Microsoft Word - SJ03ZIEL.DOC

Studia Judaica 2: 1999 nr 1(3) s. 41-60

Konrad Zieliñski

Lublin

WIECKIE ¯YCIE KULTURALNO-OWIATOWE

¯YDÓW KRÓLESTWA POLSKIEGO

W CZASIE PIERWSZEJ WOJNY WIATOWEJ

(NA PRZYK£ADZIE MIAST I OSAD GUBERNI LUBELSKIEJ)

Lata 1914-1918 przynios³y wielkie zmiany w tradycyjnym obrazie

¿ycia ludnoci ¿ydowskiej w Królestwie. Choæ nie zawsze by³y to zmiany

wymierne ilociowo bezsprzecznie najwiêksze wp³ywy posiadali orto-

doksi, gros ludnoci stara³a siê nadal ¿yæ w zgodzie z tradycj¹ i w ramach

nakrelonych nakazami i zakazami religii. Niemniej jednak wydarzenia

zwi¹zane z wojn¹, bêd¹c¹ swoistym katalizatorem zmian, wywar³y du¿y

wp³yw na ¿ycie mieszkañców wielu miast i miasteczek. Wracali do nich

uczestnicy wojny i ludzie przez wojnê dowiadczeni, zmuszeni przerwaæ

naukê gimnazjalici i studenci, pracownicy zamykanych urzêdów, robot-

nicy ewakuowanych fabryk i zak³adów buntownicy, którzy wczeniej

opucili domy rodzinne, nie mog¹c znaleæ dla siebie miejsca w uporz¹d-

kowanym i zhierarchizowanym wiatku.

Przynosili has³a g³ównie syjo-

nistyczne, zara¿aj¹c nimi m³odzie¿ ma³ych miasteczek i osad. W wiêk-

szych miastach budzi³y zainteresowanie i znajdowa³y poklask tak¿e idee

socjalistyczne i rewolucyjne. Powstaj¹ce instytucje spo³eczno-kulturalne

oraz partie i organizacje polityczne wci¹ga³y do wspó³pracy coraz szer-

sze krêgi spo³eczeñstwa. Ze sfer nie zwi¹zanych z asymilacj¹, a tych by³a

zdecydowana wiêkszoæ, nowe trendy najszybciej dociera³y do m³odych

i tu nastêpowa³a ich konfrontacja z idea³ami wpajanymi przez ro-

dziców, którym niepos³uszeñstwo i upadek tradycyjnej moralnoci oraz

religijnoci kojarzy³ siê niemal z koñcem wiata. Stawia³o to czêæ

m³odzie¿y ¿ydowskiej w sytuacji niezmiernie trudnej.

M. P a w l i n a - M e d u c k a: Kultura ¯ydów polskich XIX i XX wieku, Kielce

1992, s. 16.

Tendencje emancypacyjne dawa³y siê zauwa¿yæ na terenie ca³ego Królestwa Pol-

skiego. O Gniewoszowie w guberni kieleckiej napisano: W tym maleñkim miasteczku

KONRAD ZIELIÑSKI

Dzia³alnoæ polityczna by³a nierozerwalnie zwi¹zana z dzia³alnoci¹

kulturalno-owiatow¹. Akcje owiatowe, odczyty i prelekcje, przedsta-

wienia teatralne organizowane przez przyby³ych z zewn¹trz dowiadczo-

nych dzia³aczy politycznych, wród których spotkaæ mo¿na by³o zarówno

przedstawicieli w³adz okupacyjnych, jak i uciekinierów z guberni po³o-

¿onych w g³êbi Rosji, u³atwia³y dotarcie nowych pr¹dów nawet do ro-

dowisk ma³omiasteczkowych. By³y to w rzeczywistoci atrakcyjne formy

agitacji politycznej, wobec których du¿a czêæ zw³aszcza ¿ydowskiej

m³odzie¿y nie mog³a pozostaæ na uboczu, a nie bez znaczenia by³ fakt,

i¿ dzia³alnoæ ta sz³a w parze z liberaln¹ polityk¹ w³adz austriackich.

O skali procesów, które nazwaæ nale¿y emancypacj¹ ludnoci ¿ydow-

skiej, najdowodniej wiadczy, ¿e to w³anie w latach Wielkiej Wojny

sami ortodoksi postarali siê fakt, ¿e przy walnym udziale rabinów nie-

mieckich o przeniesienie na grunt polski w³asnej, nowoczesnej w dzia-

³aniu partii politycznej jak¹ by³ Zwi¹zek Ortodoksów, popularnie zwany

Agud¹.

Szczególnie cennym ród³em informacji dotycz¹cych wychodzenia

z cienia synagogi i w³¹czania siê przedstawicieli ludnoci ¿ydowskiej

w nurt ¿ycia spo³eczno-politycznego s¹ ksiêgi pamiêci miast i miaste-

czek Lubelszczyzny, wydawane po II wojnie wiatowej. W¹tek ten prze-

wija siê czêsto w zawartych tam wspomnieniach pierwszych dzia³aczy

politycznych i animatorów ¿ycia kulturalnego nie tylko wiêkszych miast,

ale i ¿ydowskiej prowincji.

W jednej z relacji che³mskiej Izkor buch

nigdy nie by³o innych stowarzyszeñ, jak religijne: psalmowe, którego cz³onkowie zajmo-

wali siê napraw¹ wiêtych ksi¹g, czy stowarzyszeñ pilnych czytelników Szeciu Ksi¹g

Miszny. Tote¿ pierwsza wiecka biblioteczka i kurs jêzyka hebrajskiego, zainicjowany

przez kilkunastoletnich ch³opców z miejscowego bet-hamidraszu oko³o 1916 roku, po-

wsta³y w tajemnicy. Ich organizatorzy podawali rodzicom za powód swych czêstych spot-

kañ studia nad Gemar¹. Dopiero kiedy do pracy samokszta³ceniowej dopucili dziew-

czêta z chasydzkich domów Gniewoszowa, tajemnica siê skoñczy³a, a rodzice rozci¹gnêli

nad nimi surow¹ kontrolê M. P a w l i n a - M e d u c k a, jw. s. 75.

E. M e n d e l s o h n: Zionism in Poland. The Formative Years, 1915-1926, New

Haven and London 1981, s. 24.

Obraz ¿ycia w ¿ydowskich miastach i miasteczkach przekazany przez ocala³ych

z Holokaustu jawi siê z regu³y doæ sielankowo, niemal jak oaza spokoju i nadziei tak

brzmi podtytu³ jednego z rozdzia³ów Izkor buch Pu³aw (J. Raszel). Niemniej jednak za-

warte w nich dane faktograficzne i materia³y wspomnieniowe s¹ niezmiernie cennym ród-

³em informacji na temat ¿ycia spo³ecznoci ¿ydowskiej w poszczególnych miejscowo-

ciach i dobrze oddaj¹ klimat prowincjonalnych sztet³ (miasteczek) i dzielnic ¿ydow-

skich w sztat (miastach). Nie zmienia tego równie¿ fakt, ¿e ksiêgi pamiêci redagowali

zazwyczaj ludzie o wyranej proweniencji politycznej, umniejszaj¹c czêsto rzeczywiste

znaczenie religijnych instytucji ¿ycia ¿ydowskiego.

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

(Ksiêgi pamiêci) przeczytaæ mo¿na, ¿e m³odzie¿ ¿ydowska zerwa³a ze

stylem redniowiecznym, a miêdzy rodzicami a dzieæmi nasta³a otch³añ

taka, jakby nie by³a to ró¿nica pokolenia, lecz wielu pokoleñ.

Wystêpy kó³ dramatycznych, zak³adanie wieckich bibliotek, orga-

nizacja odczytów i kursów naukowych, towarzyszy³y z regu³y dzia³al-

noci nowo powstaj¹cych partii politycznych. Ze wszystkich ¿ydowskich

ruchów politycznych najbardziej atrakcyjny by³ syjonizm ze wszystkimi

swoimi od³amami, trafiaj¹cy do bardzo ró¿nych grup spo³ecznych lud-

noci. G³osz¹c powrót do Ziemi wiêtej i jêzyka hebrajskiego, honoro-

wano ¿ydowskie tradycje i liczono siê z nimi, choæ czasowo dopusz-

czano, ze wzglêdów pragmatycznych, jêzyk jidysz, a przy tym zak³adano

powa¿ne, nowoczesne zmiany w obrêbie gminy ¿ydowskiej, stawiaj¹c

jednoczenie na rozwój wieckiej kultury i owiaty.

W przypadku Lu-

belszczyzny dodatkowym czynnikiem wzmagaj¹cym te procesy by³ fakt,

i¿ region ten s¹siadowa³ z Litw¹ i innymi zachodnimi guberniami Cesar-

stwa, gdzie idee syjonistyczne pojawi³y siê wczeniej i cieszy³y siê du¿¹

popularnoci¹. Wielu tzw. litwaków prowadzi³o swe interesy w Lubel-

skiem, nieraz w³¹czaj¹c siê w nurt ¿ycia spo³eczno-politycznego miejsco-

wych gmin wyznaniowych. St¹d syjonizm szybko sta³ siê bardzo popu-

larny, zw³aszcza wród ¿ydowskiej m³odzie¿y. Wszystko to odbywa³o siê

jednak wród powa¿nych czêsto wani rodzinnych. Do grona sympatyków

ruchu syjonistycznego nale¿a³y tak¿e dziewczêta. Chaja Herc-Latersztajn,

jedna z pierwszych dzia³aczek organizacji Kadyma (Do przodu) w le-

¿¹cym na trasie Lublin-Pu³awy i dalej do Warszawy niewielkim Marku-

szowie pisa³a, ¿e prawdziwa wojna rozgorza³a miêdzy nami a rodzi-

cami, którzy, podobnie jak w innych domach, chowaæ gdzie mieli jej

odzie¿ i buty i si³¹ zatrzymywaæ w domu.

Jak wspomina pochodz¹cy

równie¿ z Markuszowa Mosze Nachszon, przed m³odzie¿¹ mêsk¹ mias-

teczka, która jeszcze wczoraj dzieñ i noc studiowa³a w bet ha-midraszach

Sz. W a s e r m a n: Che³m guberni¹ lubelsk¹, w: Izkor buch Che³m, Johannesburg

1954, s. 75. Ten sam autor nazywa nawet ruch kulturalno-owiatowy w Che³mie za cza-

sów okupacji austriackiej ¿ydowskim renesansem (s. 76). Z kolei Jakow Neman z Za-

mocia pisze o epoce wiosennej. Zob. J. N e m a n: Rozdzia³y wspomnieñ: Zamoæ

1914-1923, w: Pinkas Zamoæ, Buenos Aires 1957, s. 589.

E. M e n d e l s o h n, jw. s. 26-27.

Ch. H e r c - L a t e r s z t a j n: Wspomnienia o Kadymie, w: Churban un gwura

fun sztet³ Markuszów, Tel-Awiw 1955, s. 78; C. F e l d b e r g - B a j g e l m a n: Oszukany

tata, w: Churban un gwura, s. 112-113. W podobnym tonie pozostaj¹ relacje z Krasno-

brodu i z lat ju¿ powojennych z Frampola: Sz. G u r t l e r: O¿ywienie spo³eczne w Kras-

nobrodzie, w: Krasnobród. Sefer zikaron, [Izrael] 1956, s. 63-65; Sz. K l a j z m a n:

Zak³adamy bibliotekê, w: Sefer Frampol, Tel-Awiw 1966, s. 136-138.

KONRAD ZIELIÑSKI

Torê, otworzy³ siê nowy wiat. W co bardziej ortodoksyjnych domach

ojciec, po wst¹pieniu syna lub córki do Kadymy, odprawia³ nabo¿eñ-

stwo ¿a³obne dla niego dziecko ju¿ umar³o.

Jeden z pierwszych cz³on-

ków Poalej Syjon w Hrubieszowie Natan Hodes wspomina³, ¿e gdy

zdarzy³o mu siê w jednym z przedstawieñ amatorskiego kó³ka drama-

tycznego wyst¹piæ w roli Lewi Icchaka z Berdyczowa, jego ortodoksyjny

ojciec za obrazê, jakiej syn dopuci³ siê, graj¹c rolê i wystawiaj¹c tym

samym na pomiewisko wielkiego cadyka, nie odezwa³ siê doñ przez

wiele lat, a¿ do chwili wyjazdu syna do Izraela.

Takie i podobne sytua-

cje zdarza³y siê coraz czêciej, stawiaj¹c dzieci i rodziców we wrogich

sobie obozach ci ostatni nie potrafili zaproponowaæ m³odzie¿y niczego

nowego poza kurczowym trzymaniem siê tradycji, reperacj¹ wiêtych

ksi¹g czy studiowaniem.

Dzia³alnoæ kulturalno-owiatowa w Markuszowie wi¹za³a siê z za-

³o¿on¹ w 1916 r. Kadym¹. Kó³ko amatorskie po wiêtach Pesach tego

roku da³o szereg przedstawieñ, wkrótce utworzono te¿ chór i zorga-

nizowano cykl odczytów i referatów z udzia³em zaproszonych goci.

Z deklamacjami wystêpowa³a Ita Goldwaser i Izrael Herz, a do gwiazd

miejscowego ko³a dramatycznego nale¿a³a Rachela Leja Wichter. Spe-

cjalnie dla obserwacji s³awnych poniedzia³kowych jarmarków w Marku-

szowie i wystêpów ko³a dramatycznego do miasteczka przyje¿d¿aæ mieli

Szalom Asz i I.M. Wajsberg.

Przy wszystkich tych przedsiêwziêciach

starano siê zachowywaæ ostro¿nie, aby nie dra¿niæ miejscowych orto-

doksów. Nie zmienia tego fakt, ¿e zubo¿enie mieszkañców ma³ych mias-

teczek w czasie wojny sprawi³o, ¿e wielu z nich nie interesowa³o siê ani

sprawami gminy, ani polityk¹. Uwagê ich zaprz¹ta³a troska o zapewnie-

nie bytu materialnego i przetrwanie w trudnych warunkach wojennych.

W sumie nie potrafiono zdobyæ siê na konstruktywn¹ krytykê i zapro-

ponowaæ m³odzie¿y jakiej alternatywy dla ruchów syjonistycznego czy

socjalistycznego, ale bezpardonowo jej aktywnoæ potêpiano. St¹d wszel-

kie przedsiêwziêcia o charakterze politycznym i, co siê w wielu wypad-

kach nierozerwalnie z sob¹ wi¹za³o, kulturalno-owiatowym w miastecz-

kach wielkoci Markuszowa by³y organizowane w znacznie trudniejszych

S. P i a n k o - W a j n r i b e n: Trudnoci w syjonistycznej pracy, w: Churban un

gwura, s. 87-88.

N. H o d e s: Trochê z historii ko³a dramatycznego, w: Pinkas Hrubieszów, Tel-

-Awiw 1962, s. 338.

Ch. H e r c - L a t e r s z t a j n, jw. s. 78-80; tej¿e: Szalom Asz i I. M. Wajsberg

w Markuszowie, tam¿e, s. 71-74; C. F e l d b e r g - B a j g e l m a n: Gramy teatr, w:

Churban un gwura, s. 110-111.

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

warunkach ni¿ w wiêkszych miastach nie tylko z uwagi na brak

wieckich szkó³ czy instytucji kulturalnych, ale i ma³o zró¿nicowany

przekrój spo³eczny. Przewa¿aj¹c¹ czêæ tamtejszej ludnoci stanowili

ortodoksi, a do miejscowej inteligencji zaliczyæ mo¿na by³o w zasadzie

tylko rabina i ewentualnie me³ameda. Przedstawicieli miejscowej inteli-

gencji wieckiej generalnie nie by³o.

Dopiero lata wojny, a wraz z nimi

nieliczni uciekinierzy czy ¿o³nierze c. i k. armii, a zw³aszcza dzia³acze

z pobliskich wiêkszych miast w przypadku Markuszowa powiatowych

Pu³aw czy gubernialnego Lublina wnieli pewne o¿ywienie w ¿ycie

miasteczka.

Wyj¹tkowo dogodne warunki dla rozwijania akcji kulturalno-owia-

towych istnia³y ju¿ na d³ugo przed wojn¹ w³anie w Pu³awach (do 1915 r.:

Nowej Aleksandrii). Dzia³o siê to za spraw¹, prawda ¿e nielicznych,

¿ydowskich studentów Instytutu Agronomicznego.

Wielu z nich po-

chodzi³o z guberni litewskich i po³o¿onych w g³êbi Rosji, ze rodowisk

zamo¿niejszych i co wa¿ne zaznajomionych z ideami Herzla i innych

dzia³aczy syjonistycznych. ¯ydowscy studenci po¿yczali ksi¹¿ki i bro-

szury miejscowej m³odzie¿y, organizowali bezp³atne kursy dokszta³caj¹-

ce, referaty i odczyty, wieczory literacko-poetyckie (wspólnie czytywano

m.in. Historiê Graetza, utwory Puszkina czy Lermontowa, ale i dzie³a

klasyków ¿ydowskich). Z odczytami, recytacjami czy przedstawieniami

teatralnymi wyje¿d¿ano tak¿e poza Pu³awy: odwiedzono m.in. Kurów

i Opole Lubelskie, w 1916 r. w Dêblinie zorganizowano koncert skrzyp-

cowy, wieczór recytatorski, gdzie dano m.in. Monisz Icchaka Lejbusza

Pereca, za w 1917 r. grupa dzia³aczy pu³awskich uda³a siê do Lublina na

odczyt znanego Mendelego Moher Sforim (Mendele Sprzedawca Ksi¹-

¿ek). W Pu³awach bywali m.in. ideolog Poalej-Lewicy Zerubawel i s³awny

Sz. Wasersztrum pisze, ¿e miejscowi ortodoksi z niechêci¹, a m³odzie¿ z cieka-

woci¹ patrzy³a na dom Barucha Edelsztajna zwanego Pietrowickim. W jego domu

sporo by³o ksi¹¿ek wieckich z dziedziny literatury, historii, medycyny, a syn Pietrowic-

kiego Josele czêsto zagl¹da³ do bet hamidraszu i otwiera³ oczy lêcz¹cym nad Gemar¹.

W miasteczku mawiano, ¿e dom Edelsztajna ró¿ni siê od innych domów ¿ydowskich nie

tylko tym, ¿e s¹siaduje z szynkiem, ale i wieckoci¹ id¹c¹ w parze z Tor¹ Sz. W a -

s e r s z t r u m: Wspomnienia z przesz³oci, w: Churban un gwura, s. 34-35.

W roku akademickim 1912/1913 ¿ydowscy studenci pu³awskiego (nowoaleksan-

dryjskiego) Instytutu stanowili 9,1% ogó³u (39 ¯ydów wród 429 wszystkich s³uchaczy).

W 1914 r. studiowali tam m.in. Morduch Bunin, Salomon Efros, Sergiej Hamburger,

Beniamin Rabinowicz, Beniamin Rozenberg, Szaja Rozenojer, Moj¿esz Trachtenberg

Archiwum Pañstwowe w Lublinie (dalej=APL), Zarz¹d ¯andarmerii Guberni Lubelskiej

598 nlb.; Rocznik statystyczny Królestwa Polskiego z uwzglêdnieniem innych ziem pol-

skich. Rok 1915, Warszawa 1916, s. 335.

KONRAD ZIELIÑSKI

Icchak L. Perec.

Jakow Raszel wspomina, i¿ jeszcze przed rokiem 1914

studenci Instytutu zorganizowali bal purimowy, na który zaproszono

m.in. ludowego piewaka i pisarza Menachema Kipnisa. Mia³ to byæ

pierwszy wieczór w miecie, na którym ch³opcy tañczyli z dziewczêtami.

Nazajutrz mia³ miejsce czarny dzieñ w Pu³awach. Za tak jawne na-

ruszenie tradycji i z³amanie zakazów rabinat przekl¹³ organizatorów

i uczestników ca³ej imprezy.

Z kolei Jakow Ajbisz Ajzenman pisze

o swym krewnym, Icze Beniaminie Serkisie, który oddawa³ siê lekturze

ksi¹¿ki Jakuba Rajchmana wiadectwo Izraela. Nie by³oby w tym nic

dziwnego, gdyby nie fakt, ¿e ojcem Serkisa by³ rabin Mordechaj Serkis.

Motyw walki dwóch pokoleñ przewija siê i w relacjach innych autorów

pu³awskiej Izkor buch. Ojciec Jakowa Raszela, Dawid, nale¿a³ do grupy

ortodoksów zawziêcie zwalczaj¹cych ruch syjonistyczny, w którym z ko-

lei g³êboko zaanga¿owany by³ jego syn. Raszel pisze o za³o¿onej ju¿

w 1908 r. wêdruj¹cej bibliotece, która przydomek swój zawdziêcza³a

czêstej zmianie adresu i przenoszeniu ksi¹¿ek z miejsca na miejsce z oba-

wy przed wytropieniem i zniszczeniem ksiêgozbioru przez miejsco-

wych ortodoksów. Szczególnie zajadli w jej tropieniu byli pu³awscy

chasydzi ró¿nych cadyków. Ciekawostk¹ jest, ¿e pieni¹dze na zakup bez-

bo¿nych ksi¹¿ek czêciowo pochodzi³y od ortodoksyjnych rodziców.

Powszechny by³ bowiem zwyczaj, ¿e wczesn¹ wiosn¹ wrêczano dzie-

ciom po kilka kopiejek, aby te pomodli³y siê pod jakim drzewem owo-

cowym.

Najaktywniejsi pu³awscy dzia³acze polityczni (syjonistyczni) i ani-

matorzy ¿ycia kulturalno-owiatowego pochodzili z ró¿nych sfer i rodo-

wisk, nierzadko zreszt¹ z domów bardzo ortodoksyjnych. Byli wród

nich bracia Szlomo i Jakow Ratnowscy, nauczyciel Josef Frydman, kol-

porter prasy w miecie Pinchas Krymer, Szlomo Rozenberg, nauczyciel

z Motycza, póniejszy cz³onek zarz¹du lubelskiego Hacomir Szlomo

Szajnberg i jego brat Dawid, pochodz¹cy z Pu³aw autor ksi¹¿ki Córka

Jewtacha Mosze Minkus, Dawid Ide³e Klajnweksler, pochodz¹cy z Ra-

dzynia uczeñ gimnazjum pu³awskiego Mosze Klajnbaum, Szmul Lewin

z Koñskowoli, w³aciciel sklepu b³awatnego i posiadacz du¿ego ksiêgo-

zbioru, który udostêpnia³ innym Mendele Frim, w³aciciel piekarni czêsto

Sz. R o z e n b e r g: Pu³awy miasto kultury i literatury, w: Izkor buch Pu³aw, No-

wy Jork 1964, s. 108-109, 141.

J. R a s z e l: Pu³awy 50 lat temu, w: Izkor buch Pu³aw, s. 176.

J.A. A j z e n m a n: Pierwsze kroki owiecenia i syjonizmu w Pu³awach, w: Izkor

buch Pu³aw, s. 173.

J. R a s z e l, jw. s. 170-172.

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

u¿yczaj¹cy swego mieszkania na spotkania m³odzie¿y Chaim Nadelman,

studiuj¹cy przed wojn¹ w Warszawie klezmer Mordchele Fidelman,

wspó³twórcy wêdruj¹cej biblioteki Mendel Blecher, Abraham Baron

i Izrael Lasers, Fiszel Perec, piekarz Chaim Bekier, exbethamidrasz-

nicy Szmul Garfinkel i Chaim Wajsbrodt, w³aciciel wieckiej szko³y

Gedalia Lerer, Josele Bineles, Ber, Czapnik, profesjonalny dyrygent

uciekinier z £ucka Mordechaj Spektor, litwacy Brifman, Klajnberg

i w³aciciel fabryki przy szosie iwangorodzkiej (dêbliñskiej) Kapelman.

Do prac kulturalno-owiatowych w³¹cza³y siê i kobiety jedn¹ z nich

by³a córka zamo¿nego ¯yda pu³awskiego, handlarza drzewem i urzêdnika

Gminy Jechiela Halberstadta imieniem Cipora. Tak liczne rodowisko

niewielkie przecie¿ Pu³awy zawdziêcza³y, jak ju¿ wspomniano, Instytu-

towi Agronomicznemu i jego ¿ydowskim studentom, dogodnemu po³o-

¿eniu w doæ strategicznym miejscu na trasie z Lublina do Warszawy,

które w czasie c. i k. okupacji znalaz³o siê jeszcze niemal na granicy roz-

dzielaj¹cej obszar dwóch okupacji, wreszcie uciekinierom z guberni

po³o¿onych w g³êbi Cesarstwa i ¿o³nierzom c. i k. armii, wród których

wielu by³o ¯ydów. Szlomo Rozenberg uwa¿a³ nawet, ¿e najwiêkszy roz-

kwit ruchu kulturalnego w Pu³awach mia³ miejsce po roku 1915, po ewa-

kuacji rosyjskiej, choæ w Pu³awach wszelkie tego typu przedsiêwziêcia

bezsprzecznie znalaz³y wyj¹tkowo dogodne warunki rozwoju z wy¿ej

przytoczonych powodów.

Wa¿n¹ dziedzin¹ aktywnoci by³ teatr, najwa¿niejsza chyba i naj-

bardziej popularna instytucja wieckiego ¿ycia kulturalnego ludnoci ¿y-

dowskiej. Amatorski ruch teatralny, zw³aszcza poza Lublinem, najczê-

ciej zwi¹zany by³ cile z dzia³alnoci¹ polityczn¹ nawet wtedy, gdy

jego animatorzy i uczestnicy nie do koñca byli tego wiadomi, lub nie

mia³o to dla nich wiêkszego znaczenia. Sytuacja taka mia³a miejsce m.in.

we wspomnianych Pu³awach. Pocz¹wszy od 1915 r. cz³onkowie tamtej-

szego ko³a dramatycznego jedzili z przedstawieniami b¹d organizowali

wieczory poetycko-literackie i recytatorskie m.in. w Kurowie, Koñsko-

woli, Markuszowie, Opolu Lubelskim, Motyczu, nawet je¿eli uda³o siê

uzyskaæ pozwolenie na przekroczenie granicy w Dêblinie po niemiec-

kiej stronie okupacji. Niektórzy z nich wystêpowali nawet w sto³ecznym

dla c. i k. okupacji Lublinie (m.in. w 1917 r. Szlomo Szajnberg bra³ udzia³

w spotkaniu ze s³awnym Mendele Moher Sforim, gdzie zaprezentowa³

tak¿e i swój referat). W spotkaniu uczestniczyæ mia³o oko³o 1 000 osób.

Najczêciej grano ¿ydowskich klasyków: Asza, Szolem Alejchema, Pereca

J.A. A j z e n m a n, jw. s. 173-179; Sz. R o z e n b e r g, jw. s. 102-106.

KONRAD ZIELIÑSKI

Hirszbejna, Nomberga, recytowano I.L. Pereca, Bialika, Altera Kacyznê,

czytywano Na rozstaju dróg Achada Haama.

W kurowskiej organizacji

kulturalno-owiatowej o nazwie Kultura, w markuszowskiej Kadymie

i w innych organizacjach m³odzie¿owych o zabarwieniu najczêciej syjo-

nistycznym, tworzono ko³a dramatyczne. Na odczyty, ale i w³asne przed-

stawienia zapraszano prelegentów i goci do Markuszowa przyje¿d¿ano

z Warszawy, Lublina, Pu³aw, s¹siedniego Kurowa. Wród cz³onków tam-

tejszego zespo³u dramatycznego by³a Rachela Leja Wichter, która na

próby przedstawieñ ze swoim udzia³em przyprowadza³a nawet czêæ

s¹siadów i dzieci z ulicy. Jednymi z pierwszych spektakli wystawionymi

przez ko³o dramatyczne przy Kadymie by³y Der wilder mensz (Dziki

cz³owiek) i Sonata Kreutzerowska Czechowa. Póniej grano utwory Gor-

dina, ¿ydowskich klasyków, ale tak¿e Moliera i Ibsena. Gwiazdami

recytacji byli Izrael Herz i Ita Goldwaser.

W latach okupacji równie¿

w Hrubieszowie powsta³o ko³o dramatyczne. Nale¿eli doñ m.in. Hilel

Biterman i Szymon Lewi tamtejsze ko³o znajdowa³o siê pod wp³ywem

syjonistów ogólnych. Wkrótce po nich w³asny zespó³ dramatyczny

za³o¿yli sympatycy Poalej Syjon. Wród jego cz³onków-za³o¿ycieli,

re¿yserów, artystów i scenografów byli Mojsze Hoffman, Joszua Bit-

terman, J. Szafer, Halberstein, Motel Raf, Natan Hodes, Zelig Perec,

Sz. Brandt, Elia Finkielsztajn, Mina Fajf, Ma³ka Spektor. Co kilka mie-

siêcy ko³o urz¹dza³o wieczór perecowy tradycj¹ sta³o siê, ¿e impreza

musia³a sk³adaæ siê z 3 czêci: koncertu orkiestry mandolinistów, wyst¹-

pienia prelegenta z odczytem na temat twórczoci Pereca, wreszcie spek-

taklu teatralnego.

Ko³o dramatyczne za³o¿ono w czasie wojny równie¿

w Bi³goraju. Wród bi³gorajskich pionierów teatru byli Jakub i Estera

Brofman, Perla Honigbojm, siostry Barucha i Chewa Grössbaum, Jakow

Mermelsztajn, Rojza Szwarcszaft, Sz. Szapiro, Hersz Goldbrener. Spek-

takle, z których dochód zasila³ ochronkê dzieciêc¹ i tani¹ kuchniê dla

¯ydów, re¿yserowane by³y przez pochodz¹cego z Zamocia Maczka. Pier-

wsz¹ wystawion¹ tam sztuk¹ by³ przet³umaczony na jidysz szekspirowski

Król Lear, lecz pod koniec wojny ko³o przesta³o istnieæ (kolejne przy

organizacji syjonistycznej za³o¿ono dopiero w roku 1922). I w Bi³goraju

Sz. R o z e n b e r g, jw. s. 107-108, 144-145.

Ch. H e r z - L a t e r s z t a j n, jw. s. 79; C. F e l d b e r g - B a j g e l m a n, jw.

s. 110-111, 116-117; M. N a c h s z o n: Kadyma pierwsza organizacja syjonistyczna,

s. 75-78; S. P i a n k o - W a j n r i b e n, jw. s. 87-88.

N. H o d e s, jw. s. 337-338; M. S p e k t o r - K r o n g o l d: Wi¹zka wspomnieñ,

w: Pinkas Hrubieszów, s. 339.

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

wród cz³onków ko³a by³o kilku syjonistów, lecz tamtejsza m³odzie¿

przedk³ada³a teatr nad partyjnoæ.

Teatr tworzony przez grupy amatorów sta³ na bardzo nierównym

poziomie, ale w jego repertuarze wiele by³o rzeczy powa¿nych, trudnych

i wartociowych. Podczas gdy trupy profesjonalne oferowa³y widzom,

czêsto zreszt¹ z koniecznoci, ró¿nego rodzaju kasowe sensacje, ope-

retki i wodewile oraz, bywa³o, nie tyle lekkie, co wulgarne komedie i far-

sy, artyci amatorzy siêgali do dzie³ ¿ydowskich klasyków: Asza, Szolem

Alejchema, Pereca, Piñskiego, Hirszbejna czy Nomberga.

Istnia³o zapo-

trzebowanie na oba rodzaje repertuaru, a ¿ydowski ruch teatralny, repre-

zentowany zarówno przez trupy zawodowe, jak i amatorskie, by³ nie-

zmiernie wa¿nym przejawem ¿ycia kulturalnego i aktywnoci ludnoci

¿ydowskiej. By³ to te¿ przejaw emancypacji spod wp³ywów ortodoksyj-

nych, laicyzacji i liberalizacji zhierarchizowanych stosunków spo³ecznych.

Analizuj¹c ¿ydowskie ¿ycie artystyczne na Lubelszczynie, zwróciæ na-

le¿y uwagê na udzia³ w nim, zarówno wród wykonawców, jak i publicz-

noci kobiet ¿ydowskich. Wród wykonawców kobiet nie brakowa³o, i to

nie tylko w Lublinie.

Podobnie by³o, co w tym kontekcie wa¿niejsze

na dalekiej prowincji w powiatowym Hrubieszowie, ale i niewielkiej

osadzie Markuszów. By³y wród nich i zawodowe artystki, i uczennice

rednich zak³adów naukowych (z samopomocy szkolnych), pochodz¹ce

z domów postrzeganych jako asymilanckie, ale i wbrew woli rodziców

z domów chasydzkich. Na sali, wród publicznoci, równie¿ zasiada³y

kobiety ró¿nych stanów i kondycji. Nie dzia³a³y tu bowiem ¿adne

pó³oficjalne zakazy czy si³a tradycji, a sam teatr ¿ydowski by³ zjawis-

kiem stosunkowo m³odym, przez tradycjê zrazu potêpianym, ale bez

zwyczajowych nawarstwieñ.

Ortodoksi starali siê chroniæ m³odzie¿ przed wp³ywami wszelkich

politycznych i niereligijnych nowinek, sprzyjaj¹cych rozlunieniu

wiêzi z tradycj¹ i rodzin¹ oraz upadkowi czy zarzuceniu ortodoksyjnej

pobo¿noci. Z kryzysem ekonomicznym w latach wojny wi¹za³ siê brak

perspektyw, zw³aszcza dla m³odych, st¹d te¿ bra³a siê ich podatnoæ na

Sz. A c m o n: Ko³a dramatyczne w Bi³goraju, w: Churban Bi³goraj, Tel-Awiw 1956,

s. 111.

K. Z i e l i ñ s k i: ¯ycie teatralne ludnoci ¿ydowskiej na Lubelszczynie w latach

pierwszej wojny wiatowej, Annales Universitatis Mariae Curie-Sk³odowska 1997/1998,

sectio F, vol. LII/LIII, s. 301-326.

Tam¿e; O sytuacji w samym Lublinie szerzej: K. Z i e l i ñ s k i: W cieniu synagogi.

Obraz ¿ycia kulturalnego spo³ecznoci ¿ydowskiej Lublina w latach okupacji austro-

wêgierskiej, Lublin 1998, s. 141-169.

KONRAD ZIELIÑSKI

g³oszone przez partie idea³y polityczne.

Ze strony ortodoksji organi-

zowano i rozwijano dzia³alnoæ dobroczynn¹, kultywowano tradycjê,

niekiedy zapraszano wybitniejszych rabinów i cadyków, anga¿uj¹c ich

autorytet dla powstrzymania postêpuj¹cych przemian cywilizacyjnych.

Generalnie ograniczano siê jednak do najbli¿szego rodowiska, rodziny,

zwiêkszano dozór nad dzieæmi, zabraniaj¹c zak³adania wieckich biblio-

tek, teatrów amatorskich, kó³ sportowych. Dzia³ania takie organizowano

doæ chaotycznie, póno te¿ dla ich wsparcia siêgniêto po model partii

politycznej, jakim by³ Zwi¹zek Izraela. Doæ typowa dla wielu miejs-

cowoci Kongresówki by³a droga do Agudy w Hrubieszowie. Chocia¿

dopiero w roku 1926 za³o¿ono tam oddzia³ partii, miejscowi ortodoksi,

w tym i chasydzi, ju¿ w latach I wojny wiatowej dostrzegaæ zaczêli nie-

bezpieczeñstwo gro¿¹ce ze strony coraz popularniejszych partii syjonis-

tycznych i w mniejszym stopniu w przypadku Hrubieszowa robotni-

czych. Wielki wp³yw na zapatrywania tamtejszej m³odzie¿y wywar³y dwa

wydarzenia z lat wojny og³oszenie deklaracji Balfoura i rewolucja

w Rosji. St¹d, aby wedle s³ów Borucha Dawida Cimermana, ratowaæ co

siê jeszcze da, pod przewodnictwem chasyda czortkowskiego Jude³e

Sztokhamera zaczêto zbieraæ siê w jednej z hrubieszowskich bo¿niczek

ju¿ nie tylko dla wspólnej modlitwy, studiowania Pisma czy naprawy

ksi¹g religijnych, ale i celem radzenia i podejmowania konkretnych dzia-

³añ dla zapobie¿enia odwrotowi m³odzie¿y od wiary. Zaktywizowano

dzia³alnoæ dobroczynn¹, wkrótce za³o¿ono biblioteczkê, której oferta

by³a szersza od tego, co znaleæ mo¿na by³o w mieszcz¹cych siê w bet

hamidraszach ksiêgozbiorach religijnych, zajêto siê spraw¹ kszta³cenia

kobiet i zreformowano, poszerzaj¹c program o wieckie elementy nau-

czania, miejscow¹ Talmud-Torê. Obok rzenika Sztokhamera, spiritus

movens ca³ego przedsiêwziêcia by³ Josef Zilberberg.

Krêgi ortodoksyjne negatywnie zapatrywa³y siê i reagowa³y na po-

czynania wszelkich ugrupowañ politycznych ruch syjonistyczny nie by³

przez nie szczególnie postponowany. W wiêkszych miastach, jak np.

Oparciem w takich warunkach bywa³a zazwyczaj rodzina, ale w latach 1918-1939

i ona znalaz³a siê w kryzysie. Nie potrafi³a m³odym zaoferowaæ niczego, prócz kurczowe-

go trzymania siê tradycyjnego etosu, przestawa³a byæ autorytetem. Tymczasem spadek

znaczenia rodziny jest o wiele groniejszy dla ¿ydowskiego ¿ycia kulturalnego, ni¿ to ma

miejsce w innych spo³ecznociach. Grupa spo³eczna i rodzina jest jak kopiec kamieni;

zabierz jeden kamieñ, wszystko siê rozpadnie. To niebezpieczeñstwo, dostrze¿one przez

Talmud, sta³o siê w dwudziestym wieku rzeczywistym zagro¿eniem dla tradycyjnej to¿sa-

moci ¯ydów polskich cyt. za: M. P a w l i n a - M e d u c k a, jw. s. 30-31.

B.D. C i m e r m a n: Dzia³alnoæ Agudath Isroel, w: Pinkas Hrubieszów, s. 241-

-242.

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

w Lublinie, du¿a grupa m³odzie¿y sympatyzowa³a lub wstêpowa³a w sze-

regi partii robotniczych.

Tymczasem w miastach prowincjonalnych

i niewielkich miasteczkach, pozbawionych warstwy robotniczej i ucz-

niów szkó³ zawodowych, z mniejsz¹ liczb¹ rzemielników, ko³a bundow-

skie czy Poalej Syjon zak³adano znacznie rzadziej i z regu³y póniej.

Wiêkszy poklask i zainteresowanie budzi³y idee narodowe i ruch syjonis-

tyczny. W du¿ych miastach elitê ruchu syjonistycznego stanowili ludzie

zamo¿ni i wp³ywowi: kupcy, przedsiêbiorcy, finansjera i inteligencja

wolnych zawodów, w ma³ych miejscowociach syjonizm by³ ród³em os-

trych konfliktów pokoleniowych, w które anga¿owano i autorytet rabina,

i kaha³, a w miarê mo¿liwoci tak¿e miejscowe w³adze, nieraz siêgaj¹c

po donosy i pomówienia. Przy tym towarzysz¹ca z regu³y syjonizmowi,

ale i innym ruchom politycznym wród ludnoci ¿ydowskiej, dzia³alnoæ

kulturalno-owiatowa (ko³a dramatyczne, biblioteki, wieczory literackie

czy odczyty naukowe), dla ortodoksów by³a z³a sama w sobie. Uczony

w Pimie ojciec Izaaka Bashewisa Singera twierdzi³, i¿ wszyscy

wieccy pisarze s¹ bezbo¿nikami, k³amcami i mordercami, ich pisma to

obraza boska, a w ¿ydowskim teatrze ca³ymi dniami siedz¹ oszuci, je-

dz¹c wieprzowinê, zabawiaj¹c siê z rozwi¹z³ymi kobietami i bluni¹c.

O¿ywienie, któremu towarzyszy³y sytuacje podobne do tych z Mar-

kuszowa czy Pu³aw, obserwowano i w innych miejscowociach. W Hru-

bieszowie w czasie c. i k. okupacji powsta³o ko³o dramatyczne, którego

za³o¿yciele zmuszeni byli walczyæ z chasydzkimi rodzicami.

wrzeniu 1916 r. na ³amach Myli ¯ydowskiej ukaza³ siê artyku³ zaty-

tu³owany Owiata wród ¯ydów. Pisano w nim, i¿ pocz¹tki samodzielnej,

intensywnej pracy spo³eczno-owiatowej widoczne s¹ ju¿ w niemal ka¿-

dym miasteczku. Ma³omiasteczkowi ¯ydzi mieli legalizowaæ komitety

ratunkowe i inne instytucje spo³eczne, w wielu miastach uda³o siê zorga-

nizowaæ biblioteki i czytelnie (Lubartów, Pu³awy, Kazimierz, Dêblin,

Janów Lubelski, Zaklików). Dzia³a³y wystawiaj¹ce dzie³a ¿ydowskich

klasyków amatorskie ko³a dramatyczne, które czasami doskonale wy-

wi¹zywa³y siê ze swych zadañ, wspieraj¹c przy okazji instytucje dobro-

czynne (Janów, Zamoæ). Utyskiwano, ¿e chocia¿ coraz rzadziej, to jed-

nak nadal rabini pod grob¹ bojkotu (cheremu) zabraniaj¹ otwierania

bibliotek czy zamykaj¹ ¿eñskie instytucje dobroczynne, jak to mia³o

L. L e r e r: Bund w Lublinie do I wojny wiatowej, w: Dos buch fun Lublin, Pary¿

1952, s. 185-186.

M. P a w l i n a - M e d u c k a, jw. s. 123.

N. H o d e s, jw. s. 337-338.

KONRAD ZIELIÑSKI

miejsce w Baranowie w powiecie pu³awskim czy Izbicy (powiat Krasny-

staw).

Ka¿de takie przedsiêbiorstwo organizuje siê po d³ugiej i uci¹¿liwej walce

z ¿ywio³ami ortodoksyjnemi, które s¹ wrogie wszystkiemu, co jest nowe

i m³ode, co pachnie kultur¹ Wiêkszoæ miasteczek ¿ydowskich przesz³a

ju¿ taki chrzest bojowy. Ka¿de zwyciêstwo dodaje m³odzie¿y ¿ydowskiej

wie¿ego zapa³u, utrwala i pog³êbia jej d¹¿enia ku owiacie. Niestety, m³o-

dzie¿ ta nie ma kierowników inteligentnych.

Osobn¹ spraw¹ jest kszta³cenie dzieci i m³odzie¿y ¿ydowskiej na

poziomie elementarnym i rednim. Okupacja pañstw centralnych i libe-

ralizm polityczny, za jaki uwa¿ano postêpowanie w³adz niemieckich czy

austro-wêgierskich w porównaniu z przepojon¹ nie tylko urzêdowym

antysemityzmem polityk¹ w³adz carskich, umo¿liwi³y bardzo wydatny

rozwój ¿ydowskiej owiaty, równie¿ w jej formach pozaszkolnych.

Sk¹din¹d i nadal gros dzieci uczêszcza³a do chederów, których w³aciciele

przysparzali w³adzom okupacyjnym nieustannych k³opotów z uwagi na

fatalny stan sanitarno-higieniczny utrzymywanych przez siebie placówek

(to mia³o znaczenie w dobie nieustannych niemal epidemii chorób zaka-

nych).

Sk¹din¹d potrzeba wieckiego wykszta³cenia dzieci i m³odzie¿y

coraz czêciej znajdowa³a zrozumienie u bardziej owieconych, za-

mo¿niejszych, choæ niekoniecznie powi¹zanych z asymilacj¹ warstw

spo³ecznych. Sprzyjaj¹ce po temu warunki istnia³y przede wszystkim

Jeszcze w latach 20- i 30-tych w wielu miejscowociach województwa kieleckiego

lokalni dzia³acze Agudy nie godzili siê na zak³adanie wieckich bibliotek, teatrów ama-

torskich, zespo³ów sportowych, starali siê ograniczaæ kontakt dzieci ze wieck¹ szko³¹,

anga¿owali autorytet rabinów dla powstrzymania postêpuj¹cych przemian cywilizacyj-

nych M. P a w l i n a - M e d u c k a, jw. s. 23.

Myl ¯ydowska 1916 nr 25.

Zobacz m.in.: J. L e w a n d o w s k i: Ludnoæ ¿ydowska na Lubelszczynie w latach

I wojny wiatowej, w: Z dziejów spo³ecznoci ¿ydowskiej na Lubelszczynie w latach

1918-1939, pod red. J. D o r o s z e w s k i e g o i T. R a d z i k a, Lublin 1992, s. 23, 29,

34, 38; K. Z i e l i ñ s k i: W cieniu synagogi, s. 110-124.

APL, MmL 5842 nlb., Otnositielno prawi³ sodier¿ania jewrejskich szko³ chede-

row, 1888; APL, MmL 5883 nlb., Otwieranie ¿ydowskich szkó³ek (chederów). Sprawy

pomieszczeñ i pozwoleñ; APL, Dyrekcje Szkolne (dalej=DS) 2161 lb., O chederach

w pos. Chudowola lubartowskawo Ujezda, 1907; APL, DS 2162 k.5-15, O chederach

w Kamionkie lubartowskawo Ujezda, 1907; APL, DS 3466 lb.; APL, DS 5649 lb., O che-

derach w pos. Frampol zamojskawo Ujezda, 1907-1908. APL, K.u.k. Kreiskommando

Krasnystaw 3 nlb.; APL, K.u.k. Kreiskommando Lublin (dalej=KKL) 664 k.16; APL,

KKL 704 k.2; APL, KKL 773 nlb., Zasadnicze wymogi sanitarno-policyjne dla uzyskania

koncesyi na chajder; Dziennik Urzêdowy c. i k. Komendy Powiatowej w Krasnymsta-

wie 1916 nr 9, Beseitigung sanitätswidrigen Zustanden der jüdische schulen (cheider).

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

w miastach wiêkszych, takich jak Lublin czy Che³m, w miastach redniej

wielkoci, bêd¹cych siedzib¹ powiatów, jak Zamoæ, Hrubieszów czy

Pu³awy, równie¿ istnia³y przes³anki sprzyjaj¹ce zak³adaniu i rozwijaniu

wieckich instytucji kszta³c¹cych, mimo mniej lub bardziej zdecydo-

wanych sprzeciwów krêgów ortodoksyjnych, niechêtnych owiacie nie-

wyznaniowej. Baza spo³eczna w wiêkszych skupiskach ludnoci ¿ydow-

skiej by³a bardziej zró¿nicowana. W jej sk³ad wchodzili tak¿e ludzie

zamo¿niejsi, wykszta³ceni, którym nie by³ obojêtny awans spo³eczny ich

dzieci, a mo¿liwoci tego awansu i podniesienia presti¿u upatrywali tak¿e

w zdobyciu odpowiedniego wykszta³cenia. Z drugiej strony, w wiêkszych

orodkach miejskich by³y ju¿ mniej lub bardziej liczne skupiska robot-

ników wyznania moj¿eszowego, stykaj¹cych siê z laickim, nierzadko

ateistycznym wiatopogl¹dem, do których ³atwiej torowa³a sobie drogê

filozofia ¿yciowa daleka od ortodoksyjnej religijnoci. Niechêtna owia-

cie postawa sfer tradycyjnie postrzeganych jako ortodoksyjne i nieprze-

jednane w sprawach wiary nie by³a oczywicie, nie licz¹c chasydów,

sztywn¹ regu³¹. Spotykano urzêduj¹cych rabinów jako nauczycieli religii

moj¿eszowej w gimnazjach, ale i w charakterze nauczycieli przedmiotów

ogólnokszta³c¹cych (g³ównie jêzyka rosyjskiego); rabin che³mski Majer

Najhauz czerpa³ powa¿ne korzyci z wynajmu budynku gminnego jako

sali projekcyjnej dla w³aciciela kinematografu.

Generalnie jednak po-

stawa ortodoksów ma³omiasteczkowych nacechowana by³a zdecydowan¹

niechêci¹ do wieckiej owiaty i wszelkiego rodzaju niereligijnych no-

winek. Obiektem ataków nie by³y jednak szko³y rednie, gdy¿ tych na

prowincji w³aciwie nie by³o. Nieliczni zamo¿niejsi i owieceni miesz-

kañcy takich osad mogli posy³aæ dzieci do szkó³, jak mawiano w powie-

cie. Wiêkszym problemem by³o zdobycie podstaw wieckiego wykszta³-

cenia na poziomie elementarnym, co warunkowa³o ewentualne przyst¹-

pienie do egzaminów wstêpnych w szko³ach rednich. Problemy takie s¹

znane i z wiêkszych miast, jak np. sprawa szkó³ elementarnych przy gmi-

nach wyznaniowych Lublina czy Pu³aw. Na najwiêksze trudnoci chêtni

do nauki natrafiali jednak w mniejszych miejscowociach. Ani publicz-

nych, ani prywatnych szkó³ powszechnych dla ¯ydów o charakterze nie-

ortodoksyjnym na ¿ydowskiej prowincji w zasadzie nie by³o. Posy³anie

dzieci do szkó³ ludowych (rz¹dowych) by³o utrudnione, choæby z uwagi

na zajêcia w soboty, a w niewielkich spo³ecznociach wymaga³o te¿

niema³ej odwagi i mog³o nara¿aæ na rozliczne nieprzyjemnoci. St¹d

A. P i w o w a r c z y k: Niedroga, codzienna rozrywka. O pocz¹tkach kina w Che³-

mie, Rocznik Che³mski 2: 1996, s. 413.

KONRAD ZIELIÑSKI

w niewielkich miejscowociach dzieci niejako skazane by³y na cheder.

Co prawda z tej formy kszta³cenia nikt niemal nie rezygnowa³, zw³aszcza

¿e cheder dawa³ solidne podstawy ¿ycia opartego na Torze, by³ choæ

cokolwiek ju¿ zacofan¹ wa¿n¹ i niezbêdn¹ w ¿yciu ¿ydowskim insty-

tucj¹ spo³eczn¹. Edukacji w tradycyjnym chederze czêsto wiêc nie by³o

gdzie uzupe³niæ (tzw. chedery reformowane, z nauk¹ przedmiotów ogól-

nokszta³c¹cych, pojawi³y siê dopiero w latach dwudziestych i zosta³y

przez polskie w³adze szkolne uznane za odpowiadaj¹ce wymogom spe³-

niania obowi¹zku szkolnego).

Przyczyn¹ tego stanu rzeczy by³a i z³a,

zw³aszcza w czasie wojny, kondycja materialna mieszkañców, nie mo-

g¹cych sobie pozwoliæ na dalsze lub innego rodzaju kszta³cenie dzieci,

ale i ich postawa, przywi¹zanie do tradycji, silna pozycja i autorytet rabina.

Ortodoksi nadawali ton postêpowaniu ca³ej miejscowej spo³ecznoci

starozakonnych. Bardziej cis³a izolacja ma³ych miasteczek, gdzie za-

zwyczaj nie by³o zbyt wielu ludzi zamo¿nych, a jedynym przedstawicie-

lem klasy tradycyjnie postrzeganej jako inteligencja móg³ byæ rabin czy

me³amed, gdzie mniej by³o okazji do kontaktów z ludnoci¹ chrzeci-

jañsk¹, organami w³adzy, uczestniczenia w ¿yciu spo³eczno-politycznym

czy wreszcie kontaktów z innymi ¯ydami sprawia³o, ¿e laicyzacja ¿y-

cia postêpowa³a bardziej opornie i natrafia³a na wiêksze przeszkody.

Luki w ¿ydowskim systemie owiatowym starano siê wype³niaæ

równie¿ poprzez ró¿nego rodzaju formy owiaty pozaszkolnej, co dawa³o

siê zauwa¿yæ zw³aszcza w latach okupacji austro-wêgierskiej. Zdarza³o

siê, ¿e miejscowa gmina wyznaniowa w³¹cza³a siê w realizacjê takich

przedsiêwziêæ. W Zamociu jeszcze w 1905 r. od tamtejszego Okrêgu

Bo¿niczego wp³ynê³o do rosyjskich w³adz szkolnych pismo z prob¹

o zgodê na otwarcie kursów wieczorowych dla nauki jêzyka rosyjskiego,

polskiego i ¿ydowskiego oraz arytmetyki.

Czêciej jednak bywa³o tak,

jak w Hrubieszowie, gdzie w 1916 r. skrajni ortodoksi skutecznie stor-

pedowali próby otwarcia zalegalizowanych ju¿ przez w³adze austriackie

kursów wieczorowych dla analfabetów. Wed³ug warszawskiej prasy ¿y-

dowskiej (w jidysz) przedsiêwziêcie upad³o wskutek agitacji, jak¹ na

wielk¹ skalê rozwinêli miejscowi chasydzi.

Tak¿e w kilkakrotnie ju¿

przywo³ywanych Pu³awach mia³a miejsce podobna sytuacja. Od roku

1898 przy miejscowej Gminie Wyznaniowej utrzymywano jednoklasow¹

H.M. R a b i n o w i c z: The Legacy of Polish Jewry (A History of Polish Jews in

the Inter War Years 1919-1939), New York 1965, s. 203; J. T o m a s z e w s k i: Zarys

dziejów ¯ydów w Polsce w latach 1918-1939, Warszawa 1990, s. 95-96.

APL, DS 2462 k. 81-82.

Ziemia Lubelska 1916 nr 395.

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

szko³ê koedukacyjn¹. Jej kierowniczk¹ w 1912 r. by³a Dina Peretz

(z domu Korngold), absolwentka czteroklasowego gimnazjum ¿eñskiego

w Warszawie. Koniecznoæ oparcia bud¿etu szko³y o sumy gminne zmu-

sza³a kierownictwo do respektowania i liczenia siê z opini¹ miejscowych

ortodoksów, posiadaj¹cych du¿e wp³ywy tak w zarz¹dzie Gminy, jak i ca-

³ym miecie. Ju¿ w roku 1901 domagano siê przekszta³cenia szko³y

w Talmud-Torê, a w listopadzie 1911 r. zarz¹d Nowo-Aleksandryjskiej

Gminy ¯ydowskiej, rabin M. Rojzen oraz Chaskiel Garfinkel, Anszel

Goldrajch i Abram Lewin postanowili nie przekazywaæ kierownictwu

szko³y sum z podatku szkolnego, gdy¿ nie zatrudniano w niej w danym

momencie nauczyciela jêzyka ¿ydowskiego. Postulowano i domagano siê

wrêcz zamkniêcia placówki oraz powo³ania Talmud-Tory lub wzorco-

wego chederu. Sytuacja powtórzy³a siê dwa lata póniej, gdy szko³¹

zawiadywa³a Dina Peretz, a protestuj¹cy coraz ostrzej stawiali swoje ¿¹-

dania.

Sprawa gminnej szko³y elementarnej w Pu³awach i postawa orto-

doksów nie by³a przypadkiem odosobnionym. W 1914 r. w socjalistycz-

nym dzienniku Dos leben ukaza³ siê artyku³ pod wiele mówi¹cym tytu-

³em Szkó³ nie potrzebujemy. Wyra¿ono w nim opinie kó³ ortodoksyjnych,

opowiadaj¹cych siê przeciwko ob³o¿eniu ¯ydów podatkiem szkolnym

i otwieraniu szkó³ publicznych przeznaczonych dla dzieci wyznania moj-

¿eszowego. Agitacjê za takim stanowiskiem prowadzono w Warszawie

i £odzi, ale i w guberniach lubelskiej i che³mskiej akcja krêgów ortodok-

syjnych tych miast nie przesz³a bez echa: m.in. w kwietniu 1914 r. w Pu-

³awach zorganizowano wiec poparcia dla inicjatorów akcji. Ostatecznie

protestuj¹cy w liczbie oko³o 50 osób, których nazwisk policji nie uda³o

siê ustaliæ, rozeszli siê na widok w³adz.

Postêp i laicyzacja w poszcze-

gólnych dziedzinach ¿ycia mia³y znacznie utrudniony dostêp do ludnoci

¿ydowskiej na prowincji. Jesieni¹ 1916, ju¿ w czasie okupacji austro-

-wêgierskiej w Myli ¯ydowskiej, organie lubelskich neoasymilantów

napisano:

Szko³y ¿ydowskie znajduj¹ siê jedynie w Kazimierzu i Pu³awach. S¹ one

organizowane przez m³odzie¿ inteligentn¹, która siê przypadkowo dziêki

warunkom wojennym, osiedli³a na prowincji. Taka szko³a ma te¿ byæ otwarta

w Opolu.

I w tej notatce pojawiaj¹ siê, czêsto nieznani z imienia ludzie z ze-

wn¹trz, którzy stawali siê animatorami ¿ycia kulturalno-owiatowego

APL, DS 3459 lb.; APL, DS 3460 k. 2; APL, DS 3461 k. 57.

APL, Kancelaria Gubernatora Lubelskiego 1914: 96 st. I nlb.

Myl ¯ydowska 1916 nr 25.

KONRAD ZIELIÑSKI

¿ydowskiej prowincji w du¿ej mierze przybysze z krajów c. i k. mo-

narchii, ale i uciekinierzy z Rosji. Jak ju¿ wspomniano, szczególnie

wielu z nich osiedli³o siê w Pu³awach, z kolei szko³y w Kazimierzu

i Opolu, o których mowa w powy¿szym cytacie, prowadzone by³y przez

Szenderowiczów, rodzinê zas³u¿on¹ dla podniesienia poziomu kultural-

nego ¿ydowskich mieszkañców obu tych miasteczek.

Paradoksalnie,

rozwojowi ¿ycia kulturalnego i rozlunieniu wiêzów z tradycj¹ s³u¿y³a

wojna. Tam, gdzie los rzuci³ lepiej wykszta³conych i zamo¿niejszych

¯ydów-uciekinierów z Rosji czy przedstawicieli w³adz okupacyjnych,

wreszcie postêpowych czy sympatyzuj¹cych z ruchem syjonistycznym

czy robotniczym przesiedleñców z wiêkszych orodków miejskich, kr¹g

izolacji zosta³ przerwany jeszcze w latach 1916-1918. Na badanym ob-

szarze sytuacja taka mia³a miejsce przede wszystkim w niektórych miejs-

cowociach powiatu pu³awskiego Markuszowie czy Kurowie i mias-

tach powiatowych po³o¿onych w pó³nocno-zachodniej czêci Lubel-

szczyzny, Pu³awach czy Lubartowie gdzie indziej zaktywizowanie

miejscowej m³odzie¿y i skupienie jej g³ównie wokó³ idei syjonistycznej

przynios³o rezultaty ju¿ po roku 1918, niemniej jednak prawie wszêdzie

proces ten zosta³ zapocz¹tkowany w latach I wojny wiatowej. Na pro-

wincji, gdzie dot¹d rz¹d dusz niemal niepodzielnie nale¿a³ do orto-

doksów, dawa³y zauwa¿yæ siê niemia³e próby emancypacji podejmo-

wane g³ównie przez m³odzie¿. Nie wszêdzie uda³o siê rozszerzyæ trady-

cyjne ramy ¿ycia sztet³, niemniej jednak ju¿ próby ich rozszerzenia by³y

zjawiskiem i nowym, i nies³ychanie donios³ym. Lata 1914-1918, zw³asz-

cza okres okupacji, przynios³y rozwój ¿ydowskiego ruchu owiatowego

na Lubelszczynie, zarówno w szkolnictwie na poziomie elementarnym,

jak i rednim.

Tego rodzaju laickie pr¹dy stanowi³y powa¿ne zagro¿enie dla sfer

ortodoksyjnych, a jak pokaza³y wybory do samorz¹dów miejskich w wielu

miastach okupowanego przez Niemcy i Austro-Wêgry Królestwa Pol-

skiego, kiedy to asymilanci i ortodoksi tworzyli wspólne bloki wyborcze,

wydawa³y siê byæ groniejsze od marginalnych w skali ca³ego spo³e-

czeñstwa ¿ydowskiego sk³onnoci do asymilowania siê. Nie zmienia to

faktu, i¿ sytuacja asymilantów, bardzo negatywnie odbieranych przez

swoich, nie by³a najlepsza. Bywali wród nich i tacy, którzy nie wykazy-

wali zainteresowania dla podwigniêcia wspó³braci z nêdzy i zacofania.

Jednak¿e w wiêkszoci ma³ych miejscowoci ludnoæ ¿ydowska wobec owiaty

trzyma³a siê opornie. Jak donoszono w prasie polskiej, wiêkszoæ ¯ydów potrafi³a jedy-

nie podpisaæ siê w jidysz lub po rosyjsku. Zob. Ziemia Lubelska 1918 nr 475.

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

¯ydzi polscy, którzy z pobudek ideowych i emocjonalnych, z g³êbokiego

przekonania o swoim polskim rodowodzie starali siê wejæ do polskiej

kultury kultury kraju uwa¿anego za jedyn¹ ojczyznê uciekali od

swojej kasty i czêsto starali siê zatrzeæ lady swego ¿ydowskiego pocho-

dzenia. Zerwanie z ¿ydostwem nie do koñca by³o jednak mo¿liwe, a wro-

goæ, niezale¿nie od tego, czy porzucano religiê moj¿eszow¹, czy nie,

napotykano z obu stron.

Jak pisa³ Aleksander Hertz:

Neofici i asymilatorzy, ludzie z kasty odchodz¹cy byli przez tych, którzy

w kacie pozostawali oceniani bardzo nie¿yczliwie. Neofici byli renegatami,

byli tymi, którzy w sposób jak najbardziej radykalny i bezwzglêdny odrzu-

cali wszystkie te za³o¿enia, na których kasta siê opiera³a, dziêki którym ist-

nieæ mog³a i przez stulecia przetrwa³a. Wrogoæ do mecherów by³a wiêc

uzasadniona. Ale i do asymiluj¹cych siê, którzy pozostawali wierni religii

przodków, stosunek nie by³ ¿yczliwy. I to byli odstêpcy, ludzie, którzy swym

¿yciem zaprzeczali regu³om kasty, jej obyczajom, jej wierzeniom, jej filo-

zofii.

Konwersje, choæ incydentalnie, zdarza³y siê jednak.

W lubelskim

archiwum zachowa³y siê proby kilkudziesiêciu ¯ydów i ¯ydówek, któ-

rzy w latach 1900-1915 starali siê o zmianê wyznania. Podania s³ano do

Magistratu miasta Lublina, niestety nie podaj¹c w nich motywów swej

decyzji: typow¹ formu³k¹ by³o, i¿ osoba taka pragnie z nieprzymuszonej

woli oraz z w³asnego, wewnêtrznego swojego przekonania zmieniæ

wiarê. W zdecydowanej wiêkszoci przypadków preferowano wyznanie

Ze wspomnieñ urodzonego w roku 1911 w Krakowie Henryka Voglera: Ja i moje

dwie siostry bylimy, tak jak rodzice, mocno zwi¹zani ze rodowiskiem polskim, m³odsza

siostra przyjê³a nawet w latach trzydziestych chrzest i sta³a siê katoliczk¹. Niemniej jed-

nak ca³kowicie oderwaæ siê od korzeni nie pozwala³y choæby dalsze powi¹zania rodzinne.

Ju¿ wtedy nie uchodzi³y mojej uwagi choæ obserwowane przez ch³opiêce, a potem

m³odzieñcze szk³o, z kolei pomniejszaj¹ce istniej¹ce animozje i konflikty H. V o g -

l e r: Wyznanie moj¿eszowe, Warszawa 1994, s. 14-15. Zob. te¿ M. F u k s: ¯ydzi w War-

szawie. ¯ycie codzienne, wydarzenia, ludzie, Poznañ-Daszewice 1992, s. 215-216;

J. L i c h t e n: O asymilacji ¯ydów w Polsce od wybuchu pierwszej wojny wiatowej do

koñca drugiej wojny (1914-1945), Zeszyty Historyczne 1977 nr 42; A. S a n d a u e r:

O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia ¿ydowskiego, Warszawa 1982.

A. H e r t z: ¯ydzi w kulturze polskiej, Warszawa 1988, s. 91-92.

W wietle Spisu Powszechnego z 1921 roku odsetek osób podaj¹cych narodowoæ

¿ydowsk¹, ale inne od moj¿eszowego wyznanie, by³ minimalny i wynosi³ 0,0004 %, czyli

98 osób. Wniosek z tego, i¿ wiêzi religijne by³y czynnikiem bardzo mocno zwieraj¹cym

spo³ecznoæ ¿ydowsk¹, czyli, ¿e zmiana poczucia wiadomoci narodowej nie oznacza³a

jednoczesnej zmiany wyznania, a konwersja by³a wtórnym jakby zjawiskiem w procesie

asymilacji T. R a d z i k: Ludnoæ ¿ydowska na Lubelszczynie w dwudziestoleciu

miêdzywojennym, w: Z dziejów spo³ecznoci, s. 45.

KONRAD ZIELIÑSKI

rzymsko-katolickie (32 z 33 analizowanych przypadków, raz prawo-

s³awne). O zmianê wyznania zwraca³o siê dwadziecia kobiet i czternastu

mê¿czyzn, i co interesuj¹ce, w wiêkszoci byli to ludzie m³odzi, w wieku

najczêciej od 13 do 21 lat. Pochodzili z niewielkich miasteczek, osad

i mniejszych miast guberni g³ównie lubelskiej w granicach przed utwo-

rzeniem che³mskiej (m.in. Be³¿yce, Chodel, Jaszczów, Dêbina w gminie

Piotrowice, Koñskowola, Markuszów, Opole, W¹wolnica, Kranik, Fram-

pol), ale tak¿e piotrkowskiej, radomskiej, siedleckiej, warszawskiej, wileñ-

skiej.

Niemal wszyscy pragn¹cy zmieniæ wyznanie byli stanu wolnego.

Wiele wskazuje na to, i¿ wiêkszoci¹ z nich kierowa³y powody natury

osobistej.

Trudno bowiem przypuszczaæ, aby ludmi tymi, zw³aszcza ko-

bietami, kierowa³a np. chêæ u³atwienia sobie kariery zawodowej samo

wyznanie, zw³aszcza ¿e by³o z regu³y rzymsko-katolickie, jej przecie¿ nie

gwarantowa³o. Pochodzili przy tym z niewielkich miasteczek i osad, gdzie

kontakty i to tak m³odych osób z Polakami by³y na pewno le widziane

przez ogó³ spo³eczeñstwa (oprócz kontaktów natury handlowej). Asymi-

lacja, bêd¹ca domen¹ inteligencji i ewentualnie rodowisk robotniczych,

nie mia³a tam prawa bytu po pierwsze z uwagi na brak w tych miejsco-

wociach takich rodowisk, i po drugie, z uwagi na postawê sfer ortodok-

syjnych, nadaj¹cych ton ¿yciu tamtejszej gminy. Konwersja i asymilacja

mog³y wydawaæ siê niektórym z tych ludzi drastyczn¹ i dramatyczn¹, ale

jedyn¹ mo¿liw¹ drog¹ rozwi¹zania swoich problemów w ortodoksyjnym

rodowisku ma³omiasteczkowym.

APL, Magistrat miasta Lublina 1874-1915 (dalej=MmL) 1075 lb., O priniati je-

wriejam christianskoj wiery,1900-1901; APL, MmL 1076 lb., O priniati, 1901; APL,

MmL 1077 lb., O Jewrejam ¿e³ajuszczym priniat christianskoju wiery, 1901; APL, MmL

1078-1078a lb., O priniati, 1902; APL, MmL 1079 lb; APL, MmL 1080 lb., O priniati,

1905; APL, MmL 1081 lb., O priniati, 1907; APL, MmL 1082 lb., Po zajawlieniu Jewre-

jew o ¿e³aniu priniat christianskoju wieru, 1908 god.; APL, MmL 1083 lb., O priniati,

1909; APL, Rz¹d Gubernialny Lubelski, Wydzia³ Wyznaniowy (dalej=RGL AIV) 1914:

238 nlb., Jewrej o priniati christianstwa i obaratnym pieriechodiew judejstw; APL, RGL

AIV 1915: 44 nlb., Jewrej o priniati.

O 18-letniej Chajce Turfinkel z Lublina wiadomo, i¿ w momencie sporz¹dzania

protokó³u mieszka³a w domu Dymowskiego na Podwalu nr 219 z Polakiem Stanis³awem

Szwendrowskim APL, MmL 1083 lb.

W jednym z przypadków m³oda ¯ydówka ze S³awatycz, Roza Wajsenberg zjawi³a

siê 27 XII 1901 r. (st.st.) w Domu Pracy Towarzystwa Dobroczynnoci w Lublinie

i owiadczy³a, ¿e chce przyj¹æ wiarê chrzecijañsk¹, nie precyzuj¹c jej obrz¹dku (chodzi³o

o wyznanie rzymskokatolickie). Poprosi³a o schronienie, gdy¿, jak twierdzi³a, ¯ydzi ze

S³awatycz ju¿ s¹ w Lublinie i boi siê trafiæ w ich rêce. Kierownictwo Domu zwróci³o

siê do Magistratu z prob¹ o sporz¹dzenie odpowiedniego protokó³u APL, MmL 1078 lb.,

O priniati, 1902.

¯YCIE KULTURALNO- OWIATOWE ¯YDÓW W CZASIE I WOJNY WIATOWEJ

* * *

Spo³ecznoæ ¿ydowska zamieszkuj¹ca Lubelszczyznê by³a wewnêtrz-

nie bardzo zró¿nicowana, trudno przeto pokusiæ siê o próbê nakrelenia

jakiego uniwersalnego modelu jej ¿ycia. Artyku³ niniejszy jest jedynie

przyczynkiem do niewielkiego fragmentu dziejów ludnoci ¿ydowskiej

w Królestwie Polskim. Oparty w jakiej mierze na wspomnieniach i re-

lacjach wspó³czesnych, prasie, uzupe³nionych materia³em archiwalnym,

nie ma za zadanie przedstawienia pe³nego obrazu przemian, jakim pod-

dane zosta³o ¿ycie ¿ydowskie w latach Wielkiej Wojny (tu: zmiany gos-

podarcze, struktury zawodowej ludnoci, topografii politycznej, zmiany

w systemie szkolnictwa i organizacji ¿ydowskich gmin wyznaniowych,

nowe p³aszczyzny wspó³pracy, ale i konfliktów polsko-¿ydowskich czy

relacje pomiêdzy gminami wyznaniowymi a w³adzami rosyjskimi i oku-

pacyjnymi). Celem jest jedynie nakrelenie pewnych tendencji, prowa-

dz¹cych do zmian w sferze kultury, motywów dzia³ania animatorów

wieckiego ¿ycia kulturalnego ¿ydowskiej Lubelszczyzny oraz stosunku

do takich przedsiêwziêæ ortodoksyjnych sfer spo³eczeñstwa.

Ju¿ samo pojmowanie zasad wiary inaczej wygl¹da³o w bogatszych,

lepiej wykszta³conych, czêsto zasymilowanych rodzinach inteligenckich

czy ¿ydowskiej finansjery, a inaczej w rodzinach w³acicieli groszo-

wych sklepików czy ubogich warsztatów rzemielniczych. Jeszcze ina-

czej wygl¹da³o to niekiedy w rodowiskach robotniczych, których po-

ziom ¿ycia nie by³ wy¿szy od krawca czy szewca, jednak wiatopogl¹d

coraz czêciej wykracza³ poza ramy nakrelone przez tradycjê i religijn¹

pobo¿noæ. Z kolei ¯ydzi bogatsi i zasymilowani czêsto ju¿ tylko poprzez

sw¹ wiarê tkwili wród ziomków, ró¿ni¹c siê od nich pozycj¹ spo³eczn¹,

kultur¹ osobist¹, stosunkiem do pañstwa i prawa, a tak¿e u¿ywanym na

co dzieñ jêzykiem, rodzajem i poziomem preferowanych rozrywek, ubio-

rem. Sporadyczne przypadki konwersji traktowaæ nale¿y jako potwier-

dzaj¹ce regu³ê wyj¹tki, i¿ na porzucenie religii moj¿eszowej decydowano

siê niezmiernie rzadko. ¯ydzi w swej masie ho³dowali postawom izola-

cjonizmu (na co wp³yw mia³a oczywicie i polityka w³adz carskich i ge-

neralnie niechêtna postawa spo³eczeñstwa polskiego), ale ¿ycie w wielu

miastach i miasteczkach nie dla wszystkich toczy³o siê ju¿ starymi, utar-

tymi torami. Religijna pobo¿noæ ust¹piæ czasem musia³a laickim pr¹-

dom spo³ecznym, a studiowanie Tory w bet hamidraszu dzia³alnoci

w organizacji politycznej. Niezale¿nie od skali tego zjawiska, by³o ono

czym niemal zupe³nie nowym. Nie tylko w wiêkszych miastach wojna

wiatowa i okupacja austro-wêgierska wnios³y w sposób widoczny w ¿ycie

¿ydowskiej spo³ecznoci pewien ferment, który zaowocowa³ rozwojem