1 

Agnieszka Szajda 

asz@natan.pl 
 

Dlaczego dzieci kłamią? 

 

„Gdyby kłamano po łacinie, świat byłby pełen latynistów”

1

oto duńskie przysłowie obrazujące 

stosunek  społeczeństw  i  narodów  do  kłamstwa.  Zdają  się  je  potwierdzać  badania  przeprowadzone 

w latach 70. przez amerykańskich psychologów R. L. Wolka i A. Hanleya (autorzy wydanej w 1970 

roku ksiąŜki „The Right to lie”). Okazuje się, Ŝe ludzie kłamią nie tylko w sytuacjach ekstremalnych, 

ale traktują kłamstwo jak nieodzowny element komunikacji międzyludzkiej. 

Czy to juŜ kłamstwo?  

Podobnie  sprawa  się  ma  z  dziećmi.  Jednak  naleŜy  odróŜnić  kłamstwa  w  okresie 

przedszkolnym  od  kłamstw  w  młodszym  i  starszym  wieku  szkolnym.  Te  pierwsze  są 

charakterystyczną  dla tego  okresu rozwojowego  cechą  związaną  ze  skłonnościami  do  fantazjowania, 

koloryzowania,  konfabulacji  i  są  kłamstwem  pozornym.  Nie  wypływa  ono  z  zamierzonego, 

świadomego dąŜenia do wprowadzenia rodziców czy kolegów w błąd. Jest raczej wynikiem ubogiego 

jeszcze  słownictwa  uniemoŜliwiającego  precyzyjnie  sformułować  swoje  myśli,  niezrozumienia 

wypowiedzi dorosłych zawierających trudne i niejasne słowa, wynikiem niedokładnego spostrzegania 

rzeczywistości  lub  braku  umiejętności  dokładnego  odtworzenia  zdarzeń  poprzedzających  ich 

zafałszowanie. Warto wiedzieć i pamiętać, Ŝe fantazjowanie to nie to samo, co kłamstwo.  Sztuką jest 

nauczyć się je odróŜniać. Dotyczy ona dziecka i jego rodziców. Dziecko dorastając winno uczyć się 

odróŜniać to, co realne od tego, co nierealne. Gdy fantazjowanie trwa zbyt długo - wejście w młodszy 

wiek szkolny (7-12 lat), moŜemy mieć powód do niepokoju. JuŜ w wieku 3-4 lat, a tym bardziej w 5-6 

latkom  zdarza  się  skłamać  rozmyślnie.  Większość  dzieci  w  młodszym  wieku  szkolnym  celowo 

i świadomie  posługuje  się  kłamstwem.  Nastolatki  natomiast  juŜ  dobrze  wiedzą,  Ŝe  kłamstwo  bywa 

bardzo  skutecznym  środkiem  do  osiągnięcia  zamierzonego  celu.  Przyjrzyjmy  się  dyskusji  młodzieŜy 

na  temat  kłamstwa,  na  którą  natrafiłam  na  forum  Internetowym  www.nastolatki.pl.  Oto  refleksje 

i pytania  Dominiki na temat obecności kłamstwa w jej Ŝyciu? 

„Czy  zastanawialiście  się  kiedyś  nad  wartością  kłamstwa?  Czy  potraficie  dostrzec  kiedy 

kłamiecie?  A  moŜe  robicie  to  tak  często,  Ŝe  stało  się  to  dla  was  częścią  codzienności?.  Niedawno 

natknęłam  się  na  ksiąŜkę  czeskiej  pisarki  pt.  „Kara",  w  której  pewna  nastolatka  karała  się  za  kaŜde 

kłamstwo,  nawet  takie,  które  mnie  wydaje  się  banalne  i  błahostkowe.  Po  przeczytaniu  tej  ksiąŜki, 

poczułam do siebie wstręt, poniewaŜ moje kłamstwa bywają o wiele cięŜsze, a ja je bagatelizuję i nie 

przejmuję  się  nimi.  Boję  się,  Ŝe  kiedyś  przyjdzie  taki  dzień,  w  którym  nie  odróŜnię  prawdy  od 

                                                 

1

 M. Glensk-Prądzyńska. Mądrości narodów wszystkich kontynentów. Przysłowia i wyraŜenia przysłowiowe. Lektikon. 

Poznań 1997. 

 

2 

kłamstwa, jednak najgorsze jest to, Ŝe kłamstwo bywa dobrem. "Małe kłamstwo w duŜej sprawie, to 

takie  nic"  -  zawsze  próbuję  tak  sobie  tłumaczyć  swoje  zachowanie.  Ech,  cóŜ  za  podłość  z  mojej 

strony. Kiedy kłamstwo jest złem, a kiedy dobrem? Czy moŜna je tolerować? Czy moŜna powiedzieć, 

Ŝe nie było innego wyjścia niŜ kłamanie? 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Autor: Dominika

2

  

Oto odpowiedzi i komentarze nastolatków na postawiony przez Dominikę  problem. 

•  „A ja zawsze jestem szczera i tego oczekuje od innych ludzi...niestety nie wychodzi mi to często 

na dobre, a ludzie nie zwaŜają na to jakim się jest wobec nich, niektórzy krętactwa mają chyba we 

krwi”.  

•  „Czasami kłamie się bez wiedzy… Czasami nawet nie wie się ze się skłamało, dopóki głębiej się  

o tym nie pomyśli. Ale trzeba się nad tym zastanowić, bo ściemą naprawdę daleko nie zajdziemy”.  

•   „Kłamałabym o wiele mniej, gdyby rodzice tak nie wypytywali...”  

•  „Fajne i mądre słowa”. 

•  „Kłamać moŜna, ale zaleŜy w jakiej sytuacji i sprawie... tylko trzeba mieć świadomość, Ŝe zawsze 

moŜe się wydać.....” 

•  „Szczerość wobec drugiego człowieka, a w szczególności kogoś bliskiego, to podstawa. Kłamstwo 

sprawia, Ŝe człowiek zostaje uwaŜany za fałszywego - kłamstwo ma krótkie nogi”. 

•  „Kłamstwo to tylko kreowanie nowego świata, który często jest ciekawszy niŜ ten realny”. 

 

W  oparciu  o  powyŜsze  wypowiedzi  i  codzienną  obserwację  Ŝycia  dzieci  i  młodzieŜy  moŜna 

wskazać na wiele powodów skłaniających do kłamstwa lub dających motywację do mówienia prawdy 

Po co kłamią? 

Co skłania dzieci i młodzieŜ ich do mówienia nieprawdy ? Oto najczęstsze przyczyny: 

•  obrona przed  karą za czyn niepoŜądany, róŜnymi formami poniŜenia, odrzuceniem 

•  chęć  wyróŜnienia  się  pod  jakimś  względem,  oszczędzenia  komuś  przykrości,  uniknięcia 

konfliktu,  osiągnięcia  korzyści,  ukrycia  prawdy,  podniesienia  swojej  samooceny, 

dowartościowania  się,  zapewnienia  sobie  komfortu  psychicznego,  pokonania  przeszkód, 

manipulacji innymi, dokuczenia komuś,  przystosowania się do nowej sytuacji 

•  przymus zewnętrzny (rówieśnicy, okoliczności)  

•  z przyzwyczajenia 

•  poniewaŜ inni wokół nas kłamią 

•  poniewaŜ nie myślimy jasno 

•  dla rewanŜu 

•  bez przyczyny 

                                                 

2

 http://www.nastolatek.pl/pokaz.php?a=art&ida=1339 Por. adres internetowy. Dostęp: 22.04.2008r.

 

 

 

3 

•  by  zapewnić  sobie  komfort  psychiczny,  unikając  dezaprobaty,  krytyki  i  wszelkich  innych 

komplikacji  mogących  wynikać  z  prostolinijnego  powiedzenia  prawdy,  zyskać  szacunek,  

lepiej  się  zaprezentować,  wyrazić  swoje  marzenia,  podnieść  w  oczach  kolegów  i  koleŜanek 

prestiŜ swój i rodziców, zaimponować rówieśnikom,  przez to zyskać uznanie, a moŜe nawet 

dobra materialne.  

Szczepionka na kłamstwo. 

Co zatem robić? Jak reagować na kłamstwa naszych dzieci? Oto kilka wskazówek: 

1.Trzymaj się faktów, spokojnie pytaj co się stało? 

Jest  duŜe  prawdopodobieństwo,  Ŝe jeśli  spokojnie  spytasz:  „Co  się  stało  z  dywanem”,  usłyszysz 

ledwo słyszalne: „Potrąciłem łokciem sok i wylałem na dywan. Przepraszam". 

2.Bądź łagodny, delikatny, sprawiedliwy i konsekwentny.  

NaduŜywanie  kar,  potęguje  lęk  i  strach  oraz  pogłębia  i  zwiększa  częstotliwość  posługiwania  się 

kłamstwem.  Zapewnij  dziecko,  Ŝe  za  uczciwe  przyznanie  się  nie  zostanie  ukarane,  zaś  straty 

wyrządzone  kłamstwem  naprawi  -  pomóŜ  dziecku  w  ustaleniu  formy  zadośćuczynienia,  np. 

„pomazany kredkami plecak koleŜanki trzeba uprać, a dotkniętą przykrymi słowami nauczycielkę 

przeprosić”.  Dotrzymaj w tym względzie słowa i konsekwentnie wyegzekwuj.  

3. Chwal, gdy dziecko przyzna się do winy, to ogromna odwaga ze strony dziecka.  

Mów  o  swoich  odczuciach  w  tej  sytuacji,  zachęcaj  do  większej  uwagi  przewidywania  skutków 

kłamstwa.  „Jest  mi  przykro,  Ŝe  poszedłeś  na  wagary  i  opuściłeś  lekcje,  ale  cieszę  się,  Ŝe 

powiedziałeś mi prawdę. Bardzo by mi zaleŜało, by się to juŜ więcej nie powtórzyło. 

4. Wskazuj inne, alternatywne sposoby radzenia sobie w trudnych sytuacjach.  

Np. Poplamiony dywan moŜna wyczyścić, połamane w szkole krzesło naprawić bądź odkupić za 

swoje  kieszonkowe,  a  jeśli  koszt  naprawy  jest  wyŜszy  moŜna  prosić  rodziców  o  pomoc  – 

współfinansowanie lub poŜyczkę do następnego miesiąca. W kaŜdej sytuacji miłe widziane będzie 

słowo „przepraszam". 

5. Nie zadawaj dziecku kłopotliwych pytań w obecności osób trzecich.  

JeŜeli  przy  nie  lubianej  koleŜance,  pytasz  dziecko,  czy  ją  lubi,  nie  ma  wyjścia  -  musi  skłamać. 

Wie, Ŝe gdyby powiedziało prawdę, byłbyś niezadowolony.  

6. Więcej słuchaj - mniej wypytuj, bądź uwaŜny na to, co mówi dziecko. 

Pozwól  dziecku  na  tajemnice,  uszanuj  jego  prywatność,  prawo  do  intymności  i  zachowania 

pewnych informacji tylko dla siebie. Przyparte do muru, uciekają się do kłamstw.  

7. Unikaj etykietowania dziecka. Nazywaj i oceniaj postawy i zachowania dziecka. 

Nie nazywaj go np. kłamczuchem, łgarzem, kombinatorem. Z czasem zaczyna ono wierzyć w to, 

Ŝe  jest  odmieńcem,  kimś  innym,  gorszym.  Takie  zachowanie  prowadzi  do  wystąpienia 

mechanizmu samospełniającego się proroctwa.  

8.  Pytaj  z  jakiego  powodu  nie  chciało  ujawnić  prawdy?  Traktuj  dziecko  powaŜnie  

i z szacunkiem mimo popełnionego zła? 

 

4 

JuŜ  samo  przyłapanie  na  kłamstwie  jest  dla  dziecka  wstydliwe  i  powoduje  niezręczność. 

Zrezygnuj zatem z ośmieszania i krzyku. 

9. Zapewniaj o swojej miłości „pomimo, wszystko...”  

Nie dziecko jest złe i godne potępienia, lecz czyn, działanie jakiego się dopuściło. Dziecko kocha 

się za to Ŝe jest, a nie za to co robi i jak się zachowuje.  

10.Wytłumacz, dlaczego warto mówić prawdę.  

Poinformuj  dziecko  o  konsekwencjach  jakie  niesie  za  sobą  kłamstwo.:  np.  „Twoje  kłamstwa 

sprawią, Ŝe koledzy z czasem przestaną ci wierzyć i nie zechcą się z tobą dłuŜej przyjaźnić", „Jest 

mi przykro, gdy kłamiesz, bo nie mogę ci ufać". 

11. Bądź dla swojego dziecka nieskazitelnym wzorem prawdomówności i uczciwości  

Mów prawdę i Ŝyj nią, bądź uczciwy, buduj a nie burz, nie wprowadzaj zamieszania, nie daj się 

zniewolić. Bądź dla swojego dziecka wiarygodny! 

 

Niech słowa Roberta Baden-Powella będą dla nas wskazówką jak wychowywać dzieci i młodzieŜ 

do  prawdomówności.  Twórca  światowego  skautingu  powiedział,  iŜ  codzienne  kłamstwa  są  częstą 

wadą  młodzieŜy,  ale  i  chorobą  całego  świata,  na  którą  moŜna  się  natknąć  u  prymitywnych  plemion, 

ale  i  w  wysoko  cywilizowanych  krajach.  Mówienie  prawdy  sprawia,  iŜ  człowieka  staje  się 

autorytetem,  zmienia  się  charakter  człowieka  i  narodu.  Dlatego  „ciąŜy  na  nas  obowiązek  by  zrobić 

wszystko  co  moŜna,  aby  wpoić  dzieciom  i  młodzieŜy    poczucie  honoru  i  nauczyć  ich 

prawdomówności”.  

 

Bibliografia: 

1.  H. Filipczuk. Rodzice i dzieci w młodszym wieku szkolnym. Warszawa 1989. 

2.  E. B. Hurlock.  Rozwój dziecka. Warszawa 1985. 

3.  G. Courtois. Rady dla rodziców. Olsztyn 1990. 

4.  M. śebrowska, Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieŜy. Warszawa 1986.