çàö òâà  ó
âñåâ ëàä äÿ é äåñ ïîò iþ ç áîêó êî çàöü êî¿ ñïiëüíî òè. Â ñâiäî ìîñòi
(îñîá ëè âî  çà ïî ðîæöiâ)  ôîð ìó âàâ ñÿ  ñòå ðå î òèï  ñïðèé ìàí íÿ  ãåòü ìà -
íà é ñòàð øè íè íå ÿê íîñi¿â âëà äè, âiäïîâ iäàëü íèõ ïå ðåä ïðà âî âè ìè 
íîð ìà ìè,  à  ñëóõ íÿ íèõ  âè êî íàâöiâ  âîëi  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî,  êîò -
ðèõ ó áóäü-ÿêèé ÷àñ çà óõâà ëîþ ðàäè ìîæ íà ïî çáà âè òè íå òiëüêè
ïî ñà äè,  àëå  é  æèò òÿ.  Âèùà  âè êî íàâ ÷à  âëà äà  ïå ðå äà âà ëà ñÿ  íà  ðàäi
ãåòü ìà íó,  äi¿  ÿêî ãî  æî ðñòêî  êîí òðî ëþ âà ëè ñÿ  âî ëåþ  êî çàöü êî¿
ñïiëüíî òè.  Ïðàâ äà,  âïðî äîâæ  20–30-õ  ðð.  ïî ÷à ëà  îêðåñ ëþ âà òè ñÿ
òåí äåí öiÿ  çìiöíåí íÿ  éîãî  ïðå ðî ãà òèâ;  â  îêðå ìèõ  âè ïàä êàõ  ãåòü ìà -
íàì  âäà âà ëî ñÿ  äî ìà ãà òè ñÿ  âiä  êî çàêiâ  ïðè ñÿ ãè  íà  äîò ðè ìàííi  ïðèé -
íÿòî¿  óõâà ëè,  ÿêà  ïðè íî ñè ëà ñÿ  íà  øàáëi

24

.

Ó 30-õ — ïåðøié ïî ëî âèíi 40-õ ðð. ïðî õî äèâ iíòåí ñèâ íèé

ïðî öåñ  çà ãîñ òðåí íÿ  íà öiî íàëü íî-êîí ôå ñiéíèõ  é  ñî öiàëü íî-åêî íî -
ìi÷íèõ ñó ïåðå÷íîñ òåé. Àíi Áå ðåñ òå éñüêà óíiÿ 1596 ð., àíi þðè äè÷ -

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  313

íå âèç íàí íÿ 1632 ð. ïðàâ ëÿ ÷îþ åë iòîþ Ïîëüùi ðiâíîï ðàâ íîñòi ïðà -
âîñ ëàâ íî¿  Öåð êâè  íå  çà ïî áiãëè  ïîä àëü øèì  óòèñ êàì  óêðà¿íöiâ,  ÿê
ãðå êî-êà òî ëèêiâ,  òàê  i  ïðà âîñ ëàâ íèõ.  Çà ÷è íÿ ëè ñÿ  ïðà âîñ ëàâíi  öåð -
ê âè  é  ìî íàñ òèði,  ó  òèõ,  ùî  çà ëè øà ëè ñÿ,  âiäáè ðà ëè ñÿ  (ïiä  ðiçíèì
ïðè âî äîì)  âî ëîäi ííÿ.  Ó  ìiñòàõ  (îñîá ëè âî  ó  Çà õiäíî ìó  ðåã iîíi)
ïðà âîñ ëàâíi  óñó âà ëè ñÿ  âiä  ó÷àñòi  ó  ñà ìî óï ðàâëiííi,  çà çíà âà ëè  ÿâ -
íèõ  îá ìå æåíü  ó  çà íÿò òÿõ  ðå ìåñ ëà ìè,  ïðî ìèñ ëà ìè  é  òîðãiâëåþ,  à
âiäòàê ïðî âiäíà ðîëü ó ãðî ìà äñüêî ìó é åêî íî ìi÷íî ìó æèòòi ïå ðå -
õî äè ëà äî ïî ëÿêiâ, ºâðå¿â, âiðìåí òîùî. Âîä íî ÷àñ, â óìî âàõ êîíò ð -
ðå ôîð ìàöi¿ (ðîç ïî ÷à ëà ñÿ ó Ïîëüùi ïiñëÿ óõâàë 1577 ð. Ïéîò ðêî â -
ñüêî ãî  ñè íî äó  ïî ëüñüêî ãî  äó õiâíèö òâà),  àê òèâ íî  âiäáó âà ëà ñÿ  åê ñ -
ïàí ñiÿ  êà òî ëè öèç ìó  ó  öåí òðàëüíi,  ñõiäíi  é  ïiâäåííi  ðåã iî íè.  Çà
âèç íàí íÿì  êî çàöü êî ãî  ëiòî ïèñ öÿ  Ñà ìî âèä öÿ,  «óæå  íà  Óêðà¿íi  (òå -
ðå íè  Áðàö ëà âñüêî ãî,  Êè¿âñüêî ãî  é  ×åðíiãiâñüêî ãî  âîºâîäñòâ  —
Â. Ñ.) ùî ãî ðî äîê, òî êîñ òåë áûë… À íà é ãîð øîå íà ñìiâiñêî è óòèñ -
êè òåðïië íà ðîä ðóñêié îò òèõ, êî òîði¿ ç ðóñ êîé âiðè ïðè íÿ ëè ðèì ñ -
êóþ âiðó»

25

.  Òðàï ëÿ ëè ñÿ  âè ïàä êè  ïðè ìó ñî âî ãî  íà âåð íåí íÿ  ìåø -

êàíöiâ ñië i ìiñò â óíià òñòâî. Ìàºìî öiííå âèç íàí íÿ ºâðå éñüêî ãî
ëiòî ïèñ öÿ  Íà òà íà  Ãàí íî âå ðà,  ùî  ïàíè  ïiääà âà ëè  ïðà âîñ ëàâ íèõ
«âàæ êèì  i  ãiðêèì  ìó êàì,  ñïî íó êà þ ÷è  ¿õ  ïå ðåé òè  äî  ïà ïñüêî¿
âiðè»

26

.

Âiäáó âà ëî ñÿ  ïî ñè ëåí íÿ  ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íèõ  óòèñêiâ,  çó -

ìîâ ëå íå  ðîç âèò êîì  ôiëüâàð êî âî ãî  ãîñ ïî äà ðñòâà;  çðîñ òà ëè  ïàí ùè -
íà,  ïî âèí íîñòi  é  ïîä àò êè,  ïiääàíi  ïå ðå òâî ðþ âà ëè ñÿ  ó  ïðåä ìå òè  äà -
ðó âàí íÿ  é  ïðî äàæó.  Âïðî äîâæ  30–40-õ  ðð.  ôiëüâàð êî âî-ïàí ùèí íà
ñèñ òå ìà  ïî ÷à ëà  ïî øè ðþ âà òè ñÿ  ó  ñõiäíi  ðà éî íè  Ïîäiëüñüêî ãî,
Áðàö ëà âñüêå,  ïiâäåí íó  é  ïiâäåí íî-ñõiäíó  ÷àñ òè íè  Êè¿âñüêî ãî
âîºâîäñòâ, äå âíà ñëiäîê êî ëîí içàöi¿ ç êiíöÿ XVI ñò. âè íèê ëî ïî íàä
òè ñÿ ÷ó ñië, ìiñòå ÷îê i ìiñò, ìåø êàíöi ÿêèõ ùå íå áóëè çà êðiïà ÷å íè -
ìè  (÷è ìà ëî  ç  íèõ  êî ðèñ òó âà ëî ñÿ  ïðà âîì  ñëîáiä)  é  ñòà íî âè ëè  ñî -
áîþ  ÿêiñíî  iíøèé  ìåí òàëü íî-ïñè õî ëî ãi÷íèé  òèï.  Îáæè âà þ ÷è  ïóñò -
êè,  ðîç áó äî âó þ ÷è  îñåëi,  ãóñ òî  ñêðîï ëþ þ ÷è  çåìëi  ãiðêèì  ïî òîì  é
êðîâ ’þ,  âîíè  äè õà ëè  ñâî áî äîþ.  Æîð ñòîêi  óìî âè  æèò òÿ  «ïðè êîð -
äîí íÿ»  ãàð òó âà ëè  ñèëüíi  õà ðàê òå ðè,  âîëþ  i  ìóæíiñòü,  íà â÷à ëè
âiéñüêîâié  ñïðàâi,  ôîð ìó âà ëè  ñà ìî ïî âà ãó  é  ïñè õî ëî ãi÷íó  óñòà íîâ -
êó  ãî òîâ íîñòi  çà õè ùà òè  âîëþ  é  ïëî äè  âèñ íàæ ëè âî¿  ïðàöi  çi  çáðîºþ

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

314 

â ðó êàõ. Öi ÿêîñòi áóëè òî òîæíi êî çàöü êèì, à âiäòàê âîíè ëàäíi
áóëè  øâèä øå  ïî ìåð òè,  íiæ  âòðà òè òè  ñâî áî äó  é  ïå ðå òâî ðè òè ñÿ  íà
«õëîïiâ» — êðiïàêiâ. Òîìó â öüî ìó ðåã iîíi éøëî ñÿ íå ïðî ðî çìiðè
ïî âèí íîñ òåé,  ïîä àòêiâ,  ïàí ùè íè  ÷è  ðiâåíü  çà êðiïà ÷å íîñòi,  à  ïðî
íà áà ãà òî  âàæ ëèâ iøå  —  âïðî âàä æåí íÿ  ñèñ òå ìè  âiäíî ñèí,  ÿêà  ïî ç -
áàâ ëÿ ëà  ¿õ  ãî ëî âíiøèõ  çäî áóòêiâ.  É  ðå àëü íà  çà ãðî çà  âòðà òè  îñíî âî -
ïî ëîæ íèõ  çà ñàä  ñïî ñî áó  æèò òÿ  ïî ðî äè ëà  ñå ðåä  çà ãà ëó  ìà ñî âå  íå â -
äî âî ëåí íÿ  iñíó þ ÷èì  ñòà íî âè ùåì

27

.

Îõîï ëþ âà ëî  âîíî  é  êî çàö òâî,  âêëþ ÷à þ ÷è  ðåºñòðî âå.  Óõâà -

ëåí íÿ ñåé ìîì ó êâiòíi 1638 ð. «Îðäè íàöi¿ Âiéñüêà Çà ïî ðîçü êî ãî»
îçíà ÷à ëî  ïðî âå äåí íÿ  êóð ñó  íà  éîãî  ëiêâiäàö iþ  ÿê  ñòà íó  óêð à ¿í -
ñüêî ãî  ñóñïiëüñòâà.  Ðåºñòðîâi  êî çà êè  (6  òèñ.  îñiá)  ïå ðå òâî ðþ âà ëè -
ñÿ ó ñêëà äî âó ïî ëüñüêî ãî âiéñüêà, à ðåø òà êî çàêiâ (äå ñÿò êè òè ñÿ÷)
îá åð òà ëà ñÿ  «ó  õëîïiâ».  Ïî ìiòíî  îá ìå æó âà ëî ñÿ  ñà ìî óï ð àâ ëií íÿ
(ïî çáàâ ëÿ ëè ñÿ  ïðà âà  îá è ðà òè  ñòàð øî ãî  (ãåòü ìà íà)  é  ïî ëêîâ íèêiâ,
ñêà ñî âó âàâ ñÿ  êî çàöü êèé  ñóä;  ïå ðå äáà ÷à ëî ñÿ  ñòâî ðåí íÿ  êîìiñi¿,  ÿêà
á «íà âi÷íi ÷àñè» âèç 

íà 

÷è 

ëà ìiñöÿ ¿õ ïî 

ñòiéíî 

ãî ïðî 

æè 

âàí 

íÿ

òîùî)

28

. Çàç íàâ øè ïî ðàç êè ó áî ðîòüái 1638 ð., Âiéñüêî Çà ïî ðîçü êå

çìó øå íå áóëî íà ïî ÷àò êó ãðóä íÿ öüî ãî æ ðîêó ïðè é íÿ òè öi óìî âè.
  íà ñòóïíi  ðîêè  ïî ëüñüêèé  óðÿä  iãíî ðó âàâ  ðîç â’ÿ çàí íÿ  âàæ ëè âèõ
äëÿ  ðåºñòðî âî ãî  êî çàö òâà  ïè òàíü,  çîê ðå ìà,  çà òðè ìó âàâ  ïëàò íþ,  íå
ðå à ãó âàâ íà ïî ñòiéíi ñêàð ãè ùîäî çëîâ æè âàíü ç áîêó øëÿõ òè, óðÿ -
äîâöiâ,  îðåí äàðiâ,  ïî ëêîâ íèêiâ

29

.  Âíà ñëiäîê  öüî ãî  ñå ðåä  ÷àñ òè íè

êî çàêiâ  âè çðiâຠ ïå ðå êî íàí íÿ  ó  äîöiëüíîñòi  íî âî ãî  âèñ òó ïó  ó  çà -
õèñò ñâî¿õ ïðàâ i âîëü íîñ òåé. Éîãî îðãàí içàö iþ âçÿâ äî ñâî¿õ ðóê
Á.  Õìåëü íèöü êèé,  êîò ðèé  âìiëî  ñêî ðèñ òàâ ñÿ  íà ìiðà ìè  êî ðî ëÿ
Âëà äèñ ëà âà  IV  ïiäøòîâ õíó òè  êî çàö òâî  íà  ñïðî âî êó âàí íÿ  âîºííî ãî 
êîíôëiêòó ç Îñìà íñüêîþ iìïåðiºþ

30

.

Íå âèê ëþ ÷àºìî, ùî Ï. Äî ðî øåí êî ìiã áóòè óòàºìíè ÷å íèé ó

ïëàí  ïiäãî òîâ êè  ïî âñòàí íÿ,  âè êî íó þ ÷è  òi  ÷è  iíøi  äî ðó ÷åí íÿ.  Â  òà -
êî ìó ðàçi ñòຠçðî çóì iëî, ÷îìó ïiñëÿ ïðî âà ëó çà äó ìó ó ëèñ òî ïàäi
(çó ìîâ ëå íî ìó  ðàï òî âîþ  ïî ÿ âîþ  òà òàð  Î÷ àêiâñüêî¿  îðäè,  ðîç ïóñ -
êîì  êî çàêiâ  êîì iñà ðîì  ßöå êîì  Øåì áåð êîì  é  çðà äîþ  ÷è ãè ðè í -
ñüêî ãî îñà âó ëà Ðî ìà íà Ïåø òè), âií ó ÷èñëi êiëüêîõ äå ñÿòêiâ âiðíèõ
Á. Õìåëü íèöü êî ìó êî çàêiâ ðàç îì ç íèì ó êiíöi 1647 ð. âòiêຠíà Çà -
ïî ðîæ æÿ

31

. Òàê ðîç ïî ÷à ëà ñÿ éîãî 28-ði÷íà êàð’ºðà âiðíî ãî ñëóæií -

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  315

íÿ  íà öiî íàëü íèì  iíòå ðå ñàì  Óêðà¿ íè.  ßê  «ñëó ãà»  îá ðà íî ãî  (âî ÷å -
âèäü, ó äðóãié äå êàäi ëþ òî ãî 1648 ð.) ãåòü ìà íîì Âiéñüêà Çà ïî ðîçü -
êî ãî  Áîã äà íà  Âå ëè êî ãî,  âií  îïè íÿâ ñÿ  ïðÿ ìî  ÷è  îïî ñå ðåä êî âà íî
î÷å âèä öåì,  à  iíêî ëè  é  ó÷àñ íè êîì  ïîä ié,  ùî  âiäáó âà ëè ñÿ  ó  ñòàâöi
êå ðiâíè êà  êî çàöü êî ãî  ïî âñòàí íÿ.  Òîìó  âiä÷óâ  ñìàê  òðióì ôó  óêð à -
¿í ñüêî¿ çáðî¿ ó áîÿõ íà Æîâ òèõ Âî äàõ (29 êâiòíÿ — 16 òðàâ íÿ) òà
ïiä Êîð ñó íåì (26 òðàâ íÿ) é ñïîä iâàâ ñÿ, ÿê i áiëüøiñòü êî çàö òâà, ùî
êî ðîëü i óðÿä Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿ ïiäóòü íà ïî ñòóï êè Âiéñüêó Çà ïî -
ðîçü êî ìó.  ßê  ïðî ìîâ ëÿ þòü  äæå ðå ëà,  ïî âñòàíöi  äî ìà ãà ëè ñÿ  íå
ëèøå  ñêà ñó âàí íÿ  «Îðäè íàöi¿»  1638  ð.,  àëå  é  ïå ðå òâî ðåí íÿ  êî çàöü -
êî ãî  ðåã iî íó  â  óäiëüíó  äåð æà âó,  î÷î ëþ âà íó  ãåòü ìà íîì,  ùî  ìàëà
ïå ðå áó âà òè  ó  ñêëàäi  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿

32

.  Çðî çóì iëî,  ùî  ðå àë içó âà òè

öåé  íà ìið  íå ìîæ ëè âî  áóëî  áåç  ðå ôîð ìó âàí íÿ  ¿¿  ïî ëiòè÷ íî ãî
óñòðîþ.  Á.  Õìåëü íèöü êèé  é  iíøi  ñòàð øè íè  ïî â’ÿ çó âà ëè  éîãî
ïðîâå äåí íÿ  ç  îñî áîþ  Âëà äèñ ëà âà  IV,  êîò ðî ãî  âîíè  é  êî çà êè  õîò i -
ëè  áà ÷è òè  ìî íàð õîì  iç  ñèëü íîþ  âëà äîþ.  Êî ðîëü  óÿâ ëÿâ ñÿ  ¿ì  ñïðà -
âåä ëè âèì  âî ëî äà ðåì  —  ïðî òèâ íè êîì  êíÿçiâ  i  ìàã íàòiâ,  áîð öåì  çi
ñâàâi ë ëÿì ïàíiâ é óðÿä íèêiâ, çà õèñ íè êîì ïðàâ i ñâî áîä Âiéñüêà Çà -
ïî ðîçü êî ãî  òà  ðóñü êî ãî/óêð à¿íñüêî ãî  íà ðî äó.  Ââà æà þ ÷è  ìî íàð õà
ñâî¿ì  ñî þç íè êîì,  êî çà êè  íå  ñó ìíiâà ëè ñÿ  ó  çà êîí íîñòi  ñâî ãî  âèñ òó -
ïó

33

. Ïðî òå ñìåðòü êî ðî ëÿ 20 òðàâ íÿ ñòà ëà âiä÷óò íèì óäà ðîì äëÿ

âòiëåí íÿ  ó  æèò òÿ  öüî ãî  çà äó ìó.

Âëiòêó  1648  ð.  êî çàöü êå  ïî âñòàí íÿ  ïå ðå ðîñ ëî  â  óêð à¿íñüêó

íà öiî íàëü íó  ðå âî ëþö iþ,  ñïðÿ ìî âà íó  íà  âèò âî ðåí íÿ  ñà ì îñòiéíî¿
ñî áîð íî¿  äåð æà âè  é  ëiêâiäàö iþ  iñíó þ ÷î¿  ìî äåëi  ñî öiàëü íî-åêî íî -
ìi÷íèõ  âiäíî ñèí.  ¯¿  òå ðè òîð iàëü íà  ìàñ øòàáíiñòü  é  ìà ñîâiñòü  ó÷àñòi 
óêðà¿íöiâ  ó  íà öiî íàëü íî-âèç âîëüíié,  êîí ôåñiéíié  i  ñî öiàëüíié  áî -
ðîòüái íå ìàëè ñîái ðiâíèõ ó ðàí íüî ìî äåðíié iñòîði¿ ªâðî ïè. Âáà -
÷à þ ÷è  ó  Á.  Õìåëü íèöü êî ìó  «Ìîé ñåÿ»  é  «âèç âî ëè òå ëÿ  Âiò÷èç íè»,
çà  çáðîþ  âçÿ ëè ñÿ  ñî òíi  òè ñÿ÷  êî çàêiâ,  ñå ëÿí,  ìiùàí,  ïðà âîñ ëàâ íèõ
ñâÿ ùå íèêiâ,  øëÿõ òè÷iâ  óñiõ  óêð à¿íñüêèõ  çå ìåëü  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿.
Âîíè  ïðàã íó ëè  çíè ùè òè  ïî ëüñüêå  ïà íó âàí íÿ,  ðåëiãiéíå  é  ñî öiàëü -
íå  ãíîá ëåí íÿ,  çäî áó òè  íå çà ëåæíiñòü.  Ïðî  öå  ïðî ìîâ ëÿ þòü  äå ñÿò êè
äæå 

ðåë, ïðàâ 

äà, íå ó ôîðìi çàÿâ, äåê 

ëà 

ðàöié òà ìàí 

iôåñòiâ, «ó

ÿêèõ, — çà ñëóø íèì ìiðêó âàí íÿì ß. Äàø êå âè ÷à, — âñå ìຠáóòè
çà ìàí iôåñ òî âà íî,  çà äåê ëà ðî âà íî,  â  çà ãàëü íî ìó  çà ïè ñà íî.  Àëå

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

316 

XVII ñò. — öå íå ÕÕ ñò., i ìè ïî âèííi ðî áè òè âèñ íîâ êè òèì áiëüøå
ÿêî ãîñü  ïðè íöè ïî âî ãî  õà ðàê òå ðó,  íå  ëèøå  ç  ïèñü ìî âèõ  çàÿâ,  à  òà -
êîæ ç ñà ìèõ ïîä ié»

34

.

Îñêiëüêè  ìèðíi  ïå ðå ãî âî ðè  ç  Âàð øà âîþ  çà çíà ëè  íå âäà÷i,

ïî íîâ ëþ þòü ñÿ  âîºííi  äi¿.  Íå  âèê ëþ ÷àºìî,  ùî,  ïå ðå áó âà þ ÷è  ïðè
áîöi ãåòü ìà íà, Ïåò ðî âçÿâ ó÷àñòü ó ïå ðå ìîæíié äëÿ óêðà¿íöiâ Ïè -
ëÿ 

âåöüêié áèòâi (21–23 âå 

ðåñ 

íÿ) é ïî 

õîäi äî çà 

õiäíèõ ðó 

áåæiâ

Óêðà¿ íè. À âiäòàê íå ìiã íå ñòà òè ñâiäêîì ðîçáiæíîñ òåé ñå ðåä ñòàð -
øè íè  ç  ïðè âî äó  ñòî ñóíêiâ  ç  Ïîëü ùåþ.  Áiëüøiñòü,  âêëþ ÷à þ ÷è
Á.  Õìåëü íèöü êî ãî,  ñõè ëÿ ëà ñÿ  äî  ïî øó êó  ïî ðî çóìi ííÿ  ç  íî âîîá ðà íèì
êî ðî ëåì,  ñïîä iâà þ ÷èñü,  ùî  òîé  âèç íຠ iñíó âàí íÿ  â  ñêëàäi  ôå äå ðà -
òèâ íî¿  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿  âèò âî ðå íî¿  Óêð à¿íñüêî¿/Ðóñü êî¿  äåð æà âè
(ùî íàé ìåí øå  ó  ñêëàäi  Áðàö ëà âñüêî ãî,  Âî ëè íñüêî ãî,  Êè¿âñüêî ãî,
Ïîäiëüñüêî ãî é ×åðíiãiâñüêî ãî âîºâîäñòâ), ïðè íàéìíi, çi ñòà òó ñîì, 
ÿêèé  ìàëî  Âå ëè êå  êí ÿçiâñòâî  Ëè òî âñüêå.  Ìåíøiñòü,  ÿñ êðà âè ìè
ïðåä ñòàâ íè êà ìè  ÿêî¿  âèñ òó ïà ëè  ïî ëêîâ íè êè  Ìàê ñèì  Êðè âîíiñ  i
Ïåò ðî  Ãî ëî âàöü êèé,  ïiäòðè ìó âà íà  çíà÷ íîþ  ÷àñ òè íîþ  âî ÿö òâà,  íà -
ïî ëÿ ãà ëà, àáè «ç öèõ êðà¿â íå âñòó ïà ëè ñÿ, à öþ âiéíó çà êií÷ó âà ëè
íå  òðàê òà òà ìè,  à  ùàñ òÿì,  ÿêå  ¿õ  ñóï ðî âîä æóº».  Ïðî òå  êî çàöü êà
ðàäà ïðè é íÿ ëà 21 ëèñ òî ïà äà, íå áåç ïî ìiòíî ãî âïëè âó ç áîêó ãåòü -
ìà íà,  óõâà ëó  ïðî  ïðè ïè íåí íÿ  âiéñüêî âî¿  êàì ïàíi¿,  âèç íàí íÿ  âëà äè
îá ðà íî ãî  êî ðî ëåì  ßíà  Êà çè ìè ðà  é  ïî âåð íåí íÿ  «äî  Óêðà¿ íè»

35

.

Íå îáõiäíiñòü  óêëà äåí íÿ  ïå ðå ìèð ’ÿ  (âðà õî âó þ ÷è  ñòàí  âié -

ñüêà, íà áëè æåí íÿ çèìè é ñêëàä íîùi âå äåí íÿ âîºííèõ äié íà ïî ëü -
ñüêèõ çåì ëÿõ) áóëà î÷å âèä íîþ, ïðî òå ó æîä íî ìó âè ïàä êó íå íà
óìî âàõ  âiäâå äåí íÿ  àðìi¿  «äî  Óêðà¿ íè».  Àäæå  áà ãà òîç íà÷íiñòü
òðàê òó âàí íÿ  ñóò íîñòi  öüî ãî  ïî íÿò òÿ  äîç âî ëÿ ëà  ïî ëüñüêié  åëiòi  ðî -
çóì iòè ïiä íèì ëèøå òå ðå íè ïiâäíÿ Êè¿âñüêî ãî âîºâî äñòâà (òðà äè -
öiéíî ãî  êî çàöü êî ãî  ðåã iî íó),  ùî,  ïî  ñóòi,  ïå ðå êðåñ ëþ âà ëî  á  íà é -
âàæ ëèâiøi  çäî áóò êè  ðå âî ëþöi¿.  Ïîëüñüêèé  óðÿä  îò ðè ìàâ  ïðà âî  íà
çà ëè øå íèõ  óêðà¿ íöÿ ìè  òå ðå íàõ  ïî íîâ ëþ âà òè  ëiêâiäî âàíi  âëàäíi
ñòðóê òó ðè,  äî ðå âî ëþ öiéíó  ìî äåëü  ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íèõ  âiäíî -
ñèí, ââî äè òè ó íèõ âiéñüêà é óòðè ìó âà òè çà ðà õó íîê ìiñöå âî ãî íà -
ñå ëåí íÿ.  Îñíîâ íà  ïðè ÷è íà  öüî ãî  ôà òàëü íî ãî  ïðî ðà õóí êó  ãåòü ìà íà 
òà éîãî îòî ÷åí íÿ ïî ëÿ ãà ëà â òîìó, ùî íîâà ïî ëiòè÷ íà åë iòà (à òî ÷ -
íi øå ïðî òî åë iòà) íà öåé ÷àñ ùå íå çìîã ëà (íå âñòèã ëà) ñôîð ìó ëþ -

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  317

âà òè  óêð à¿íñüêî¿  äåð æàâ íî¿  iäå¿  é  çà ëè øà ëà ñÿ  ó  ïî ëîíi  ÿãåë ëî í -
ñüêî¿  êîí öåïöi¿  öiëiñíîñòi  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿,  ùî  ðîç ãëÿ äà ëà ñÿ
¿õíüîþ  Áàòüêiâùè íîþ.  Ùîï ðàâ äà,  ïî âåð òà þ ÷èñü  ç-ïiä  Çà ìîñ òÿ,
Á.  Õìåëü íèöü êèé  ñïðî ìiãñÿ  ÷àñ òêî âî  âèï ðà âè òè  ñè òó àö iþ  —  ðîç -
ïî ðÿ äèâ ñÿ  ðîç òà øî âó âà òè  çà ëî ãè  ó  ìiñòàõ  ñõiäíiøå  óìîâ íî¿  ëiíi¿:
âåðõiâ’ÿ ð. Ãî ðèíü — ì. Êàì ’ÿ íåöü-Ïîäiëüñüêèé, çà ñâiä÷ó þ ÷è ó
òà êèé ñïîñiá çà ëè øåí íÿ öèõ òå ðåíiâ ó ñêëàäi Óêð à¿íñüêî¿ äåð æà âè.

×å ðåç  âiäñóòíiñòü  äæå ðåë  íå ìîæ ëè âî  âiäòâî ðè òè  êîí êðåòíi

ïðî ÿ âè  âïëè âó  áëèñ êó ÷èõ  ïå ðå ìîã  óêð à¿íñüêî ãî  âiéñüêà  (êiñòÿê
ÿêî ãî ñêëà äà ëî êî çàö òâî) 1648 ð. íà ñâiäîìiñòü Ï. Äî ðî øåí êà, ïðî -
òå ìî æå ìî ïðè ïóñ òè òè (çà àíà ëîãiºþ ùîäî iíøèõ îñiá ç îòî ÷åí íÿ
ãåòü ìà íà), ùî öåé âïëèâ ñòàâ îäíiºþ ç ïiäâà ëèí ôîð ìó âàí íÿ éîãî
ïî ëiòè÷ íèõ  ïî ãëÿäiâ.  ²íøèì  ïiä´ðóí òÿì  áóëè  çà ñàä íè÷i  ïðè íöè ïè
ñôîð ìóëü î âà íî¿  Áîã äà íîì  Âå ëè êèì  âïðî äîâæ  ãðóä íÿ  1648  —
òðàâ íÿ  1649  ðð.  óêð à¿íñüêî¿  äåð æàâ íî¿  iäå¿,  ùî  ïå ðå äáà ÷à ëà  âèò âî -
ðåí íÿ  íå çà ëåæ íî¿  âiä  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿  ñî áîð íî¿  Óêð à¿íñüêî¿/Ðóñü -
êî¿ äåð æà âè ó ñêëàäi âñiõ åòíi÷íî óê ð à¿íñüêèõ çå ìåëü (âiä Ïå ðå -
ìèø ëÿ i Õîë ìà íà çà õîäi äî ìîñ êî âñüêî ãî êîð äî íó íà ñõîäi)

36

.

Ìîæ ëè âî, íå âiäðà çó, àëå ç ÷à ñîì (äåñü äî ñå ðå äè íè 50-õ ðð.) âîíè
ñòà þòü  âèç íà ÷àëü íè ìè  ó  éîãî  ñâiòîã ëÿäi.

Ìàºìî  ñâiä÷åí íÿ  äâîõ  äæå ðåë,  ÿêi  ïðî ëè âà þòü  äå ùè öþ

ñâiòëà íà äiÿëüíiñòü Ïåò ðà ó 1649 ð. Þ. Ìè öèê, äîñëiäæó þ ÷è äæå -
ðåëü íèé  êîì ïëåêñ  «Ùî äåí íè êà»  òà ëà íî âè òî ãî  ïî ëêî âîä öÿ  é  ïî -
ëiòè êà,  ëè òî âñüêî ãî  ïî ëüíî ãî  ãåòü ìà íà,  êíÿ çÿ  ßíó øà  Ðàä çèâi ëà,
ïåð øèì  âè ÿ âèâ  äæå ðå ëî  (çiçíàí íÿ  9  òðàâ íÿ  1651  ð.  ïî ëî íå íèõ  êî -
çàêiâ Ïðî öÿ é Ìàð òè íà), ÿêå çà ñâiä÷è ëî iñíó âàí íÿ âåñ íîþ 1651 ð. ó 
ñêëàäi  ÷åðíiãiâñüêî ãî  ïî ëêó  Ìàð òè íà  Íå áà áè  «Äî ðî øåí êî âî¿  ñî ò -
íi», äî ÿêî¿ é íà ëå æà ëè öi êî çà êè. Ââà æàºìî öiëêîì ñëóø íèì éîãî
ïðè ïó ùåí íÿ,  ùî  öèì  «Äî ðî øåí êîì»  áóâ  âëàñ íå  Ïåò ðî  Äî ðî øåí -
êî

37

.  Àíàëiç  iíôîð ìàöi¿  äà íî ãî  äæå ðå ëà  äîç âî ëÿº  ñòâåð äæó âà òè,

ùî âií âèñ òó ïàâ ñî òíè êîì äà íî ãî ïî ëêó ùå âëiòêó 1649 ð., áå ðó ÷è
ó÷àñòü â îá ëîçi óêð à¿íñüêèì âiéñüêîì îòî ÷å íèõ ïî ëüñüêèõ ïiä ðîç -
äiëiâ  ïiä  Çáà ðà æåì.  Òàê,  çãà äó âà íèé  êî çàê  Ïðîöü  ïî âiäî ìèâ  ïðî
âëàñ íå  ïå ðå áó âàí íÿ  ïiä  Çáà ðà æåì  «ïiä  ÷àñ  îá ëî ãè  êî ðîí íî ãî
âiéñüêà», à Ìàð òèí óòî÷ íèâ, ùî çíà õî äèâ ñÿ ïiä Çáà ðà æåì «ç Íå áà -
áîþ  ó öié æå Äî ðî øåí êîâié ñî òíi (âèä iëå íî íàìè. — Â. Ñ.)»

38

.

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

318 

Òà êèì  ÷è íîì,  âðà õî âó þ ÷è  çäiáíîñòi  Ïåò ðà,  Á.  Õìåëü íèöü -

êèé  ïðè çíà ÷èâ  éîãî  (íà é âið îãiäíiøå,  âåñ íîþ  1649  ð.)  ñî òíè êîì  (ó
22 ðîêè!) ×åðíiãiâñüêî ãî ïî ëêó. Ïîñ òຠçà ïè òàí íÿ: ÷îìó íå â ×è ãè -
ðè íñüêî ìó  ÷è  ñóñiäíüî ìó  ç  íèì  (ïî áëèæ ÷å  äî  ðî äèí íî ãî  ãíiçäà)?
Ñóìíiâíî,  àáè  ïðè ÷è íîþ  öüî ãî  ñëó ãó âà ëà  âiäñóòíiñòü  âiäïî âiäíî¿
ïî ñà äè.  Ïðè ïóñ êàºìî,  ùî  íåþ  ìîã ëî  ñòà òè  éîãî  îäðó æåí íÿ  ç
äiâ÷è íîþ,  êîò ðà  ïðî æè âà ëà  íà  òå ðå íàõ  ×åðíiãiâñüêî ãî  ïî ëêó,  é  âií 
ïî ãî äèâ ñÿ  íà  ïå ðå ¿çä  äî  íå¿.  Â÷å íèì  íå  âäà ëî ñÿ  ç’ÿ ñó âà òè  àíi  ¿¿
iìåíi, àíi ðî äè íè, â ÿêié çðîñ òà ëà. Âiäî ìå ëèøå iì’ÿ äîíü êè, êîò ðà
íà ðî äè ëà ñÿ (áë. 1654–1655 ðð.) ó ¿õíüî ìó øëþái — Ëþáà

39

. Ïiä

÷àñ áî¿â ïiä Çáà ðà æåì é, ìîæ ëè âî, ïiä Çáî ðî âîì Ïåò ðî ïðî ÿ âèâ
ñåáå  ç  êðà ùî ãî  áîêó,  ùî  íå  çà ëè øè ëî ñÿ  íå ïîì i÷å íèì  Á.  Õìåëü -
íèöü êèì. Òîìó ïðè ñêëà äàííi êî çàöü êî ãî ðåºñòðó (â êiíöi 1649 ð.)
âïè ñóºòüñÿ  äî  ñêëà äó  ×è ãè ðè íñüêî ãî  ïî ëêó  íà  ïî ñàäi  ãàð ìàò íî ãî
ïè ñà ðÿ

40

,  ÿêà,  çðî çóì iëî,  âè ìà ãà ëà  îñâi÷å íîñòi.  Íå  âèê ëþ ÷àºìî,

ùî òðî õè ðàí iøå àáî ñàìå òå ïåð ðî äè íà Äî ðî øåíêiâ âñòó ïàº, ÷å ðåç 
øëþá  ñòàð øî ãî  áðà òà  Ïåò ðà  Ãðè ãîð iÿ  ç  äîíü êîþ  áðà òà  ãåòü ìà íà
²âàíà Îëå íîþ, ó ðî äèííi ñòî ñóí êè ç ðî äîì Õìåëü íèöü êèõ

41

.

Ïðàâ äà, íà íîâié ïî ñàäi Ïåò ðî äîâ ãî íå çà òðè ìàâ ñÿ. Ç íå âi -

äî ìèõ  ïðè ÷èí  ïî âåð íóâ ñÿ  äî  âè êî íàí íÿ  îá îâ’ÿçêiâ  ñî òíè êà
×åðíiãiâñüêî ãî  ïî ëêó.  Áåç ñ óìíiâíî,  âå ëè êèì  âèï ðî áó âàí íÿì  äëÿ
íüî ãî ñòà ëà òðà ãi÷íà áèò âà 6 ëèï íÿ 1651 ð. ïiä Ðiïêà ìè, â ÿêié ïî -
ëÿã ëè ðàç îì ç Ì. Íå áà áîþ êiëüêà òè ñÿ÷ óêðà¿íöiâ. Çà ëè øèâ øèñü ó
æè âèõ, âií ðàç îì ç iíøè ìè âî ÿ êà ìè âiäñòó ïèâ äî ×å ðíiãî âà é âçÿâ
ó÷àñòü â îá îðîíi ìiñòà. Äî îñåíi 1653 ð. éîãî æèò òÿ çà ëè øàºòüñÿ
äëÿ íàñ íå âiäî ìèì. Ìîæ íà ëèøå ñòâåð äæó âà òè, ùî âïðî äîâæ öüî -
ãî ÷àñó ãåòü ìàí âiäêëè êàâ éîãî äî ñâ ñòàâ êè é óâiâ äî êîëà äîâ i -
ðå íèõ  îñiá  äëÿ  âè êî íàí íÿ  âàæ ëè âèõ  äî ðó ÷åíü  ïî ëiòè÷ íî ãî  õà ðàê -
òå ðó.  Ïî âåð òà þ ÷èñü  iç  Æâà íåöü êî¿  êàì ïàíi¿,  ùî  çà âåð øè ëà ñÿ
óêëà äåí íÿì  ó  ñå ðå äèíi  ãðóä íÿ  1653  ð.  ïî ëüñüêî-êðè ìñüêî¿  óãî äè,
ÿêà  íå  ïå ðå äáà ÷à ëà  ïðà âî âî ãî  âèç íàí íÿ  iñíó âàí íÿ  Óêð à¿íñüêî¿
äåð æà âè,  Á.  Õìåëü íèöü êèé  28  ãðóä íÿ  âiäïðà âèâ  ç  Æè âî òî âà  Ï.  Äî -
ðî øåí êà  äî  Ìàíüêiâêè,  àáè  çà áåç ïå ÷è òè  âiëüíèé  ïðî ¿çä  òó ðåöü êî -
ìó ïî ñëó. Òóò îñòàííié çóñòðiâñÿ ç ðîñiéñüêè ìè ïî ñëà ìè äî ãåòü -
ìà íà  Ðîä iî íîì  Ñòðåøíºâèì  òà  Ìàð òåì ’ÿ íîì  Áðå äèõ iíèì,  ó  ðîç -
ìîâi  ç  ÿêè ìè  ïðî ÿ âèâ  ãëè áî êó  îá içíàíiñòü  (ó  äå òà ëÿõ)  iç  ùî äåí íèì

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  319

ïî áó òîì  é  ïëà íà ìè  âî ëî äà ðÿ  áó ëà âè  (çìiñò  éîãî  ëèñ òó âàí íÿ  ç  äðó -
æè íîþ,  ìàð øðóò  ìàé áóò íüî ãî  ïðî ñó âàí íÿ  òà  ií.).  Äëÿ  ñóï ðî âîä -
æåí íÿ ðîñ iÿí äî Êîð ñó íÿ âèä iëèâ çi ñâî ãî åñ êîð òó 17 êî çàêiâ

42

.

Ïðèé íÿò òÿ  ïðî òåêöi¿  öàðÿ  Îëåê ñiÿ  Ìè õàé ëî âè ÷à  é  óêëà äåí -

íÿ ç Ðîñiºþ äî ãî âî ðó âåñ íîþ 1654 ð. íå âèï ðàâ äà ëè ñïîä iâàíü Áîã -
äà íà  Âå ëè êî ãî  òà  éîãî  îòî ÷åí íÿ  íà  îò ðè ìàí íÿ  ïî òóæ íî¿  âiéñüêî âî¿ 
äî ïî ìî ãè  ó  áî ðîòüái  ç  Ði÷÷þ  Ïîñ ïî ëè òîþ.  Íàâ ïà êè,  âëiòêó  1654  ð.
äî âå ëî ñÿ  íà ïðà âè òè  18  òèñ.  âî ÿêiâ  íà  äî ïî ìî ãó  ðîñ iÿ íàì  ó  Áiëî -
ðóñü  ó  ¿õ  áî ðîòüái  ç  ëè òîâ öÿ ìè.  Ñêî ðèñ òàâ øèñü  ñïðè ÿò ëè âîþ  ñè -
òó àöiºþ,  ïî ëüñüêå  êî ìàí äó âàí íÿ  âîñ å íè  ðîç ïî ÷à ëî  âîºííi  äi¿  íà
òå ðå íàõ  Ãåòü ìàí ùè íè.  Ðà çîì  çi  ñâî¿ ìè  ñî þç íè êà ìè-òà òà ðà ìè  ïî -
ëÿ êè àòà êó âà ëè 29 ñi÷íÿ 1655 ð. óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêå âiéñüêî íå -
ïî äàëiê  Îõìà òî âà.  Áèò âà,  ÿêà  òðè âà ëà  äî  1  ëþ òî ãî,  ïå ðå ìîæ öÿ  íå
âè ÿ âè ëà,  ùî  äîç âî ëè ëî  ïðî òèâ íè êó  óòðè ìà òè  çà  ñî áîþ  ñõiäíi  ðà -
éî íè  Êè¿âñüêî ãî  âîºâî äñòâà  é  Áðàö ëàâ ùè íó  òà  ïå ðå òâî ðè òè  ¿õ  ó
ïî ïië é êóïó ðó¿í.

Ìîæ íà  ïðè ïóñ òè òè,  ùî  ó  öié  êàì ïàíi¿  Ïåò ðî  Äî ðî øåí êî

ïðî ÿ âèâ ñåáå ç íà é êðà ùî ãî áîêó, é âåñ íîþ 1655 ð. ïðè çíà ÷àºòüñÿ
íà êàç íèì  ïî ëêîâ íè êîì  (íà  æàëü,  íå  âiäî ìî,  ÿêî ãî  ïî ëêó).  Ïå ðå áó -
âà þ ÷è íà öié ïî ñàäi, âií íà ïðàâ ëÿºòüñÿ Á. Õìåëü íèöü êèì ðàç îì ç,
éìî âiðíî,  äâî þ ðiäíèì  áðà òîì  Ôå äî ðîì  íà  ÷îëi  ïî ñ îëüñòâà  äî
Îëåê ñiÿ  Ìè õàé ëî âè ÷à,  ùî  âåç ëî  ëèñ òà  é  äâîõ  ïî ëî íå íèõ  íiìöiâ-
 îôiöåðiâ ïî ëüñüêî¿ àðìi¿. Ïðî òå ó Áiëî ðóñi ïiä Ñòà ðèì Áè õî âîì ëè -
òî âñüêèé ïiäðîçäië íà ïàâ íà ïî ñëiâ, âiäáèâ ïî ëî íå íèõ é çà õî ïèâ
äèï ëî ìà òè÷ íó  êî ðåñ ïîí äåí öiþ.  Ïåò ðî  i  Ôåäið  ñïî ÷àò êó  âòåê ëè  äî
ðîñiéñüêî¿ çà ëî ãè ó Áå ðå çàíi, à äåùî ïiçíiøå ïî âåð íó ëè ñÿ äî ñòàâ -
êè  Á.  Õìåëü íèöü êî ãî

43

. Ðà çîì ç íèì Ï. Äî ðî øåí êî âçÿâ ó÷àñòü ó

ïî õîäi íà Ëüâiâ, ïiä ÷àñ ÿêî ãî óêð à¿íñüêà ñòî ðî íà çà ñâiä÷è ëà ïî ëü -
ñüêié çãî äó íà çà ìè ðåí íÿ çà óìî âè, ÿêùî êî ðîëü é óðÿä Ðå÷i Ïîñ -
ïî ëè òî¿  âiäìîâ ëÿòü ñÿ  âiä  ïðå òåíçié  «äî  âñüî ãî  Ðóñü êî ãî  êí ÿ çiâ -
ñòâà» é âèç íà þòü éîãî «ïiä âëà äîþ ãåòü ìà íà ó êîð äî íàõ ïî Âî ëî -
äè ìèð, Ëüâiâ, ßðîñ ëàâ i Ïå ðå ìèøëü»

44

.

Çà îá ñòà âèí çáëè æåí íÿ Ðîñiéñüêî¿ äåð æà âè ç Ði÷÷þ Ïîñ ïî -

ëè òîþ é óêëà äåí íÿ ìiæ íèìè ó ëèñ òî ïàäi 1656 ð. Âiëå íñüêî ãî ïå -
ðå ìèð ’ÿ,  ùî,  îêðiì  óñüî ãî  iíøî ãî,  ïå ðå äáà ÷à ëî  â  ðàçi  îá ðàí íÿ
Îëåê ñiÿ  Ìè õàé ëî âè ÷à  ïî ëüñüêèì  êî ðî ëåì  ïî âåð íåí íÿ  êî çàöü êî¿

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

320 

Óêðà¿ íè/Ãåòü ìàí ùè íè  äî  ñêëà äó  Ïîëüùi,  Áîã äàí  Âå ëè êèé  ðîç ïî -
÷àâ iíòåí ñèâ íèé ïî øóê iíøèõ ñî þç íèêiâ, çîê ðå ìà, â îñîái Òð àí -
ñiëüâàíi¿ é Øâåöi¿. Âïðî äîâæ 1656 — ïåð øî¿ ïî ëî âè íè 1657 ðð.
îñíîâ íîþ  ïðî áëå ìîþ  ó  ïå ðå ãî âî ðàõ  ç  ¿õíiìè  âî ëî äà ðÿ ìè  âèñ òó ïà -
ëà äîëÿ Çà õiäíî óê ð à¿íñüêî ãî ðåã iî íó. Òàê, ó âå ðåñíi 1656 ð. óêð à -
¿íñüêå  ïî ñ îëüñòâî  ïî ãîä æó âà ëî ñÿ  óêëàñ òè  äî ãîâið  iç  òðàíñ iëüâà í -
ñüêèì êíÿ çåì Äüºðäüºì ²² Ðà êîöi òiëüêè ó òîìó âè ïàä êó, ÿêùî âií
âèç íຠ çà  ãåòü ìà íîì  ïðà âî  âî ëîä iòè  óñiºþ  ×åð âî íîþ  Ðóñ ñþ  äî
Âiñëè («êóäè ñÿ ãà ëà ãðåöü êà âiðà»). À âiäìî âà øâå äñüêî ãî êî ðî ëÿ
Êàð ëà  Õ  ïî ñòó ïè òè ñÿ  ïðå òåí çiÿ ìè  íà  äà íèé  ðåã iîí  ñòà ëà  îñíîâ íîþ 
ïðè ÷è íîþ  çðè âó  çè ìî âèõ  (1657  ð.)  ïå ðå ãî âîðiâ  ç  éîãî  ïî ñ îëü -
ñòâîì

45

.

Ï.  Äî ðî øåí êî  íå  çà ëè øèâ ñÿ  îñòî ðîíü  öiº¿  äèï ëî ìà òè÷ íî¿

áî ðîòü áè,  îñêiëüêè  Á.  Õìåëü íèöü êèé  ïðî äîâ æó âàâ  çà ëó ÷à òè  éîãî
äî  âè êî íàí íÿ  âàæ ëè âèõ  ìiæíà ðîä íèõ  äî ðó ÷åíü.  Âiäî ìî,  ùî  ïiñëÿ
ïðî âà ëó  ìiñi¿  øâå äñüêî ãî  ïî ñëà  Ãî òàð äà  Âå ëëiíãà  ó  ëþ òî ìó
1657 ð. ãåòü ìàí âiäïðà âèâ ç ëèñ òîì äî Êàð ëà Õ Ï. Äî ðî øåí êà, êîò -
ðî ìó,  îäíàê,  íå  âäà ëî ñÿ  ïî äî ëà òè  ïî ëüñüêi  çà ñëî íè,  é  âií  ïî âåð -
íóâ ñÿ  äî  ×è ãè ðè íà

46

. Âiðî ãiäíî, íà öåé ÷àñ ñòà ëè ñÿ ñåðé îçíi çìiíè

ó  éîãî  ñiìåé íî ìó  æèòòi.  Äîñëiäíè êàì  íå  âäà ëî ñÿ  ç’ÿ ñó âà òè  ïðè ÷è -
íè  ïðè ïè íåí íÿ  iñíó âàí íÿ  ïåð øî ãî  øëþ áó.  Âið îãiäíiøå  âñüî ãî,  öå
ñòà ëî ñÿ  ÷å ðåç  ñìåðòü  äðó æè íè,  ùî  ìîã ëà  òðà ïè òè ñÿ  ïiä  ÷àñ  ïî ëîãiâ 
(äî ñèòü  ðîç ïîâ ñþä æå íå  òî ãî ÷àñ íå  ÿâè ùå).  Âäðó ãå  Ïåò ðî  îäðó æó -
ºòü ñÿ íà ðî äè÷öi Á. Õìåëü íèöü êî ãî, äî÷öi éîãî ïëåìi ííè êà —
êè¿â ñüêî ãî  ïî ëêîâ íè êà  Ïàâ ëà  ßíåí êà-Õìåëü íèöü êî ãî  (áðà òà  äðó -
æè íè  Ãðè ãîð iÿ)  ªôðî ñèíi¿

47

.

Ó êâiòíi âií, çíà õî äÿ ÷èñü «ïðè áîöi ãåòü ìà íà», îò ðè ìàâ âiä

íüî ãî  äî ðó ÷åí íÿ  ðàç îì  ç  ïî ëêî âèì  ñóä äåþ  Ëàâ ðè íî âè ÷åì  ðîç ãëÿ -
íó òè  ñêàð ãó  iãó ìå íà  Ãóñ òè íñüêî ãî  ìî íàñ òè ðÿ  Éî ñè ïà  íà  ïðè ëóöü -
êî ãî  âiéòà  Êîñ òþ  Íè ÷è ïî ðî âè ÷à,  çà  ñïðè ÿí íÿ  ÿêî ãî  êiëüêà íàä öÿòü
ìiùàí  îâî ëîä iëè  («çà îðà ëè»)  ìî íàñ òè ðñüêè ìè  ´ðóí òà ìè  ó  ñå ëàõ
Ëåâ êè  i  Ïî ëî âå,  à  òà êîæ  ÷è íè ëè  «áåç ïðàâ ’ÿ».  Ñïðà âà  ðîç â’ÿ çà ëà ñÿ
íà êî ðèñòü ìî íàñ òè ðÿ. 28 êâiòíÿ âîíè ñâî¿ì ëèñ òîì ïiäòâåð äè ëè
íå ïî ðóøíiñòü  âî ëîäiíü  Ãóñ òè íñüêî ãî  ìî íàñ òè ðÿ  é  çî áîâ ’ÿ çà ëè
ïiääà íèõ  íà çâà íèõ  ñië  âiääà âà òè  éîìó  «âñiëÿ êå  ïî ñëó øå íñòâî  é
ïî âèí íîñòi»

48

.  Ïå ðå áó âà þ ÷è  ó  Ïðè ëó êàõ,  Ï.  Äî ðî øåí êî  êó ïèâ  «çà 

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  321

âëàñ íó ñâîþ ñóìó» äâið íà ðèí êó, íà âïðî òè Ïðå ÷èñ òå íñüêî¿ öåð ê -
âè é õóòið ó «äó áî âî ìó ãàþ ç äâî ìà ñà äà ìè é ñiíî æà òÿ ìè», ÿêi ó
ñi÷íi  1668  ð.  ïîä à ðó âàâ  Ãóñ òè íñüêî ìó  ìî íàñ òè ðþ

49

. É, øâèä øå

âñüî ãî, ó òðàâíi 30-ði÷íèé Ïåò ðî ïðè çíà ÷àºòüñÿ ñìåð òåëü íî õâî -
ðèì  ãåòü ìà íîì  ïðè ëóöü êèì  ïî ëêîâ íè êîì.  Íà  ïî ÷àò êó  ÷åð âíÿ  âií
âè äàâ  óíiâåð ñàë  ïðî  ïiäòâåð äæåí íÿ  ïðàâ  Ëà äè íñüêî ãî  Ïîê ðî â -
ñüêî ãî  ìî íàñ òè ðÿ  íà  âî ëîäi ííÿ,  íàä àíi  éîìó  ùå  êíÿ ãè íåþ  Ðà¿ íîþ
Âèø íå âåöü êîþ

50

.

Îòæå,  çà  ãåòü ìà íó âàí íÿ  Áîã äà íà  Âå ëè êî ãî  ìî ëî äèé  Ï.  Äî -

ðî øåí êî  çðî áèâ  áëèñ êó ÷ó  êàð’ºðó,  ïî äî ëàâ øè  øëÿõ  âiä  ðÿ äî âî ãî
êî çà êà  äî  ïî ëêîâ íè êà.  Â  ïåð øó  ÷åð ãó,  çðî çóì iëî,  çà âäÿ êè  âëàñ íèì
çäiáíîñ òÿì. Ïðî òå ó æîä íî ìó ðàçi íå ñëiä ïðè ìåí øó âà òè é çíà ÷è -
ìîñòi  ðîëi  ïðî òå ãó âàí íÿ  éîìó  ç  áîêó  ãåòü ìà íà,  êîò ðèé,  áåç ïå ðå÷ -
íî, âáà ÷àâ ó íüî ìó íå òiëüêè òà ëà íî âè òî ãî ñòàð øè íó, àëå é îñî áèñ -
òî  âiðíî ãî  ñïîä âèæ íè êà  ó  ðå àë içàöi¿  çà äó ìó  óòâåð äæåí íÿ  â  êî -
çàöüêié  Óêðà¿íi  ñïàä êîºìíî ãî  ãåòü ìà íà òó  äè íàñòi¿  Õìåëü íèöü êèõ. 
Ïðÿ ìó þ ÷è  äî  öiº¿  ìåòè,  Áîã äàí  Âå ëè êèé  òâî ðèâ,  ÿê  ç’ÿ ñó âàâ
ß.  Äàø êå âè÷,  «êëàí»  —  îá’ºäíàí íÿ  ïðåä ñòàâ íèêiâ  ðîäó,  ïî ñâî ÿ ÷å -
íèõ  êðîâ íî,  øëþá íè ìè  ñòî ñóí êà ìè,  îá ðÿ äî âè ìè  é  ãå ðàëü äè÷ íè ìè 
çâ’ÿç êà ìè,  ùî  ìàâ  ñòà òè  îïî ðîþ  ðå àë içàöi¿  ìî íàð õî-äè íàñ òè÷ íèõ
íà ìiðiâ

51

.  ßêùî  ïðè ïó ùåí íÿ  Â.  Êðè âî øå¿  ïðî  ñå ðå äè íó  50-õ  ðð.

ÿê  ÷àñ  äðó ãî ãî  øëþ áó  Ï.  Äî ðî øåí êà  âiäïîâ iäຠ iñòèíi

52

, òî ôàêò

ïî ñâî ÿ ÷åí íÿ  ç  ðî äîì  Õìåëü íèöü êî ãî  ç³ãðàâ  âå ëè êó  ðîëü  ó  ïðè çíà -
÷åííi  éîãî  ïî ëêîâ íè êîì,  îñêiëüêè  ñïðè ÿâ  çìiöíåí íþ  ïî çè öié
«êëà íó»  ñå ðåä  ñòàð øè íñüêî¿  âåðõiâêè.

Ó êâiòíi 1657 ð. ðîç 

øè 

ðå 

íà ñòàð 

øè 

íñüêà ðàäà îá 

ðà 

ëà

16-ði÷íî ãî  Þðiÿ  Õìåëü íèöü êî ãî  ñïàä êîºìöåì  ãåòü ìà íñüêî¿  áó ëà -
âè  ïiñëÿ  ñìåðòi  áàòü êà,  çà ïî ÷àò êó âàâ øè  ïðî öå äó ðó  ãåòü ìà íñüêî¿
åëåêöi¿ íà ñòàð øè íñüêèõ ðà äàõ

53

.  Òàê  âiäáó ëà ñÿ  ëåã iòè ìàö iÿ  âñòà -

íîâ ëå íî¿  ìî í àðõi÷íî¿  ôîð ìè  ïð àâëiííÿ  â  îñîái  ñïàä êî âî ãî  ãåòü ìà -
íà òó  äè íàñòi¿  Õìåëü íèöü êèõ.  ¯¿  óòâåð äæåí íÿ,  áåç ïå ðå÷ íî,  ñïðè ÿ ëî 
á  êîí ñîë iäàöi¿  åë iòè  é  íà öi¿  íà âêî ëî  îïî âè òî ãî  ñåð ïàí êîì  õà ðèç ìè
ðîäó ÿê ñèì âî ëó öiëiñíîñòi äåð æà âè. Ïðî òå ñìåðòü ãåòü ìà íà ïðî -
äå ìî íñòðó âà ëà  êðèõêiñòü  çâå äå íî¿  ñïî ðó äè  óêð à¿íñüêî¿  ìî íàðõi¿,
íà ñàì ïå ðåä  ÷å ðåç  âiäñóòíiñòü,  ÿê  ñïðà âåä ëè âî  âiäçíà ÷àâ  Î.  Ñòðó -
êå âè÷, «ìiöíî¿ ïî ëiòè êî-êóëü òóð íî¿ îðiºíòàöi¿ íà ìî íàðõiçì ó ñå -

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

322 

ðå äî âèùi  ñòàð øè íè…»

54

 Ñòâî ðå íèé íèì «êëàí» íå ëèøå íå äî -

ïîìiã Þðiþ óòðè ìà òè ñÿ ïðè âëàäi, àëå â îñîái íà é âïëè âîâ iøî ãî
éîãî  ïðåä ñòàâ íè êà,  ãå íå ðàëü íî ãî  ïè ñà ðÿ  ²âàíà  Âè ãî âñüêî ãî  (äî
ðå÷i,  ïðè çíà ÷å íî ãî  Á.  Õìåëü íèöü êèì  «ðå ãåí òîì»  ïðè  ñèíi)  óñó íóâ
éîãî âiä íå¿ íà Êîð ñóíñüêié ðàäi (æîâ òåíü 1657 ð.). Íî âî îá ðà íèé
ãåòü ìàí  i  çà ïiäîç ðè òè  íå  ìiã,  ùî,  çðå àë içó âàâ øè  ìðiþ  îâî ëîäi ííÿ
áó ëà âîþ,  çà áèâ  ïåðøi  öâÿ õè  ó  äî ìî âè íó  Óêð à¿íñüêî¿  äåð æà âè,
âiäêðèâ øè  «ÿùèê  Ïàí äî ðè»  —  æîð ñòî êî¿  áî ðîòü áè  ñòàð øèí  çà
âëà äó,  êîòði  ââà æà ëè  ñåáå  ùî íàé ìåí øå  ðiâíè ìè  ².  Âè ãî âñüêî ìó
ïðå òåí äåí òà ìè  íà  íå¿.

Éîãî  ïðè õiä  äî  âëà äè  çó ìî âèâ  ïî ñè ëåí íÿ  äâîõ  íå ãà òèâ íèõ

òåí äåíöié  ó  ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî ìó  æèòòi  êî çàöü êî¿  Óêðà¿ íè.
Ïî-ïåð øå,  ùå  â  ïåð iîä  âàæ êî¿  õâî ðî áè  Áîã äà íà  Âå ëè êî ãî  (òðà -
âåíü- ñåð ïåíü)  ïðî õî äè ëî  ïî ñëàá ëåí íÿ  ïðå ðî ãà òèâ  öåí òðàëü íî¿
(íà ñàì ïå ðåä,  ãåòü ìà íñüêî¿)  âëà äè.  Ðîç ïî ÷à ëî ñÿ  ïî íîâ ëåí íÿ  äå ìî -
ê ðà òè÷ íî ãî  çà ïî ðîçü êî ãî  çâè ÷àþ  âè áîð íîñòi  ñòàð øèí  (ñî òíèêiâ,  à
çãî äîì  é  îêðå ìèõ  ïî ëêîâ íèêiâ).  Íà ìà ãà þ ÷èñü  çà ðó ÷è òè ñÿ  ïiä -
òðèì êîþ  ãå íå ðàëü íèõ  ñòàð øèí  i  ïî ëêîâ íèêiâ  ïðè  îá ðàííi  ñåáå
ãåòü ìà íîì,  ².  Âè ãî âñüêèé  ñòàâ  íà  øëÿõ  ðîç øè ðåí íÿ  ïî âíî âà æåíü
ñòàð øè íñüêî¿ ðàäè. Íà Êîð ñóíñüêié ðàäi âií ïî âiäî ìèâ ñòàð øè -
íàì:  «Ïðè  íå áiæ÷è êó  Áîã äàíi  Õìåëü íèöü êî ìó  ðàäè  i  ïî ðà äè  ïðî -
ìiæ íàìè íiÿ êî¿ íå áó âà ëî; i íèíi âè ìåíå îá ðà ëè ãåòü ìà íîì, i ÿ áåç
âà øî¿  âiéñüêî âî¿  ïî ðà äè  æîä íèõ  ñïðàâ  íå  ÷è íè òè ìó»

55

.

Ïî-äðó ãå,  âiäáó âà ëî ñÿ  çà ãîñ òðåí íÿ  ñî öiàëü íèõ  ñó ïåðå÷íîñ -

òåé,  ùî  òiñíî  ïå ðå ïëiòà ëè ñÿ  ç  ïðî ÿ âà ìè  ðåñ ïó áëiêà íñüêî-äå ìîê ðà -
òè÷ íèõ  óñòðåìëiíü  «âîëü íèöi»  çà ïî ðîæöiâ  é  àíàð õî-îõëîê ðà òè÷ -
íè ìè  íà ñòðî ÿ ìè  îá åç äî ëå íèõ  ìàñ.  ¯õ  ñêëà äà ëè  ðî çî ðåíi  âîºííè ìè
äiÿ ìè  ÷è  «âè äàâ ëåíi»  çi  çâè÷ íî ãî  ñïî ñî áó  æèò òÿ  îá ñòà âè íà ìè  îñî -
áè  ðiçíèõ  âåðñòâ  i  ãðóï  íà ñå ëåí íÿ:  «ïî êî çà ÷åííi»,  êî çà êè,  ìiùà íè,
ñå ëÿ íè  òîùî.  Íà  Çà ïî ðîææi  âîíè  «çà ðà æà ëè ñÿ»  äó õîì  «âîëü íèöi», 
ïî ñè ëþ þ ÷è  îïî çèöiéíiñòü  çà ïî ðîçü êî¿  ñïiëüíî òè,  ñòàð øè íà  ÿêî¿
ïðàã íó ëà  ïî âåð íó òè  Êîøó  ïðî âiäíó  ïî ëiòè÷ íó  ðîëü  ó  Ãåòü ìàí -
ùèíi, âòðà ÷å íó çà Á. Õìåëü íèöü êî ãî. Öi ïðå òåíçi¿ äóæ ÷à ëè é íà áó -
âà ëè  â  î÷àõ  òî âà ðèñ òâà  ëåã iòèì íîñòi  ó  çâ’ÿç êó  ç  ïðî ðà õóí êà ìè
².  Âè ãî âñüêî ãî:  íå õòó âàí íÿì  òðà äè öiéíèõ  «ñâî áîä  i  âîëü íîñ òåé»
êî çàö òâà,  ïî øè ðåí íÿì  ïðàê òè êè  îðåíä,  ñïðî áîþ  ÷àñ òêî âî  âiäíî -

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  323

âè òè  øëÿ õå òñüêå  çåì ëå âî ëîäi ííÿ  íà  òå ðå íàõ  ïiâäåí íèõ  ëiâî áå ðåæ -
íèõ  ïî ëêiâ,  iãíî ðó âàí íÿì  ó÷àñòi  çà ïî ðîæöiâ  ó  âè áî ðàõ  ãåòü ìà íà
(ïðè ãà äàé ìî,  ùî  ñàìå  íà  Ñi÷i  Áîã äàí  Âå ëè êèé  îò ðè ìàâ  áó ëà âó)

56

.

Ç  ëèñ òî ïà äà  ðîç ãîð òàºòüñÿ  àí òè ãåòü ìà íñüêèé  ðóõ  çà ïî -

ðîæöiâ  ïiä  ïðî âî äîì  êî øî âî ãî  ãåòü ìà íà  ßêî âà  Áà ðà áà øà,  ïiäòðè -
ìà íèé  ó  ãðóäíi  êî çà êà ìè  Ïîë òà âñüêî ãî  ïî ëêó,  êîò ðèõ  î÷î ëèâ
äîñâiä÷å íèé  i  âïëè âî âèé  ïî ëêîâ íèê  Ìàð òèí  Ïóø êàð.  Çà ïî ðîæöi
çâåð íó ëè ñÿ  ÷å ðåç  ïî ñ îëüñòâî  ïî  äî ïî ìî ãó  äî  Ìîñ êî âñüêî¿  äåð æà -
âè,  çà ñâiä÷ó þ ÷è  ãî òîâíiñòü  çà äî âîëü íè òè ñÿ  ïðî ãðà ìîþ  «êî çàöü êî -
ãî  àâ òî íî ìiçìó»

57

.  Òàê  çà ïî ðîçü êà  ñòàð øè íà,  êå ðó þ ÷èñü  âèê ëþ÷ -

íî  êîð ïî ðà òèâ íè ìè  ñî öiàëü íî-ïî ëiòè÷ íè ìè  iíòå ðå ñà ìè  çà ïî ðîçü -
êî¿  ñïiëüíî òè  (Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî  Íè çî âî ãî),  ïî æåð òâó âà ëà
äåð æàâ íîþ  iäåºþ.  Âïåð øå  âîíà  ïðî äå ìî íñòðó âà ëà,  çà  âëó÷ íèì
âèñ ëî âîì  Ì.  Ãðó øå âñüêî ãî,  ãî òîâíiñòü  ïiäïî ðÿä êó âà òè  iíòå ðå ñè
óêð à¿íñüêî ãî  æèò òÿ  «ïëà íàì  ìîñ êî âñüêî ãî  áþ ðîê ðà òèç ìó  i  öåí -
òðà ëiçìó»

58

. Ðîñiéñüêèé óðÿä, âñó ïå ðå÷ óìî âàì äî ãî âî ðó 1654 ð.,

âèç íຠ Çà ïî ðîæ æÿ  ïî ëiòè÷ íèì  ñóá’ºêòîì,  âñòó ïຠ ç  íèì  ó  ïå ðå ãî -
âî ðè,  ïå ðå òâî ðþ þ ÷è  ¿õ  ó  ôàê òîð  òèñ êó  íà  ².  Âè ãî âñüêî ãî.  Çà  îá ðàç -
íîþ  õà ðàê òå ðèñ òè êîþ  ñó ÷àñ íî¿  ðîñiéñüêî¿  äîñëiäíèöi  Ò.  ßêîâ -
ëºâî¿, «öà ðñüêèé óðÿä ïëþ âà òè õîòiâ íà âñi äî ãî âî ðè i àâ òî íîìi¿,
êîëè ìîâà éøëà ïðî iíòå ðå ñè Ìîñ êâè… Ïðè éîì ó Ìîñêâi ïî -
ñîëüñòâ  Ïóø êà ðÿ  i  Áà ðà áà øà  (ñåá òî  ôàê òè÷ íà  ¿õ  ïiäòðèì êà)  ñòàâ
ñà ìèì âiäâåð òèì i áðó òàëü íèì âòðó ÷àí íÿì ó âíóòðiøíi ñïðà âè
Óêðà¿ íè»

59

.  Íåñ ïðî ìîæíiñòü  ².  Âè ãî âñüêî ãî  ïî ëiòè÷ íè ìè  çà õî äà -

ìè  âðå ãó ëþ âà òè  êîíôëiêòíó  ñè òó àö iþ  ïðè âå ëà  äî  ðîçâ’ÿçàííÿ  ó
áå ðåçíi 1658 ð. ãðî ìà äÿ íñüêî¿ âiéíè, ùî òðè âà ëà äî ×îð íî¿ ðàäè ó
÷åðâíi 1663 ð.

ßêó ïî çèö iþ i ðîëü çà é ìàâ i âiäiãðà âàâ ó öèõ ïîä iÿõ Ï. Äî ðî -

øåí êî?  Ñâiä÷åí íÿ  äæå ðåë  (à  âîíè  âiäçíà ÷à þòü ñÿ  ôðàã ìåí ò àð -
íiñòþ  é  ñêó ïiñòþ)  äà þòü  ïiäñòà âè  âèñ ëî âè òè  ìiðêó âàí íÿ,  ùî  âií
çà ëè øèâ ñÿ  îñòî ðîíü  áî ðîòü áè  çà  âëà äó,  ùî  ñïà ëàõ íó ëà  ïiñëÿ
ñìåðòi  Á.  Õìåëü íèöü êî ãî  é,  ïiäòðè ìó þ ÷è  âí óòðiøíþ  é  çîâíiøíþ
ïî ëiòè êó óðÿ äó ². Âè ãî âñüêî ãî, âñå æ íå âõî äèâ äî êîëà áëèçü êèõ
éîìó îñiá. Òàê, âçÿâ øè ó÷àñòü ó Êîð ñóíñüêié ðàäi, 22 æîâ òíÿ ïiä
÷àñ  îá ãî âî ðåí íÿ  ïè òàí íÿ  ùîäî  ïåð ñïåê òèâ  ñòî ñóíêiâ  ç  Ðîñiºþ  ðà -
çîì  ç  ïå ðå ÿñ ëà âñüêèì  ïî ëêîâ íè êîì  Ïàâ ëîì  Òå òå ðåþ,  Ì.  Ïóø êà -

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

324 

ðåì é iðêëiºâñüêèì ïî ëêîâ íè êîì Ôiëî íîì Äæåä æàëiºì ñõâà ëèâ
ïðî ïî çèö iþ  ãåòü ìà íà  çà ëè øà òè ñÿ  âiðíè ìè  ïðè ñÿçi  Îëåê ñiþ  Ìè -
õàé ëî âè ÷ó,  ïðî òè  ÿêî¿  âèñ òó ïè ëè  ïðà âî áå ðåæíi  ïî ëêîâ íè êè  ²âàí
Áî ãóí,  Ìè õàé ëî  Çå ëå íñüêèé  é  òðåòié  íå âiäî ìî ãî  ïðiçâè ùà

60

.

Ïiñëÿ  ðàäè  ãåòü ìàí  ðîç ïî ðÿ äèâ ñÿ  Ï.  Äî ðî øåí êó  é  íiæè íñüêî ìó
ïî ëêîâ íè êó  Ãðè ãîð iþ  Ãó ëÿ íèöü êî ìó  ïå ðå êðè òè  ïå ðå ïðà âè  ÷å ðåç
Äíiïðî,  àáè  ïå ðå õîï ëþ âà òè  ïî ñëàíöiâ  áóíòiâíî ãî  Çà ïî ðîæ æÿ  äî
Ìîñ êâè

61

.

Âçèì êó  1657–1658  ðð.  Ï.  Äî ðî øåí êî  ïå ðå âàæ íî  çíà õî äèâ ñÿ

íà òå ðå íàõ ñâî ãî ïî ëêó. Íå âèê ëþ ÷å íî, ùî ó ñïiëêó âàííi ç îêðå ìè -
ìè  ñòàð øè íà ìè  é  êî çà êà ìè  çi  ñâî ãî  îòî ÷åí íÿ  ïî ÷àâ  âèñ ëîâ ëþ âà òè
êðè òè÷íi  çà óâà ãè  ñòî ñîâ íî  äå ÿ êèõ  â÷èíêiâ  ².  Âè ãî âñüêî ãî,  ùî  ïî -
ñëó æè ëî  ïiäâà ëè íîþ  ïî øè ðåí íÿ  ÷ó òîê  ïðî  éîãî  îïî çèöiéíiñòü
êóð ñó  ãåòü ìà íà.  Çîê ðå ìà,  ó  ëþ òî ìó  1658  ð.  òà ëà íî âè òèé  ïî ëüñüêèé 
äèï ëî ìàò,  âî ëè íñüêèé  êàø òå ëÿí  Ñòà íiñëàâ  Áå íå âñüêèé,  ç  êîò ðèì
².  Âè ãî âñüêèé  âiâ  ïå ðå ãî âî ðè  ùîäî  ìîæ ëè âî ãî  ïî ðî çóìi ííÿ  ç  Ði÷ -
÷þ Ïîñ ïî ëè òîþ i ÿêèé ÷å ðåç àãåíòiâ çáè ðàâ iíôîð ìàö iþ ïðî íà ñò -
ðî¿  ñå ðåä  ñòàð øè íè,  ïî âiäîì ëÿâ  êî ðî ëþ,  ùî  íà ÷åá òî  ïðè ëóöü êèé  i
ìèð ãî ðî äñüêèé  (Ãðè ãîðié  Ëiñíèöü êèé)  ïî ëêîâ íè êè  âèñ òó ïè ëè
ïðî òè  ãåòü ìà íà,  îäíàê,  çà çíàâ øè  íå âäà÷i,  çìó øåíi  áóëè  ðÿ òó âà òè -
ñÿ âòå ÷åþ

62

.

  ëþ òî ìó,  ïî  ïðè ¿çäi  ðîñiéñüêî ãî  ïî ñëà  áî ÿ ðè íà  Áîã äà íà

Õèò ðî âà,  âiäáó ëà ñÿ  ðîç øè ðå íà  ñòàð øè íñüêà  ðàäà,  â  ðî áîòi  ÿêî¿
Ï.  Äî ðî øåí êî  ç  íå âiäî ìî¿  ïðè ÷è íè  (ìîæ íà  ïðè ïóñ òè òè,  ùî  çà  íà -
êà çîì  ãåòü ìà íà  çi  ñâî¿ì  ïî ëêîì  ïðè êðè âàâ  ïiäñòó ïè  äî  Ïå ðå ÿñ ëà âà 
âiä  ìîæ ëè âî ãî  íà ñòó ïó  áóíòiâíèõ  êî çàêiâ  Ïîë òà âñüêî ãî  ïî ëêó  é
çà ïî ðîæöiâ) ó÷àñòi íå âçÿâ. Âîíà ïiäòâåð äè ëà ëåã iòèìíiñòü âëà äè
².  Âè ãî âñüêî ãî  é  çà ñâiä÷è ëà  íà ìiðè  Ðîñi¿  îá ìå æè òè  âí óòðiøíüî ïî -
ë i òè÷ íèé  ñó âå ðåí iòåò  êî çàöü êî¿  Óêðà¿ íè,  ÿêèì  àíi  ãåòü ìàí,  àíi
ñòàð øè íè  íå  â÷è íè ëè  ñïðî òè âó

63

. Íà ïî ÷àò êó áå ðåç íÿ ó Ëóá íàõ

âiäáó ëà ñÿ  çóñòði÷  ïðè ëóöü êî ãî  ïî ëêîâ íè êà  ç  Á.  Õèò ðî âèì,  ïiä  ÷àñ
ÿêî¿  Ï.  Äî ðî øåí êî  çà ñâiä÷èâ  âiðíiñòü  Îëåê ñiþ  Ìè õàé ëî âè ÷ó

64

.

Òèì  ÷à ñîì  ².  Âè ãî âñüêèé,  íà ìà ãà þ ÷èñü  çíàé òè  îïåð òÿ  ó  áî ðîòüái  ç
îïî çèöiºþ,  ìà íåâ ðó þ ÷è,  éäå  íà  íå ïðè ïóñ òèìi  ïî ñòóï êè  Ìîñêâi
(éîãî  ïî ñ îëüñòâà  ïî ðó øè ëè  ïè òàí íÿ  ïðî  çà ëó ÷åí íÿ  ðîñiéñüêèõ  ÷è -
íîâ íèêiâ  äî  «ïðè áîð êàí íÿ»  Çà ïî ðîæ æÿ,  ñêëà äåí íÿ  êî çàöü êî ãî

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  325

ðåºñòðó é ïå ðå ïè ñó ìiùàí, ìëèíiâ é îðåíä, àáè íà ëà ãî äè òè çáè ðàí -
íÿ ïîä àòêiâ äî ðîñiéñüêî¿ ñêàð áíèöi, íàä iñëàí íÿ âîºâîä äî «çíàò -
íèõ ìiñò», òîùî), é âîä íî ðàç øóêຠïî ðî çóìi ííÿ ç Âàð øà âîþ íà
îñíîâi  iäå¿  ôå äå ðà ëiçìó  —  ïî âåð íåí íÿ  Ãåòü ìàí ùè íè  äî  ñêëà äó
Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿ ÿê ¿¿ òðåòü î ãî ñóá’ºêòà òà óêëà äຠóãî äó ç Êðè ìîì, 
ùî  ïå ðå äáà ÷à ëà  íàä àí íÿ  ãåòü ìà íó  äî ïî ìî ãè  ó  áî ðîòüái  ç  áóí òiâ -
íè êà ìè

65

.

Âïðî äîâæ  êâiòíÿ-òðàâ íÿ  ó  âè õîð  ðóéíiâíî¿  ãðî ìà äÿ íñüêî¿

âiéíè  âòÿã íó ëè ñÿ  äå ñÿò êè  òè ñÿ÷  îñiá.  Îñîá ëè âó  àê òèâíiñòü  ïðî ÿâ -
ëÿ ëè  çíå äî ëåíi  ïðî øàð êè  íà ñå ëåí íÿ  é  ëþì ïåí içî âàíi  ìàñè,  îçëîá -
ëåíi  çáà ãà ÷åí íÿì  ñòàð øè íè  é  ÷àñ òè íè  êî çàêiâ  òà  ñâî¿ ìè  çëèä íÿ ìè,
êîòði âäà ëè ñÿ äî ãðà áåæiâ i ðîç ïðàâ. Ì. Ïóø êàð, ß. Áà ðà áàø é iíøi 
îïî çè öiéíî  íà ëàø òî âàíi  äî  ².  Âè ãî âñüêî ãî  ñòàð øè íè,  íà ìà ãà þ -
÷èñü  óñó íó òè  éîãî  âiä  âëà äè,  âè êî ðèñ òî âó âà ëè  ðîç áóð õà íó  ñòèõ iþ
ðóõó ó ñâî¿õ öiëÿõ. ßêùî âiðè òè Ñ. Âå ëè÷ êó, âëàñ íå ïî ëòà âñüêèé
ïî ëêîâ íèê ïåð øèì «çiáðàâ äî ñåáå ïiõîò íèé ïîëê iç âèí íèêiâ, áðî -
âàð íèêiâ,  ïàñ òóõiâ  òà  ëþ äñüêèõ  íà é ìèòiâ,  íà çâàâ øè  éîãî  äåé íå êà -
ìè, i öåé ïîëê ìàâ ó ñîái ìàëî òî âà ðèñ òâà ç äîá ðèì õðèñ òè ÿ íñüêèì
ñóìëiííÿì, òà é çáðî¿ íå ìàâ ïðè ãî æî¿ äî âiéíè, à ëèøå ðî ãà òè íè,
êîñè òà êè¿, çàòå ìàâ ãî òîâi äî âáè âñòâà i ãðà áóíêiâ ëþ äñüêèõ
ìàºòêiâ ñåð öÿ»

66

.

Çðî çóì iëî,  Ï.  Äî ðî øåí êî  —  ïðåä ñòàâ íèê  ñïàä êîºìíî ãî

ñòàð øè íñüêî ãî  ðîäó,  âè õî âà íèé  i  ñôîð ìî âà íèé  â  àò ìîñ ôåði  ñî öi -
àëü íî-ìî ðàëü íèõ  öiííiñíèõ  óñòà íî âîê  çà ìîæ íî ãî  ðåºñòðî âî ãî  êî -
çàö òâà, íå ìiã íå çà é ìà òè âî ðî æî¿ ïî çèöi¿ ùîäî ïî âñòàíöiâ. Ç äðó -
ãî ãî  áîêó,  ÿê  ïðî ìîâ ëÿº  éîãî  íà ñòóï íà  ïî âå äiíêà,  âií  íà ëå æàâ  äî
òîãî  êîëà  ñòàð øèí,  êîò ðå  âèñ òó ïà ëî  çà  ïî øóê  ïî ëiòè÷ íî ãî
êîìïðî ìiñó  ç  êå ðiâíè êà ìè  îïî çèöi¿  é  âðå ãó ëþ âàí íÿ  êîíôëiêòó  ìèð -
íè ìè  çà ñî áà ìè,  à  òà êîæ  ïðî òè  çà ëó ÷åí íÿ  òà òàð  äëÿ  ïðè äó øåí íÿ
âè ñòó ïó.  Òîìó,  âî ÷å âèäü,  íå  ïî ñïiøàâ  ïðè áó âà òè  äî  îá îçó  ².  Âè ãîâ -
ñüêî ãî, ÿêèé ó êiíöi òðàâ íÿ ç’ÿ âèâ ñÿ â îêî ëè öÿõ Ïîë òà âè é ðîç ïî -
÷àâ ñó òè÷ êè ç ïî âñòàí öÿ ìè. Çâåð òຠóâà ãó íà ñåáå òîé ôàêò, ùî,
ïiäiéøîâ øè ç Ã. Ãó ëÿ íèöü êèì ïiä áóíòiâíi Ëóá íè é îâî ëî äiâøè
íèìè («öi ïî ëêè ïðî é øëè ñèëü íî ÷å ðåç ìiñòî»), âîíè çáå ðåã ëè
æèò òÿ ìiùà íàì («ìiùàí íå ñiêëè»)

67

. ²íà êøå äiÿâ ãåòü ìàí. Ðîç ãðî -

ìèâ øè â íi÷ ç 10 íà 11 ÷åð âíÿ ïî âñòàíöiâ (ïî ëÿã ëî áë. 15 òèñ. îñiá), 

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

326 

âií  â÷è íèâ  æîð ñòî êèé  ïî ãðîì  Ïîë òàâi,  äîç âî ëèâ  òà òà ðàì  ãðà áó âà -
òè  ïî ñå ëåí íÿ  é  áðà òè  ÿñèð  íà  òå ðå íàõ  Ïîë òà âñüêî ãî,  Ìèð ãî ðî ä -
ñüêî ãî  é  Ëó áå íñüêî ãî  ïî ëêiâ,  ðî çiñëàâ  ïî  íèõ  êà ðàëüíi  çà ãî íè  é
ñòðà òèâ  ãðó ïó  îïî çè öiéíî  íà ëàø òî âà íèõ  ñî òíèêiâ  i  ïî ëêîâ íèêiâ

68

. 

Öåé  òå ðîð,  ïî-ïåð øå,  çà  âèç íàí íÿì  îâðóöü êî ãî  ïî ëêîâ íè êà,  «ó  ëþ -
äÿõ â÷è íèâ ñòðàõ âå ëè êèé»

69

,  à  ïî-äðó ãå,  ïî ðî äèâ  íå íà âèñòü  ó

çíà÷ íî¿  ÷àñ òè íè  íà ñå ëåí íÿ  (ïå ðå âàæ íî  ëiâî áå ðåæ íî ãî)  äî  âëà äè
².  Âè ãî âñüêî ãî.

Òèì ÷à ñîì óñêëàä íþ þòü ñÿ âiäíî ñè íè ç Ðîñiºþ, îñêiëüêè íà

ïî ÷àò êó  ëèï íÿ  15-òè ñÿ÷ íèé  êîð ïóñ  îêîëü íè ÷î ãî,  êíÿ çÿ  Ãðè ãîð iÿ
Ðî ìî äà íî âñüêî ãî  âñòó ïèâ  ó  ìåæi  Ãåòü ìàí ùè íè,  àáè  ðîç â’ÿ çà òè
êîíôëiêò â iíòå ðå ñàõ Ðîñi¿. Äî íüî ãî ïðèºäíà ëè ñÿ ç âî ÿ êà ìè ß. Áà -
ðà áàø  é  iíøi  ñòàð øè íè  ðîç ãðîì ëå íî¿,  àëå  íå  çëà ìà íî¿  îïî çèöi¿,
êîòði,  çà  ïiäòðèì êè  ðîñ iÿí,  ïî ÷à ëè  ñïóñ òî øó âà òè  ïî ñå ëåí íÿ,  ùî
çà ëè øà ëè ñÿ  âiðíè ìè  ãåòü ìà íó,  é  íà ïà äà òè  íà  óðÿ äîâi  ïiäðî çäiëè.
Äåñü ó äðóãié äå 

êàäi ëèï 

íÿ áà 

ðà 

áàøiâöi (òàê íà 

çè 

âà 

ëè êî 

çàêiâ

ß.  Áà ðà áà øà)  ïî ãðà áó âà ëè  Ï.  Äî ðî øåí êà

70

, ïiñëÿ ÷îãî òîé íå ãàé íî 

ïîä àâ ñÿ  äî  ×è ãè ðè íà.  Òðî õè  ïiçíiøå  Ã.  Ðî ìî äà íî âñüêèé,  ç’ÿ âèâ -
øèñü  äî  Ïðè ëóê,  ãðó áî  âòðó òèâ ñÿ  ó  ïî ëiòè÷ íå  æèò òÿ  êî çàöü êî¿
Óêðà¿ íè:  âè äàâ  ðîç ïî ðÿä æåí íÿ  ïðî  çìiùåí íÿ  ç  ïî ñà äè  Ï.  Äî ðî -
øåí êà  é  ïðè çíà ÷åí íÿ  ïðè ëóöü êèì  ïî ëêîâ íè êîì  âiðíî ãî  Ìîñêâi
ßêî âà  Âî ðîí ÷åí êà

71

. Íå âèê 

ëþ 

÷àºìî, ùî Ï. Äî 

ðî 

øåí 

êî âçÿâ

ó÷àñòü ó ðî áîòi ñòàð øè íñüêî¿ ðàäè (êiíåöü ëèï íÿ), ÿêà óõâà ëè ëà íå
äî ïóñ òè òè  çà ïðî âàä æåí íÿ  ó  Ãåòü ìàí ùèíi  âîºâî äñüêî ãî  óïð àâ ëií -
íÿ,  ïî ñëà òè  äî  Êðè ìó  ïî  äî ïî ìî ãó  é  çìó ñè òè  Ã.  Ðî ìî äà íî âñüêî ãî
âè äà òè  ß.  Áà ðà áà øà  òà  âiäñòó ïè òè  ç  óêð à¿íñüêèõ  òå ðåíiâ

72

.

Îòðè ìàâ øè  öà ðñüêå  ðîç ïî ðÿä æåí íÿ  çà ëè øè òè  Óêðà¿ íó,

Ã.  Ðî ìî äà íî âñüêèé  ðîç ïî ÷àâ  ó  äðóãié  äå êàäi  ñåð ïíÿ  âè âå äåí íÿ  âié -
ñüêà,  à  ãåòü ìàí  21  ñåð ïíÿ  ïå ðå ïðà âèâ ñÿ  ÷å ðåç  Äíiïðî  é  ïî ïðÿ ìó âàâ 
ó  íà ïðÿì êó  Ãà äÿ ÷à.  Ðà çîì  ç  íèì  ïå ðå áó âàâ  i  Ï.  Äî ðî øåí êî,  äî  ÿêî -
ãî  ïî  äî ðîçi  ïðèºäíà ëè ñÿ  êî çà êè  éîãî  ïî ëêó.  Çó ïè íèâ øèñü  ó  Ëè -
ïîâié  Äî ëèíi,  ãåòü ìàí  11  âå ðåñ íÿ  ïðè é íÿâ  ðîñiéñüêî ãî  ïî ñëà  Âà -
ñè ëÿ  Êèê iíà  ó  ïðè ñóò íîñòi  ñòàð øèí,  ñå ðåä  ÿêèõ  çíà õî äèâ ñÿ  é
Ï. Äî ðî øåí êî. ². Âè ãî âñüêèé ïiääàâ ðiçêié êðè òèöi äi¿ Ã. Ðî ìî äà -
íî âñüêî ãî  é  êè¿âñüêî ãî  âîºâîäè  Âà ñè ëÿ  Øå ðå ìåòºâà,  êîòði  ïiäòðè -
ìó âà ëè  áóíòiâíèêiâ,  ëà ìà ëè  «íàøi  ïðà âà»,  öåð êâè  ïà ëè ëè,  õðèñ òè -

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  327

ÿí óáè âà ëè òîùî, âíà ñëiäîê ÷îãî ¿ì «áó äå ìî ìñòè òè é óïðàâ ëÿ òè ñÿ 
ñòà íå ìî, ïîêè íàñ óñiõ ñòà íå; âîíè çà ïðà âà ñâî¿ i çà êî ðîëiâ ïî -
ëüñüêèõ  ñòî ÿ ëè  i  áè ëè ñÿ»

73

. 16 âå ðåñ íÿ äî ïî ñëà ïðè áó ëè êè¿â -

ñüêèé  ïiäêî ìîðié  Þðié  Íå ìè ðè÷  (îäèí  ç  íà é áëèæ ÷èõ  äî ðàä íèêiâ
ãåòü ìà íà),  Ï.  Äî ðî øåí êî  òà  ïå ðå ÿñ ëà âñüêèé  ïî ëêîâ íèê  Ñòå ïàí
×þ ÷àð,  êîòði  ïiäòâåð äè ëè,  ùî  Âiéñüêî  Çà ïî ðîçü êå  ðàç îì  ç  òà òà ðà -
ìè  âè ðó øè ëî  ïðî òè  Ã.  Ðî ìî äà íî âñüêî ãî  òà  «iíøèõ  çëî ÷èíöiâ,  ïî -
ì ùà þ ÷èñü  çà  ¿õ  íå âè íî ñèìi  êðèâ äè»,  é  ïî âiäî ìè ëè,  ùî  éîãî
âiäïóñ òÿòü, àáè äî ïîâiâ öà ðåâi ïðî çà âäàíi êðèâ äè Âiéñüêó Çà ïî -
ðîçü êî ìó. Íàñ òóï íî ãî äíÿ Â. Êèêií âè¿ õàâ äî Ìîñ êâè

74

.

Ìàé æå  îä íî ÷àñ íî  ç  ðîñiéñüêèì  ïî ñëîì  äî  ãåòü ìà íà  ç’ÿ âè ëî -

ñÿ  ïî ëüñüêå  ïî ñ îëüñòâî,  î÷î ëþ âà íå  Ñ.  Áå íå âñüêèì,  ç  ìå òîþ  óêëà -
äåí íÿ  ïî ëüñüêî-óêð à¿íñüêî¿  óãî äè.  Ïå ðå ãî âî ðè  âiäçíà ÷à ëè ñÿ  ñêëàä -
íiñòþ, áî íå ìåí øå ïî ëî âè íè êî çàêiâ i ñòàð øèí íå ìàëè ñèì ïàòié
äî  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿.  Áiëüøiñòü  iç  òèõ,  õòî  ïî ãîä æó âàâ ñÿ  âèç íà òè
âëà äó  êî ðî ëÿ,  âè ìà ãà ëà  óòâî ðåí íÿ  ó  ìåæ àõ  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿  «àá ñî -
ëþò íî»  îêð åìiøíüî ãî  Ðóñü êî ãî  êí ÿçiâñòâà  ó  ñêëàäi  Áå ëçüêî ãî,
Áðàö ëà âñüêî ãî,  Âî ëè íñüêî ãî,  Êè¿âñüêî ãî,  Ïîäiëüñüêî ãî,  Ðóñü êî ãî
é ×åðíiãiâñüêî ãî âîºâîäñòâ, Ïiíñüêî ãî é Ìñòèñ ëà âñüêî ãî ïî âiòiâ
Âå ëè êî ãî  êí ÿçiâñòâà  Ëè òî âñüêî ãî;  ñêà ñó âàí íÿ  óíi¿;  ïî âåð íåí íÿ
ïðà âîñ ëàâíié Öåðêâi âiäiáðà íèõ õðàìiâ, ìàé íà òà ií. Ïîëüñüêå ïî -
ñîëü ñòâî  ïî ãîä æó âà ëî ñÿ  ëèøå  íà  êí ÿçiâñòâî  ó  ìåæ àõ  Áðàö ëà âñüêî -
ãî, Êè¿âñüêî ãî é ×åðíiãiâñüêî ãî âîºâîäñòâ. Òî ÷è ëè ñÿ ãîñòði äèñ -
êóñi¿, â ÿêèõ áðàâ ó÷àñòü é Ï. Äî ðî øåí êî (ïðàâ äà, ÷å ðåç ìîâ ÷àí êó
äæå ðåë,  íå  ìàºìî  ìîæ ëè âîñòi  êîí êðå òè çó âà òè  éîãî  ïî çèö iþ).
Ãåòü ìàí i éîãî äî ðàä íè êè âà ãà ëè ñÿ. ßê íà íàø ïî ãëÿä, âëàñ íå åíåð -
ãiéíèé òèñê íà ². Âè ãî âñüêî ãî ç áîêó ñî þç íè êà Êà ðà÷-áåÿ (äiÿâ çà
äî ìîâ ëå íiñòþ  ç  Ñ.  Áå íå âñüêèì)  ñòàâ  âèð iøàëü íèì  ó  ïðè é íÿòòi  íèì 
ðiøåí íÿ  ïî ãî äè òè ñÿ  íà  óêëà äåí íÿ  óãî äè  ç  êî ðî ëåì.  16  âå ðåñ íÿ  Ãå -
íå ðàëü íà  âiéñüêî âà  ðàäà  ïiñëÿ  áóð õëè âî ãî  îá ãî âî ðåí íÿ  äà íî ãî  ïè -
òàí íÿ  óõâà ëè ëà  ïî çè òèâ íå  ðiøåí íÿ

75

.

Ùî æ ïå ðå äáà ÷à ëà óãî äà, íà óìî âàõ ÿêî¿ 17 âå ðåñ íÿ ïðè ñÿã -

íó ëè  ãå íå ðàëüíi  ñòàð øè íè  é  ïî ëêîâ íè êè  (äàëè  «ñóá ìiñiþ»),  ïî ñòà -
âè â øè ñâî¿ ïiäïè ñè (i ñå ðåä íèõ Ï. Äî ðî øåí êî)? Âiäïî âiäíî ¿¿ ñòà òåé,
óòâî ðå íå  Ðóñü êå  êí ÿçiâñòâî  (ó  ñêëàäi  Áðàö ëà âñüêî ãî,  Êè¿âñüêî ãî  é
×åðíiãiâñüêî ãî  âîºâîäñòâ)  ïî âåð òà ëî ñÿ  íà  ïðà âàõ  ôîð ìàëü íî ãî

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

328 

ñóá’ºêòà äî «ºäè íî¿ i íå ï îäiëüíî¿ Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿», àëå íå ÿê äåð -
æàâ íà îäè íè öÿ, à â àáñòðàêòíié ôîðìi «ðóñü êî ãî íà ðî äó» ðiâíî -
ïðàâíîãî ç ïî ëüñüêèì i ëè òî âñüêèì. Íà ÷îëi êí ÿçiâñòâà ñòî ÿâ ãåòü -
ìàí, êîò ðèé âîä íî ðàç âèñ òó ïàâ â àì ïëóà êè¿âñüêî ãî âîºâîäè é ïåð -
øî ãî  ñå íà òî ðà.  Éîãî  âëà äà  ïðî ãî ëî øó âà ëà ñÿ  ïî æèòòºâîþ,  à  ïiñëÿ
ñìåðòi óêðà¿íñüêi ñòà íè ìàëè îá ðà òè 4-õ ïðå òåí äåíòiâ, ç-ïî ìiæ
ÿêèõ  êî ðîëü  ïðè çíà ÷àâ  êîò ðî ãîñü  iç  íèõ  íà  ïî ñà äó  ãåòü ìà íà.  Ïå -
ðåä áà ÷à ëî ñÿ  ïî íîâ ëåí íÿ  iñíó þ ÷èõ  äî  1648  ð.  îðãàíiâ  âëà äè,  ñóäó  é 
ñó äî ÷è íñòâà,  àäìiíiñòðà òèâ íî-òå ðè òîð iàëü íî ãî  óñòðîþ.  Êí ÿçiâ -
ñòâî  ïî çáàâ ëÿ ëî ñÿ  ïðà âà  íà  âiäíî ñè íè  ç  iíøè ìè  êðà¿ íà ìè,  éîãî
çáðîé íi ñèëè ñêëà äà ëè ñÿ ç 60 òèñ. êî çàêiâ i 10 òèñ. íà é ìàíöiâ.
Ó  ñôåði  ñî öiàëü íî-åêî íî ìi÷íèõ  âiäíî ñèí  ñêà ñî âó âà ëè ñÿ  âñi  çà âî þ -
âàí íÿ  ðå âî ëþöi¿:  äî  ìàºòêiâ  ïî âåð òà ëà ñÿ  øëÿõ òà,  à  ñå ëÿ íè  é  ìiùà -
íè  çíî âó  ñòà âà ëè  ¿¿  ïiääà íè ìè,  ïî íîâ ëþ âà ëè ñÿ  ñòàði  ïîä àò êè  é  ïî -
âèí íîñòi.  Ëèøå  ðåºñòðîâi  êî çà êè  çáåð iãà ëè  òðà äèöiéíi  ïðà âà  òà
âîëü íîñòi é ïî 100 îñiá ç êîæ íî ãî ïî ëêó ìîã ëè îäåð æà òè øëÿ õåò -
ñòâî.  Ïå ðåä áà ÷à ëà ñÿ  ñâî áî äà  ïðà âîñ ëàâ íî ãî  é  êà òî ëèöü êî ãî
âiðî ñïî âiäàííÿ  (óíià òñüêå  ïiäëÿ ãà ëî  ñêà ñó âàí íþ),  ãà ðàí òiÿ  ïðàâ
ïðà âîñ ëàâ íî¿  Öåð êâè  íà  òå ðå íàõ  åòíi÷íî¿  Óêðà¿ íè,  âiäêðèò òÿ  äâîõ
àêà äåìié, ñå ðåäíiõ øêië i äðó êà ðåíü

76

.

Àíàëiç çìiñòó óãî äè íå äîç âî ëÿº ââà æà òè ¿¿ âåð øè íîþ òî ãî -

÷àñ íî¿ óêð à¿íñüêî¿ ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî¿ äóì êè, ÿê öå ñòâåð äæó -
þòü  îêðåìi  iñòî ðè êè,  ëiòå ðà òî ðè  é  ïó áëiöèñ òè.  Âií  çà ôiêñó âàâ
âiäõiä  ïî ëiòè÷ íî¿  åë iòè  âiä  ãî ëî âíiøèõ  ïðè íöèïiâ  äåð æàâ íî¿  iäå¿
1649 ð. — íå çà ëåæ íîñòi é ñî áîð íîñòi. Íàâiòü ó ïî ðiâíÿííi ç äî ãî -
âî ðîì 1654 ð. ç Ðîñiºþ Ãà äÿöü êà óãî äà ñòà íî âè ëà ñî áîþ î÷å âèä -
íèé êðîê íà çàä, áî òî ðó âà ëà øëÿõ äî àâ òî íî ìiçìó, à â ïðè íöèïi
ïðî ãðå ñèâ íà  iäåÿ  ñòâî ðåí íÿ  Ðóñü êî ãî  êí ÿçiâñòâà  áóëà  ïî êàë i÷å íà  é 
îá êðà ÿ íà  ðiçíè ìè  îá ìå æåí íÿ ìè.

Óêëà äåí íÿ  óãî äè  ùå  íå  îçíà ÷à ëî  îñòà òî÷ íî ãî  ðîç ðè âó

âiäíî 

ñèí ç Ðîñiºþ. Ïîä 

iëÿºìî äóì 

êó Ò. ßêîâ 

ëå 

âî¿, ùî êîëè á

îñòàí íÿ  âïðî äîâæ  ìiñÿ öÿ  ïiøëà  íà çóñòði÷  âè ìî ãàì  ².  Âè ãî âñüêî ãî
é  ñòàð øè íè,  âè äà ëà  êå ðiâíèêiâ  îïî çè öiéíî ãî  ðóõó  é  çà ñâiä÷è ëà
ïðè õèëüíiñòü  äî  ãåòü ìà íà,  òî  ìîã ëè  á  ïî íî âè òè ñÿ  «ïî ïå ðåäíi  ñòî -
ñóí êè».  Àëå  Ìîñ êâà  «ñïà ëè ëà  ìîñ òè»

77

 é òî ðó âà ëà øëÿõ äî âiéíè.

Ãåòü ìàí ç ÷àñ òè íîþ âiéñüêà (â ñêëàäi ÿêî ãî çi ñâî¿ì ïî ëêîì çíà õî -

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  329

äèâ ñÿ  é  Ï.  Äî ðî øåí êî)  ïðî äîâ æèâ  ïî õiä  äî  ðîñiéñüêî ãî  ïî ðó -
áiæíî ãî  ìiñòà  Êàì ’ÿ íî ãî  é  ïiñëÿ  íå âäà ëî¿  ñïðî áè  îâî ëîä iòè  íèì
ïîä àâ ñÿ äî iíøî ãî ìiñòà — Îëåøíi, äå òà êîæ çà çíàâ íå âäà÷i. Ïiñëÿ
öüî ãî ïî âåð íóâ ñÿ â Óêðà¿ íó é ó äðóãié äå êàäi æîâ òíÿ ðîç ïóñ òèâ
âiéñüêî

78

.

Ïðî òå óíèê íó òè âiéíè, â ÿêié äî âå ëî ñÿ âçÿ òè ó÷àñòü é Ï. Äî -

ðî øåí êó, íå âäà ëî ñÿ. Â êiíöi æîâ òíÿ 20-òè ñÿ÷ íå âiéñüêî Ã. Ðî ìî -
äà íî âñüêî ãî  âòîð ãëî ñÿ  â  Óêðà¿ íó,  àáè  âçÿ òè  ïiä  êîí òðîëü  Ëiâî áå -
ðåæ æÿ  é  äî ìîã òè ñÿ  çà ìiíè  ãåòü ìà íà  íà  íà ëàø òî âà íî ãî  ïðî ð î -
ñiéñüêè  ñòàð øè íó

79

.  Éîãî  ïî ÿ âà,  ÿê  ñïðà âåä ëè âî  çà óâà æó âàâ

Ì.  Êîñ òî ìà ðîâ,  ñòà ëà  ñèã íà ëîì  äëÿ  ðiçêî ãî  ïî ñè ëåí íÿ  àê òèâ íîñòi
îïî çèöi¿,  êå ðiâíè êè  ÿêî¿  çi  ñâî¿ ìè  ïiäðî çäiëà ìè  ïðèºäíó âà ëè ñÿ  äî
ðîñ iÿí

80

.  Ïå ðåä áà ÷à þ ÷è  ïîä iáíèé  ðîç âè òîê  ïîä ié,  ².  Âè ãî âñüêèé

íà êà çàâ  áóëî  Ï.  Äî ðî øåí êó  é  íà êàç íî ìó  ãåòü ìà íó  Ã.  Ãó ëÿ íèöü êî -
ìó  ïðè êðè òè  ïiâíi÷íî-ñõiäíi  êîð äî íè  Ãåòü ìàí ùè íè  ç  áîêó  Ñå â -
ñüêà,  Ðèëüñüêà  i  Ïó òèâ ëÿ.  Îñêiëüêè  ðîñ iÿ íè  íà ñòó ïà ëè  ïiâäå ííiøå,
ïðÿ ìó þ ÷è  ÷å ðåç  Ìèð ãî ðîä  íà  Ïå ðå ÿñ ëàâ,  òî  Ã.  Ãó ëÿ íèöü êèé  îäåð -
æàâ  âiä  ².  Âè ãî âñüêî ãî  íà êàç  àòà êó âà òè  ïðî òèâ íè êà.  Ðà çîì  ç  ïî ëêà -
ìè  Ï.  Äî ðî øåí êà  i  ÷åðíiãiâñüêî ãî  ïî ëêîâ íè êà  Îíèê iÿ  Ñè ëè ÷à  âií
íà â’ÿ çàâ  Ã.  Ðî ìî äà íî âñüêî ìó  áié  ïiä  Ïè ðÿ òè íåì,  ÿêèé  íå  âè ÿ âèâ
ïå ðå ìîæ öÿ,  é  êî çà êè  âiäiéøëè  äî  ì.  Âàð âè  Ïðè ëóöü êî ãî  ïî ëêó,  à
êíÿçü  çó ïè íèâ ñÿ  ó  Ïè ðÿ òèíi

81

. 18 ëèñ òî ïà äà ðîñiéñüêå âiéñüêî âè -

ðó øè ëî äî Âàð âè é çà áëî êó âà ëî ó ìiñòi óêðà¿íñüêi ïî ëêè. Íà äî ïî -
ìî ãó  îá ëî æå íèì  ïðè áóâ  iç  âiéñüêîì  ãåòü ìàí  ²âàí  Ñêî ðî áà ãà òåí êî.
Ïiñëÿ  òðè âà ëèõ  áî¿â  âií  ïiøîâ  íà  ïå ðå ãî âî ðè  ç  Ã.  Ðî ìî äà íî âñüêèì, 
ùî  çà âåð øè ëè ñÿ  óêëà äåí íÿì  óãî äè  íà ñòóï íî ãî  çìiñòó:  ñòàð øè íè
ïðè ñÿ ãà þòü  íà  âiðíiñòü  Îëåê ñiþ  Ìè õàé ëî âè ÷ó,  à  êíÿçü  çíiìຠ îá -
ëî ãó.  10  ãðóä íÿ  Ã.  Ãó ëÿ íèöü êèé,  Ï.  Äî ðî øåí êî  é  iíøi  ñòàð øè íè
ïðè ñÿã íó ëè íà âiðíiñòü öàðþ é çäà ëè ìiñòî ðîñ iÿ íàì

82

.

Ïðî òå ó íà ñòóïíi ìiñÿöi Ï. Äî ðî øåí êî çíî âó áåðå ó÷àñòü ó

âîºííèõ äiÿõ ó ñêëàäi ç’ºäíàí íÿ Ã. Ãó ëÿ íèöü êî ãî.  êiíöi ñi÷íÿ
1659 ð. âîíî çà é íÿ ëî ì. Ñìiëó é âè ðó øè ëî äî Ðîìíiâ, äå ðîç ïî ÷à ëî
áî¿  ç  íà êàç íèì  ãåòü ìà íîì  (ïðè çíà ÷å íèì  Ã.  Ðî ìî äà íî âñüêèì)  ²âà -
íîì  Áåç ïà ëèì,  êîò ðèé  î÷î ëþ âàâ  ñèëè  ãåòü ìà íñüêî¿  îïî çèöi¿

83

.

Ïiçíiøå ². Âè ãî âñüêèé íà ïðà âèâ Ï. Äî ðî øåí êà äî ì. Ñðiáíî ãî, àáè
ðàç îì  ç  ïî ëêà ìè  Ã.  Ãó ëÿ íèöü êî ãî  ó  Êî íî òîïi  é  ².  Ñêî ðî áà ãà òåí êîì 

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

330 

(ìàâ  äiÿ òè  ìiæ  Çiíüêî âèì  i  Ëîõ âè öåþ)  çà áëî êó âà òè  ñèëè  ïðî òèâ -
íè êà  ó  Ëîõ âèöi  é  ñêó âà òè  ó  ïðè êîð äîí íèõ  ðà éî íàõ  äi¿  ðîñiéñüêî¿
àðìi¿  êíÿ çÿ  Îëåê ñiÿ  Òðó áåöü êî ãî

84

. Â êâiòíi îñòàííié âòîð ãñÿ ó

Ãåòü ìàí ùè íó,  ïðÿ ìó þ ÷è  äî  Êî íî òî ïà,  êóäè  ìàëè  ïiäiéòè  é  iíøi
ðîñiéñüêi ïiäðî 

çäiëè. Ïî äî 

ðîçi êíÿçü Ôåäið Êó 

ðàêií ïî 

ñëàâ

23  êâiòíÿ  êíÿ çÿ  Ñè ìå î íà  Ïî æà ðñüêî ãî  çà õî ïè òè  Ñðiáíå.  Ïî ÿ âà
ðîñ iÿí  âè ÿ âè ëà ñÿ  äëÿ  çà ëî ãè  Ï.  Äî ðî øåí êà  íå ñïîä iâàí êîþ,  òîìó
â÷è íè òè  íà ëåæ íî ãî  ñïðî òè âó  êî çà êè  íå  çìîã ëè  é  áåç ëàä íî  âiäñòó -
ïè ëè.  Çà  äà íè ìè  Ñ.  Âå ëè÷ êà,  ñàì  ïðè ëóöü êèé  ïî ëêîâ íèê,  «ÿê
çàºöü,  ãî íå íèé  ïî  òàì òåøíiõ  áî ëî òàõ,  çà ëåä âå  âðÿ òó âàâ ñÿ  âòå ÷åþ
âiä òîäiøíüî¿ ñâ áiäè»

85

.

Ï.  Äî ðî øåí êî  ïiñëÿ  ïî ãðî ìó,  éì îâiðíiøå  âñüî ãî,  âiäðà çó  æ

iç  çà ëèø êà ìè  ïî ëêó  ïîä àâ ñÿ  äî  òà áî ðó  ².  Âè ãî âñüêî ãî,  êîò ðèé  ó
òðàâíi  çà ëè øèâ  Ïðà âî áå ðåæ æÿ  é  ïî âiëüíî  ïðî ñó âàâ ñÿ  ó  íà ïðÿìi
Êî íî òî ïà,  âçÿ òî ãî  70-òè ñÿ÷ íèì  âiéñüêîì  Î.  Òðó áåöü êî ãî  â  îá ëî ãó. 
4 ëèï íÿ íà Êðó ïè÷ ïîëi ïî ëêè ãåòü ìà íà îá’ºäíà ëè ñÿ ç îðäîþ õàíà
Ìåã ìåä-Ãiðåÿ. 8 ëèï íÿ ïðè ëóöü êèé ïî ëêîâ íèê âçÿâ ó÷àñòü ó çíà -
ìå íèòié  Êî íî òîïñüêié  áèòâi,  â  ÿêié  ðîñ iÿ íè  çà çíà ëè  íè ùiâíî¿  ïî -
ðàç êè.  Íàñ òóï íî ãî  äíÿ  òà òà ðè  ñòðà òè ëè  êiëüêà  òè ñÿ÷  ïî ëî íå íèõ.
². Âè ãî âñüêèé i õàí ïiäiéøëè äî Êî íî òî ïà é çíÿ ëè îá ëî ãó. 12 ëèï íÿ 
Î.  Òðó áåöü êîé  ðîç ïî ÷àâ  ïî ñïiøíèé  âiäñòóï  äî  Ïó òèâ ëÿ

86

.

Áëèñ êó ÷à  ïå ðå ìî ãà  ñòâî ðè ëà  íà é ñïðè ÿò ëèâiøi  óìî âè  äëÿ

óñïiøíî ãî  çà âåð øåí íÿ  âiéíè  ç  Ðîñiºþ  é  ïðè ïè íåí íÿ  áðà òîâ áèâ ÷î¿
áî ðîòü áè  ó  äåð æàâi.  11  ëèï íÿ  ãðó ïà  ãå íå ðàëü íèõ  ñòàð øèí  i  ïî ë -
êîâ íèêiâ (i ñå ðåä íèõ Ï. Äî ðî øåí êî) çâåð íó ëà ñÿ ç ëèñ òîì äî ². Áåç -
ïà ëî ãî,  ïå ðå êî íó þ ÷è  âiäìî âè òè ñÿ  âiä  ïiäòðèì êè  ðîñ iÿí  i  ïå ðåé òè
íà ¿õíþ ñòî ðî íó, àáè ñïiëüíî «âîëü íîñòi íàøi áî ðî íè òè»

87

. ×å ðåç

êiëüêà äíiâ ãåòü ìàí âè ðó øèâ äî Ãà äÿ ÷à i âçÿâ éîãî â îá ëî ãó. Òóò æå 
ïå ðå áó âàâ  çi  ñâî¿ì  ïî ëêîì  é  Ï.  Äî ðî øåí êî.  Óðÿ äîâi  ïiäðî çäiëè  çà -
é íÿ ëè  Ðîì íè,  Êîñ òÿí òèíiâ,  Ëîõ âè öþ  é  iíøi  ìiñòà;  òà òà ðè  âòîð ãëè -
ñÿ ó ïðè êîð äîííi ðîñiéñüêi çåìëi. Îäíàê äåñü ó òðåòié äå êàäi ëèï íÿ
ãåòü ìàí  i  ñòàð øè íè,  âî ÷å âèäü,  îäåð æà ëè  âè ÷åðïíi  âiäî ìîñòi,  ùî
ïiä ÷àñ ðà òèô iêàöi¿ Ãà äÿöü êî¿ óãî äè (22 òðàâ íÿ) ñåéì íå ëèøå íå
âðà õó âàâ  íà ïðàâ ëåíi  ó  áå ðåçíi  «Íîâi  ïóí êòè»  (ïå ðå äáà ÷à ëè  âêëþ -
÷åí íÿ  äî  ñêëà äó  Âå ëè êî ãî  êí ÿçiâñòâà  Ðóñü êî ãî  Âî ëè íñüêî ãî,
Ïîäiëüñüêî ãî  é  Ðóñü êî ãî  âîºâîäñòâ,  âñòà íîâ ëåí íÿ  ñïàä êî âî ãî

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  331

ãåòü ìà íà òó  òîùî),  àëå  iñòîò íî  îá ìå æèâ  óæå  óçãîä æåíi  óìî âè:  ñêî -
ðî òèâ ÷è ñåëüíiñòü ðåºñòðî âèõ êî çàêiâ äî 30 òèñ. îñiá., çà ëè øèâ
óíiþ,  âè ëó ÷èâ  ïî ëî æåí íÿ  ïðî  êàð áó âàí íÿ  ìî íå òè,  ñòâî ðåí íÿ  âëàñ -
íî ãî  ñåé ìó  òîùî

88

.

Îáìà íóòi é îá ðà æåíi ó ñâî¿õ íàä iÿõ ñòàð øè íè íå ñïðèé íÿ ëè

ðà òèô iêî âà íî ãî  âàð iàí òó  óãî äè  é  ïî ÷à ëè  øó êà òè  ïî ðî çóìi ííÿ  ç  ïå -
ðå ìî æå íè ìè  ðîñ iÿ íà ìè,  ñâiä÷åí íÿì  ÷îãî  ñëó ãóº  ¿õ  ëèñò  âiä  28  ëèï -
íÿ äî öàðÿ (çâåð òຠóâà ãó íà ñåáå âiäñóòíiñòü ïiä íèì ïiäïè ñó Ïåò -
ðà)

89

. Çà òà êèõ îá ñòà âèí ðiçêî ïàäຠé òàê íå âè ñî êèé àâ òî ðè òåò

ãåòü ìà íà,  â  ÿêî ìó  âáà ÷à ëè  àâ òî ðà  íå âè ãiäíî ãî  äî ãî âî ðó  ç  Ïîëü -
ùåþ  é  êîò ðî ãî  íå äî ëþá ëþ âà ëè  çà  äåñ ïî òèçì  i  ìà ñîâi  ðåï ðåñi¿.  Ïî -
áî þ þ ÷èñü  çà  æèò òÿ,  12  ñåð ïíÿ  ².  Âè ãî âñüêèé  çíÿâ  îá ëî ãó  Ãà äÿ ÷à,
ðîç ïóñ òèâ  âiéñüêî  é  ïîä àâ ñÿ  äî  ×è ãè ðè íà

90

.

Ï.  Äî ðî øåí êî,  îò ðè ìàâ øè  âiäî ìîñòi,  ùî  ÷àñ òè íà  çà ïî -

ðîæöiâ  i  ïðà âî áå ðåæ íèõ  êî çàêiâ  ïî ÷à ëà  ãðó ïó âà òè ñÿ  íà âêî ëî
Þ.  Õìåëü íèöü êî ãî  ÿê  ïðå òåí äåí òà  íà  áó ëà âó,  âèð iøèâ  ïå ðåé òè  íà
¿õíþ  ñòî ðî íó.  Çà ëè øèâ øè  ó  Ïðè ëó êàõ  íà êàç íèì  ïî ëêîâ íè êîì
áðà òà  Ñòå ïà íà

91

, ïîä àâ ñÿ äî Þðiÿ é ñòàâ, ïî ðÿä ç îá îçíèì Òè ìî -

ôiºì  Íî ñà ÷åì  i  ïà âî ëîöü êèì  ïî ëêîâ íè êîì  ²âà íîì  Áî ãó íîì,  îäíèì 
iç éîãî äî ðàä íèêiâ. Äî íèõ ïðèºäíóºòüñÿ ÷è ìà ëî êî çàêiâ i ñòàð -
øèí,  é  íå çà áà ðîì  ó  ¿õíüî ìó  òà áîði  ïiä  Ãåð ìà íiâêîþ  íà ëi÷ó âà ëî ñÿ
áëèçü êî  10  òèñ.  îñiá.  Ñïðî áà  ãåòü ìà íà  21  âå ðåñ íÿ  ïî ðî çóì iòè ñÿ  ç
íèìè  çà âåð øè ëà ñÿ  ïðî âà ëîì,  é  âií  çìó øå íèé  áóâ  ðÿ òó âà òè ñÿ  âòå -
÷åþ äî Êî òåëüíi ïiä çà õèñò ïiäðîçäiëiâ îá îçíî ãî êî ðîí íî ãî Àíä -
æåÿ  Ïî òîöü êî ãî.  Âñòó ïèâ øè  ó  ïå ðå ãî âî ðè  ç  îïî çè öiéíîþ  ñòàð øè -
íîþ,  ².  Âè ãî âñüêèé  ïî ãî äèâ ñÿ  âiääà òè  áó ëà âó  é  êëåé íî äè.  Çiáðà íà
äåñü ó êiíöi âå ðåñ íÿ Ãå íå ðàëü íà (÷îð íà) ðàäà (íå ïî äàëiê âiä Ôàñ òî -
âà)  îá ðà ëà  Þ.  Õìåëü íèöü êî ãî  ãåòü ìà íîì  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî.
Âiä éîãî iìåíi Ï. Äî ðî øåí êî ðàç îì ç Ò. Íî ñà ÷åì é Ã. Ãó ëÿ íèöü êèì
ïðè âåç ëè  åêñ-ãåòü ìà íó  ãà ðàíòi¿  áåç ïå÷ íî ãî  ïå ðå ¿çäó  ç  ×è ãè ðè íà  äî 
Êî òåëüíi éîãî äðó æè íè òà æîâíiðiâ ïî ëüñüêî¿ çà ëî ãè

92

.

Ó öåé ÷àñ îêðåñ ëè ëà ñÿ òåí äåí öiÿ çðîñ òàí íÿ ðîëi Ïåò ðà ó ïî -

ëi òè÷ íî ìó  æèòòi  Ãåòü ìàí ùè íè.  Áåç ïå ðå÷ íî,  âií  âçÿâ  ó÷àñòü  ó  ðîç -
ðîá öi íà ñòàð øèíñüêié ðàäiâ ó Æåð äåâié äî ëèíi (ïiâäå ííiøå Òå -
ðåõ òå ìè ðî âà)  óìîâ  ïðî åê òó  íî âî ãî  äî ãî âî ðó  ç  Ðîñiºþ  —  Æåð äiâ -
ñüêèõ ñòà òåé, ÿêi çâî äè ëè ïðî òåê öiþ öàðÿ äî ÷èñ òî¿ ôîð ìàëü íîñòi.

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

332 

Çîê ðå ìà,  âîíè  ïå ðå äáà ÷à ëè  ïî âåð íåí íÿ  äî  ñêëà äó  êî çàöü êî¿  Óêðà¿ -
íè  ïiâíi÷íî¿  ×åðíiãiâùè íè,  çà áî ðî íó  ïå ðå áó âàí íÿ  íà  ¿¿  òå ðå íàõ
ðîñiéñüêèõ âiéñüê i âîºâîä (çà âè íÿò êîì Êèºâà), âiëüíå îá ðàí íÿ
ãåòü ìà íà  é  çìiöíåí íÿ  ïðå ðî ãà òèâ  éîãî  âëà äè,  ñà ìîñòiéíiñòü  ïðî âå -
äåí íÿ  çîâíiøíüî¿  ïî ëiòè êè,  ïiäòâåð äæåí íÿ  óñiõ  iñíó þ ÷èõ  ïðàâ  i
ñâî áîä  ñòàíiâ  ñóñïiëüñòâà,  ïðè íå ñåí íÿ  öà ðåì  i  áî ÿ ðà ìè  ïðè ñÿ ãè  íà 
äîò ðè ìàí íÿ  óìîâ  äî ãî âî ðó  òîùî

93

.  Ãåòü ìàí  äî ðó ÷ຠ Ï.  Äî ðî øåí -

êó  î÷î ëè òè  äå ëå ãàö iþ  ñòàð øèí,  íà ïðàâ ëå íó  äî  Î.  Òðó áåöü êî ãî,
êîò ðèé,  îïè ðà þ ÷èñü  íà  ïiäòðèì êó  ïðî ð îñiéñüêè  íà ëàø òî âà íèõ
ñòàð øèí, äó õî âå íñòâà, êî çàö òâà é ìiùàí, âçÿâ ïiä êîí òðîëü ìàé æå
âñå  Ëiâî áå ðåæ æÿ  é  7  æîâ òíÿ  óâiéøîâ  äî  Ïå ðå ÿñ ëà âà,  ùîá  ðîç ïî ÷à -
òè ïå ðå ãî âî ðè. Ïiñëÿ çóñòði÷i ç êíÿ çåì 11 æîâ òíÿ, 14 æîâ òíÿ Ïåò ðî 
ðàç îì  ç  ÷åð êàñü êèì  ïî ëêîâ íè êîì  Àíäðiºì  Îäèí öåì  òà  êàíiâñüêèì
ïî ëêîâ íè êîì  ²âà íîì  Ëè çî ãó áîì  ïðè âiç  êíÿ çþ  ñòàòòi  íî âî ãî  äî ãî -
âî ðó,  àëå  òîé  âiäìî âèâ ñÿ  ¿õ  ïðè é íÿ òè.

  ïîä àëü øèõ  ïå ðå ãî âî ðàõ  ç  Þ.  Õìåëü íèöü êèì  Î.  Òðó áåöü -

êîé,  ñêî ðèñ òàâ øèñü  íå ä îñâiä÷å íiñòþ  ãåòü ìà íà  é  ñë àáêiñòþ  éîãî
ïî çèöié (ïî çáàâ ëå íèé ïiäòðèì êè ç áîêó áiëüøîñòi òâîðöiâ Æåðäiâ -
ñüêî ãî  ïðî åê òó,  áî  7  ïðà âî áå ðåæ íèõ  ïî ëêîâ íèêiâ  i  3  ãå íå ðàëü íèõ
ñòàð øè íè  âiäìî âèë èñÿ  ïðè ¿õà òè  ç  íèì  äî  Ïå ðå ÿñ ëà âà),  áðó òàëü íî
íà â’ÿ çàâ  éîìó  é  Ãå íå ðàëüíié  ðàäi  (27  æîâ òíÿ)  óìî âè  äî ãî âî ðó,  ùî
ñêëà äà ëè ñÿ  çi  ñôàëü øî âà íèõ  ñòà òåé  óãî äè  1654  ð.  òà  «Íî âèõ  ñòà -
òåé».  Âií  ðiçêî  îá ìå æó âàâ  ñó âå ðåí iòåò  Ãåòü ìàí ùè íè,  ïå ðå òâî ðþ -
þ ÷è  ¿¿  â  àâ òî íîì íå  äåð æàâ íå  óòâî ðåí íÿ  ó  ñêëàäi  Ìîñ êî âñüêî¿  äåð -
æà âè,  à  òà êîæ  ïå ðå äáà ÷àâ  ïiäïî ðÿä êó âàí íÿ  êè¿âñüêî¿  ìèò ðî ïîëi¿
ìîñ êî âñüêî ìó  ïàò ðiàð õà òó

94

.  Òîìó  íå âè ïàä êî âî  âèê ëè êàâ  ãîñ òðå

íå âäî âî ëåí íÿ ñå ðåä áiëüøîñòi ñòàð øèí, êîòði íà ðàäi ó ×è ãè ðèíi
óõâà ëè ëè  íà ïðà âè òè  ïî ñ îëüñòâî  äî  öàðÿ  äî ìà ãà òè ñÿ  ñêà ñó âàí íÿ
Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî ãî  äî ãî âî ðó  é  çà òâåð äæåí íÿ  Æåðäiâñüêèõ  ñòà òåé.
Äî éîãî ñêëà äó ïî òðà ïèâ i Ïåò ðî (óæå â ðàíçi ÷è ãè ðè íñüêî ãî ïî ë -
êîâ íè êà),  êîò ðèé  çìiã  ïå ðå êî íà òè ñÿ  ïiä  ÷àñ  ïå ðå ãî âîðiâ  ó  Ìîñêâi  ó 
ñi÷íi 1660 ð. ó áàé 

äó 

æîñòi ðîñiéñüêèõ ñà 

íîâ 

íèêiâ äî iíòå 

ðåñiâ

Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî.  Ïå ðå ãî âî ðè  çà âåð øè ëè ñÿ  äëÿ  óêðà¿íöiâ
ïî â íèì  ïðî âà ëîì.  Ðîñiéñüêèé  óðÿä  ïiäòâåð äèâ  ÷èííiñòü  Ïå ðå ÿñ ëàâ -
ñüêîãî  äî ãî âî ðó

95

.

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  333

Ïî âåð íóâ øèñü,  Ï.  Äî ðî øåí êî,  ÿê  i  iíøi  ñòàð øè íè,  êîòði

âáîë iâà ëè  çà  Ãåòü ìàí ùè íó,  íå  ìiã  íå  òóð áó âà òè ñÿ  çà  ¿¿  ìàé áóòíº,
îñêiëüêè  çìiíà  ãåòü ìà íà  íå  ïðè âå ëà  äî  ïî ëiïøåí íÿ  ñè òó àöi¿,  õî÷à
Þ.  Õìåëü íèöü êèé  íà ìà ãàâ ñÿ  çà ïî áiãòè  ðå àëüíié  çà ãðîçi  ¿¿  ðîç êî ëó. 
 ëèñòi âiä 5 ëþ òî ãî 1660 ð. äî Ñ. Áåíü êî âñüêî ãî âií ïiäêðåñ ëþ âàâ: 
«…ìè áåç òiº¿ ñòî ðî íè Äíiïðà íå º Âiéñüêîì Çà ïî ðîçü êèì, à òàì -
òåø íÿ ñòî ðî íà — áåç íàñ»

96

.  Ïðî òå  âî äî ðîçäië  ìiæ  îá îìà  ÷àñ òè íà -

ìè,  ùî  ç’ÿ âèâ ñÿ  âíà ñëiäîê  ïðî ðà õóíêiâ  ².  Âè ãî âñüêî ãî,  ãðî ìà äÿ í -
ñüêî¿ âiéíè òà ïiäñòóï íî¿ ïî ëiòè êè Ìîñ êâè, íå ëèøå íå çíè êàâ, à
çáåð i ãàâ  ïðè õî âà íó,  àëå  âiä  öüî ãî  íå  ìåíø  íå áåç ïå÷ íó  òåí äåí öiþ
äî  ïî ãëèá ëåí íÿ  ðîç êî ëó.  Îñíîâ íà  ïðè ÷è íà  ïî ëÿ ãà ëà  ó  âiäñóò íîñòi
êîí ñîë iäàöi¿  åë iòè,  ó  ñâiäî ìîñòi  ÿêî¿  (îñîá ëè âî  çà ïî ðîçü êî¿  òà
ëiâî áå ðåæ íî¿)  ëèøå  óòâåð äæó âà ëà ñÿ  äåð æàâ íèöü êà  iäåÿ,  à  âiäòàê
ùå  íå  âñòèã ëà  ñòà òè  ñòðèæ íåì  ôîð ìó âàí íÿ  ¿õíiõ  ïî ëiòè÷ íèõ  ïî -
ãëÿäiâ. Îñòàí íÿ, ÿê ñëóø íî çà óâà æèâ âiäî ìèé iñòî ðèê Ç. Êî ãóò,
«áóëà  íà ñòiëüêè  ïå ðå ïëå òå íà  ç  êîð ïî ðà òèâ íè ìè  ïðà âà ìè  òà  ïåð ñî -
íàëü íè ìè  ïî ëiòè÷ íè ìè  é  åêî íî ìi÷íè ìè  àìáiöiÿ ìè,  ùî  ÷à ñîì  âîíà
âiäñòó ïà ëà íà çà äíié ïëàí àáî é óçà ãàëi çíè êà ëà»

97

.

Çà  òà êèõ  îá ñòà âèí  ñòà íîâi  âè ãî äè  êî çàöü êî¿  ñïiëüíî òè  —

Âiéñüêà Çà ïî ðîçü êî ãî — ÷è âëàñíi ïî ëiòè÷íi ïëà íè ñòàð øèí ÷àñ òî
áðà ëè  âåðõ  íàä  íà öiî íàëü íè ìè  iíòå ðå ñà ìè.  Îêðiì  öüî ãî,  òðàãiçì
ñè òó àöi¿  â  ñå ðå äî âèùi  åë iòè  ïî ëÿ ãàâ  ó  òîìó,  ùî,  ïðÿ ìó þ ÷è  äî
ìåòè,  ðiçíi  ¿¿  óãðó ïî âàí íÿ  ïðàã íó ëè  îïåð òè ñÿ  íà  äî ïî ìî ãó  çîâíi,
ÿêó,  âè õî äÿ ÷è  ç  âëàñ íèõ  ãå î ïîë iòè÷ íèõ  çà öiêàâ ëåíü,  îõî ÷å  íàä à âà -
ëè óðÿ äè Ðå÷i Ïîñ ïî ëè òî¿, Ðîñi¿ òà Êðè ìó. Òàê i â äàíié ñè òó àöi¿:
çíà÷ íà  (ÿêùî  íå  áiëüøà)  ÷àñ òè íà  ëiâî áå ðåæ íî¿  i  çà ïî ðîçü êî¿  ñòàð -
øè íè,  îðiºíòó þ ÷èñü  íà  Ðîñ iþ,  â  ÿêié  âáà ÷à ëà  ãà ðàí òà  çáå ðå æåí íÿ
êî çàöü êèõ  ïðàâ  i  ñâî áîä  òà  ãðî ìà äÿ íñüêî ãî  ñïî êîþ,  ñïîâ íà  çà äî -
âîëü íÿ ëàñü  óìî âà ìè  Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî ãî  äî ãî âî ðó,  à  ïå ðå âàæ íà
áiëüøiñòü  ïðà âî áå ðåæ íî¿  i  ãå íå ðàëü íî¿  ñòàð øè íè  ââà æà ëà  ¿õ  íå -
ñïðèé íÿò íè ìè  é,  íå  ïðè õî âó þ ÷è  ãëè áî êî ãî  îá óðåí íÿ  íå ïîñ òóï ëè -
âiñòþ  Ìîñ êâè,  ïî ÷à ëà  ñõè ëÿ òè ñÿ  äî  äóì êè  ïðî  äîöiëüíiñòü  ïî øó êó 
ïî ðî çóìi ííÿ  ç  Ði÷÷þ  Ïîñ ïî ëè òîþ,  àáè  äî ìîã òè ñÿ  ¿õ  ñêà ñó âàí íÿ.
Ïðè ÷î ìó, ÷è ìà ëî ç íèõ (â ò. ÷. é Ï. Äî ðî øåí êî) ñïðèé ìà ëè öå íå ÿê 
ìåòó  ïî ëiòè÷ íèõ  çó ñèëü,  à  çà ñiá  ïðî òèñ òî ÿí íÿ  íà òèñ êó  Ìîñ êîâi¿.
Àäæå, ÿê çà çíà ÷àâ âîñ å íè 1659 ð. À. Ïî òîöü êèé ó ëèñòi äî êî ðî ëÿ,

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

334 

ñòàð øè íà  (â  äà íî ìó  ðàçi  éøëî ñÿ  ïðî  îòî ÷åí íÿ  Þ.  Õìåëü íèöü êî ãî) 
õîò iëà «íå áóòè íi ïiä â. êîð. ì., à íi ïiä öà ðåì: âîíè ñïîä iâà þòü ñÿ
öüî ãî  äî ñÿã òè,  îá ìà íþ þ ÷è  é  ëÿ êà þ ÷è  â.  êîð.  ì.  öà ðåì,  à  öàðÿ
â. êîð. ì.»

98

.

Íàñ òóï íîþ  ñåðé îç íîþ  íå áåç ïå êîþ  äëÿ  êî çàöü êî¿  Óêðà¿ íè

âè ìàëü î âó âà ëà ñÿ  øè ðî êî ìàñ øòàá íà  âiéíà  ç  êî àëiöiºþ  Ðå÷i  Ïîñ ïî -
ëè òî¿ é Êðè ìó. Óñïiøíå âiäáèò òÿ ó áå ðåçíi 1660 ð. âòîð ãíåí íÿ
ïî ëü ñüêî ãî âiéñüêà íå óñó íó ëî ¿¿. Óêëàâ øè ó òðàâíi ìèð íèé äî -
ãîâið ç Øâåöiºþ, ïî ëüñüêèé óðÿä ðîç ïî ÷àâ àê òèâ íó ïiäãî òîâ êó äî
íà ñòó ïó  â  Óêðà¿íi  é  Ëè òî âñüêî ìó  êíÿçiâñòâi

99

.  Íà ëàø òî âó âà ëà ñÿ

íà  áî ðîòü áó  é  Ðîñ iÿ.  Ïðèç íà ÷å íèé  ãî ëîâ íî êî ìàí äó þ ÷èì  ðîñié -
ñüêî- óêð à¿íñüêèõ âiéñüê êè¿âñüêèé âîºâîäà Âà ñèëü Øå ðå ìåòºâ íà
ðàäi 17 ëèï íÿ ó ì. Âà ñèëü êîâi íà â’ÿ çàâ ãåòü ìà íó é ñòàð øèíi (ñå ðåä
íå¿  çíà õî äèâ ñÿ  é  Ï.  Äî ðî øåí êî)  ðè çè êî âà íèé  ïëàí  êàì ïàíi¿:  ðîñ i -
ÿ íè  ðàç îì  iç  ëiâî áå ðåæ íè ìè  ïî ëêà ìè  (ïiä  ïðî âî äîì  íà êàç íî ãî
ãåòü ìà íà  Òè ìîô iÿ  Öè öþ ðè)  âè ðó øà ëè  ïðî òè  ïî ëüñüêî¿  àðìi¿,  à
Þ.  Õìåëü íèöü êèé  ç  ïðà âî áå ðåæ íè ìè  ïî ëêà ìè  îäåð æàâ  çà âäàí íÿ
ðó õà òè ñÿ  iíøèì  øëÿ õîì,  éìî âiðíî,  àáè  íå  äî ïóñ òè òè  îá’ºäíàí íÿ
òà òàð  ç  îñíîâ íè ìè  ñè ëà ìè  ïðî òèâ íè êà

100

.

Çàò ðèì êà  âèñ òó ïó  é  íå ñêî îð äè íî âàíiñòü  äié  àðìié  âiäðà çó  æ

ïî ñòà âè ëè  íà  ìåæó  ïðî âà ëó  äîëþ  êàì ïàíi¿.  6  âå ðåñ íÿ  ïî ëÿ êè  é  òà -
òà ðè  çóñòðiëè ñÿ  ïiä  Ñòà ðî êîñ òÿí òè íî âèì.  Ó  êiíöi  âå ðåñ íÿ  âîíè  çà -
áëî êó âà ëè  Â.  Øå ðå ìåòºâà  ïiä  ×óä íî âèì.  Ï.  Äî ðî øåí êî  çíà õî äèâ -
ñÿ ïðè Þ. Õìåëü íèöü êî ìó é íå ìiã íå çíà òè, ùî âiä êî ðî ëÿ, âå ëè -
êî ãî  i  ïî ëüíî ãî  ãåòü ìàíiâ  íàä iéøëè  ëèñ òè,  â  ÿêèõ  îá iöÿ ëè ñÿ
Âiéñüêó Çà ïî ðîçü êî ìó «àìíiñòiÿ», «áàòüêiâñüêà ëàñ êà» é ãà ðàíòi¿
íå äî òîð êà íîñòi  äàâíiõ  ïðè âiëå¿â,  æèò òÿ  é  ìàé íà,  i  ÿêi,  âî ÷å âèäü,
îá ãî âî ðþ âà ëè ñÿ  íà  ñòàð øèíñüêié  ðàäi.  É  õî÷à  îñòàí íÿ  âiäõè ëè ëà
ïðî ïî çèö iþ  ïî ëüñüêî¿  ñòî ðî íè  ðîç ïî ÷à òè  ïå ðå ãî âî ðè

101

, âñå æ

çíà÷ íà  ÷àñ òè íà  ãå íå ðàëü íèõ  ñòàð øèí  i  ïî ëêîâ íèêiâ  (îá îçíèé
Ò. Íî ñà÷, ãå íå ðàëü íèé ñóä äÿ Ï. Òå òå ðÿ, Ã. Ëiñíèöü êèé é iíøi)
ïðàã íó ëà  óíèê íó òè  âîºííèõ  äié.  Òîìó,  ïå ðå áó âà þ ÷è  ïiä  ¿õíiì
âïëè âîì, Þ. Õìåëü íèöü êèé, ìà þ ÷è 20 òèñ. âî ÿêiâ, íå ïî ñïiøàâ íà
äî ïî ìî ãó  Â.  Øå ðå ìåòºâó  é  íà  ïî ÷àò êó  æîâ òíÿ  çó ïè íèâ ñÿ  ïiä  Ñëî -
áî äè ùà ìè.

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  335

Ïî áî þ þ ÷èñü  ðàï òî âî ãî  óäà ðó  óêðà¿íöiâ,  ïî ëüíèé  ãåòü ìàí

ª. Ëþ áî ìè ðñüêèé 7 æîâ òíÿ ñàì íà ïàâ íà íèõ. Æîð ñòî êà áèò âà, â
ÿêié  Ï.  Äî ðî øåí êî  ïðî ÿ âèâ  ñåáå  ç  ùî íàé êðà ùî ãî  áîêó,  ïå ðå ìîæ -
öÿ  íå  âè ÿ âè ëà.  ßêùî  âiðè òè  ñó ÷àñ íè êó  ïîä ié,  ïî ëüñüêî ìó  iñòî ðè êó
Â.  Êî õî âñüêî ìó,  ñàìå  Ï.  Äî ðî øåí êó  íà ñòóï íî ãî  äíÿ  äî âå ëî ñÿ
ïðî âåñ òè  ïå ðå ãî âî ðè  ç  ïî ëüíèì  ãåòü ìà íîì,  ïiä  ÷àñ  ÿêèõ  âií  çà -
ñòåðiã: ÿêùî «âïåð òî áó äå òå íà ñòó ïà òè, òî ìàºìî øàáëi ïðè áîöi i
ñà ìî ïà ëè,  à  ç  âiä÷àþ  âiäâà ãà  ïðè áó äå»

102

.  ª.  Ëþ áî ìè ðñüêèé,  ïî -

ìiòèâ øè  ñõèëüíiñòü  ñòàð øè íè  äî  çà ìè ðåí íÿ,  âèð iøèâ  ïðè ïè íè òè
âîºííi äi¿ ïðî òè óêð à¿íñüêî ãî âiéñüêà, òèì ïà÷å, ùî íàä iéøëè òðè -
âîæíi âiäî ìîñòi ïðî ñïðî áè Â. Øå ðå ìåòºâà âèé òè ç îòî ÷åí íÿ é ïî -
âåð íó òè ñÿ  ïiä  ×óäíiâ.  Íåâ äà ÷à  ðîñ iÿí  14  æîâ òíÿ  ïðî ðâà òè ñÿ  äî
Ï’ÿ òîê,  àáè  ç’ºäíà òè ñÿ  ç  ãåòü ìà íîì,  ñòà ëà  âèð iøàëü íîþ  îá ñòà âè -
íîþ,  ùî  îñòà òî÷ íî  ñõè ëè ëà  Þ.  Õìåëü íèöü êî ãî  i  ñòàð øè íó  äî  ïî -
øó êó  ïî ðî çóìi ííÿ  ç  ïî ëÿ êà ìè.  Íàñ òóï íî ãî  äíÿ  íà  ïå ðå ãî âî ðè  ç
íèìè ïiä ×óäíiâ âè¿ õà ëî ïî ñ îëüñòâî, â ñêëàäi ÿêî ãî çíà õî äèâ ñÿ i
Ï. Äî ðî øåí êî. Ó äèñ êóñ iÿõ, ùî òðè âà ëè äî 17 æîâ òíÿ, âîíî îá ñòî þ -
âàëî  ïî ëî æåí íÿ  Ãà äÿöü êî ãî  äî ãî âî ðó,  ïðî òå  âðåøòi-ðåøò  ìó ñè ëî
ïî ñòó ïè òè ñÿ  òèìè  éîãî  óìî âà ìè,  ùî  òîð êà ëè ñÿ  óòâî ðåí íÿ  Ðóñü êî ãî
êí ÿçiâñòâà  (óêðà¿íñüêi  êîì iñà ðè  ïî ãî äè ëè ñÿ  ïå ðå äà òè  ¿õ  íà  ðîç ãëÿä 
êî ðî ëÿ). 17 æîâ òíÿ óêëà äàºòüñÿ ×óäíiâñüêèé äî ãîâið, ùî ïî íîâ ëþ -
âàâ  ÷èííiñòü  Ãà äÿöü êî ãî  äî ãî âî ðó,  çà  âè íÿò êîì  çãà äà íèõ  ñòà òåé,
à  òà êîæ  ïå ðå äáà ÷àâ  ðîç ðèâ  âiäíî ñèí  ç  Ìîñ êî âñüêîþ  äåð æà âîþ,  íà -
ä àí íÿ  ïî ëÿ êàì  íà  äî ïî ìî ãó  2-õ  ïî ëêiâ  äëÿ  çâiëüíåí íÿ  óêð à¿íñüêèõ
ìiñò  âiä  ðîñiéñüêèõ  çà ëîã,  çà áî ðî íó  êî çà êàì  íà ïà äà òè  íà  êðèìñüêi
ìiñòà é ií. 2 ëèñ òî ïà äà ðîñiéñüêå âiéñüêî êàï iòó ëþ âà ëî

103

.

Ïðî òå  i  íî âî óêëà äå íèé  äî ãîâið  íå  ïðè íiñ  î÷iêó âà íî ãî  ìèðó  i 

âçàºìî ðî çóìi ííÿ.  Çíà÷ íà  ÷àñ òè íà  ñòàð øèí,  êî çàêiâ  i  äó õî âå íñòâà
Ëiâî áå ðåæ æÿ  âiäìî âè ëà ñÿ  âèç íà âà òè  éîãî  ÷èííiñòü.  Ìà áóòü,  ñëiä
ïî ãî äè òè ñÿ ç äóì êîþ Â. Ãî ðîá öÿ, ùî âîíè ó ñâî¿é ìàñi, îò ðè ìàâ øè 
êî çàöü êèé òè òóë ó 1648 ð., ó çíà÷ íî áiëüøié ìiði, íiæ ¿õíi ñî ðàò íè -
êè  ó  Ïðà âî áå ðåææi  (êî ëèñöi  òà  ÿäði  ñòà íîâ ëåí íÿ  êî çàöü êî ãî  ñòà -
íó),  áî ÿ ëè ñÿ  iç  ïî íîâ ëåí íÿì  ïî ëüñüêî-øëÿ õå òñüêèõ  ïî ðÿäêiâ  âòðà -
òè òè  ñî öiàëü íî-åêî íîìi÷íi  çà âî þ âàí íÿ  ðå âî ëþöi¿

104

. À âiäòàê, çà

ïiä òðèì êè  Ðîñi¿,  ôîð ìóºòüñÿ  îïî çèö iÿ  âëàäi  Þ.  Õìåëü íèöü êî ãî,
ÿêó  î÷î ëè ëè  éîãî  äÿäü êè  —  íà êàç íèé  ãåòü ìàí,  ïå ðå ÿñ ëà âñüêèé

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

336 

ïî ë êîâ íèê  ßêèì  Ñîì êî  òà  íiæè íñüêèé  ïî ëêîâ íèê  Âà ñèëü  Çî ëî òà -
ðåí êî.  Âèò âî ðå íèé  Áîã äà íîì  Âå ëè êèì  êëàí  îñòà òî÷ íî  ïå ðå òâî -
ðèâ ñÿ  ó  äî ìî âè íó  éîãî  çà äóìiâ.

Þ.  Õìåëü íèöü êèé  ïiñëÿ  ïå ðåîá ðàí íÿ  éîãî  ãåòü ìà íîì  íà

Êîð ñóíñüêié  ðàäi  (21  ëèñ òî ïà äà)  íå ãàé íî  âiäïðà âèâ  Ï.  Äî ðî øåí êà
(ÿê íà êàç íî ãî ãåòü ìà íà) íà ÷îëi 5 òèñ. êî çàêiâ ó Ëiâî áå ðåæ æÿ, àáè
íå  äî ïóñ òè òè  íî âî ãî  ñïà ëà õó  ãðî ìà äÿ íñüêî¿  âiéíè.  Òîé  äiÿâ  ðiøó -
÷å é îâî ëîäiâ ñòðà òå ãi÷íî âàæ ëè âèì ïóí êòîì — ì. Çiíüêî âèì, ïiä
ñòiíà ìè  ÿêî ãî  íå çà áà ðîì  ñïà ëàõ íóâ  áié  ç  ðîñiéñüêè ìè  ïiäðî çäiëà -
ìè âîºâîäè Ïåò ðà Ñêó ðà òî âà, â ÿêî ìó îñòàííié çà çíàâ íå âäà÷i.
Ùîá  óíèê íó òè  ðîç ãîð òàí íÿ  êîíôëiêòó,  Ã.  Ðî ìî äà íî âñüêèé  âiäêëè -
êàâ çà ìåæi Óêðà¿ íè Ï. Ñêó ðà òî âà é çâåð íóâ ñÿ ç ëèñ òîì äî Ï. Äî ðî -
øåí êà,  ïðî ïî íó þ ÷è  ïå ðå ìèð ’ÿ:  ðîñ iÿ íè  íå  íà ïà äà òè ìóòü  íà  óêðà -
¿í ñüêi ìiñòà, à óêðà¿íöi íå õàé óòðè ìó þòü ñÿ âiä íà ïàäiâ íà ðî ñié -
ñüêi

105

.  Äiæäàâ øèñü  ïiäõî äó  òà òàð,  íà êàç íèé  ãåòü ìàí  ïîä àâ ñÿ  äî

ïî ðó áiæíèõ ìiñò é äiéøîâ àæ äî Ãà äÿ ÷à, ùî äîç âî ëè ëî âçÿ òè ïiä
êîí òðîëü  çíà÷ íó  ÷àñ òè íó  ïðè êîð äîí íî ãî  ðåã iî íó.  Âîä íî ÷àñ  âií
çâåð íóâ ñÿ  ç  óíiâåð ñà ëà ìè  äî  æè òåëiâ  Ãà äÿ ÷à,  Êàìi ííî ãî  é  Âåï ðè -
êà,  ïå ðå êî íó þ ÷è  ¿õ  âèç íà òè  âëà äó  êî ðî ëÿ  é  ãåòü ìà íà.  Ïðè  öüî ìó
ñó âî ðî  çà áî ðî íèâ  òà òà ðàì  ãðà áó âà òè  ïî ñå ëåí íÿ  é  áðà òè  ÿñèð.  Íåâ -
äî âî ëåíi ìóð çè ó êiíöi ñi÷íÿ 1661 ð. çà ëè øè ëè éîãî é ïîä à ëè ñÿ äî
Êðè ìó

106

.

Îñêiëüêè  âíà ñëiäîê  áåç ÷èíñòâ  ðîç òà øî âà íèõ  íà  çè ìî âèé  ïî -

ñòié  ïî ëüñüêèõ  æîâíiðiâ  é  çðîñ òàí íÿ  íå âäî âî ëåí íÿ  ç  áîêó  ïðà âî áå -
ðåæ íî ãî  êî çàö òâà  ñòà íî âè ùå  ãåòü ìà íà  ïî ìiòíî  óñêëàä íè ëî ñÿ,  òî
íà  ïî ÷àò êó  ëþ òî ãî  âií  âiäêëè êຠ âiðíî ãî  éîìó  Ïåò ðà  ïî áëèæ ÷å  äî
ñåáå  —  íà  ×è ãè ðèí ùè íó.  Òóò  íà êàç íèé  ãåòü ìàí  çà é íÿâ ñÿ  çìiöíåí -
íÿì çà ëîã ó ëiâî áå ðåæ íèõ ìiñòàõ ïî ëêó

107

. Â ïåðøié ïî ëî âèíi

òðàâ íÿ âçÿâ ó÷àñòü ó ðî áîòi Êîð ñó íñüêî¿ ñòàð øè íñüêî¿ ðàäè, ùî
ðîç ðî áè ëà  iíñòðóê öiþ  ïî ñëàì  íà  ñåéì,  ÿêîþ  âè ìà ãà ëî ñÿ  ïðè ïè -
íåí íÿ óòèñêiâ ïðà âîñ ëàâíié âiði é óðiâíÿí íÿ ó ïðà âàõ ñâÿ ùå íèêiâ
iç  êñüîí äçà ìè,  ïî âåð íåí íÿ  ïðà âîñ ëàâíié  Öåðêâi  õðàìiâ  i  ìàé íà,  çà -
ëè øåí íÿ «ïðè âñiëÿêié ñâî áîäi é âîëü íîñòi» «âñüî ãî ðóñü êî ãî íà -
ðî äó», çáiëüøåí íÿ êî çàöü êî ãî ðåºñòðó äî 70 òèñ. îñiá òîùî

108

.

Ñåéì  óõâà ëèâ  ×óäíiâñüêèé  äî ãîâið,  ïðî òå  âiäõè ëèâ  êëî ïî òàí íÿ
ïðî  çáiëüøåí íÿ  ðåºñòðó,  íàä àí íÿ  ïðà âà  êî çà êàì  îá è ðà òè  êî ðî ëÿ  é

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  337

iíøi  ïóí êòè;  ïè òàí íÿ  ëiêâiäàöi¿  óíi¿  é  ïî âåð íåí íÿ  ïðà âîñ ëàâíié
Öåðêâi õðàìiâ i âî ëîäiíü îá õî äè ëè ñÿ ìîâ ÷àí êîþ. Âií æå, íà ïðî -
õàí íÿ  Þ.  Õìåëü íèöü êî ãî,  íàä àâ  øëÿ õå òñòâî  (íîáiëiòó âàâ)  Ï.  Äî -
ðî øåí êó

109

.

Ïðè ïóñ êàºìî, ùî íå âäîâçi ïiñëÿ ðàäè âiäíî ñè íè Ïåò ðà ç

ãåòü ìà íîì  ïî ìiòíî  ïî ãiðøè ëè ñÿ.  Öå  ìîã ëî  òðà ïè òè ñÿ  âíà ñëiäîê
íå çãî äè  ÷è ãè ðè íñüêî ãî  ïî ëêîâ íè êà  ç  ãåòü ìà íñüêèì  êóð ñîì  îá’ºä -
íàí íÿ  êî çàöü êî¿  Óêðà¿ íè  ìiëiòàð íè ìè  çà ñî áà ìè  çà  äî ïî ìî ãîþ
Ïîëüùi é Êðè ìó. Ñêëà äàºòüñÿ âðà æåí íÿ, ùî Ï. Äî ðî øåí êî âèñ òó -
ïàâ  ïðè õèëü íè êîì  ðîç â’ÿ çàí íÿ  äà íî¿  ïðî áëå ìè  çà  äî ïî ìî ãîþ  ïå -
ðå ãî âîðiâ ç êå ðiâíè êà ìè îïî çèöi¿. Òîìó äåñü ó ëèïíi âií óñó âàºòüñÿ 
âiä  âè êî íàí íÿ  îá îâ’ÿçêiâ  íà êàç íî ãî  ãåòü ìà íà  ó  Ëiâî áå ðåææi  òà  ç
ïî ñà äè  ÷è ãè ðè íñüêî ãî  ïî ëêîâ íè êà  (îñòàííiì  ñòຠ òà ëà íî âè òèé
âîºíà ÷àëü íèê  ²âàí  Áî ãóí)

110

. Ïðàâ äà, íå âèê ëþ ÷àºìî, ùî Ï. Äî ðî -

øåí êî â ñêëàäi ãåòü ìà íñüêî ãî âiéñüêà áðàâ ó÷àñòü ó íå âäàëié æîâ ò -
íå âî-ëèñ òî ïà äîâié  îá ëîçi  Ïå ðå ÿñ ëà âà  òà  ïî õîäi  äî  Íiæè íà,  ÿêèé
òà êîæ  çà âåð øèâ ñÿ  ïðî âà ëîì

111

. Ó íà ñòóï íî ìó ðîöi éîìó çíî âó äî -

âå ëî ñÿ  êiëüêà  ðàç iâ  ó  ñêëàäi  âiéñüê  ïå ðå ïðàâ ëÿ òè ñÿ  ó  Ëiâî áå ðåæ æÿ
é áðà òè ó÷àñòü ó áîÿõ, ÿêi íå ïðè íåñ ëè ãåòü ìà íó óñïiõó â óòâåð -
äæåííi ñâ âëà äè. Òèì áiëüøå, ùî òóò ñïà ëàõ íó ëà áî ðîòü áà çà
âëà äó  ìiæ  ß.  Ñîì êîì,  Â.  Çî ëî òà ðåí êîì  òà  êî øî âèì  ãåòü ìà íîì
².  Áðþ õî âåöü êèì.

Âè âà æåíiñòü  Ï.  Äî ðî øåí êà  ñïðè ÿ ëà  çìiöíåí íþ  éîãî  àâ òî -

ðè òå òó ñå ðåä ñòàð øè íè é êî çàö òâà. ² êîëè â êiíöi 1662 ð. ñòà ëî çðî -
çóì iëî,  ùî  Þ.  Õìåëü íèöü êèé  ïî êëà äå  áó ëà âó,  âií  ç’ÿâ ëÿºòüñÿ  ñå -
ðåä ïðå òåí äåíòiâ íà íå¿ (íèìè òà êîæ áóëè êî ð îëiâñüêèé ðå çè äåíò,
ïî ëîöü êèé  ñòîëü íèê  Ï.  Òå òå ðÿ,  Ã.  Ãó ëÿ íèöü êèé,  óìà íñüêèé  ïî ë -
êîâ íèê  Ìè õàé ëî  Õà íåí êî)

112

.  Íå  âèê ëþ ÷å íî,  ùî  ïî ëîöü êèé  ñî ò -

íèê  ïå ðå êî íàâ  Äî ðî øåí êà  çíÿ òè  ñâîþ  êàí äè äà òó ðó,  òîìó  íà  ðàäi
11–13 ñi÷íÿ 1663 ð. îñíîâ íà áî ðîòü áà ñïà ëàõ íó ëà ìiæ Ï. Òå òå ðåþ i
Ã.  Ãó ëÿ íèöü êèì  i  çà âåð øè ëà ñÿ  ïî âíîþ  ïå ðå ìî ãîþ  ïåð øî ãî

113

 —

âïðàâ íî ãî  ïî ëiòè êà,  çäiáíî ãî  äèï ëî ìà òà  é  íå ïå ðå âåð øå íî ãî  ií -
òðè ãà íà.  É  âiäðà çó  æ  Ïåò ðî  ïðè çíà ÷àºòüñÿ  íà êàç íèì  ãåòü ìà íîì,
êîò ðèé ó êiíöi ëþ òî ãî-áå ðåçíi íà ÷îëi 4–5 òèñ. êî çàêiâ i 3–6 òèñ. òà -
òàð  çà õî ïèâ  Îìåëü íèê,  Ïî òîê,  Ïå ðå âî ëî÷ íó  é  çà êðiïèâ ñÿ  ó  Êðå -
ìåí ÷ó êó

114

.  Íåâ äîâçi  âií  îäåð æóº  âè ñî êó  ïî ñà äó  ãå íå ðàëü íî ãî

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

338 

îñà âó ëà  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî

115

. Éîìó äî âå ëîñü ó ÷åðâíi ïðè äó -

øó âà òè  ìà ñî âå  ïî âñòàí íÿ  íà ñå ëåí íÿ  Ïà âî ëî÷i  òà  éîãî  îêî ëèöü,
î÷î ëþ âà íå  åêñ-ïî ëêîâ íè êîì,  ñâÿ ùå íè êîì  ²âà íîì  Ïî ïî âè ÷åì,
êîò ðèé ïiäòðè ìó âàâ çâ’ÿ çîê ç ß. Ñîì êîì. ². Ïî ïî âè÷ çà çíàâ ïî ðàç -
êè, áóâ ñõîï ëå íèé i ïiñëÿ òîð òóð, çà íà êà çîì ãåòü ìà íà, ñòðà ÷å 

-

íèé

116

. Â ëèïíi-ñåðïíi Ï. Äî ðî øåí êî óòðè ìó âàâ ïiä êîí òðî ëåì

âàæ ëè âèé  ïëàö äàðì  ó  ðà éîíi  Êðå ìåí ÷ó êà

117

.

Òèì  ÷à ñîì  äîâ ãîò ðè âà ëà  êðî âîï ðî ëèò íà  ãðî ìà äÿ íñüêà  âiéíà 

çà âåð øóºòüñÿ  óõâà ëîþ  (çà  ñïðè ÿí íÿ  Ìîñ êâè)  Íiæè íñüêî¿  ÷îð íî¿
ðàäè  (27–28  ÷åð âíÿ)  ïðî  îá ðàí íÿ  ãåòü ìà íîì  ².  Áðþ õî âåöü êî ãî,  ùî
çà ñâiä÷è ëà  ïå ðå ìî ãó  ó  Ëiâî áå ðåææi  çà ïî ðîæöiâ,  íå çà ìîæ íî ãî  êî -
çàö òâà  é  ïî ñïiëüñòâà.  Çà  ñïîñ òå ðå æåí íÿì  Â.  Ãî ðîá öÿ,  íà ìà ãàí íÿ
ß.  Ñîì êà,  Â.  Çî ëî òà ðåí êà  é  iíøèõ  ñòàð øèí  «êîí ñòè òó þ âà òè  íà
Ëiâî áå ðåææi  øëÿ õå òñüêèé  çà  ñâî¿ì  çìiñòîì  Ãåòü ìà íàò,  ïðî âiâøè
ñî öiàëü íó  ñòðà òèô iêàö iþ  ñóñïiëüñòâà,  âè÷ ëå íèâ øè  â  ïðè âiëå éî âà -
íó  ñëóæ áî âó  âå ðñòâó  ðåºñòðî âå  êî çàö òâî  òà  îá êëàâ øè  ïîä àò êà ìè
“òÿã ëå”  íà ñå ëåí íÿ,  à  òà êîæ  óçà êî íèâ øè  âà ñàë iòåòíi  ñòî ñóí êè  ç  öà -
ðåì  òà  ãà ðàí òó âàâ øè  íå âòðó ÷àí íÿ  öà ðñüêî¿  àäìiíiñòðàöi¿  ó  âíóò -
ðiø íi  ñïðà âè  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî»,  íà øòîâ õíóâ øèñü  íà  ñïðî òèâ
ðÿ äî âî ãî  êî çàö òâà,  ïî ñïiëüñòâà,  äåê ëà ñî âà íèõ  åëå ìåíòiâ  é  ðîñié -
ñüêî¿  âëà äè,  çà çíà ëè  íå âäà÷i

118

.  Ãðî ìà äÿ íñüêà  âiéíà  çiãðà ëà  âèð i -

øàëü íó  ðîëü  ó  ïðî öåñi  ïå ðå òâî ðåí íÿ  êî çàöü êî¿  Óêðà¿ íè  ó  êîí ôå äå -
ðàö iþ  Ïðà âî áå ðåæ íî¿  i  Ëiâî áå ðåæ íî¿  Ãåòü ìàí ùèí  òà  Çà ïî ðîæ æÿ.
², ùî êèäàºòüñÿ ó âi÷i: ñòàð øè íè, êî çà êè é ïî ñïiëüñòâî óñiõ òðüîõ
äåð æàâ íèõ  óòâî ðåíü  ïî ñòiéíî  ïiäêðåñ ëþ âà ëè  ñâîþ  âiääàíiñòü
ñïðàâi  ºäíîñòi  äåð æà âè  é  äîê ëà äà ëè  ìàê ñè ìó ìó  çó ñèëü  äî  ¿¿  ðå àë i -
çàöi¿,  ùî,  ïðî òå,  îá åð òà ëî ñÿ  íî âîþ  ðó¿ íîþ  äëÿ  íå¿.

Ï.  Òå òå ðÿ,  âðà õî âó þ ÷è  ñêëàäíiñòü  ñè òó àöi¿  (ðîç êîë,  çà ãîñ ò -

ðåí íÿ  ñî öiàëü íèõ  ñó ïåðå÷íîñ òåé,  íà ðîñ òàí íÿ  îïî çèöi¿  ñå ðåä  ñòàð -
øè íè  Ïðà âî áå ðåæ æÿ  òà  ïî ñè ëåí íÿ  âòðó ÷àí íÿ  Êðè ìó  ó  âí óò ðiø -
íüî ïîë iòè÷ íå  æèò òÿ),  âèð iøèâ  äî ìîã òè ñÿ  âîç ç’ºäíàí íÿ  êî çàöü êî¿
Óêðà¿ íè  øëÿ õîì  ïiäòðèì êè  ïëà íó  ßíà  Êà çè ìè ðà  îðãàí içó âà òè  ïî -
õiä  ïî ëüñüêî ãî  âiéñüêà  ó  Ëiâî áå ðåæ æÿ,  ÿêèé  ðîç ïî ÷àâ ñÿ  ó  ñåðïíi.
Ìàºìî âêðàé ñêóïi äàíi ïðî ó÷àñòü Ïåò ðà ó öié êàì ïàíi¿. Âið î -
ãiäíiøå  âñüî ãî,  âií  ðàç îì  ç  iíøè ìè  ñòàð øè íà ìè  óõâà ëþ âàâ  ïëàí
âîºííèõ äié íà âiéñüêîâié ðàäi 21–23 æîâ òíÿ, çiáðàíié êî ðî ëåì ó

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  339

Áiëié Öåðêâi. ª ïiäñòà âè äëÿ ïðè ïó ùåí íÿ, ùî ñàìå éîìó áóëî äî -
ðó ÷å íî  îðãàí içó âà òè  áåç ïå÷ íó  ïå ðå ïðà âó  îñíîâ íèõ  ñèë  ïî ëÿêiâ  i
òà 

òàð ÷å 

ðåç Äíiïðî ó ðà 

éîíi Ðæè 

ùå 

âà. ² ç öèì çà 

âäàí 

íÿì âií

óñïiøíî  âïî ðàâ ñÿ

119

. Ïiñëÿ ÷îãî Ï. Òå òå ðÿ, âî ÷å âèäü, âiääà âàâ

ðîç ïî ðÿä æåí íÿ  Ï.  Äî ðî øåí êó  çà ëè øè òè ñÿ  éîãî  óïîâ íî âà æå íèì
ïðè ñòàâöi êî ðî ëÿ, à âiäòàê íå çíà õî äè ìî âiäî ìîñ òåé äæå ðåë ïðî
êå ðiâíèö òâî íèì óêð à¿íñüêè ìè ïiäðî çäiëà ìè ó âîºííèõ äiÿõ. Çi
ñâî ¿ ìè  îá îâ’ÿç êà ìè  Ï.  Äî ðî øåí êî  ñïðàâ ëÿâ ñÿ  äîá ðå,  i  22  ñi÷íÿ  ßí
Êà çè ìèð â îá îçi ïiä Ñîñ íè öåþ íàä àâ éîìó ó âî ëîäi ííÿ ìiñòå÷ êî
Ãó ëÿé ïî ëå  é  âè äàâ  íà êàç  ìiñüêié  âëàäi  Ïðè ëóê  ïî âåð íó òè  ãå íå -
ðàëü íî ìó  îñà âó ëó  âñå  ðàí iøå  âiäiáðà íå  ó  íüî ãî  ìàé íî

120

. Çàç íàâ -

øè ðÿäó íå âäà÷, ó áå ðåçíi 1664 ð. êî ðîëü ïðè ïè íèâ êàì ïàí iþ, íà -
ïðà âèâ øè  ó  Ïðà âî áå ðåæ æÿ  20-òè ñÿ÷ íå  âiéñüêî  ïiä  ïðî âî äîì  Ñòå -
ôà íà  ×àð íåöü êî ãî,  îñêiëüêè  òàì  ñïà ëàõ íó ëî  ïî âñòàí íÿ.

Òèì  ÷à ñîì  ïî ëî í îôiëüñüêà  ïî ëiòè êà  ãåòü ìà íà,  ùî  ïðî ÿâ ëÿ -

ëà ñÿ ó êâî ëî ìó (íà âiòü ó ïî ðiâíÿííi ç Þ. Õìåëü íèöü êèì) âiäñòî þ -
âàííi ïî ëiòè÷ íî¿ àâ òî íîìi¿, äî ïóñê äî ìàºòêiâ øëÿõ òè é äåð æàâöiâ, 
ùî ïðè çâå ëî äî ìà ñî âèõ êîíôëiêòiâ ç êî çà êà ìè i ïî ñïiëüñòâîì, ïî -
ðî äè ëè  îïî çèö iþ  ùîäî  íüî ãî  ç  áîêó  ñòàð øè íè,  î÷î ëþ âà íî¿  ².  Âè -
ãî â ñüêèì.  Âîíè  ãî òó âà ëè  ïå ðå âî ðîò  ç  ìå òîþ  óñó íåí íÿ  Ï.  Òå òåði  é
ïå ðå äà÷i  âëà äè  ².  Âè ãî âñüêî ìó.  Ïå ðåä áà ÷à ëîñü  ïî ðâà òè  ç  Ði÷÷þ
Ïîñ ïî ëè òîþ,  ïðè é íÿ òè  ïðî òåê öiþ  Êðè ìó  é  âîç ç’ºäíà òè  êî çàöü êó
Óêðà¿ íó ó ôîðìi Ðóñü êî ãî êí ÿçiâñòâà

121

. ¯õ äi¿ çó ìî âè ëè âè áóõ ïîâ -

ñòàííÿ, ÿêå, ïî ïðè çà ãè áåëü éîãî ïðî ìî òîðiâ (². Âè ãî âñüêî ãî, ². Áî -
ãó íà)  é  àðåøò  Þ.  Õìåëü íèöü êî ãî  (òà êîæ  ïå ðå áó âàâ  ñå ðåä  çìîâ -
íèêiâ),  âåñ íîþ  1664  ð.  îõî ïè ëî  âñå  Ïðà âî áå ðåæ æÿ.

×è ìàâ Ï. Äî 

ðî 

øåí 

êî çâ’ÿ 

çîê ç öiºþ ãðó 

ïîþ ñòàð 

øèí?

ª  ñâiä÷åí íÿ  ñó ÷àñ íè êà  ïîä ié  Ì.  ªìüî ëî âñüêî ãî,  íà ÷åá òî  ².  Âè ãî â -
ñüêèé çà ëó ÷èâ éîãî äî ãðî íà çìîâ íèêiâ, é âií ñòàâ «iíñòðó ìåí òîì
çðà äè  Âè ãî âñüêî ãî,  î÷î ëèâ øè  ïiçíiøå  ïî âñòàí íÿ  ó  Ñòà âè ùàõ»

122

.

Éîãî  ñïðèé íÿâ  ÿê  äîñ òî âiðíå  ß.  Ïåð äå íÿ,  òîìó  çà ðà õó âàâ  ãå íå -
ðàëü íî ãî  îñà âó ëà  äî  îïî çè öiéíî  íà ëàø òî âà íî ãî  óãðó ïî âàí íÿ  ñòàð -
øè íè

123

.  Ïðî òå  àíàëiç  âè ÿâ ëå íî ãî  êîì ïëåê ñó  äæå ðåë  ïðî  äi¿  çìîâ -

íè êiâ òà ïå ðå áiã ïî âñòàí íÿ 1664 ð. íå ëèøå íå ïiäòâåð äæóº iíôîð -
ìà öi¿  Ì.  ªìüî ëî âñüêî ãî,  à  íà âïà êè,  ñïðîñ òî âóº  ¿¿.  Ï.  Äî ðî øåí êî
íà ëå æàâ  äî  êîëà  ñòàð øèí,  êîòði  çà ëè øà ëè ñÿ  âiðíè ìè  ãåòü ìà íó.

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

340 

² ðàç îì ç íèì áðàâ ó÷àñòü ñïiëüíî ç ïî ëüñüêè ìè ïiäðî çäiëà ìè ó
ïðè äó øåííi  ïî âñòàí íÿ  íà ñå ëåí íÿ  Ïðà âî áå ðåæ æÿ  1664  —  ïåð øî¿
ïî ëî âè íè 1665 ð. Éîãî ïiäïèñ ñòî¿òü (ïî ðÿä ç iíøè ìè ñòàð øè íà ìè) 
ïiä çiçíàí íÿì, çðîá ëå íèì 3 ñåð ïíÿ 1664 ð. îäíèì ç îðãàí içà òîðiâ
ïî âñòàí íÿ  ïî ëêîâ íè êîì  Äìèò ðîì  Ñó ëèì êîþ  ó  êî çàöü êî ìó  òà áîði
ïiä Ñòà âè ùà ìè, à òà êîæ ïiä iíñòðóêöiºþ âiä 30 ëèñ òî ïà äà ïî ñëàì
íà  Âàð øà âñüêèé  ñåéì,  óõâà ëå íîþ,  âî ÷å âèäü,  ñòàð øè íñüêîþ  ðà -
äîþ â îá îçi ïiä Ëè ñÿí êîþ

124

. Âçèì êó 1665 ð. Ï. Äî ðî øåí êî âiâ áî -

ðîòü áó  ç  ïiäðî çäiëà ìè  ².  Áðþ õî âåöü êî ãî,  ùî  íà ìà ãà ëè ñÿ  îâî ëîä iòè 
Êðå ìåí ÷ó êîì.  Âî ÷å âèäü,  ó  êiíöi  ëþ òî ãî  —  íà  ïî ÷àò êó  áå ðåç íÿ  âií
ðîç ãðî ìèâ  ïî ëòà âñüêèé  i  ìèð ãî ðî äñüêèé  ïî ëêè.  Çà  éîãî  âèç íàí -
íÿì, «â ïîëi íå ìà ëî òðó ïà ïî êëà ëè i æèâ öåì íà áðà ëè». Ó ëèñòi äî
ïëî ñêiðî âñüêî ãî  ñòà ðîñ òè  Ìàð öè íà  Çà ìî éñüêî ãî  ãå íå ðàëü íèé  îñà -
âóë  äî ìà ãàâ ñÿ  ïðè ïè íåí íÿ  çëîâ æè âàíü  æîâíiðiâ,  ðîç òà øî âà íèõ  ó
×è ãè ðèí ùèíi, áî «äóæå íàì âå ëè êèé òÿ ãàð ÿê âiä [ïî ñòà âîê] ïðî âi -
àí òó äî çà ìêó, òàê i âiä ïî ñòî¿â æîâíiðiâ, à ìè ç êî íåé íiêî ëè íå
çëà çè ìî  i  æîä íî ãî  íå  ìàºìî  âiëüíî ãî  êî çà êà  i  çà çíàºìî  âå ëè êî¿
áiäè âiä ïàíiâ ðîòìiñòðiâ, êîòði íiêî ëè íå ïðî õà þòü ó íàñ ïðà âî -
ñóä äÿ, àëå ç êîãî õî ÷óòü, òî ñàìi, ÿê õî ÷óòü, ðîá ëÿòü»

125

.

Âåñ íîþ  1665  ð.  ó  Ïðà âî áå ðåææi,  âíà ñëiäîê  ìà ñî âî ãî  ïî â -

ñòàí íÿ íà ñå ëåí íÿ é âiäñòó ïó ïî ëüñüêèõ âiéñüê (ó Ïîëüùi âè çðiâà ëà 
ãðî ìà äÿ íñüêà  âiéíà),  âëà äà  Ï.  Òå òåði  ñòຠ íîì iíàëü íîþ.  Ñôîð ìó -
âà ëî ñÿ  êiëüêà  óãðó ïî âàíü  ñòàð øè íè,  ùî  ïî âå ëè  áî ðîòü áó  çà  âëà äó.
Ï. Äî ðî øåí êî, óêðiïèâ øèñü ó ×è ãè ðèíi, ÿâ íî¿ ó÷àñòi ó íié íå áðàâ, 
õî÷à,  áåç ñ óìíiâíî,  êîí òðî ëþ âàâ  ×è ãè ðèí ùè íó

126

. Äæå ðå ëà íå çà -

ñâiä÷ó þòü òà êîæ éîãî ó÷àñòi ó áî ðîòüái ç ïî âñòàí öÿ ìè. Ñêëà äà ºòü -
ñÿ  âðà æåí íÿ,  ùî  ðîç ÷à ðó âàâ øèñü  ó  ïî ëiòèöi  Ï.  Òå òåði,  âií  íà ìà ãàâ -
ñÿ çáàã íó òè äëÿ ñåáå ñìèñë ïîä ié, ùî âiäáó âà ëè ñÿ, i âè ÿñ íè òè ñâîº
ìiñöå ó íèõ.

Âòðà òèâ øè  îïî ðó  é  ïî áî þ þ ÷èñü  çà  âëàñ íå  æèò òÿ,  ó  äðóãié

ïî ëî âèíi  ÷åð âíÿ  Ï.  Òå òå ðÿ,  ïðè õî ïèâ øè  ç  ñî áîþ  êëåé íî äè  é  ðåø ò -
êè  äåð æàâ íî ãî  àðõiâó,  ïîä àâ ñÿ  äî  Ïîëüùi

127

. Âiäêðèâ ñÿ øëÿõ äî

áó ëà âè, ÿêîþ íå ìîæ íà áóëî îâî ëîä iòè áåç ïiäòðèì êè òà òà ðñüêèõ
ìóðç.  Àäæå,  âíà ñëiäîê  íå âäà ëèõ  ñïðîá  ².  Áðþ õî âåöü êî ãî  óòâåð äè -
òè ñÿ ó Ïðà âî áå ðåææi é âiäõî äó çâiäòè ïî ëüñüêèõ ïiäðîçäiëiâ, ñàìå
êðè ì ñüêèé  ÷èí íèê,  ïðî  íå áåç ïå êó  çðîñ òàí íÿ  ÿêî ãî  åêñ-ãåòü ìàí  íå -

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  341

îä íî ðà çî âî  çà ñòåð iãàâ  Âàð øà âó

128

, âïëè âó íà ïå ðå áiã â ðåã iîíi ïî -

ëiòè÷ íî ãî  æèò òÿ  ñòຠ âèç íà ÷àëü íèì.  Ïåð øèì  âèð iøèâ  îïåð òè ñÿ  íà 
íüî ãî ó áî ðîòüái çà âëà äó åí åðãiéíèé i ñìiëè âèé ìåä â åäiâñüêèé ñîò -
íèê Ñòå ïàí Îïà ðà, â ÿêî ìó Ï. Òå òå ðÿ âáà ÷àâ îä íî ãî ç ìîæ ëè âèõ
ñïàä êîºìöiâ ñâ âëà äè

129

. 21 ÷åð âíÿ çà äî ïî ìî ãîþ òà òàð âií îâî -

ëîäiâ  Óìàí íþ.  Ðîç ãîð íóâ øè  áóð õëè âó  äiÿëüíiñòü,  ñïðÿ ìî âà íó  íà
îá’ºäíàí íÿ  Ïðà âî áå ðåæ íî¿  Ãåòü ìàí ùè íè,  ñî òíèê  çíàé øîâ  ïiä -
òðèì êó ç áîêó ÷àñ òè íè ñòàð øèí i êî çàö òâà, ÿêi íà ïî ÷àò êó ëèï íÿ íà
ðàäi  îá ðà ëè  éîãî  ãåòü ìà íîì.  Äî ïóñ êàºìî,  ùî  Ï.  Äî ðî øåí êî
ïiäòðè ìàâ äi¿ Ñ. Îïà ðè, çà ùî é îäåð æàâ íà é âè ùó ïiñëÿ ãåòü ìà íà
ïî ñà äó  —  îá îçíî ãî  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî

130

.

Âè íî øó þ ÷è  ïîòàºìíi  íà ìiðè  äî ìîã òè ñÿ  âîç ç’ºäíàí íÿ  êî -

çàöü êî¿  Óêðà¿ íè  òà  ¿¿  óíå çà ëåæ íåí íÿ  âiä  Ðå÷i  Ïîñ ïî ëè òî¿  é  Ðîñi¿,
Ñ.  Îïà ðà  çðî áèâ  ñòàâ êó  íà  ïðè é íÿò òÿ  ïðî òåêöi¿  ñóë òà íà,  çà ñâiä÷ó -
þ ÷è  âîä íî ÷àñ  âiðíiñòü  êî ðî ëþ  é  õàíó.  Ïðî òå  âè ÿ âèâ ñÿ  íå âìiëèì
ïî ëiòè êîì:  íå  ìà þ ÷è  äîñ òàòíiõ  ñèë,  äîç âî ëèâ  ñîái  ïðî ÿ âè òè  ñà -
ìîñòiéíiñòü ó äiÿõ, ïiøîâ øè íà çà ãîñ òðåí íÿ âiäíî ñèí ç ïî ëüñüêîþ
ñòî ðî íîþ é òà òà ðñüêè ìè ìóð çà ìè (º äàíi ïðî ñòðà òó íèì ìóð çè i
50  òà òàð,  êîòði  ïðî ÿ âè ëè  íå ïîñ ëóõ

131

).  Öèì  âèð iøèâ  ñêî ðèñ òà òè ñÿ

Ï. Äî ðî øåí êî, àáè óñó íó òè éîãî âiä âëà äè. Íå âèê ëþ ÷àºìî, ùî âií 
äiÿâ íå îäèí, à îïè ðàâ ñÿ íà íà ñòðî¿ áiëüøîñòi ñòàð øèí, íå âäî âî ëå -
íèõ  ñà ìîâ ë àäíiñòþ  íî âî ãî  ãåòü ìà íà,  íå ïî ñëiä îâíiñòþ  ïî ëiòè÷ íî -
ãî  êóð ñó,  ïðî ðà õóí êà ìè.  Î÷å âèä íî,  ìà þòü  ðàö iþ  ïðè ïó ùåí íÿ
Ò. ×ó õëiáà é Ò. ßêîâëºâî¿, ùî ãå íå ðàëü íèé îá îçíèé çìiã çà ðó ÷è òè -
ñÿ ïiäòðèì 

êîþ ïðî 

âiäíèêiâ îðäè, ÿêà ïðè 

áó 

ëà íà äî 

ïî 

ìî 

ãó

Ñ. Îïàði

132

.  Âèð iøàëü íè ìè  ñòà ëè  ïîä i¿  28  ñåð ïíÿ  ïiä  Áî ãóñ ëà âîì,

äå  çíà õî äè ëè ñÿ  óêð à¿íñüêèé  i  êðè ìñüêèé  îá îçè.  Çàï ðî ñèâ øè  íà
âiéñüêî âó  ðàäó  Ñ.  Îïà ðó,  Êàì ìàì áåò-ìóð çà  òà  Áå ãà äóð-àãà  àðåø -
òó âà ëè éîãî (çãî äîì áóâ âiäïðàâ ëå íèé ÿê â’ÿ çåíü äî êî ðî ëÿ). Âîä -
íî ÷àñ  çà ïðî ïî íó âà ëè  ñòàð øèíi  îá ðà òè  çà ìiñòü  íüî ãî  ãåòü ìà íîì
Ï.  Äî ðî øåí êà.  Äàíà  ïðî ïî çèö iÿ  ïðè é ìàºòüñÿ,  é  êî çàöü êà  ðàäà
óõâà ëè ëà  âiäïî âiäíå  ðiøåí íÿ

133

.

Ì.  Êðè êóí  âiäíàé øîâ  óíiêàëü íå  äæå ðå ëî  —  ïðè ñÿ ãó  Âié ñü -

êà  Çà ïî ðîçü êî ãî,  ïðè íå ñå íó  íî âîîá ðà íî ìó  ãåòü ìà íó.  Ó  íié  çà ñâiä -
÷ó âà ëà ñÿ  çãî äà  ñòàð øèí  i  êî çàêiâ  ïðè é íÿ òè  Ï.  Äî ðî øåí êà  «çà  ãåòü -
ìà íà  íà øî ãî»  i  «â  ïî ñëó øåíñòâi  éîãî  çà ëè øà òè ñÿ».  Âîä íî ðàç  âîíè 

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

342 

ïðè ñÿ ãà ëè  íà  âiðíiñòü  êî ðî ëþ  (ïå ðå áó âà òè  ó  «ïî ñëó øåíñòâi  i
ïiääàíñòâi») é «ìåø êà òè ó çãîäi é ïðè ÿçíi» ç õà íîì. Çâåð òຠóâà ãó
íà  ñåáå  êàä ðî âèé  ñêëàä  ãå íå ðàëü íèõ  ñòàð øèí  i  ïî ëêîâ íèêiâ,  êîòði
ïiäòðè ìà ëè  âèáið  Ïåò ðà.  Ñå ðåä  íèõ  çíà õî äè ìî  ùå  ñïîä âèæ íèêiâ
Áîã äà íà  Âå ëè êî ãî:  ãå íå ðàëü íî ãî  ñóä äþ  Ìè õàé ëà  Ñó ëè ÷è ÷à,  ÷è ãè -
ðè í ñüêî ãî  ïî ëêîâ íè êà  Ïðî êî ïà  Áå ðå æåöü êî ãî,  êè¿âñüêî ãî  —  Ïàâ -
ëà  ßíåí êà-Õìåëü íèöü êî ãî,  åêñ-÷è ãè ðè íñüêî ãî  ïî ëêîâ íè êà  Ôå äî -
ðà  Êî ðîá êó.  Âïëè âî âè ìè  áóëè  ïî ñòàòi  ãå íå ðàëü íî ãî  ñóääi  Ãåð ìà íà 
Ãà ïî íî âè ÷à  òà  êîð ñó íñüêî ãî  ïî ëêîâ íè êà  Ãíà òà  Óëÿ íî âñüêî ãî.  Ïî -
ðiâ íÿ íî  íå äàâ íî  îá iéíÿ ëè  ïî ñà äè  ÷åð êàñü êî ãî  ïî ëêîâ íè êà  Àíäðié
Âî ðîí êî,  áiëî ö åðêiâñüêî ãî  —  Õàð êî  Òà ðà ñåí êî  (Òà ðà íåí êî),  ïà âî -
ëîöü êî ãî  —  ßðîø  Ãðè öåí êî,  òîð ãî âèöü êî ãî  —  Ñòå ôàí  Ùåð áàí
(Ùåð áè íà),  êàëü íèöü êî ãî  —  Âà ñèëü  Ëî áîé êî.  Îêðiì  ãî ðî äî âèõ
ïî ëêîâ íèêiâ  ïðè ñÿã íó ëè  òà êîæ  òðè  ñåð äå íÿöüêi  ïî ëêîâ íè êè:  Ñòå -
ôàí,  Êè ðè ëî  Êðèæ êà,  Ëàø êî;  òðè  ïiõîò íèõ  çà ïî ðîçü êèõ  ïî ëêîâ íè -
êè: Ôè ëèï ²âà íî âè÷, ×îð íîâië (²âàí ×îð íîáiëü?), Ñå ìåí Êîð ñó -
íåöü òà ïiõîò íèé ïî ëêîâ íèê Àíäðié Ìåëü íèê

134

.  ßê  ïî êà çà ëè  íà -

ñòóïíi  ïîä i¿,  áiëüøiñòü  ç  íèõ  ñòà ëà  íàä iéíè ìè  ñî ðàò íè êà ìè  íî âî ãî
ãåòü ìà íà ó áî ðîòüái çà âîç ç’ºäíàí íÿ êî çàöü êî¿ Óêðà¿ íè òà ¿¿ ñó âå -
ðåí iòåò.

Ç’ÿ ñî âó þ ÷è  îá ñòà âè íè  ïå ðå õî äó  áó ëà âè  äî  ðóê  Ï.  Äî ðî øåí -

êà,  ñëiä  íà ãî ëî ñè òè,  ùî  âèç íà ÷àëü íó  ðîëü  ñå ðåä  íèõ  çiãðà ëà  ïîçè -
öiÿ êðè ìñüêèõ ìóðç; íå âèê ëþ ÷àºìî òà êîæ, ùî îñòàííi ìîã ëè äiÿ òè 
ó  ïî ðî çóìiííi  ç  êî ìåí äàí òîì  ïî ëüñüêî¿  áiëî ö åðêiâñüêî¿  çà ëî ãè  ãå -
íå ðà ëîì ßíîì Ñòà õó ðñüêèì. Ïðî òå íå ìຠiñòîò íèõ äî êàçiâ íà êî -
ðèñòü  äóì êè  ïðî  íà ñèëü íå  íà â’ÿ çàí íÿ  ìóð çà ìè  êî çàö òâó  âëà äè
ïðè çíà ÷å íî ãî  ñàìå  íèìè  ãåòü ìà íîì  Ï.  Äî ðî øåí êà.  25  âå ðåñ íÿ
ß.  Ñòà õó ðñüêèé  ó  ðå ëÿöi¿  äî  Âàð øà âè  ñòâåð äæó âàâ,  ùî  «íà ñòó ïèâ
íà  ãåòü ìà íñòâî  ïàí  Äî ðî øåí êî,  ëþ äè íà  âåëü ìè  äîá ðî çè÷ ëè âà  i
âiðíà, êîò ðî ãî âiéñüêî ïðè é íÿ ëî äóæå îõî ÷å i ñëó õົ

135

. Îòæå,

éäåòü ñÿ  ïðî  òå,  ùî  ìóð çè  ëèøå  çà ïðî ïî íó âà ëè  Âiéñüêó  Çà ïî ðîçü -
êî ìó éîãî êàí äè äà òó ðó, ÿêà, äî ðå÷i, áóëà ïðè é íÿ òà «äóæå îõî ÷å».
 ñi÷íi íà ñòóï íî ãî ðîêó âæå ñàì ãåòü ìàí ó ëèñòi äî êî ðî ëÿ ïiä -
êðåñ ëþ âàâ: «…ìåíå íå ìóð çè íà öåé ùî äåí íèé òÿ ãàð (ñåá òî íà
ãåòü ìà íñüêèé  óðÿä)  îá è ðà ëè,  àëå  çãîä íè ìè  ãî ëî ñà ìè  ïî ëêîâ íè êè,
ñî òíè êè,  îñà âó ëè  é  ÷åðíü»

136

.

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  343

Ïðèõiä  äî  âëà äè  Ï.  Äî ðî øåí êà  âiäêðè âàâ  íîâi  ïåð ñïåê òè âè

ó  áî ðîòüái  íà öiî íàëü íî-ïàò ðiî òè÷ íèõ  ñèë  çà  âîç ç’ºäíàí íÿ  Ãåòü -
ìàí ùè íè  òà  ¿¿  ñó âå ðåí iòåò.

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

344 

1

Äî ðî øåí êî  Ä.  Ãåòü ìàí  Ïåò ðî  Äî ðî øåí êî.  Îãëÿä  éîãî  æèò òÿ  i  ïî ëiòè÷ íî¿  äiÿëü -
íîñ òè. — Íüþ-Éîðê, 1985. — 712 ñ.; Perdenia J. Hetman Piotr Doroszenko a
Polska. — Kraków, 2000. — 500 s.

2

Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 27; Êðè âî øåÿ Â. Â. Íàö iî íàëü íà åë iòà Ãåòü -
ìàí ùè íè  (ïåð ñî íàëü íèé  ñêëàä  i  ãå íå à ëîã iÿ  êî çàöü êî¿  ñòàð øè íè.  1648–
1782 ðð.). — Ê., 1998. — ×. 1. — Ñ. 145.

3

Äî 

ðî 

øåí 

êî Ä. Íàçâ. ïðà 

öÿ. — Ñ. 27–29; Êðè 

âî 

øåÿ Â. Â. Íàçâ. ïðà 

öÿ. —

Ñ. 145–146.

4

Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ Óêðà¿ íè-Ðóñè. — Ê., 1995 — Ò. V²²². — ×. ². — Ñ. 42–43;
Ìè öèê Þ. Ìè õàé ëî Äî ðî øåí êî // Óêðà¿ íà â ìè íó ëî ìó. — Êè¿â, Ëüâiâ, 1994. —
Âèï. 5. — Ñ. 162–163.

5

Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 639.

6

Àêòû Þæíîé è Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè (äàëi — Àêòû ÞÇÐ). — ÑÏá., 1872. — Ò. V²². —
Ñ. 82.

7

Âå ëè÷ êî Ñ. Ëiòî ïèñ / Ïåð. Â. Øåâ ÷ó êà. — Ê., 1991. — Ò. 1. — Ñ. 35; Ò. ²². —
Ñ. 49–50.

8

(Rolle) Dr. Antoni. Zemsta kozacza // Nowe opowiadania Historyczne. — Lwów,
1878. — S. 208.

9

Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 29.

10

Òàì ñàìî. — Ñ. 30.

11

Àêòû ÞÇÐ. — ÑÏá., 1882. — Ò. Õ²². — Ñ. 818; Âå ëè÷ êî Ñ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ò. ². —
Ñ. 35; Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 30. 

12

Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ò. V²²². — ×. ². — Ñ. 73.

13

Öèò.  çà:  ²âàí öîâ  ².  Î.  Ïîâ ñòàí íÿ  óêð à¿íñüêî ãî  íà ðî äó  ïðî òè  øëÿ õå òñüêî¿
Ïîëüùi 1635–1638 ðð. — Ê., 2002. — Ñ. 107.

14

²íñòè òóò  ðó êî ïè ñó  Íàö iî íàëü íî¿  áiáëiî òå êè  Óêðà¿ íè  iì.  Â.  Âåð íà äñüêî ãî
(ì. Êè¿â) (äàëi — ²Ð ÍÁÓ). — Ô. ²². — Ñïð. ¹ 13402. — Àðê. 336.

15

Áðå õó íåí êî  Â.,  Íà ã åëüñüêèé  Ì.  Äâà íàä öÿòü  ëèñòiâ  ãåòü ìàíiâ  Âiéñüêà  Çà ïî -
ðîçü êî ãî  ÕV²  —  ïåð øî¿  ïî ëî âè íè  ÕV²²  ñòîëi òòÿ  ç  ïî ëüñüêèõ  ðó êî ïèñ íèõ
çiáðàíü // Óêð à¿íñüêèé àð õå îã ðà ôi÷íèé ùî ði÷íèê. — Êè¿â — Íüþ-Éîðê, 2004. —
Âèï. 8/9. — Ò. 11/12. — Ñ. 436; Ìè öèê Þ. Äå ÿêi äî êó ìåí òè äî iñòîði¿ êî çàö òâà
ïåð øî¿  ïî ëî âè íè  ÕV²²  ñò.  //  Óêð à¿íñüêà  êî çàöü êà  äåð æà âà:  âè òî êè  òà  øëÿ õè
iñòî ðè÷ íî ãî  ðîç âèò êó.  (Ìà òåð ià ëè  Øîñ òèõ  Âñå óê ð à¿íñüêèõ  iñòî ðè÷ íèõ  ÷è -
òàíü). — Êè¿â; ×åð êà ñè, 1997. — Ñ. 33; Ñàñ Ï. Ì. ²äåéíi âåê òî ðè ïî ëiòè÷ íî¿ êóëü -
òóðè  óêð à¿íñüêî ãî  êî çàö òâà  íà ïå ðå äîäíi  Âèç âîëü íî¿  âiéíè  ñå ðå äè íè  ÕV²²  ñò.  //
Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé òà éîãî äîáà / Ìà òåð ià ëè Ìiæí. íàóê. êîíô., ïðè ñâÿ ÷å íî¿ 
400-ði÷÷þ âiä äíÿ íà ðîä æåí íÿ Âå ëè êî ãî Ãåòü ìà íà. — Ê., 1996. — Ñ. 35–36.

16

Ñàñ Ï. ²äåéíi âåê òî ðè… — Ñ. 30–37.

17

²âàí öîâ ². Î. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 109.

18

²Ð ÍÁÓ. — Ô. ²². — Ñïð. ¹ 13402. — Àðê. 312.

19

Öèò. çà: ²âàí öîâ ². Î. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 125.

20

Âîñ ñî å äè íå íèå  Óêðà è íû  ñ  Ðîñ ñè åé:  Äî êó ìåí òû  è  ìà òå ðè à ëû  â  òðåõ  òî ìàõ.  —
Ì., 1953 — Ò. ². — Ñ. 237.

21

Ùåð áàê  Â.  Ïðà âî  ÿê  ñòà íî âà  îçíà êà  óêð à¿íñüêî ãî  êî çàö òâà  äðó ãî¿  ïî ëî âè íè
ÕV² — ïåð 

øî¿ ïî 

ëî 

âè 

íè ÕV²² ñò. // Íà ÷îëi êî 

çàöü 

êî¿ äåð 

æà 

âè: Çá. íàóê.

ïðàöü. — Ðiâíå, 1994. — Âèï. 1. — Ñ. 40–41.

22

Ñàñ Ï. Ì. Ïîë iòè÷ íà êóëü òó ðà óêð à¿íñüêî ãî ñóñïiëüñòâà (êiíåöü XVI — ïåð øà
ïî ëî âè íà XVI² ñò.). — Ê., 1998 — Ñ. 109.

23

Ïàíü 

îí 

êà ². Ì. Àïàðàò óïð 

àâëiííÿ Çà 

ï 

îðiçüêî¿ Ñi÷i (ñå 

ðå 

äè 

íà ÕV² ñò. —

1775 ð.): Àâòîðåô. äèñ. … êàíä. þðèä. íàóê. — Ëüâiâ, 2000. — Ñ. 9.

24

²Ð ÍÁÓ. — Ô. ²². — Ñïð. ¹ 13402. — Àðê. 186; Ìè öèê Þ. Íîâi äàíi äî áiîã ðàôi¿
Ïåò ðà  Êî íà øå âè ÷à  (Ñà ãàé äà÷ íî ãî)  //  Óêðà¿ íà:  êóëü òóð íà  ñïàä ùè íà,  íà öiî íàëü -
íà ñâiäîìiñòü, äåð 

æàâíiñòü. Ïðîñ 

ôîí 

iìà. ²ñòî 

ðè÷íi òà ôiëî 

ëîãi÷íi ðîçâiäêè,

ïðè ñâÿ ÷åíi 60-ði÷÷þ àêà äåì iêà ßðîñ ëà âà ²ñàºâè÷à. — Ëüâiâ, 1998. — Ñ. 416.

25

Ëiòî ïèñ Ñà ìî âèä öÿ / Óïîð. ß. ². Äçè ðà. — Ê., 1971. — Ñ. 51.

26

Åâðåé ñêèå  õðî íè êè  ÕV²²  ñòî ëå òèÿ  (Ýïî õà  «õìåëü íè÷ ÷è íû»)  /  Èññëå äî âà íèå,
ïå ðå âîä è êîì ìåí òà ðèè Ñ. ß. Áî ðî âî ãî. — Ì., 1997. — Ñ. 85.

27

Ñìîëié Â., Ñòå ïàí êîâ Â. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé. — Ê., 2003. — Ñ. 92–96.

28

Âîñ ñî å äè íå íèå  Óêðà è íû  ñ  Ðîñ ñè åé.  —  Ò.  1.  —  Ñ.  257–258.

29

Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ò. V²²². — ×. 2. — Ñ. 121–140; Biedrzycka A. Z³oty
pokój: kozacy zaporoscy w s³u¿bie Rzeczypospolitej 1639–1647 // Prace histo rycz -
ne. — Kraków, 2000. — Z. 127. — S. 27–36.

30

Êðèï ’ÿ êå âè÷ ². Ï. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé. — Ëüâiâ, 1990. — Âèä. 2-å, âèïð. i
äîï. — Ñ. 62–72; Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Áîã äàí Õìåëü íèöü êèé. Ñîö iàëü -
íî-ïî ëiòè÷ íèé ïî ðòðåò. — Ê., 1995. — 2-ãå âèä., äîï., ïå ðåð. — Ñ. 72–81.

31

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. Õ²². — Ñ. 818; Ñìîëié Â., Ñòå ïàí êîâ Â. Áîã äàí Õìåëü íèöü -
êèé. — Ñ. 87–89.

32

Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Óêð à¿íñüêà äåð æàâ íà iäåÿ // ²ñòîð iÿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òó ðè: Ó ï’ÿ -
òè ò. — Ò. 3: Óêð à¿íñüêà êóëü òó ðà äðó ãî¿ ïî ëî âè íè ÕV²²–XV²²² ñòîëiòü. — Ê.,
2003. — Ñ. 153–154.

33

Ëüâiâñüêà íà óêî âà áiáëiî òå êà iì. Â. Ñòå ôà íè êà (äàëi — ËÍÁ). ÂÐ. — Ô. 5. —
Ñïð. Îññ îëiíñüêèõ ¹ 3882/²². — Àðê. 35 çâ.; ²Ð ÍÁÓ. — Ô. 1. — Ñïð. ¹ 4128. —
Àðê. 29; Âîñ ñî å äè íå íèå Óêðà è íû ñ Ðîñ ñè åé. — Ò. ²². — Ñ. 41; Ôëî ðÿ Á. Í. Îòíî -
øå íèå  óêðà èí ñêî ãî  êà çà ÷åñ òâà  ê  Ðå÷è  Ïîñ ïî ëè òîé  âî  âðå ìÿ  êà çàö êèõ  âîñ ñòà -
íèé  20–30-õ  ãî äîâ  ÕV²²  âåêà  è  íà  íà ÷àëü íîì  ýòà ïå  íà ðîä íî-îñâî áî äè òåëü íîé
âîé íû // Ñëî âÿ íî âå äå íèå. — 2002. — ¹ 2. — Ñ. 42–44.

34

Ïëîõié  Ñ.  Ñâÿ ùåí íå  ïðà âî  ïî âñòàí íÿ:  Áå ðåñ òå éñüêà  óíiÿ  i  ðåëiãiéíà  ëåã iòè ìà -
öiÿ Õìåëü íè÷ ÷è íè: Äèñ êóñ iÿ // Äåð æà âà, ñóñïiëüñòâî i Öåð êâà â Óêðà¿íi ó ÕV²²
ñòî ëiòòi.  Ìà òåð ià ëè  Äðó ãèõ  «Áå ðåñ òå éñüêèõ  ÷è òàíü».  Ëüâiâ,  Äíiïðî ïåò ðîâñüê,
Êè¿â, 1–6 ëþ òî ãî 1995 ð. — Ëüâiâ, 1996. — Ñ. 14.

35

Àðõiâ ãî ëîâ íèé àêòiâ äàâíiõ (äàëi — ÀÃÀÄ) (Âàð øà âà). — Ô. 553. — Âiä. V². —
Ñïð. ¹ 36. — Àðê. 45; ËÍÁ. ÂÐ. — Ô. 4. — Ñïð. Áà âî ðî âñüêèõ ¹ 1321/²². —
Àðê. 183–185; Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ò. V²²². — ×. 3. — Ñ. 115–119.

36

Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Óêð à¿íñüêà äåð æàâ íà iäåÿ. — Ñ. 156–158.

37

Ìè öèê  Þ.  Íåâ iäîìi  ëèñ òè  êå ðiâíèêiâ  Íàö iî íàëü íî-âèç âîëü íî¿  âiéíè  óêð à¿íñüêî -
ãî íà ðî äó 1648–1658 ðð. // Óêð. iñò. æóðí. — 2001. — ¹ 1. — Ñ. 138, 146.

38

ÀÃÀÄ. — Ô. 553. — Âiä. V². — Ñïð. ¹ 36. — Àðê. 607; Ìè öèê Þ. Íåâ iäîìi ëèñ -
òè… — Ñ. 146.

39

Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 29.

  345

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

40

Ðåºñòð Âiéñüêà Çà ïî ðîçü êî ãî 1649 ðîêó. — Ê., 1992. — Ñ. 27.

41

Êðè âî øåÿ Â. Â. Íàö iî íàëü íà åë iòà… — ×. 1. — Ñ. 65, 145; Ìè öèê Þ. Ïàâ ëî
ßíåí êî-Õìåëü íèöü êèé  //  Ïîë êî âîäöi  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî.  ²ñòî ðè÷íi  ïî ðòðå -
òè. — Ê., 1998. — Êí. 1. — Ñ. 386.

42

Âîñ ñî å äè íå íèå Óêðà è íû ñ Ðîñ ñè åé. — Ò. ²²². — Ñ. 387; Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòî -
ðiÿ… — Ê., 1996. — Ò. ²Õ. — ×. 1. — Ñ. 721.

43

Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ê., 1997. — Ò. ²Õ. — ×. 2. — Ñ. 1102; Äî ðî øåí êî Ä.
Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 32–33.

44

Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ò. ²Õ. — ×. 2. — Ñ. 1132–1135.

45

Àðõèâ Þãî-Çà ïàä íîé Ðîñ ñèè. — Ê., 1908. — Ò. V². — ×. 3. — Ñ. 297; Ãðó øå -
âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ò. ²Õ. — ×. 2. — Ñ. 1306–1308, 1326–1331.

46

Àêòû ÞÇÐ. — ÑÏá., 1861. — Ò. ²²². — Ñ. 572; Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… —
Ò. ²Õ. — ×. 2. — Ñ. 1331.

47

Êðè âî øåÿ Â. Íàö iî íàëü íà åë iòà… — ×. 1. — Ñ. 146; Ìè öèê Þ. Ïàâ ëî ßíåí -
êî-Õìåëü íèöü êèé. — Ñ. 386, 389.

48

Áiáëiî òå êà Ïîëüñüêî¿ àêà äåìi¿ íàóê (äàëi — ÁÏÀÍ) (Êðàêiâ). ÂÐ. — Ñïð. 269. —
Àðê. 43.

49

Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 33–34.

50

Óíiâåð ñà ëè  óêð à¿íñüêèõ  ãåòü ìàíiâ  âiä  ²âàíà  Âè ãî âñüêî ãî  äî  ²âàíà  Ñà ìîé ëî âè ÷à 
(1657–1687). — Ê.; Ëüâiâ, 2004. — Ñ. 917.

51

Äàø êå âè÷ ß. Êëàí Õìåëü íèöü êî ãî — ëå ãåí äà ÷è äiéñíiñòü? // Óêðà¿ íà â ìè íó -
ëî ìó. Çá. ñòà òåé. — Ê.; Ëüâiâ,  1992. — Âèï. 2. — Ñ. 80, 90–91.

52

Êðè âî øåÿ Â. Íàö iî íàëü íà åë iòà… — ×. 1. — Ñ. 146.

53

Àðõiâ ²íñòè òó òó iñòîði¿ Óêðà¿ íè ÍÀÍ Óêðà¿ íè. — Îï. 3. — Ñïð. ¹ 19. — Àðê. 11;
Ñïð. ¹ 31. — Àðê. 89–94; Ãî ðî áåöü Â. Ïîë iòè÷ íèé óñòðié óêð à¿íñüêèõ çå ìåëü
äðó ãî¿  ïî ëî âè íè  ÕV²²–XV²²²  ñòîëiòü:  Ãåòü ìàí ùè íà,  Çà ïî ðîæ æÿ,  Ñëî áî æàí ùè -
íà,  Ïðà âî áå ðåæ íà  Óêðà¿ íà  (ñïðî áà  ñòðóê òóð íî-ôóíê öiî íàëü íî ãî  àíàë içó).  —
Ê., 2000. — Ñ. 19. 

54

Ñòðó êå âè÷ Î. Ê. Ïîë iòè÷ íà åë iòà // ²ñòîð iÿ óêð à¿íñüêî¿ êóëü òó ðè. — Ò. 3. —
Ñ. 334.

55

Àêòû ÞÇÐ. — ÑÏá., 1863. — Ò. ²V. — Ñ. 43.

56

Ñìîëié Â. À., Ñòå 

ïàí 

êîâ Â. Ñ. Óêð 

à¿íñüêà íà 

öiî 

íàëü 

íà ðå 

âî 

ëþö 

iÿ ÕV²² ñò.

(1648–1676 ðð.). — Ê., 1999. — Ò. 7. — Ñ. 218–219.

57

Âåð ñòþê Â. Ô., Ãî ðî áåöü Â. Ì., Òî ëî÷ êî Î. Ï. Óêðà¿ íà i Ðîñ iÿ â iñòî ðè÷íié ðåò -
ðîñ ïåê òèâi. — Ê., 2004. — Ò. 1. — Ñ. 82; Ãî ðî áåöü Â. Åëiòà êî çàöü êî¿ Óêðà¿ íè â
ïî øó êàõ  ïî ëiòè÷ íî¿  ëåã iòè ìàöi¿:  ñòî ñóí êè  ç  Ìîñ êâîþ  òà  Âàð øà âîþ,  1654–
1665. — Ê., 2001. — Ñ. 187.

58

Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ê., 1998. — Ò. Õ. — Ñ. 118.

59

ßêîâ ëå âà  Ò.  Ïðî ðî êè  è  òðå òåé ñêèå  ñóäüè  //  Óêð à¿íñüêèé  ãó ìàí iòàð íèé  îãëÿä.  —
Ê., 2001. — Âèï. 5. — Ñ. 212–213.

60

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 44; Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Ãåò ìà íñòâî Âû ãîâ ñêî ãî // Êîñ òî -
ìà ðîâ  Í.  È.  Êà çà êè.  Èñòî ðè ÷åñ êèå  ìî íîã ðà ôèè  è  èñ ñëå äî âà íèÿ.  —  Ì.,  1995.  — 
Ñ. 60–61.

61

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 70.

62

Ïà ìÿò íè êè,  èç äàí íûå  Êè åâ ñêîþ  êî ìèñ ñè åþ  äëÿ  ðàç áî ðà  äðåâ íèõ  àê òîâ
(äàëi — ÏÊÊ). — Ê., 1898. — Ò. ²²². — Ñ. 282.

63

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 94–96; ÑÏá., 1892. — Ò. ÕV. — Ñ. 17–18, 149–151; Êîñ -
òî ìà ðîâ Í. È. Ãåò ìà íñòâî Âû ãîâ ñêî ãî. — Ñ. 76–79; Ñòå öþê Ê. ². Íà ðîäíi ðóõè

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

346 

íà Ëiâî áå ðåæíié i Ñëîáiäñüêié Óêðà¿íi â 50–70-õ ðî êàõ ÕV²² ñò. — Ê., 1960. —
Ñ. 156–159.

64

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 101–102.

65

Àïàíîâè÷  Î.  Ì.  Çà ïî ðîçü êà  Ñi÷  ó  áî ðîòüái  ïðî òè  òó ðåöü êî-òà òà ðñüêî¿  àã ðåñi¿.
50–70-i ðîêè ÕV²² ñò. — Ê., 1961. — Ñ. 133–134; Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… —
Ò. Õ. — Ñ. 190–200; Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Óêð à¿íñüêà äåð æàâ íà iäåÿ
ÕV²²–XV²²² ñòîëiòü: ïðî áëå ìè ôîð ìó âàí íÿ, åâî ëþöi¿, ðå àë içàöi¿. — Ê., 1997. —
Ñ. 108–109; Ñòå öþê Ê. ². Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 163–164, 167.

66

Âå ëè÷ êî Ñ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ò. 1. — Ñ. 229.

67

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 126–127.

68

²Ð ÍÁÓ. — Ô. ²². — Ñïð. ¹ 15402. — Àðê. 10–13; Àêòû ÞÇÐ. — ÑÏá., 1867. —
Ò. V. — Ñ. 315; Ò. ÕV. — Ñ. 181, 272; Ïåò ðî âñüêèé Ì. Íà ðè ñè iñòîði¿ Óêðà¿ íè
ÕV²² — ïî ÷àò êó ÕV²²² ñòîëiòü (Äî ñëiäè íàä ëiòî ïè ñîì Ñà ìî âèä öÿ). — Õàðêiâ,
1930. — Ñ. 246, 387–389; Ñòå öþê Ê. ². Íà ðîäíi ðóõè… — Ñ. 175–176. 

69

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ÕV. — Ñ. 265.

70

Áóëüâiíñüêèé À. Óêð 

à¿íñüêî-ðîñiéñüêà âiéíà 1658–1659 ðð.: îñíîâíi áèò 

âè,

ñòðà òåã iÿ, ÷è ñåëüíiñòü òà ñêëàä âiéñüêà // Óêðà¿ íà òà Ðîñ iÿ: ïðî áëå ìè ïî ëiòè÷ -
íèõ i ñî öiî êóëü òóð íèõ âiäíî ñèí. Çáiðíèê íà óêî âèõ ïðàöü. — Ê., 2003. — Ñ. 177;
ßêîâ ëå âà Ò. Ãåòü ìàí ùè íà â äðóãié ïî ëî âèíi 50-õ ðîêiâ ÕV²² ñòîëi òòÿ. Ïðè ÷è íè i
ïî ÷à òîê Ðó¿ íè. — Ê., 1998. — Ñ. 264–265.

71

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 149.

72

Áóëüâiíñüêèé À. Óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêà âiéíà… — Ñ. 178; Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòî -
ðiÿ… — Ò. Õ. — Ñ. 269–270.

73

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 146–151; Ãðó 

øå 

âñüêèé Ì. ²ñòîð 

iÿ… — Ò. Õ. —

Ñ. 333–340.

74

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 160–161, 165; Ãðó øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ò. Õ. —
Ñ. 347–350.

75

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 189–191; ÏÊÊ. — Ò. ²²². — Ñ. 345–346; Ãå ðà ñèì ÷óê Â.
Âè ãîâ ùè íà  i  Ãà äÿöü êèé  òðàê òàò  //  Çà ïèñ êè  íà óêî âî ãî  òî âà ðèñ òâà  iì.  Øåâ ÷åí êà
(äàëi — ÇÍÒØ). — Ëüâiâ, 1909. — Ò. LXXXIX. — Ñ. 82.

76

Áiáëiî 

òå 

êà ìó 

çåþ ×àð 

òî 

ðè 

éñüêèõ (äàëi — ÁÌ×). ÂÐ. — Ñïð. ¹ 402. —

Àðê. 238–239, 281–305; Óíiâåð ñà ëè óêð à¿íñüêèõ ãåòü ìàíiâ… — Ñ. 39–51; Ãðó -
øå âñüêèé Ì. ²ñòîð iÿ… — Ò. Õ. — Ñ. 351–367.

77

ßêîâ ëå âà Ò. Ãåòü ìàí ùè íà â äðóãié ïî ëî âèíi… — Ñ. 276.

78

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 173, 177–180; Áóëüâiíñüêèé À. Óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêà
âiéíà… — Ñ. 183, 186.

79

Áóëüâiíñüêèé À. Óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêà âiéíà… — Ñ. 187.

80

Êîñ òî ìà ðîâ  Í.  È.  Ãåò ìà íñòâî  Âû ãîâ ñêî ãî.  —  Ñ.  128–130.

81

Âå ëè÷ êî Ñ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ò. 1. — Ñ. 235; Áóëüâiíñüêèé À. Óêð à¿í ñüêî- ðîñié -
ñüêà âiéíà… — Ñ. 186, 188.

82

Âå ëè÷ êî Ñ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ò. 1. — Ñ. 235–236; Áóëüâiíñüêèé À. Óêð à¿íñüêî- ðî -
ñié ñüêà âiéíà… — Ñ. 191–192; Ïåò ðî âñüêèé Ì. Íà ðè ñè iñòîði¿… — Ñ. 247–248.

83

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 220–221.

84

Âå ëè÷ êî Ñ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ò. 1. — Ñ. 250; Áóëüâiíñüêèé À. Óêð à¿íñüêî- ðîñié -
ñüêà âiéíà… — Ñ. 201.

85

Âå ëè÷ êî Ñ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ò. 1. — Ñ. 251.

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  347

86

Áóëüâiíñüêèé À. Ã. Êî íî òî ïñüêà áèò âà 1659 ð. // Óêð. iñò. æóðí. — 1998. —
¹ 3. — Ñ. 77–82; ¹ 4. — Ñ. 33–40; Éîãî æ. Óêð à¿íñüêî-ðîñiéñüêà âiéíà… —
Ñ. 203–215; Ìè öèê Þ. Êî íî òî ïñüêà áèò âà 1659 ðîêó // Êî íî òî ïñüêà áèò âà 1659
ðîêó. Çá. íàóê. ïðàöü. — Ê., 1996. — Ñ. 14–21; Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ.
Óêð à¿íñüêà  íà öiî íàëü íà  ðå âî ëþö iÿ…  —  Ñ.  235–236.

87

Àêòû ÞÇÐ. — ÑÏá., 1892. — Ò. ÕV. — Ñ. 405–406.

88

Òàì æå. — Ò. ²V. — Ñ. 244; Ò. V²². — Ñ. 296–297; Volumina legum. — Petersburg,
1859. — T. IV. — S. 297–305; ßêîâ ëå âà Ò. Ãåòü ìàí ùè íà… — Ñ. 315–319.

89

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ÕV. — Ñ. 413–416.

90

Òàì æå. — Ò. ²V. — Ñ. 244.

91

Òàì æå. — Ñ. 251.

92

ÏÊÊ. — Ò. ²²². — Ñ. 370–376; Ãå ðà ñèì ÷óê Â. Âè ãî âñüêèé i Þðié Õìåëü íèöü êèé //
ÇÍÒØ. — Ëüâiâ, 1904. — Ò. LIX. — Ñ. 10–23.

93

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 255–258; Âå ëè÷ êî Ñ. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ò. ². — Ñ. 263;
ßêîâ ëå âà  Ò.  Ðó¿ íà  Ãåòü ìàí ùè íè:  âiä  Ïå ðå ÿñ ëà âñüêî¿  ðàäè–2  äî  Àíäðóñiâñüêî¿
óãî äè (1659–1667 ðð.). — Ê., 2003. — Ñ. 19; ßêîâëiâ À. Óêð à¿íñüêî-ìîñ êîâñüêi
äî ãî âî ðè â XVII–XVIII âiêàõ. — Âàð øà âà, 1934. — Ñ. 61–63.

94

Àêòû ÞÇÐ. — Ò. ²V. — Ñ. 257–274; Óíiâåð ñà ëè óêð à¿íñüêèõ ãåòü ìàíiâ… —
Ñ. 113–124; Ãå 

ðà 

ñèì 

÷óê Â. Âè 

ãî 

âñüêèé… — Ò. LIX. — Ñ. 33–40; Êîñ 

òî 

ìà 

-

ðîâ Í. È. Ãåò ìà íñòâî Þðèÿ Õìåëü íèö êî ãî. — Ñ. 172–181.

95

Àêòû ÞÇÐ. — ÑÏá., 1867. — Ò. V. — Ñ. 1–8; Ãå ðà ñèì ÷óê Â. Âè ãî âñüêèé… —
Ò. LX. — Ñ. 41–43; ßêîâ ëå âà Ò. Ðó¿ íà Ãåòü ìàí ùè íè… — Ñ. 38–43.

96

ÏÊÊ. — Ò. ²²². — Ñ. 417.

97

Êî ãóò  Ç.  Âiä÷è òó âàí íÿ  Ãåòü ìàí ùè íè:  äåð æà âîò âîð÷i  äåð æà âî øó êàí íÿ  //  Êî -
ãóò Ç. Êîði ííÿ iäåí òè÷ íîñòi. Ñòóäi¿ ç ðàí íüî ìî äåð íî¿ òà ìî äåð íî¿ iñòîði¿ Óêðà¿ -
íè. — Ê., 2004. — Ñ. 308–309.

98

ÏÊÊ. — Ò. ²²². — Ñ. 387.

99

Ãî ðî áåöü Â. Åëiòà êî çàöü êî¿ Óêðà¿ íè… — Ñ. 235–236; Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí -
êîâ Â. Ñ. Óêð à¿íñüêà íà öiî íàëü íà ðå âî ëþö iÿ… — Ñ. 242. 

100

Ãå ðà ñèì ÷óê  Â.  ×óäíiâñüêà  êàì ïàí iÿ  1660  ð.  /  Âiäáèò êà  iç  «Çà ïè ñîê»  Íà ó êî âî ãî
Òî âà ðèñ òâà iì. Øåâ ÷åí êà ó Ëüâîâi. — Ëüâiâ, 1913. — Ñ. 7–8; Ãî ðî áåöü Â. Åëiòà
êî çàöü êî¿  Óêðà¿ íè…  —  Ñ.  238–240;  ßêîâ ëå âà  Ò.  Ðó¿ íà  Ãåòü ìàí ùè íè…  —
Ñ. 73–75.

101

ËÍÁ. ÂÐ. — Ô. 5. — Ñïð. Îññ îëiíñüêèõ ¹ 335/²². — Àðê. 39–44; (Lubomirski J.).
Wojna polsko-moskiewska pod Cudnowem. — Warszawa, 1922. — S. 62, 66.

102

Kochowski W. Historya panowania Jana Kazimierza. — Poznañ, 1859. — T. II. —
S. 96; Êîñ òî ìà ðîâ Í. È. Ãåò ìà íñòâî Þðèÿ Õìåëü íèö êî ãî. — Ñ. 207–208.

103

ËÍÁ. ÂÐ. — Ô. 5. — Ñïð. Îññ îëiíñüêèõ ¹ 335/²². — Àðê. 47 çâ. — 49 çâ.; Óíiâåð -
ñà ëè óêð à¿íñüêèõ ãåòü ìàíiâ… — Ñ. 127–129; Ãå ðà ñèì ÷óê Â. ×óäíiâñüêà êàì ïà -
íiÿ… — Ñ. 97–111; Ãî ðî áåöü Â. Åëiòà êî çàöü êî¿ Óêðà¿ íè… — Ñ. 246–253; ßêîâ -
ëå âà Ò. Ðó¿ íà Ãåòü ìàí ùè íè… — Ñ. 108–115.

104

Ãî ðî áåöü  Â.  «…Íàì  çãiäíî  çâè ÷àþ  äàâ íüî ãî  íà øî ãî,  òîãî  ãåòü ìà íà  îá ðà òè,
êîãî âñå âiéñüêî ëþ áèòü». Åëåêöiéíi çìà ãàí íÿ íà Ëiâî áå ðåæíié Óêðà¿íi ïî ÷àò êó
60-õ ðð. XVII ñò. // Óêðà¿ 

íà â Öåí 

òðàëü 

íî-Ñõiäíié ªâðîïi. — Ê., 2004. —

Âèï. 4. — Ñ. 238.

105

Àêòû Ìîñ êîâ ñêî ãî ãî ñó äà ðñòâà. — ÑÏá., 1901. — Ò. 3. — Ñ. 258–260; Ïà ìÿò íè -
êè,  èç äàí íûå  Âðå ìåí íîé  êî ìèñ ñè åþ  äëÿ  ðàç áî ðà  äðåâ íèõ  àê òîâ.  —  Ê.,  1859.  — 
Ò. IV. — Ñ. 75–76.

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

348 

106

²Ð ÍÁÓ. — Ô. ²². — Ñïð. ¹ 15404. — Àðê. 20; ÀÌÃ. — Ò. 3. — Ñ. 310; Ãî ðî áåöü Â.
Åëiòà êî çàöü êî¿ Óêðà¿ íè… — Ñ. 272; Ñàâ ÷óê Í. Î. Óêð à¿íñüêà äåð æà âà çà ãåòü -
ìà íó âàí íÿ Þ. Õìåëü íèöü êî ãî (1659 — ïî÷. 1663 ðð.). — Êàì ’ÿ íåöü- Ïîäiëü -
ñüêèé, 2001. — Ñ. 168.

107

²Ð ÍÁÓ. — Ô. ²². — Ñïð. ¹ 15407. — Àðê. 2; ÀÌÃ. — Ò. 3. — Ñ. 318–320.

108

ÀÃÀÄ — Ô. Çiáðàí íÿ Áðà íèöü êèõ iç Ñó õî¿. — Ñïð. ¹ 124/147. — Àðê. 215–216
çâ.; Mironowicz A. Instrukcja pos³am kozackim na sejm Rzeczypospolitej w 1661 ro -
ku dana // Granice i pogranicza. Historia codziennoœci i doœwiadczeñ. — Bia³y stok,
1999. — S. 85–94. 

109

Ñàâ ÷óê Í. Î. Óêð à¿íñüêà äåð æà âà… — Ñ. 154; Mironowicz A. Koœció³ prawo s³aw -
ny w dziejach dawnej Rzeczypospolitej. — Bia³ystok, 2001. — S. 186–187; Och -
mann S. Sejmy lat 1661–1662. Przegrana batalia o reforme ustroju Rzeczypos po li -
tej. — Wroc³aw, 1977. — S. 56–57; Volumina legum. — ÑÏá., 1860. — Ò. V. —
S. 359.

110

²Ð ÍÁÓ. — Ô. ²². — Ñïð. ¹ 15409. — Àðê. 13, 19–20.

111

Àïàíîâè÷ Î. Çà ïî ðîçü êà Ñi÷… — Ñ. 159–160; Ãî ðî áåöü Â. Åëiòà êî çàöü êî¿
Óêðà¿ íè… — Ñ. 314–316; Ñàâ ÷óê Í. Î. Óêð à¿íñüêà äåð æà âà… — Ñ. 175–176;
Ñòå öþê Ê. ². Íà ðîäíi ðóõè… — Ñ. 200–202.

112

Áiáëiî 

òå 

êà Íàö 

iî 

íàëü 

íà (äàëi — ÁÍ) (Âàð 

øà 

âà). ÂÐ. — Ñïð. ¹ 6643. —

Àðê. 150.

113

Òàì ñàìî. — Àðê. 187 çâ. — 188; Ìè öèê Þ. Äæå ðå ëà ç ïî ëüñüêèõ àð õî âîñ õî âèù 
äî  iñòîði¿  Óêðà¿ íè  äðó ãî¿  ïî ëî âè íè  XVII  ñò.  //  Óêð à¿íñüêèé  àð õå îã ðà ôi÷íèé  ùî -
ði÷íèê. — Ê., 1992. — Ò. 4. — Ñ. 77–78.

114

²Ð ÍÁÓ. — Ô. ²². — Ñïð. ¹ 15410. — Àðê. 37, 53, 59; Ñïð. ¹ 15412. — Àðê. 24;
Âè ðñüêèé Ä. «Óêðà¿í íå ìiñòî»: Êðå ìåí ÷óê âiä çà ñíó âàí íÿ äî 1764 ð. — Ê.,
2004. — Ñ. 128.

115

ÏÂÊ. — Ò. IV. — Ñ. 329.

116

ÁÌ×. ÂÐ. — Ñïð. ¹ 402. — Àðê. 499–500; Ñïð. ¹ 1657. — Àðê. 311; ËÍÁ. ÂÐ. — 
Ô. 5. — Ñïð. Îññ îëiíñüêèõ ¹ 189/²². — Àðê. 1492–1494; Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí -
êîâ Â. Ñ. Óêð à¿íñüêà íà öiî íàëü íà ðå âî ëþö iÿ… — Ñ. 260–262.

117

Âè ðñüêèé Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 129.

118

Ãî ðî áåöü  Â.  Ì.  Ïðîá ëå ìà  ëåã iòè ìàöi¿  åë iòè  êî çàöü êî¿  Óêðà¿ íè  â  çîâíiøíüî ïîë i -
òè÷íié  äiÿëü íîñòi  Ãåòü ìà íà òó:  ñòî ñóí êè  ç  Ðîñiºþ  òà  Ði÷÷þ  Ïîñ ïî ëè òîþ
(1654–1665 ðð.): Àâòîðåô. äèñ. … äîêò. iñò. íàóê. — Ê., 2002. — Ñ. 23.

119

Áiáëiî òå êà ßãåë ëî íñüêî ãî óíiâåð ñè òå òó. ÂÐ. — Ñïð. ¹ 5. — Àðê. 903; ËÍÁ.
ÂÐ. — Ô. 5. — Ñïð. Îññ îëiíñüêèõ ¹ 189/²². — Àðê. 1513.

120

Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 45.

121

Ãàçií  Â.  Â.  Ãåòü ìà íñòâî  Ïàâ ëà  Òå òåði:  ñïðî áà  ïî äî ëàí íÿ  ñóñïiëüíî-ïî ëiòè÷ íî¿
êðè 

çè â Óêðà¿íñüêié äåð 

æàâi (1663–1665 ðð.): Àâòîðåô. äèñ. … êàíä. iñò.

íàóê. — Ê., 2001. — Ñ. 14; Éîãî æ. Êðèì-Óêðà¿ íà: ïî ëiòè÷íi ñòî ñóí êè ïåð iî äó
ãåòü 

ìà 

íó 

âàí 

íÿ Ïàâ 

ëà Òå 

òåði (1663–1665 ðð.) // Óêð. iñò. æóðí. — 2001. —

¹ 1. — Ñ. 68; Ñìîëié Â. À., Ñòå ïàí êîâ Â. Ñ. Óêð à¿íñüêà íà öiî íàëü íà ðå âî ëþ -
öiÿ… — Ñ. 267–268; ßêîâ ëå âà Ò. Ðó¿ íà Ãåòü ìàí ùè íè… — Ñ. 349, 373–374,
383–385, 389–404.

122

Jemio³owski. Pamiêtnik dzieje Polski zawieraj¹cy (1648–1679). Oprac. Jan Dziê -
gie lewski. — Warszawa, 2000. — S. 341–343.

123

Perdenia J. Op. cit. — S. 64–65.

  ÏÅÒÐÎ ÄÎÐÎØÅÍÊÎ: ØËßÕ ÄÎ ÁÓËÀÂÈ

  349

124

Êðè êóí  Ì.  ²íñòðóê öiÿ  ïî ñëàì  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî  íà  Âàð øà âñüêèé  ñåéì  1664
ðîêó // Óêðà¿ íà ìî äåð íà. — 1999–2000. — ¹ 4–5. — Ñ. 376, 407, 409.

125

ÀÃÀÄ. — Ô. 559. — Ñïð. ¹ 467. — Àðê. 47.

126

Zbiór dyplomatów rz¹dowych i aktów prywatnych pos³uguj¹cych do rozjaœnienia
dziejów Litwy i z³¹czonych z ni¹ krajów (od 1387 do 1710 r). — Âèëü íî, 1858. —
Cz. 1. — S. 138.

127

ÁÌ×. ÂÐ. — Ñïð. ¹ 402. — Àðê. 603; Ferenc M. Pawe³ Tetera hetman kozacki //
Swojskoœæ i cudzoziemszczyzna w dziejach kulturzy polskiej. — Warszawa,
1973. — S. 340–342; Perdenia J. Op. cit. — S. 72–73.

128

Ãàçií Â. Â. Êðèì-Óêðà¿ íà… — Ñ. 70–71; ßêîâëºâà Ò. Ã. Êðè ìñüêî-òó ðåöü êèé
ôàê òîð ó ïî ëiòèöi ãåòü ìàíiâ Óêðà¿ íè ó 60-òi ðð. XVII ñò. // Óêð. iñò. æóðí. —
2003. — ¹ 2. — Ñ. 20–22.

129

Majewski W. Opara Stefan // Polski S³ownik Biograficzny. — Wroc³aw, Warszawa,
Kraków, Gdañsk, 1979. — T. XXV. — S. 113.

130

Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 50; ×óõëiá Ò. Ãåòü ìà íè Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ -
íè â iñòîði¿ Öåí òðàëü íî-Ñõiäíî¿ ªâðî ïè. — Ê., 2004. — Ñ. 58–59.

131

ÁÌ×. ÂÐ. — Ñïð. ¹ 159. — Àðê. 392.

132

×óõëiá Ò. Ãåòü ìà íè Ïðà âî áå ðåæ íî¿ Óêðà¿ íè… — Ñ. 60–61; ßêîâ ëå âà Ò. Ðó¿ íà
Ãåòü ìàí ùè íè…  —  Ñ.  458–459.

133

Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 50–52; ×óõëiá Ò. Ãåòü ìà íè Ïðà âî áå ðåæ íî¿
Óêðà¿ íè… — Ñ. 61–62; ßêîâ ëå âà Ò. Ðó¿ íà Ãåòü ìàí ùè íè… — Ñ. 458–460.

134

Êðè êóí  Ì.  ²íñòðóê öiÿ  ïî ñëàì  Âiéñüêà  Çà ïî ðîçü êî ãî  íà  Âàð øà âñüêèé  ñåéì  1666
ðîêó i âiäïîâiäü êî ðî ëÿ ßíà Êà çè ìè ðà íà íå¿ // Óêðà¿ íà ìî äåð íà. — Ëüâiâ,
1999. — ×èñ ëî 2–3. — Ñ. 337–338.

135

Öèò. çà: Äî ðî øåí êî Ä. Íàçâ. ïðà öÿ. — Ñ. 54.

136

Òàì ñàìî. — Ñ. 53.

ÂÀËÅÐIÉ ÑÒÅÏÀÍÊΠ

350