Leszek A. Kapler  „

Fazy uzależnienia”  

ETAP UZALEŻNIENIA  MECHANIZM RZĄDZĄCY 

ZACHOWANIEM  

EFEKT-         DECYZJA 

używanie 

uczenie się korzystania z jakiegoś 

zachowania lub używania go w nowej 

sytuacji lub dla osiągnięcia nowego 
celu 

korzyści, zaciekawienie – „będę to 

powtarzać” 

 

nadużywanie 

doskonalenie form i sposobów 
korzystania z  zachowania, 
poznawanie zachowania i jego 

możliwości w kolejnych ważnych 
sytuacjach 

wzrost wartości zachowania – 
rezygnowanie z innych sposobów 
„wybieram to zachowanie, jako 
regulator funkcjonowania, cel w 

życiu i sposób na różne sytuacje” 

dominacja zachowania 

koncentracja na zachowaniu i celu 

jaki nim osiągam, odrzucanie innych 

zachowań, wartości i celów 

 

„obniżenie lotów” w różnych sferach, 

spadek formy, mniejsza satysfakcja – 

„próbuję odzyskać dobre 
samopoczucie 

zwiększając aktywność 

w tym zachowaniu” 

kryzys 

wahanie - 

powstrzymywać się od 

zachowania czy dalej z niego 

korzystać                                                                                                               

Zmęczenie, bezradność, wyczerpanie – 
„

zaprzestaję zachowania na pewien 

czas” 

wymuszona abstynencja 
od zachowania 

powstrzymywanie od zachowania 
dla odpoczynku od problemów  

korzyści z abstynencji, dostrzeganie 

wartości innych zachowań, spadek 

wartości nałogowego zachowania – 
„

rezygnuję z zachowania” 

dominacja abstynencji 

koncentracja na powstrzymywaniu 
od zachowania (ograniczeniu), 
poznawanie 

możliwości 

funkcjonowania bez zachowania 

wzrost wartości unikania zachowania, 
zapotrzebowanie na inne zachowania – 
„po

szukam innych zachowań, 

wartości i celów” 

rozwój 

uczenie 

się innych zachowań, 

zmienianie nawyków 

satysfakcja – „

będę rozwijać się dalej” 

 

 

używanie problemowe 

uciekanie od problemów i skutków 
zachowania 

zagłuszanie ich korzystając z tego 
zachowania 

wzrost ilości problemów, poczucie 

wyczerpywania możliwości, lęk, 

wątpliwości dotyczące zachowania – 
„poszukam sposobu na problemy (w 

obrębie zachowania)- zmienię sposób 
korzystania z niego,” 

 

FAZY UZALEŻNIENIA I ZDROWIENIA 

Komentarz - 

Fazy uzależnienia a inne nałogowe zachowania

 

       

Prezentacja modelu rozwoju uzależnienia i powrotu do zdrowia oparta jest na przykładzie uzależnienia od 

alkoholu, a przekładając to na zachowanie - na piciu alkoholu. Chcę dorzucić kilka wskazówek, które mogą 

pomóc w rozumieniu tego modelu także w odniesieniu do innych zachowań,. 

1. 

Etap używania.   Nie zawsze trzeba się uczyć od nowa jakiegoś zachowania - droga do uzależnienia może 

się rozpocząć w momencie odkrycia  jego nowego zastosowania. Najczęściej jest to cel do którego to 
zachowanie w swojej istocie 

nie ma  prowadzić na przykład: pojeść gdy się jest złym a nie głodnym, poseksić z 

nudów a nie z miłości lub napięcia seksualnego, zatopić w oglądaniu TV gdy się pokłóciliśmy z żoną a nie 

dlatego że jest ciekawy program, zająć innymi dlatego że nie mamy pomysłu na opiekowanie się sobą a nie 

dlatego że nas potrzebują. 

2. 

Etap nadużywania. To co dzieje się na tym etapie w skrócie możnaby nazwać wchodzeniem w świat 

jakiegoś zachowania, odkrywaniem go i jego walorów. Wokół każdego nałogu istnieje świat jakoś dla niego 
specyficzny - 

świat picia alkoholu, seksu, jedzenia, hazardu, pracy składający się ze specyficznych dla tego 

świata ludzi, miejsc, rytuałów, poglądów i sposobów myślenia, przedmiotów, „dyscyplin”, czynności 

towarzyszących, celów i wartości. Wchodzenie w ten świat to uczenie się całej tej sfery, nabywanie sprawności 

w poruszaniu się w niej, korzystaniu w różnych sytuacjach Efektem tego - jeśli odpowiednio dużo włożymy w 

to wysiłku i czasu - będzie przekonanie, że zajęcie się tym czymś (seksem, jedzeniem, hazardem, pracą) jest 

naprawdę dobrym sposobem na wszystko. I krok już tylko do tego by można było się temu oddać z pełnym 

zaufaniem, całkowicie, niemalże automatycznie. Zachowanie to i świat z nim związany z dodatku do życia 

zamienia się w jego istotną część. 

3. Etap dominacji zachowania

. To właśnie moment kiedy spokojnie, bez zastanowienia, wybieramy nałogowe 

zachowanie rezygnując z innych. Przebywanie w świecie tego zachowania, sprowadzanie wszystkiego do 

obszaru z nim  związanego, ukierunkowanie podstawowych dążeń na jego realizację zachowania tworzy nową, 

pochłaniającą człowieka rzeczywistość, w której jest się zanurzonym jak w całkowicie innym świecie ze 

swoimi prawami, celami. Jest to rzeczywistość   dająca złudzenie że można w niej żyć w oderwaniu od 

dotychczasowego świata i że tak naprawdę to tylko o nią chodzi, tylko ona o czymś decyduje. Taki stosunek do 

swojego nowego świata wypełnionego seksem ma seksoholik, jedzeniem, restauracjami, przepisami 
kulinarnymi - 

obżartuch, interesami, zyskami, układami, awansami, osiągnięciami - pracoholik. To są 

rzeczywiście całe dziedziny życia, o każdej z nich możnaby zbudować cała naukę (często już nawet istnieje taki 

dział wiedzy) - jest więc czym się zająć i czemu oddać na długie lata. W orientacji człowieka na jego cel 

życiowy na tym etapie dostrzec można zamianę takiego celu jak satysfakcja z życia, samorealizacja na cele i 

sukcesy specyficzne dla danej dziedziny (większe zyski, więcej partnerek, ciekawsze pozycje, nowe potrawy i 
rozkosze podniebienia, bar

dziej emocjonujące i trudniejsze rozgrywki w grach hazardowych). Na poziomie 

emocjonalnym wartością staje się prawie wyłącznie  podniecenie, euforia, ulga, przyjemność Brak satysfakcji 

zżycia, spadek jego jakości jest przytłumiany poszukiwaniem nowych wzmocnień płynących z nowych form 
uprawiania tego zachowania.. 

4. 

Etap używania problemowego. Etap ten charakteryzują różne manipulacje  formami zachowania dla 

usunięcia problemów wywołanych tym zachowaniem: inna dieta, inne miejsca, inni partnerzy, inne rekwizyty, 

inna częstotliwość, inne warunki, angażowanie innych zmysłów, innych części ciała czy pozycje. Samego 

zachowania używa się jako lekarstwa na problemy nim wywołane - tworząc efekt błędnego koła. Pojawia się 

też lęk o przyszłość w której zachowanie przynosi straty poczucie wyczerpywania się pomysłów, sił, 

możliwości a jego brak poczucie pustki, bezsensu, bezradności. 

5. Etap kryzysu - 

to etap wyczerpania możliwości tkwiących w zachowaniu, zmęczenia, często bólu 

fizycznego lub psychicznego a co za tym idzie przerywania zachowania, odpoczywania, „lizania ran”, 

uspokajania się i powracania do niego z nową nadzieją, że może kłopoty się nie powtórzą a zachowanie 

dostarczy choć trochę dawnej przyjemności. Na tym etapie waży się ponownie decyzja - próbować jeszcze czy 

porzucić to zachowanie przypominające zużyty przedmiot z którego nie daje się już nic wycisnąć, płaci za te 

próby wysokie koszty ale ciągle wywołujący wspomnienie dawnej świetności, żal że to przeszłość, nostalgię i 

tęsknotę za nią i lęk że nic nie wypełni jego miejsca, nie nada sensu życiu. 

6. Etap wymuszonej abstynencji - 

jeśli pojawią się w nim zachowania alternatywne, sukcesy - przynosi 

poczucie spadku wartości dawnego zachowania - można powiedzieć powrót jego znaczenia w życiu do 
rzeczywistych 

rozmiarów a co za tym idzie nadzieję na nową drogę. Może to być etap przewartościowania, 

opadnięcia zasłony oddzielającej od rzeczaywistości. Jęsli pojawi się świadomość kosztów korzystania z 

zachowania, jego prawdziwej wartości i użyteczności oraz wartości świata który wypełniał życie a także 
sukcesy i satysfakcje z korzystania z innych sposobów - 

jest szansa na wejście na drogę rezygnacji z 

zachowania, ograniczenia jego rozmiarów do ilosci niezbędnej w życiu, moznaby powiedzieć do korzystania z 
niego zgodnie z przeznaczeniem.

   .