1
INSTRUKCJA KONGREGACJI SAKRAMENTÓW
"IMMENSAE CARITATIS"
NA TEMAT UŁATWIANIA W NIEKTÓRYCH WYPADKACH
PRZYJMOWANIA KOMUNII SAKRAMETALNEJ
Testament nieskończonej miłości, jaki pozostawił Chrystus Pan Kościołowi, swojej Oblubienicy, a mia-
nowicie niewypowiedziany dar Eucharystii – największy ze wszystkich – domaga się, by tak wielka ta-
jemnica była coraz bardziej zgłębiana i by coraz obficiej czerpano z jej zbawczej mocy. Z tej racji Ko-
ś
ciół – mając na. uwadze rozwój poboŜności względem Eucharystii, która jest fundamentem i centrum
chrześcijańskiego kultu – niejednokrotnie wydawał odpowiednie przepisy i poŜyteczne dokumenty, kie-
rując się przy tym gorliwością i troskliwością duszpasterską.
Obecnie współczesne warunki zdają się postulować stworzenie szerszych moŜliwości w przyjmowaniu
Komunii Świętej, zachowując oczywiście zawsze szacunek naleŜny tak wielkiemu sakramentowi
1
. Cho-
dzi zaś w tym wszystkim o to, by wierni, uczestnicząc w sposób pełniejszy w Ofierze Mszy, ochotniej i
bardziej czynnie łączyli się z Bogiem oraz słuŜyli dobru Kościoła i ludzi.
Na pierwszym miejscu naleŜy zatroszczyć się o to, aŜeby ze względu na brak Szafarzy Komunii Świętej
przyjmowanie Jej nie stało się niemoŜliwe lub utrudnione, Następnie chodziło o to, by chorzy ze względu
na prawo dotyczące postu eucharystycznego, którego nie mogliby zachować, chociaŜ jest juŜ bardzo zła-
godzony, nie byli powstrzymywani od tak wielkiej pociechy duchowej czyli od przyjmowania Komunii.
Wreszcie wydało się rzeczą wskazaną w niektórych wypadkach zezwolić wiernym, gdy o to proszą, na
godne przyjęcie Komunii po raz drugi tego samego dnia.
Z tej to racji, uwzględniając prośby niektórych Konferencji Biskupich, zostają wydane następujące prze-
pisy:
1) dotyczące Nadzwyczajnych Szafarzy Udzielania Komunii;
2) poszerzające moŜliwość przyjmowania Komunii dwa razy tego samego dnia;
3) łagodzące post eucharystyczny w odniesieniu do osób chorych i starszych;
4) na temat naboŜeństwa i szacunku względem Najświętszego Sakramentu, ilekroć Chleb Eucharystyczny
jest składany na rękę wiernych.
1
Cfr. Conc. Trid. Sess. 13, Decretum de SS. Eucharistiae Sacramento, cap. 7; Denz,. 880 (1646-1647): ,Si non decet ad sacras
ullas funciones quempiam accedere nisi sancte, certe quo magis sanctitas et divinitas caelestis huius sacramenti viro christia-
no ćompeŕta est eo diligentius cavere ille debet, ne absque magna reverentia et sanctitate ad id percipiendum accedat praeser-
tim cum illa plena formidinis verba apud Apostolum legamus: Qui manducat et bibit indigne, iudicium sibi manducat et bibit
non diiudicans corpus Domini (1 Cor 11, 29). Quare communicare volenti revocandum est in memoria eius praeceptum: Pro-
bet autem seipsum homo (1 Cor 11, 28) Ecclesiastica autem consuetudo declarat eam probationem necessariam esse ut nullus
sibi conscius peccati mortalis quantumvis sibi contritus videatur absque praemissa sacramentali confessione ad sacram Eu-
charistian accedore debeat. Quod a Christianis omnibus etiam ab iis sacerdotibus, quibus ex officio incubuerit celebrare, haec
sancta Synodus perpetuo servandum esse decrevit, modo non desit, illis copia confessarii: Quod si necessitate urgente sacer-
dos absque praevia confessione celebéaverit, quam primum confiteatur". S. Congr. Concilii, Sacra Tridentina Synodus, 20
Dec, 1905, A.A.S. 38, 1905-1906 pp. 400-406. S. Congr. Doctrinae Fidei, Normae pastorales circa absolutionem sacramenta-
lem generali modo impertiendam, 31 iulii 1972, Norma I: A.A.S. 64,1972, p. 511.
2
I. NADZWYCZAJNI SZAFARZE UDZIELANIA KOMUNII ŚWIĘTEJ
RóŜne są okoliczności, w których dostrzega się brak Szafarzy Komunii Eucharystycznej:
•
podczas Mszy Świętej – z racji licznego udziału wiernych lub teŜ szczególnej trudności związanej z
osobą celebransa;
•
poza Mszą Świętą – gdy ze względu na odległość miejsca trudno jest przynieść Komunię, zwłaszcza na
sposób Wiatyku, chorym znajdującym się w niebezpieczeństwie śmierci – ewentualnie ze względu na
duŜą liczbę chorych, głównie w szpitalach lub .podobnych instytucjach, potrzeba wielu szafarzy.
Aby zatem wierni, znajdując się w stanie łaski i kierując się właściwą i poboŜną intencją pragną uczestni-
czyć w świętej uczcie, nie byli pozbawieni tej sakramentalnej pomocy i pociechy, wydało się PapieŜowi
rzeczą słuszną ustanowić nadzwyczajnych szafarzy, którzy by mogli sobie oraz innym wiernym udzielić
Komunii, z zachowaniem określonych niŜej warunków:
I. Ordynariusze miejsca otrzymują władzę, na podstawie której mogą zezwalać – w pojedynczych wy-
padkach, na pewien okres czasu lub, gdy przynagla konieczność, na sposób stały – odpowiedniej oso-
bie, imiennie wybranej, aŜeby mogła jako szafarz nadzwyczajny udzielić Komunii św. sobie, .innym
wiernym oraz zanosić ją chorym pozostającym w domu, ilekroć:
a) nie ma kapłana, diakona i akolity;
b) wymienieni wyŜej nie mogą udzielać Komunii Świętej z powodu wykonywania innej posługi dusz-
pasterskiej, braku zdrowia lub starości;
c) liczba wiernych przystępujących do Komunii jest tak wielka, Ŝe odprawianie mszy lub rozdzielanie
Eucharystii poza mszą zbytnio by się przeciągnęło.
II. Ordynariusze miejsca posiadają władzę upowaŜniania poszczególnych kapłanów, pełniących święte
posługiwanie, aŜeby mogli wyznaczyć odpowiednią osobę do udzielania Komunii Świętej w wypadku
prawdziwej konieczności.
III. Wspomniane powyŜej uprawnienia ordynariusze miejsca mogą delegować biskupom pomocniczym,
wikariuszom biskupim i delegatom biskupim.
IV. Przez osobę odpowiednią, o której mowa w nn. I i II rozumie się: lektora, alumna wyŜszego semina-
rium, zakonnika, zakonnicę, katechistę, wiernego męŜczyznę lub kobietę – z zachowaniem określonej
tu kolejności, którą jednak moŜe zmienić Ordynariusz miejsca według roztropnego uznania.
V. W kaplicach wspólnot zakonnych obojga płci, funkcja rozdzielania Komunii w okolicznościach, o któ-
rych umowa w n. I,. moŜe być słusznie powierzana przełoŜonemu, nie posiadającemu święceń lub
przełoŜonej, ewentualnie ich zastępcom.
VI. Wypada, aby osoba odpowiednia, wybrana imiennie przez ordynariusza miejsca do udzielania Ko-
munii Świętej, oraz osoba, o której mowa w n. II, wyznaczona przez upowaŜnionego do tego kapłana,
otrzymała zlecenie – gdy czas na to pozwala – zgodnie z obrzędem dołączonym do niniejszej instruk-
cji. Komunii Świętej ma udzielać z zachowaniem przepisów liturgicznych.
PoniewaŜ uprawnienia, o których tu mowa, mają na uwadze jedynie dobro duchowe wiernych i odnoszą
się do wypadków prawdziwej konieczności – niech przeto kapłani pamiętają o tym, Ŝe przez nowe prze-
pisy nie zostają wcale zwolnieni z obowiązku udzielania Boskiej Eucharystii wiernym prawnie o to pro-
szącym, a zwłaszcza zanoszenia jej chorym.
Wierny, Szafarz Nadzwyczajny, odpowiednio przygotowany, winien wyróŜniać się dobrym Ŝyciem
chrześcijańskim, wiarą i obyczajami. Aby zaś zawsze był zdolny do wypełniania tak waŜnej funkcji, po-
winien pogłębiać naboŜeństwo do Najświętszego Sakramentu i starać się świecić przykładem naboŜeń-
stwa i czci względem Sakramentu Ołtarza wobec innych wiernych. Nie wolno dokonywać takiego wybo-
ru, który by mógł wywołać zdziwienie u wiernych.
3
II. ZWIĘKSZENIE MOśNOŚCI PRZYJMOWANIA KOMUNII ŚWIĘTEJ
DRUGI RAZ W TYM SAMYM DNIU
Według obowiązującej obecnie dyscypliny wierni mogli przystąpić do Komunii Świętej drugi raz tego
samego dnia w następujących wypadkach:
•
wieczorem w sobotę lub dzień poprzedzający święto nakazane, gdy pragną wtedy zadośćuczynić obo-
wiązkowi uczestniczenia we Mszy Świętej chociaŜby rano byli juŜ u Komunii Świętej
2
.
•
podczas drugiej Mszy Świętej wielkanocnej i jednej ze Mszy odprawianych w BoŜe Narodzenie, cho-
ciaŜ juŜ byli u Komunii podczas Mszy Wigilii Paschalnej lub mszy odprawianej w noc BoŜego Naro-
dzenia
3
.
•
równieŜ na Mszy Wieczerzy Pańskiej w Wielki Czwartek, chociaŜ juŜ byli u Komunii podczas Mszy
KrzyŜma
4
.
PoniewaŜ, oprócz wyliczanych wyŜej okoliczności są jeszcze inne podobne, zalecające przyjmowanie
Komunii po raz drugi tego samego dnia, stąd trzeba tu sprecyzować dokładnie racje nowego zezwolenia.
Zasada, którą troskliwa Matka Kościół wprowadził na podstawie wiekowej tradycji przyjął jako normę
kanoniczną, na podstawie której wierni mogą tylko, raz dziennie przystępować do Komunii, pozostaje
nienaruszona i nie pozwala się jej naruszać jedynie z poboŜności. Jakiemuś nieroztropnemu pragnienieniu
powtarzania Komunii trzeba przeciwstawić to, Ŝe tym większa jest moc sakramentu, przez którą cnoty
wiary, miłości oraz pozostałe otrzymują pokarm, są wzmacniane i wyraŜane, z im większą poboŜnością
przystępuje ktoś do stołu Pańskiego
5
. Jest bowiem rzeczą konieczną, Ŝeby wierni przechodzili od spra-
wowania liturgii do uczynków miłości, poboŜności i apostolatu i w ten sposób „w Ŝyciu i obyczajach za-
chowywali to, co otrzymali przez wiarę i sakrament”
6
.
Mogą jednak zaistnieć okoliczności, Ŝe wierni, którzy w danym dniu przyjęli juŜ Komunię, lub nawet ka-
płani, którzy juŜ odprawiali mszę, będą uczestniczyli we wspólnym odprawianiu. W związku z taką sytu-
acją ustala się Ŝe w następujących wypadkach wolno po raz drugi przyjmować Komunię:
1. we mszach obrzędowych
7
, w czasie, których udziela się Sakramentów Chrztu, Bierzmowania, Namasz-
czenia Chorych, Święceń i MałŜeństwa oraz we mszy podczas której udziela się Pierwszej Komunii
Ś
więtej;
2. we mszach konsekracji kościoła lub ołtarza, profesji zakonnej, udzielania „misji kanonicznej”;
3. w następujących mszach za zmarłych: pogrzebowej, po otrzymaniu wiadomości o śmierci, w związku
z ostatecznym pochowaniem zmarłego, w dniu pierwszej rocznicy;
4. we mszy głównej odprawianej w kościele katedralnym lub parafialnym w uroczystość BoŜego Ciała
oraz w dniu wizytacji pasterskiej; we mszy odprawianej przez wyŜszego przełoŜonego zakonnego z
okazji wizytacji kanonicznej, specjalnych spotkań lub odbywania kapituły;
5. podczas mszy głównej w czasie kongresu, eucharystycznego lub maryjnego, międzynarodowego lub
krajowego, regionalnego lub diecezjalnego;
6. w czasie mszy głównej odprawianej podczas zjazdu (spotkania) pielgrzymki lub misji;
7. w związku z udzielaniem Wiatyku (podczas tej czynności liturgicznej Komunii Świętej moŜna udzielić
domownikom i przyjaciołom chorego, którzy są wtedy obecni).
8. Oprócz wyŜej wymienionych sytuacji, ordynariuszom miejsca wolno zezwalać w poszczególnych wy-
padkach na przyjęcie po raz drugi Komunii Świętej w tym samym, dniu, ilekroć uwaŜają, Ŝe takie
przyjęcie Komunii Świętej jest uzasadnione ze względu na rzeczywiście szczególne okoliczności,
zgodnie z przepisami tej Instrukcji.
2
Cfr. Congr Rituum, Instr. Eucharisticum mysterium, 25 maii 1967, n. 28; AAS 59, 1967, p. 557.
3
Cfr. Ibid., 1 c.
4
Cfr. Ibid. 1 c.; S. Congr. Rituum, Instr. "Inter Oecumenici", 26 sept. 1964, n. 60; AAS 56 1964 p. 891; Instr. "Tres abhinc.
annos" 4 maii 1967, n. 14; AAS 59, p. 445.
5
Cfr. S. Thomas, Summa Theol. III q. 79 a. 7 ad 3 et a. 8 ad 1.
6
S. Congr. Rituum, Instr. "Eucharisticum mysterium", 25 maii 1967, n. 13: AAS 59, 1067, p, 549.
7
Cfr. Missale Romanum, Instituto generalis Missalis Romani, n. 329, a, ed. typ. 1970, p. 90.
4
III. ZŁAGODZENIE PRZEPISÓW O POŚCIE EUCHARYSTYCZNYM
W STOSUNKU PO OSÓB CHORYCH I STARSZYCH
Najpierw potwierdza się i utrzymuje w mocy zasadę, Ŝe wierny nie jest związany Ŝadnym prawem postu
eucharystycznego, gdy przyjmuje Wiatyk w niebezpieczeństwie śmierci
8
. Ponadto pozostaje w mocy ze-
zwolenie papieŜa Piusa XII, na mocy którego „chorzy, chociaŜ nie leŜą, mogą przyjmować bez ograni-
czenia czasu przed Mszą Świętą lub przed przyjęciem Komunii Świętej napój nie alkoholowy oraz lekar-
stwo zarówno płynne jak i stałe”
9
.
JeŜeli idzie o pokarmy i napoje przyjmowane jako poŜywienie, to trzeba mieć na uwadze czcigodną tra-
dycję, na podstawie której Eucharystia winna być przyjmowana – jak mówi Tertulian
10
– „przed jakim-
kolwiek pokarmem”, by w ten sposób zaakcentować wzniosłość sakramentalnego pokarmu.
Dla podkreślenia godności sakramentu i wzbudzenia radości z powodu przyjścia Pana, jest rzeczą wska-
zaną wprowadzić chwilę milczenia i zastanowienia przed przyjęciem Komunii Świętej. W odniesieniu
zaś do chorych wystarczającym znakiem poboŜności i oddania będzie to, gdy przez krótki moment zasta-
nowią się nad tą wielką tajemnicą. Czas postu eucharystycznego, czyli powstrzymania się od pokarmów
lub napoju alkoholowego ogranicza się do mniej więcej piętnastu minut dla:
1. chorych przebywających w szpitalach lub domach, chociaŜby nie leŜeli w łóŜku;
2. wiernych w bardziej podeszłym wieku, czy to pozostających we własnym domu z powodu starości, czy
teŜ przebywających w domach opieki społecznej;
3. kapłanów chorych, chociaŜby nie leŜeli w łóŜku, lub w podeszłym wieku, którzy chcą bądź to odpra-
wiać mszę; bądź teŜ przyjąć Komunię Świętą;
4. dla osób usługujących chorym lub starcom lub teŜ bliskich, pragnących razem z nimi przystąpić do
Komunii Świętej, ilekroć nie mogą bez niedogodności zachować postu jednogodzinnego.
IV. CZEŚĆ I SZACUNEK WZGLĘDEM NAJŚWIĘTSZEGO SAKRAMENTU,
GDY CHLEB EUCHARYSTYCZNY JEST PODAWANY WIERNEMU NA RĘKĘ
Od czasu promulgowania Instrukcji Memoriale Domini – wydanej przed trzema laty – niektóre Konferen-
cje Biskupie uzyskały od Stolicy Apostolskiej upowaŜnienie zezwalania, aby szafarze Komunii Świętej
mogli kłaść Chleb Eucharystyczny na ręce wiernych. Jak jednak zaznacza wspomniana Instrukcja „prze-
pisy kościelne oraz pisma Ojców dostarczają licznych świadectw, Ŝe względem Najświętszej Eucharystii
okazywano jak największy szacunek”
11
co naleŜy i dziś zachować. Zwłaszcza w tym sposobie udzielania
Komunii Świętej trzeba dokładnie wziąć pod uwagę pewne momenty, które podsuwa samo doświadcze-
nie.
Szczególną pilność i troskę naleŜy ujawnić zwłaszcza gdy chodzi o partykuły, jakie mogą ewentualnie
oddzielić się od hostii. Dotyczy to zarówno szafarza, jak i wiernego, przy udzielaniu Komunii przez poło-
Ŝ
enie postaci chleba na rękę przyjmującego.
W związku z wprowadzeniem praktyki udzielania w ten sposób Komunii konieczne jest przygotowanie,
czyli katecheza na temat nauki katolickiej o rzeczywistej i stałej obecności Chrystusa pod postaciami eu-
charystycznymi, jak równieŜ o szacunku, jaki naleŜy się temu Sakramentowi.
12
8
Cfr. CIC, Can. 858 § 1.
9
Litterae Apostolicae motu proprio datae "Sacram Communionem", 19 martii 1957, n. 4: AAS 49, 1957, p. 178.
10
Ad. uxorem, 2. 5; PL 1, 1408
11
S. Congr. Pro Cultu Divino, Inst. "Memoriale Domini", 20 maii 1989: AAS 61, 1969 p. 542, quae adhuc vigere pergit.
12
Cfr. Conc. Vat. II, Const. de Sacra; Liturgia Sacrosanctum Concillium, n. 7: AAS 56, 1964, pp, 100-101; S. Congr. Rituum,
Instr. "Eucharisticum mysterium" 25 maii 1967 n. 9: ÁAS 59, 1967 in qua legitur: ,...quodvis praecaveatur periculum, ne
reverentiae defectus vel fálsae de SS. ma Éucharistia opiniones irrepant in animos": AAS 61, 1959, p. 545.
5
Wiernych naleŜy pouczać, Ŝe Jezus Chrystus jest Zbawicielem i Ŝe naleŜy Mu się obecnemu pod posta-
ciami sakramentalnymi, najwyŜszy kult adoracji, który przysługuje Bogu. Trzeba następnie zwracać
wiernym uwagę na to, Ŝeby po przyjęciu Eucharystii nie pomijali szczerego i właściwego dziękczynienia,
odpowiednio do moŜliwości kaŜdego stanu i zajęć
13
.
Wreszcie, aby przystępowanie do Stołu Pańskiego było naprawdę godne i owocne, naleŜy wiernym w ten
sposób naświetlić płynące stąd dobra i owoce, tak dla pojedynczych osób jak i społeczności, by postawa
rodzinna (przy przyjmowaniu Eucharystii) wyraŜała moŜliwie największy szacunek, pogłębiała miłość
względem Ojca Rodziny dającego „chleb powszedni”
14
i prowadziła do zjednoczenia z Chrystusem, w
którego Ciele i Krwi uczestniczymy
15
.
Ojciec Święty PapieŜ Paweł VI zatwierdził powyŜszą Instrukcję swoim autorytetem i nakazał ogłosić, za-
rządzając, Ŝe wchodzi w Ŝycie z dniem ogłoszenia.
A. Card. Samoré
Prefekt
+ I. Casoria
Sekretarz
Dan w Rzymie w Siedzibie Kongregacji Sakramentów,
dnia 20 stycznia 1973 r.
13
Paulus VI Alloc. "Membris Consilii" I "Eucharisticis ex omnibus Nattonibus conventibus moderandis": AAS. 64, 1972, p.
287.
14
Cfr. Lc 11, 3.
15
Cfr. Hebr.2; 14.
6
Postanowienie Konferencji Episkopatu Polski
odnośnie Nadzwyczajnego Szafarza Komunii Świętej
Wielu biskupów i kapłanów wyraziło Ŝyczenie, aby Konferencja Episkopatu Polski określiła warunki,
według których biskupi diecezjalni w Polsce mogliby zastosować kan. 910 § 2 i 230 § 3, czyli powołać
Nadzwyczajnego Szafarza Komunii Świętej. Konferencja Episkopatu Polski biorąc pod uwagę spostrze-
Ŝ
enia poszczególnych biskupów oraz przedłoŜenie Komisji Liturgicznej określa co następuje:
1. Biskupi diecezjalni mogą powołać męŜczyzn do posługi Nadzwyczajnego Szafarza Komunii Świętej w
wieku 35 do 65 lat.
2. Kandydaci powinni odznaczać się nieskazitelnym Ŝyciem moralnym, poboŜnością i powaŜaniem wśród
duchowieństwa i wiernych.
3. Kandydat poza wykształceniem przynajmniej średnim winien znać podstawowe prawdy teologiczne,
zwłaszcza odnoszące się do Kościoła, Mszy świętej i Eucharystii. Biskup moŜe polecić kandydatowi
udział w kursie teologicznym lub zaŜądać egzaminu.
4. Biskup diecezjalny powołuje do posługi Nadzwyczajnego Szafarza kandydata, którego poznał osobi-
ś
cie po poleceniu go przez księdza proboszcza i dwóch kapłanów na jeden rok.
5. Przed powołaniem jak równieŜ przed kaŜdym przedłuŜeniem powołania kandydaci winni odbyć co
najmniej trzydniowe rekolekcje.
6. Braci zakonnych, którym biskup moŜe obniŜyć wiek do 30 lat, obowiązują te same postanowienia.
7. Posługa Szafarza jest bezinteresowna. Wynagrodzenie moŜe dotyczyć kosztów przejazdu lub rekom-
pensaty w przypadku, gdy na skutek wykonywania posługi uszczupliły się dochody w pracy zawodo-
wej Szafarza.
8. Szafarz Nadzwyczajny podczas posługi winien być ubrany w albę i przepasany cingulum.
9. Szafarz Nadzwyczajny wykonuje swoją posługę wtedy, gdy ilość kapłanów wobec komunikujących
jest za mała. MoŜe on w ramach waŜności powołania świadczyć pomoc na terenie całej diecezji; poza
diecezją tylko za zgodą biskupa tamtej diecezji.
10. Szafarz Nadzwyczajny moŜe, za wiedzą księdza proboszcza, zanieść Komunię Świętą do domów tyl-
ko osobom, których stan duchowy jest znany, zachowując przepisy liturgiczne.
Warszawa, dnia 2 maja 1990 r.
7
Instrukcja
w sprawie formacji i sposobu wykonywania posługi
nadzwyczajnych szafarzy Komunii Świętej
Wprowadzenie posługi nadzwyczajnych szafarzy Komunii Świętej Instrukcja Immensae caritatis
(29.01.1973) uzasadnia „prawdziwą koniecznością i dobrem duchowym wiernych”. Uwzględniając Ŝy-
czenia wielu biskupów i kapłanów Konferencja Episkopatu Polski w dniu 2 maja 1990 roku „określiła
warunki, według których biskupi diecezjalni w Polsce mogą zastosować kan. 910 i 230 KPK, czyli powo-
łać nadzwyczajnych szafarzy Komunii Świętej”.
Komisja Episkopatu ds. Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego pragnie zaproponować bardziej szczegó-
łowy program formacyjny. Opracowanie niniejsze pomoŜe przede wszystkim diecezjalnym komisjom li-
turgicznym, które w oparciu o statut i ustalenia własnego biskupa diecezjalnego ponoszą znaczną odpo-
wiedzialność za właściwy rozwój Ŝycia liturgicznego w diecezji, w tym takŜe za odpowiednią formację
osób pełniących róŜne posługi liturgiczne.
I. FORMACJA NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚWIĘTEJ
Zgodnie z zaleceniem soborowej Konstytucji o Liturgii wszystkie osoby pełniące funkcje liturgiczne „na-
leŜy starannie wychowywać w duchu liturgii oraz przygotowywać do odpowiedniego i zgodnego z prze-
pisami wykonywania przypadających kaŜdemu czynności” (KL nr 29).
ZaleŜnie od miejscowych warunków program formacyjny nadzwyczajnych szafarzy Komunii Świętej
moŜe być w róŜny sposób realizowany w poszczególnych diecezjach. RóŜnorodność form kształcenia
powinna jednak uwzględniać niŜej podana problematykę, obejmująca najpierw kurs przygotowawczy, a
następnie systematyczne dokształcanie.
Kurs przygotowawczy
Czas trwania kursu i inne szczegóły organizacyjne określa kaŜda diecezja w zaleŜności od miejscowych
warunków. Kurs przygotowawczy winien jednak uwzględniać niŜej podany program szkoleniowy, obej-
mujący wykłady i ćwiczenia praktyczne.
Nadzwyczajny Szafarz Komunii Świętej powinien znać podstawowe prawdy katechizmowe oraz najwaŜ-
niejsze zagadnienia teologiczno-liturgiczne. Prawdy te naleŜy podać z uwzględnieniem kontekstu eg-
zystencjalnego, ich związku z Ŝyciem codziennym i wpływem na rozwój duchowości chrześcijańskiej.
Podczas kursu przygotowawczego naleŜy omówić następujące zagadnienia:
a) Poprawna wizja liturgii; znaczenie liturgii w Ŝyciu Kościoła, miejscowej wspólnoty parafialnej i w Ŝy-
ciu osobistym.
b) Obecność Chrystusa w liturgii; róŜne sposoby tej obecności: w zgromadzeniu liturgicznym, w słowie
BoŜym, w Eucharystii i innych znakach sakramentalnych, w osobie odprawiającego kapłana.
c) Teologia zgromadzenia liturgicznego i podział funkcji; udział świeckich w liturgii.
d) Posługa nadzwyczajnych szafarzy Komunii św.: znaczenie, przygotowanie, upowaŜnienie biskupa,
prawa i obowiązki.
e) Chrześcijański wymiar niedzielnego świętowania, uzasadnienie niedzielnego uczestnictwa we Mszy
Ś
więtej: współczesne moŜliwości i zagroŜenia.
f) Podstawowe zagadnienia z teologii Eucharystii: Pamiątka, Ofiara, Uczta: czynne, świadome i owocne
uczestnictwo; struktura Mszy Świętej i waŜniejsze elementy (śpiewy, czytania, modlitwy, obrzędy).
g) Warunki owocnego przyjmowania i godnego udzielania Komunii Świętej.
h) PoboŜność eucharystyczna i kult Chrystusa Pana w Najświętszym Sakramencie poza Mszą Świętą.
i) Czynności nadzwyczajnych szafarzy podczas Mszy Świętej i zanoszenie Komunii Świętej chorym;
duszpasterstwo chorych w parafii i w szpitalach.
8
j) Świadomość chrzcielna i znaczenie pokuty w Ŝyciu chrześcijanina.
k) Świeccy w Ŝyciu Kościoła.
l) Znaczenie modlitwy i róŜne jej formy; elementy Liturgii Godzin.
KaŜdemu spotkaniu formacyjnemu winny towarzyszyć ćwiczenia praktyczne. Wskazane byłoby, aby
kaŜdy dzień szkolenia rozpoczynał się lub kończył Mszą Świętą, z moŜliwie pełnym udziałem słuŜby li-
turgicznej, w tym równieŜ pomocników udzielania Komunii Świętej. Ponadto do programu dnia byłoby
dobrze włączyć wspólnie odmówioną część Liturgii Godzin.
Dalsza formacja
Kurs przygotowawczy zasadniczo będzie miał charakter wprowadzający. Dopiero dalsza systematyczna
formacja pozwoli Nadzwyczajnym Szafarzom Komunii Świętej lepiej zrozumieć znaczenie ich posługi,
jej wpływ na głębie wiary i jakość Ŝycia z wiary, a takŜe zdynamizuje ich działalność apostolską w para-
fii. Stała formacja pomocników Komunii Świętej winna odbywać się zarówno na poziomie parafialnym,
jak i ponadparafialnym lub ogólnodiecezjalnym.
Proboszcz parafii odpowiedzialny jest za właściwy rozwój i formację słuŜby liturgicznej swojej parafii.
RównieŜ nadzwyczajni szafarze Komunii Świętej powinni mieć swoje regularne spotkania modlitewno-
formacyjne miesięczne lub kwartalne, z jednej lub kilku parafii.
Innym sposobem dalszej formacji mogą być organizowane przez diecezjalną komisje liturgiczną, Instytu-
ty Pastoralne lub referaty kurialne, okresowe dni skupienia lub trzydniowe rekolekcje, przeprowadzone
przed upowaŜnieniem lub przed kaŜdorazowym jego przedłuŜeniem.
Program stałej formacji powinien obejmować problematykę teologiczno-pastoralną. PoŜyteczna będzie
wymiana doświadczeń, zwłaszcza co do Komunii Świętej chorych i związanych z nią odwiedzin domo-
wych. Wskazywać naleŜy równieŜ na inne moŜliwości pracy apostolskiej w parafii, m.in. praca w gru-
pach młodzieŜowych, pomoc w duszpasterstwie stanowym i młodzieŜowym, pomoc w katechezie i przy-
gotowaniu sakramentalnym przed I-szą Komunią, Bierzmowaniem i zawarciem MałŜeństwa, a takŜe ak-
tywna działalność w pracy charytatywnej lub w innych przedsięwzięciach duszpasterskich.
Stałą formację nadzwyczajnych szafarzy Komunii Świętej naleŜy zlecić diecezjalnej komisji liturgicznej
lub specjalnie do tego celu mianowanemu duszpasterzowi. Do ich zadań winna naleŜeć organizacja kur-
sów przygotowawczych u innych spotkań modlitewno-formacyjnych o zasięgu ponadparafialnym, a takŜe
troska o literaturę i materiały szkoleniowe, jak ksiąŜki, skrypty, instrukcje, kasety video itp. Koszty zwią-
zane z kursem przygotowawczym i dalszą formacją pokrywają parafie.
II. POSŁUGA NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚWIĘTEJ
PODCZAS MSZY ŚWIĘTEJ
Nadzwyczajny szafarz pomaga w rozdawaniu Komunii Świętej gdy przystępuje do niej większa liczba
wiernych przy braku szafarzy, albo gdy szafarze ci są zajęci innymi czynnościami duszpasterskimi lub
gdy udzielanie Komunii Świętej utrudnia im stan zdrowia albo podeszły wiek. Poza przypadkami choro-
by lub niedołęŜności odprawiający kapłan a takŜe koncelebransi, nie mogą wyręczać się posługa pomoc-
ników, sami nie rozdzielając Komunii Świętej. Liczba pomocników Komunii Świętej zaleŜeć powinna od
wielkości parafii i ilości odprawianych mszy świętych. Pomocnik powinien usługiwać zasadniczo pod-
czas jednej Mszy Świętej w ciągu dnia i mieć moŜliwość zastępstwa w wypadku choroby lub wyjazdu
poza parafię.
9
Przed Mszą Świętą nadzwyczajni szafarze powinni przygotować naczynia z hostiami do konsekracji i
ustawić je na kredensie. Gdy nie ma innych ministrantów oni teŜ zanoszą je na ołtarz w czasie przygoto-
wywania darów.
Nadzwyczajni szafarze Komunii Świętej ubrani w alby, zajmują miejsce w prezbiterium lub tam, gdzie
znajdują się inne osoby pełniące funkcje liturgiczne. W Ŝadnym wypadku nadzwyczajni szafarze nie po-
winni podczas Mszy Świętej znajdować się w zakrystii.
Liturgiczną funkcję Nadzwyczajny Szafarz Komunii Świętej wykonuje w następujący sposób:
Podczas śpiewu Baranku BoŜy Nadzwyczajny Szafarz podchodzi do ołtarza i klęka na oba kolana z boku
odprawiającego kapłana. O ile ze względów przestrzennych byłoby to niemoŜliwe, moŜe uklęknąć z tyłu
lub z przodu ołtarza. Po przyjęciu Ciała i Krwi Pańskiej, kapłan podaje Komunię Świętą pomocnikowi.
Wypada, aby udzielił mu jej pod dwiema postaciami przez zanurzenie albo przez bezpośrednie picie z
kielicha. Następnie podaje pomocnikowi naczynie z komunikantami i razem z nim przystępuje do roz-
dzielania Komunii Świętej. Nadzwyczajny Szafarz ukazuje kaŜdemu z przyjmujących Komunię Świętą
„nieco uniesioną Hostię mówiąc: Ciało Chrystusa. Przystępujący do Stołu Pańskiego odpowiada: Amen i
trzymając pod ustami patenę przyjmuje Sakrament” (WOMR nr 117).
Po zakończeniu udzielania Komunii Świętej kapłan i pomocnik wracają do ołtarza. Kapłan zanosi puszkę
z Najświętszym Sakramentem do tabernakulum, po czym wraca do ołtarza i puryfikuje pateny i kielich.
Jedynie w wyjątkowych wypadkach świecki pomocnik zanosi puszkę z Najświętszym Sakramentem do
tabernakulum, wówczas przed zamknięciem drzwiczek przyklęka na jedno kolano, następnie wraca na
swoje miejsce. Jeśli zachodzi potrzeba puryfikuje palce w naczyńku stojącym obok tabernakulum lub na
kredensie. Wprowadzenie Ogólne do Mszału Rzymskiego (nr 56), zaleca, konsekrować hostie do Komu-
nii Świętej na kaŜdej Mszy Świętej: „Jest rzeczą bardzo wskazaną, aby wierni przyjmowali Ciało Pańskie
z Hostii konsekrowanych podczas tej Mszy Świętej, w której uczestniczą”. W wypadku rozdzielania Ko-
munii Świętej równieŜ z puszki znajdującej się w tabernakulum przynosi ją na ołtarz kapłan w czasie
ś
piewu Baranku BoŜy, wyjątkowo czyni to pomocnik. Nadzwyczajny Szafarz moŜe pomóc kapłanowi
równieŜ podczas rozdawania Komunii Świętej pod dwiema postaciami, gdy jest ona udzielana w przy-
padkach przewidzianych przez prawo. Jeśli przyjmujący Komunię Świętą piją bezpośrednio z kielicha,
wówczas pomocnik podaje kielich mówiąc: Krew Chrystusa, przyjmujący odpowiada: Amen. Podczas
picia z kielicha przyjmujący, jeśli potrzeba, „swymi rękami przysuwa sobie kielich do ust” (por. WOMR
nr 244). Po przyjęciu Krwi Pańskiej Nadzwyczajny Szafarz ociera puryfikaterzem zewnętrzną stronę kie-
licha. Natomiast jeśli Komunii Świętej pod obiema postaciami udziela się przez zanurzenie, wówczas
pomocnik trzyma kielich, a kapłan (lub drugi pomocnik) naczynie z Hostiami i po zanurzeniu części Ho-
stii w kielichu podnosi ją mówiąc: Ciało i Krew Chrystusa, przyjmujący odpowiada: Amen.
Zgodnie z zasadą podziału funkcji w zgromadzeniu liturgicznym Nadzwyczajny Szafarz Komunii Świętej
nie powinien z zasady pełnić innych posług liturgicznych, np. lektora, komentatora itp. Inną funkcję moŜe
pełnić wyjątkowo, gdy brak właściwych osób i ich czynności musiałby wykonać odprawiający kapłan.
III. POMOC W ZANOSZENIU KOMUNII ŚWIĘTEJ CHORYM
Do zasadniczych obowiązków Nadzwyczajnego Szafarza Komunii Świętej naleŜy równieŜ pomoc w za-
noszeniu jej chorym i niepełnosprawnym. W większych parafiach mogą być pomocnicy wyłącznie do
Komunii Świętej chorych. Obowiązują jednak wobec nich te same kryteria doboru i te same warunki
przygotowania.
W przeddzień Komunii Świętej pomocnik powinien odwiedzić chorego. W ramach duchowego przygo-
towania naleŜy delikatnie zapytać chorego czy pragnie przed Komunią Świętą przyjąć sakrament pokuty,
jeśli tak, trzeba o tym powiadomić proboszcza. Takie odwiedziny będą potrzebne zwłaszcza w początko-
wym okresie zanoszenia choremu Komunii Świętej. W czasie wizyty przygotowawczej, o ile zaistnieje
taka potrzeba, naleŜy poprosić domowników lub opiekunów chorego o odpowiednie przygotowanie
10
mieszkania (stół nakryty białym obrusem, świece, krzyŜ, woda święcona, szklanka czystej wody do pury-
fikacji lub podania choremu).
Celem podkreślenia związku Komunii Świętej chorego ze sprawowaniem Eucharystii przez wspólnotę
parafialną, wskazane jest, by nadzwyczajni szafarze otrzymywali Najświętszy Sakrament od celebransa
pod koniec Mszy Świętej. Przed końcowym błogosławieństwem kapłan przekazuje chorym za pośrednic-
twem pomocników specjalne pozdrowienie od wspólnoty.
Nadzwyczajny Szafarz zanosi Komunię Świętą do chorego w specjalnie do tego celu wykonanym naczy-
niu umieszczonym w odpowiedniej bursie, którą zawiesza na szyi. Swoją posługę poza Mszą Świętą po-
mocnik pełni w ubraniu cywilnym, ale odświętnym i powaŜnym. Niosący Komunię Świętą w drodze nie
rozmawia, ale w modlitewnym skupieniu uwielbia swego Pana i Boga.
Zwykły i skrócony obrzęd Komunii Świętej chorych udzielanej przez Szafarza Nadzwyczajnego znajduje
się w księdze liturgicznej: Sakramenty chorych. Obrzędy i duszpasterstwo, (wyd. Księgarnia św. Jacka,
Katowice 1978, s. 52-61). Inne śpiewy, teksty modlitewne i czytania biblijne moŜna odpowiednio dobrać
z tekstów liturgicznych danej niedzieli lub święta albo okresu liturgicznego.
PowyŜsza Instrukcja została zatwierdzona przez 248 Konferencję Plenarną Episkopatu Polski,
obradującą w Łodzi w dniach 21-22 czerwca 1991 r.
+ abp Józef kardynał Glemp
Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski
Prymas Polski
+ bp Tadeusz Rybak
Przewodniczący Komisji Episkopatu
ds. Liturgii i Duszpasterstwa Liturgicznego
11
Wskazania Konferencji Episkopatu Polski
odnośnie do Nadzwyczajnego Szafarza Komunii Świętej
Uwzględniając rozwój posługi Nadzwyczajnych Szafarzy Komunii Świętej w diecezjach polskich oraz
postanowienia II Polskiego Synodu Plenarnego, gdzie dla stałego akolity podany jest niŜszy wiek do-
puszczenia do tej posługi, oraz biorąc pod uwagę głosy biskupów i przedłoŜenie Komisji ds. Kultu BoŜe-
go i Dyscypliny Sakramentów, Konferencja Episkopatu Polski określa, co następuje:
1. Biskupi diecezjalni mogą upowaŜnić męŜczyzn, a takŜe siostry zakonne i niewiasty Ŝycia konsekrowa-
nego w wieku 25 do 65 lat do posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii Świętej.
2. Kandydaci powinni odznaczać się zaangaŜowaniem w Ŝycie Kościoła, wzorowym Ŝyciem moralnym
oraz powaŜaniem wśród duchowieństwa i wiernych.
3. Kandydat winien znać podstawowe prawdy katechizmowe oraz najwaŜniejsze zagadnienia teologicz-
no-liturgiczne. Szczegółowe zagadnienia wylicza instrukcja dotycząca formacji nadzwyczajnych szafa-
rzy Komunii Świętej. W zaleŜności od miejscowych warunków biskup moŜe polecić kandydatowi
udział w kursie teologicznym lub zaŜądać egzaminu.
4. Biskup diecezjalny upowaŜnia do posługi Nadzwyczajnego Szafarza na jeden rok kandydata, którego
poleca ksiądz proboszcz.
5. Przed upowaŜnieniem kandydata zaleca się odprawienie trzydniowych rekolekcji albo dnia skupienia.
6. Szafarz Nadzwyczajny wykonuje swoją posługę wtedy, gdy liczba kapłanów wobec komunikujących
jest za mała. MoŜe on w ramach waŜności upowaŜnienia świadczyć pomoc na terenie całej diecezji;
poza diecezją na stałe moŜe to czynić tylko za zgodą ordynariusza tamtej diecezji.
7. Szafarz Nadzwyczajny moŜe, za wiedzą księdza proboszcza, zanieść Komunię Świętą do domów tylko
osobom, których odpowiedni stan duchowy jest znany, zachowując przepisy liturgiczne.
8. Szafarz nadzwyczajny podczas pełnienia tej posługi w czasie Mszy Świętej winien być ubrany w albę,
a jeśli trzeba przepasany cingulum. Pełniąc swą posługę poza Mszą Świętą, moŜe nosić zwykłe ubra-
nie. Siostry zakonne spełniają posługę Nadzwyczajnego Szafarza w swoim stroju zakonnym, a osoby
Ŝ
ycia konsekrowanego w swoim stroju.
9. Braci zakonnych obowiązują te same postanowienia. WyŜszy przełoŜony zakonów kleryckich zwraca
się do biskupa diecezjalnego o udzielenie pozwolenia na wykonywanie posługi w kościołach diecezji
dla nadzwyczajnych szafarzy przez siebie ustanowionych.
10. Posługa Szafarza jest bezinteresowna. W sytuacji uzasadnionej moŜe przysługiwać zwrot kosztów
przejazdu lub rekompensata, o ile wskutek wykonywania posługi uszczupliły się dochody w pracy
zawodowej Szafarza.
11. W nadzwyczajnych sytuacjach celebrans moŜe ustanowić ad casum Nadzwyczajnego Szafarza Ko-
munii Świętej zgodnie z tekstem zawartym w Mszale Rzymskim dla diecezji polskich na str. 6*.
12. Szczegółowe wskazania odnośnie do przygotowania i stałej formacji Nadzwyczajnych Szafarzy Ko-
munii Świętej znajdują się w osobnej instrukcji.
+ abp Józef Michalik
Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski
+ bp Stefan Cichy
Przewodniczący Komisji Episkopatu
ds. Kultu BoŜego i Dyscypliny Sakramentów
Warszawa, dnia 9 marca 2006 r.
335. Zebranie Plenarne Konferencji Episkopatu Polski
12
Modyfikacja Instrukcji
w sprawie formacji i posługi
nadzwyczajnych szafarzy Komunii Świętej
Posługę Nadzwyczajnych Szafarzy Komunii Świętej ustanowioną instrukcją Immensae caritatis (29.01.
1973) Konferencja Episkopatu Polski wprowadziła w dniu 2 maja 1990 roku i „określiła warunki, według
których biskupi diecezjalni w Polsce mogą zastosować kan. 910 i 230 KPK, czyli powołać Nadzwyczaj-
nych Szafarzy Komunii Świętej”.
W dniu 9 marca 2006 r. zostały przyjęte Wskazania Konferencji Episkopatu Polski odnośnie do Nadzwy-
czajnego Szafarza Komunii Świętej, które dokonały kilku zmian w sprawie pełnienia posługi przez nad-
zwyczajnych szafarzy.
W związku z nowymi dokumentami Stolicy Apostolskiej wydanymi w ostatnim okresie Konferencja Epi-
skopatu wprowadza modyfikacje w sprawie formacji i posługi Nadzwyczajnych Szafarzy Komunii Świę-
tej.
I. FORMACJA NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚWIĘTEJ
Zgodnie z zaleceniem soborowej Konstytucji o Liturgii Świętej wszystkie osoby pełniące funkcje litur-
giczne naleŜy starannie wychować „w duchu liturgii oraz przygotować je do odpowiedniego i zgodnego z
przepisami wykonywania przysługujących im czynności” (KL nr 29).
W poszczególnych diecezjach – zaleŜnie od miejscowych warunków – program formacyjny nadzwyczaj-
nych szafarzy Komunii św. moŜe być w róŜny sposób realizowany. RóŜnorodność form kształcenia po-
winna jednak uwzględniać niŜej podana problematykę.
Kurs przygotowawczy
Czas trwania kursu i inne szczegóły organizacyjne określa kaŜda diecezja w zaleŜności od miejscowych
warunków. Kurs przygotowawczy winien jednak uwzględniać niŜej podany program szkoleniowy, obej-
mujący wykłady i ćwiczenia praktyczne.
Nadzwyczajny Szafarz Komunii Świętej powinien znać podstawowe prawdy katechizmowe oraz najwaŜ-
niejsze zagadnienia teologiczno-liturgiczne. Prawdy te naleŜy podać z uwzględnieniem kontekstu egzy-
stencjalnego, ich związku z Ŝyciem codziennym i wpływem na rozwój duchowości chrześcijańskiej.
Podczas kursu przygotowawczego naleŜy omówić następujące zagadnienia:
a) Właściwe rozumienie liturgii; znaczenie liturgii w Ŝyciu Kościoła, miejscowej wspólnoty parafialnej i
w Ŝyciu osobistym.
b) RóŜne sposoby obecności Chrystusa w liturgii: w zgromadzeniu liturgicznym, w osobie odprawiające-
go kapłana, w słowie BoŜym, Eucharystii i innych znakach sakramentalnych.
c) Teologia zgromadzenia liturgicznego i podział funkcji; udział świeckich w liturgii.
d) Posługa nadzwyczajnych szafarzy Komunii św.: znaczenie, przygotowanie, upowaŜnienie biskupa,
prawa i obowiązki.
e) Chrześcijański wymiar niedzielnego świętowania, uzasadnienie niedzielnego uczestnictwa we Mszy
Ś
więtej: współczesne moŜliwości i zagroŜenia.
f) Podstawowe zagadnienia z teologii Eucharystii: Pamiątka, Ofiara, Uczta: czynne, świadome i owocne
uczestnictwo; struktura Mszy Świętej i jej waŜniejsze elementy (śpiewy, czytania, modlitwy, obrzędy).
g) Warunki owocnego przyjmowania i godnego udzielania Komunii Świętej.
13
h) PoboŜność eucharystyczna i kult Chrystusa Pana w Najświętszym Sakramencie poza Mszą Świętą.
i) Czynności nadzwyczajnych szafarzy podczas Mszy Świętej i zanoszenie Komunii Świętej chorym;
duszpasterstwo chorych w parafii i szpitalach.
j) Świadomość chrzcielna i znaczenie pokuty w Ŝyciu chrześcijanina.
k) Świeccy w Ŝyciu Kościoła.
l) Znaczenie modlitwy i róŜne jej formy; elementy Liturgii Godzin.
KaŜdemu spotkaniu formacyjnemu winny towarzyszyć ćwiczenia praktyczne. Wskazane byłoby, aby
kaŜdy dzień szkolenia rozpoczynał się lub kończył Mszą Świętą, z moŜliwie pełnym udziałem słuŜby li-
turgicznej, w tym równieŜ pomocników udzielania Komunii Świętej. Ponadto w programie dnia byłoby
dobrze wspólnie odmówić część Liturgii Godzin.
Stała formacja
Kurs przygotowawczy zasadniczo winien mieć charakter wprowadzający. Dopiero stała systematyczna
formacja pozwoli Nadzwyczajnym Szafarzom Komunii Świętej lepiej zrozumieć znaczenie ich posługi,
jej wpływ na głębie wiary i jakość Ŝycia z wiary, a takŜe zdynamizuje ich działalność apostolską w para-
fii. Stała formacja pomocników Komunii Świętej winna odbywać się zarówno na poziomie parafialnym,
jak i ponadparafialnym lub ogólnodiecezjalnym.
Proboszcz parafii odpowiedzialny jest za właściwy rozwój i formację słuŜby liturgicznej swojej parafii.
RównieŜ Nadzwyczajni Szafarze Komunii Świętej powinni mieć swoje regularne spotkania modlitewno-
formacyjne miesięczne lub kwartalne, z jednej lub kilku parafii.
Innym sposobem stałej formacji mogą być organizowane przez diecezjalną komisję liturgiczną, Instytuty
Pastoralne lub referaty kurialne, okresowe dni skupienia lub trzydniowe rekolekcje, przeprowadzone
przed upowaŜnieniem lub przed kaŜdorazowym jego przedłuŜeniem.
Dalszej formacji słuŜą takŜe pielgrzymki Nadzwyczajnych Szafarzy Komunii Świętej na Jasną Górę lub
do innego sanktuarium.
Program stałej formacji powinien obejmować problematykę teologiczno-pastoralną. PoŜyteczna będzie
wymiana doświadczeń, zwłaszcza co do Komunii św. chorych i związanych z nią odwiedzin domowych.
Wskazywać naleŜy równieŜ na inne moŜliwości pracy apostolskiej w parafii, m.in. praca w grupach mło-
dzieŜowych, pomoc w duszpasterstwie stanowym i młodzieŜowym, pomoc w katechezie i przygotowaniu
sakramentalnym przed I-szą Komunią, Bierzmowaniem i zawarciem MałŜeństwa, a takŜe aktywna dzia-
łalność w pracy charytatywnej lub w innych przedsięwzięciach duszpasterskich.
Stałą formację Nadzwyczajnych Szafarzy Komunii Świętej naleŜy zlecić Diecezjalnej Komisji Liturgicz-
nej lub specjalnie do tego celu mianowanemu duszpasterzowi. Do ich zadań winna naleŜeć organizacja
kursów przygotowawczych i innych spotkań modlitewno-formacyjnych o zasięgu ponadparafialnym, a
takŜe troska o literaturę i materiały szkoleniowe, jak ksiąŜki, skrypty, instrukcje, kasety video itp. Koszty
związane z kursem przygotowawczym i stałą formacją pokrywają parafie.
II. POSŁUGA NADZWYCZAJNYCH SZAFARZY KOMUNII ŚWIĘTEJ
Nadzwyczajny szafarz Komunii Świętej pełni posługę podczas Mszy Świętej lub poza Mszą Świętą.
Posługa podczas Mszy Świętej
Nadzwyczajny Szafarz pomaga w rozdawaniu Komunii Świętej, gdy przystępuje do niej większa liczba
wiernych przy braku szafarzy, albo gdy szafarze ci są zajęci innymi czynnościami duszpasterskimi lub
14
gdy udzielanie Komunii Świętej utrudnia im stan zdrowia albo podeszły wiek. Poza przypadkami choro-
by lub niedołęŜności odprawiający kapłan, a takŜe koncelebransi, nie mogą wyręczać się posługą pomoc-
ników, sami nie rozdzielając Komunii Świętej.
Liczba nadzwyczajnych szafarzy Komunii Świętej zaleŜeć powinna od wielkości parafii i ilości odpra-
wianych Mszy Świętych. Nadzwyczajny Szafarz powinien usługiwać zasadniczo podczas jednej Mszy
Ś
więtej w ciągu dnia i mieć moŜliwość zastępstwa w wypadku choroby lub wyjazdu poza parafię.
Przed Mszą Świętą nadzwyczajni szafarze powinni przygotować naczynia z hostiami do konsekracji i
ustawić je na kredensie. Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (nr 85) zaleca konsekrować hostie
do Komunii Świętej na kaŜdej Mszy Świętej: „Jest bardzo poŜądane, aby wierni podobnie jak kapłan,
który jest do tego zobowiązany, przyjmowali Ciało Pańskie z hostii konsekrowanych w czasie danej
Mszy Świętej, a w przewidzianych przypadkach (por. nr 283) przystępowali do kielicha. Dzięki temu
Komunia Święta ukaŜe się takŜe przez znaki jako uczestnictwo w aktualnie sprawowanej Ofierze”. Gdy
nie ma innych ministrantów, oni teŜ zanoszą je na ołtarz w czasie przygotowywania darów.
Nadzwyczajni szafarze Komunii Świętej ubrani w alby, zajmują miejsce w prezbiterium lub tam, gdzie
znajdują się inne osoby pełniące funkcje liturgiczne. W Ŝadnym przypadku nadzwyczajni szafarze nie
powinni podczas Mszy Świętej znajdować się w zakrystii.
Ogólne Wprowadzenie do Mszału Rzymskiego postanawia w p. 162: „W rozdawaniu Komunii Świętej
mogą kapłanowi pomagać inni obecni prezbiterzy. Jeśli ich nie ma, a liczba przystępujących jest znaczna,
kapłan moŜe wezwać do pomocy szafarzy nadzwyczajnych, to jest ustanowionego obrzędem akolitę lub
takŜe innych wiernych, którzy zostali do tego prawnie upowaŜnieni. W razie potrzeby kapłan moŜe jed-
norazowo upowaŜnić do rozdawania Komunii Świętej odpowiednich wiernych”. UpowaŜnienie to moŜe
być udzielone w przypadku, kiedy tej posługi nie moŜe spełniać ustanowiony Nadzwyczajny Szafarz Ko-
munii Świętej.
Szafarze ci przystępują do ołtarza dopiero po przyjęciu Komunii Świętej przez kapłana i z jego rąk otrzy-
mują naczynia zawierające postacie eucharystyczne, jakie mają rozdawać wiernym.
Liturgiczną funkcję Nadzwyczajny Szafarz Komunii Świętej wykonuje w następujący sposób:
Po przyjęciu Ciała i Krwi Pańskiej kapłan podaje Komunię Świętą Nadzwyczajnemu Szafarzowi. Wypa-
da, aby udzielił mu jej pod obiema postaciami przez zanurzenie albo przez bezpośrednie picie z kielicha.
Następnie podaje Nadzwyczajnemu Szafarzowi naczynie z komunikantami i razem z nim przystępuje do
rozdzielania Komunii Świętej. W przypadku rozdzielania Komunii Świętej równieŜ z naczynia znajdują-
cego się w tabernakulum przynosi je na ołtarz prezbiter w czasie śpiewu Baranku BoŜy, wyjątkowo czyni
to Nadzwyczajny Szafarz. Nadzwyczajny Szafarz ukazuje kaŜdemu z przyjmujących Komunię Świętą
„ukazuje nieco uniesioną Hostię, mówiąc: Ciało Chrystusa. Przystępujący do Komunii Świętej odpowia-
da: Amen i przyjmuje Najświętszy Sakrament do ust lub, jeśli jest to dozwolone, na dłoń” (OWMR nr
161).
Po zakończeniu udzielania Komunii Świętej kapłan i pomocnik wracają do ołtarza. Kapłan zanosi puszkę
z Najświętszym Sakramentem do tabernakulum, po czym wraca do ołtarza i puryfikuje pateny i kielich.
Jedynie w wyjątkowych wypadkach świecki pomocnik zanosi puszkę z Najświętszym Sakramentem do
tabernakulum, wówczas przed zamknięciem drzwiczek przyklęka na jedno kolano, następnie wraca na
swoje miejsce. Jeśli zachodzi potrzeba, puryfikuje palce w naczyńku stojącym obok tabernakulum lub na
kredensie.
Nadzwyczajny Szafarz moŜe pomóc kapłanowi równieŜ podczas rozdawania Komunii Świętej pod obie-
ma postaciami, gdy jest ona udzielana w przypadkach przewidzianych przez prawo. Jeśli przyjmujący
Komunię Świętą piją bezpośrednio z kielicha, wówczas pomocnik podaje kielich mówiąc: Krew Chry-
stusa, przyjmujący odpowiada: Amen. Podczas picia z kielicha przyjmujący, jeśli potrzeba, „swymi rę-
kami przysuwa sobie kielich do ust” (por. OWMR nr 266). Po przyjęciu Krwi Pańskiej nadzwyczajny
szafarz ociera puryfikaterzem zewnętrzną stronę kielicha. Natomiast jeśli Komunii Świętej pod obiema
15
postaciami udziela się przez zanurzenie, wówczas pomocnik trzyma kielich, a kapłan (lub drugi pomoc-
nik) naczynie z hostiami i po zanurzeniu części hostii w kielichu podnosi ją mówiąc: Ciało i Krew Chry-
stusa, przyjmujący odpowiada: Amen.
Zgodnie z zasadą podziału funkcji w zgromadzeniu liturgicznym Nadzwyczajny Szafarz Komunii Świętej
nie powinien pełnić innych posług liturgicznych, np. lektora, komentatora itp. Inną funkcję moŜe pełnić
wyjątkowo, gdy brak właściwych osób i ich czynności musiałby wykonać odprawiający kapłan.
Pomoc w zanoszeniu Komunii Świętej chorym poza Mszą Świętą
Do zasadniczych obowiązków Nadzwyczajnego Szafarza Komunii Świętej naleŜy równieŜ pomoc w za-
noszeniu jej chorym i niepełnosprawnym. Instrumentum laboris na Synod Biskupów poświęcony Eucha-
rystii zaznacza, Ŝe Nadzwyczajnych Szafarzy Komunii Świętej zachęca się, by troszczyli się o osoby ob-
łoŜnie chore i w podeszłym wieku, które nie mogą fizycznie uczestniczyć w Liturgii Eucharystycznej w
kościele. Ich dobru moŜe słuŜyć, jak wskazują na to niektóre odpowiedzi, wykorzystanie środków spo-
łecznej komunikacji do transmisji Mszy Świętej i innych liturgii.
W większych parafiach mogą być nadzwyczajni szafarze wyłącznie do Komunii Świętej chorych. Obo-
wiązują jednak wobec nich te same kryteria doboru i te same warunki przygotowania.
W ramach duchowego przygotowania Nadzwyczajny Szafarz powinien delikatnie zapytać chorego, czy
pragnie przed Komunią Świętą przyjąć sakrament pokuty, jeśli tak, trzeba o tym powiadomić proboszcza.
W czasie wizyty przygotowawczej, o ile zaistnieje taka potrzeba, naleŜy poprosić domowników lub opie-
kunów chorego o odpowiednie przygotowanie mieszkania (stół nakryty białym obrusem, świece, krzyŜ,
woda święcona, szklanka czystej wody do puryfikacji lub podania choremu).
Celem podkreślenia związku Komunii Świętej chorego ze sprawowaniem Eucharystii przez wspólnotę
parafialną wskazane jest, by przed końcowym błogosławieństwem kapłan przekazał chorym za pośred-
nictwem szafarzy specjalne pozdrowienie od wspólnoty, a nadzwyczajni szafarze otrzymywali Najświęt-
szy Sakrament od celebransa po obrzędzie rozesłania wiernych.
Nadzwyczajny Szafarz zanosi Komunię Świętą do chorego w specjalnie do tego celu wykonanym naczy-
niu umieszczonym w odpowiedniej bursie, którą zawiesza na szyi. Swoją posługę poza Mszą Świętą po-
mocnik pełni w ubraniu cywilnym, ale odświętnym i powaŜnym. Niosący Komunię Świętą w drodze nie
rozmawia, ale w modlitewnym skupieniu uwielbia swego Pana i Boga.
Zwykły i skrócony obrzęd Komunii Świętej chorych udzielanej przez Szafarza Nadzwyczajnego znajduje
się w księdze liturgicznej: Sakramenty chorych. Obrzędy i duszpasterstwo, (wyd. drugie, Księgarnia św.
Jacka, Katowice 2004, s. 54-63). Inne śpiewy, teksty modlitewne i czytania biblijne moŜna odpowiednio
dobrać z tekstów liturgicznych danej niedzieli lub święta albo okresu liturgicznego.
+ abp Józef Michalik
Przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski
+ Bp Stefan Cichy
Przewodniczący Komisji Episkopatu
ds. Kultu BoŜego i Dyscypliny Sakramentów
Warszawa, dnia 18 października 2006 r.
337. Zebranie Plenarne Konferencji Episkopatu Polski