Terapeuta zajęciowy_322[15]_Z2_06

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Wpływ emocji, potrzeb i motywacji na działalność człowieka

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Metody rozpoznawania i rozwijania zainteresowań podopiecznych.

Organizacja czasu wolnego

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Terapie oparte o sztukę

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Terapie oparte o ruch

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Terapie oparte o działanie

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Terapie oparte o manipulowanie środowiskiem społecznym

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Negocjacje i metody rozwiązywania konfliktów w trakcie zajęć

terapeutycznych

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu prowadzenia terapii

zajęciowej indywidualnej i grupowej.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, które powinieneś posiadać, by bez
problemów korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia czyli wykaz umiejętności, jakie wykształcisz pracując z poradnikiem,

−

materiał nauczania czyli wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia założonych
celów kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

−

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści,

−

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
wiadomości praktyczne,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie przez Ciebie materiału całej jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

322[15].Z2

Indywidualna i grupowa terapia zajęciowa

322[15].Z2.04

Opracowywanie diagnozy

terapeutycznej na podstawie

rozpoznania stanu pacjenta

322[15].Z2.01

Rozróżnianie rodzajów działalności

terapeutycznej

322[15].Z2.02

Organizowanie pracy w pracowni

terapii zajęciowej

322[15].Z2.03

Wykonywanie prac plastyczno-

technicznych

322[15].Z2.06

Wykonywanie działań z zakresu

terapii indywidualnej i grupowej

322[15].Z2.07

Ocenianie skuteczności

i dokumentowanie działań

terapeutycznych

322[15].Z2.05

Opracowywanie projektu

i harmonogramu indywidualnych

i grupowych zajęć terapeutycznych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu terapii zajęciowej,

–

posługiwać się podstawową wiedzę z pedagogiki specjalnej,

–

posługiwać się podstawową wiedzę z zakresu psychologii rozwoju człowieka,

–

rozpoznawać potrzeby i problemy osoby niepełnosprawnej,

–

dokonywać krótkiej autoprezentacji na zajęciach,

–

korzystać z komputera i Internetu,

–

korzystać z różnych źródeł informacji,

–

sporządzać konspekty do zajęć,

–

współpracować w grupie,

–

pracować samodzielnie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

określić wpływ emocji i potrzeb na działalność człowieka,

–

zidentyfikować czynniki, które wpływają na zwiększanie motywacji do uczestnictwa
w zajęciach terapeutycznych,

–

określić cele i zaplanować terapię zajęciową zgodnie z potrzebami i możliwościami
podopiecznego,

–

zapewnić system wsparcia społecznego,

–

przeprowadzić negocjacje i rozwiązać konflikt,

–

współuczestniczyć w pomocy psychologicznej,

–

rozwinąć zainteresowania podopiecznych i rozszerzyć zakres tych zainteresowań,

–

zapewnić terapeutyczną atmosferę zajęć.

–

zastosować różne metody i techniki terapeutyczne,

–

wykonać prace z zakresu kroju i szycia,

–

posłużyć się technikami pracy w drewnie, metalu, skórze,

–

wykonać prace rękodzielnicze,

–

nauczyć podopiecznego korzystania z komputera w podstawowym zakresie,

–

wykonać prace introligatorskie,

–

wykonać prace ceramiczne,

–

nauczyć podopiecznego przygotowania posiłków zgodnie z zasadami żywieniowymi,

–

zorganizować czas wolny podopiecznego,

–

dostosować metody i techniki do potrzeb, możliwości, umiejętności i sprawności
podopiecznego,

–

wykorzystać w celach terapeutycznych ekspresję człowieka,

–

podjąć współpracę z podopiecznym podczas wykonywania zadania,

–

pokonać lęki, zagrożenia i uprzedzenia podopiecznego,

–

zlikwidować lub zmniejszyć sensoryzmy,

–

podjąć współpracę z zespołem terapeutycznym,

–

zadbać o higienę i bezpieczeństwo pracy,

–

zaplanować i uzupełnić sprzęt i materiały potrzebne w czasie zajęć.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Wpływ emocji, potrzeb i motywacji na działalność człowieka

4.1.1. Materiał nauczania

Warunkiem

prawidłowego

rozwoju

jest

aktywność,

polegająca

stałym

i dostosowanym  do  możliwości  człowieka  wysiłku.  Aktywność  umożliwia  prowadzenie
twórczego  i  harmonijnego  życia,  jest  podstawą  leczenia  wielu  chorób,  opóźnia  procesy
starzenia, daje naszemu podopiecznemu szansę wyrażenia siebie w formie dostępnej i bardzo
indywidualnej, określonej jego możliwościami, upodobaniami i zwyczajami. Brak aktywności
wiąże  się  z  poczuciem  własnej  nieprzydatności,  a  to  z  kolei  rodzi  poczucie  krzywdy,
powoduje  izolację  i poczucie osamotnienia. Dlatego niezwykle ważny w procesie terapii  jest
proces  aktywizacji  polegający  na  włączeniu  osoby  niepełnosprawnej  do  udziału  w  różnych
dziedzinach  życia.  Na  działanie  każdego  człowieka  mają  wpływ  jego  potrzeby,  emocje
i motywacja.

Emocje kierują zachowaniem człowieka, służąc mu jednocześnie jako informacje

pomagające  w  osiągnięciu  celów.  Emocje  uruchamiają  priorytet  dla  związanego  z  nimi
programu  działania,  a  ich  odczuwaniu  towarzyszą  zwykle  zmiany  somatyczne,  ekspresje
mimiczne i pantomimiczne oraz zachowania.

Ekspresją emocji nazwiemy więc, wszelkie sygnały emitowane przez jednostkę, będące

dla  kogoś  innego  wskazówką  przeżywania  przez  tę  osobę  określonych  emocji.  Ekspresja
emocji  nie  musi  być  intencjonalna;  w  przypadku  emocji  spontanicznych  sygnały  te
w większości  pojawiają  się  całkowicie  poza  kontrolą  jednostki.  Ekspresja  emocji  pozwala
zakomunikować  innym  nasze  odczucia,  ale  też  informuje  nas  o  odczuciach  innych.  Dzięki
fizjologicznym przejawom emocji, takim jak zaczerwienienie się lub zbladnięcie, wystąpienie
potu czy drżenie rąk, przyspieszenie oddechu czy pojawieniu się „gęsiej skórki” możemy się
zorientować w jakim stanie emocjonalnym jest nasz rozmówca nawet wówczas, jeżeli on sam
do tego stanu  nie chce  się przyznać, albo  nie potrafi go nazwać. Takim wskaźnikiem  będzie
też  wyraz  jego  twarzy,  gesty  czy  ruchy  ciała,  a  także  tembr  głosu.  Dzięki  ekspresji  emocji
możemy  poznać,  czy  nasz  podopieczny  jest  zadowolony,  smutny,  rozgniewany,
zdenerwowany czy spokojny.

Istnieje grupa sześciu emocji bardzo prostych do odczytania na podstawie mimiki i to

niezależnie od kultury, w jakiej człowiek żyje. Te emocje to smutek, radość, gniew, strach,
wstręt i zdziwienie. Inne emocje, zwłaszcza te złożone również można rozpoznać, jednak
wymagają one większego zaangażowania i zwrócenia uwagi również na inne elementy, takie
jak ton głosu, ekspresję ciała czy wskaźniki fizjologiczne.

Dzięki emocjom człowiek wykrywa w otoczeniu rzeczy istotne z punktu widzenia jego

potrzeb  i  celów.  Emocje  mobilizują  do  działania,  dostarczają  też  energii  potrzebnej  do
uruchomienia  procesów  poznawczych  i  regulują  poziom  pobudzenia  dla  optymalnego  ich
funkcjonowania. Dzięki emocjom człowiek potrafi wybrać takie metody poznawcze, które są
najbardziej  efektywne  w  danej  sytuacji.  Emocje  pełnią  też  funkcje  społeczne  komunikując
nasze  stany  emocjonalne  innym  ludziom  i  służąc  do  określenia  relacji  ze  środowiskiem.
Niektóre  emocje  mogą  być  dysfunkcjonalne,  np.  fobie,  ataki  paniki,  przygnębienie,  ataki
zazdrości, czy tęsknota mogą przeszkadzać w codziennym funkcjonowaniu.

Emocje charakteryzują się też znakiem; dodatnie powodują tendencje do

podtrzymywania  kontaktu  z  obiektem  wywołującym  je  lub  do  podtrzymywania  aktywności
związanej  z  tą  emocją.  Emocja  ujemna  powoduje  tendencję  do  przerwania  kontaktu
z obiektem  lub  aktywnością,  która  ją  wywołała.  Tak  więc  emocje  nie  tylko  ukierunkowują

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

działanie, ale też wpływają na jego sprawność – umiarkowane natężenie emocji sprzyja
wysokiej sprawności wykonania zadania, bardzo wysokie i niskie – obniża tę sprawność
o czym musimy pamiętać planując zajęcia terapeutyczne dla podopiecznych.

Pobudzenie emocjonalne odgrywa ważną rolę we wszystkich procesach poznawczych,

przyczyniając  się  do  wzmożenia  uwagi,  spostrzegania,  zapamiętywania,  czy  rozwiązywania
problemów.  Bardzo  niski  poziom  pobudzenia  wyraża  się  apatią,  bardzo  wysoki  –  silnym
podnieceniem  ruchowym  czy  paniką.  Dlatego  zarówno  zbyt  niskie,  jak  i  zbyt  silne
pobudzenie  powoduje  napięcie  i  niepokój,  co  wywiera  destrukcyjny  wpływ  na  działanie.
Należy  więc  pamiętać,  że  dla  optymalnego  funkcjonowania  naszego  podopiecznego
potrzebny  jest  odpowiedni  poziom  pobudzenia  i  tak  planować  zajęcia,  aby  ów  optymalny
poziom osiągać.

Emocje wpływają na spostrzeganie w ten sposób, że człowiek ma tendencję do

spostrzegania  tego,  za  co  spotykają  go  nagrody,  co  ułatwia  mu  osiągnięcie  celów
i zaspokojenie  potrzeb.  Człowiek  większą  uwagę  zwraca  na  bodźce  emocjonujące  niż
neutralne,  lepiej  je  też  zapamiętuje.  Lęk  zawęża  uwagę  ukierunkowując  ją  na  zagrożenie  –
człowiek  koncentruje  się  na  tym,  czego  się  boi,  lub  na  sposobach  zabezpieczenia  się.
W rezultacie  jeżeli  podopieczny  jest  zalękniony,  to  gorzej  się  uczy,  gdyż  jego  pamięć
wypełniona jest emocjami i tylko niewielka część uwagi może być poświęcona na uczenie się.
Sama  emocjonującą  scenę  odwraca  uwagę  od  innych  wydarzeń,  przez  co  podopieczny
zapamiętuje  niewiele  ze  zdarzeń  towarzyszących,  co  może  prowadzić  do  pogorszenia
szybkości uczenia się lub wykonywania zadań.

Należy też pamiętać, że łatwiej zapamiętywane są zdarzenia przyjemne, niż

nieprzyjemne,  jednak  te  są  wolniej  zapominane.  Materiał  wyuczony  w  danym  stanie
emocjonalnym  może  być  łatwiej  przypominany  przez  podopiecznego,  jeżeli  przywołamy
stan,  w  którym  został  zapamiętany.  Pod  wpływem  silnych  emocji  wzrasta  tendencja  do
fantazjowania  treściowo  związanego  z  istniejącą  emocją.  Niepokojące  myśli  i  zmartwienia
odgrywają  ważną  rolę  w  powstawaniu  niepokoju,  który  obniża  sprawność  intelektualną,
wpływa  również  ujemnie  na  uczenie  się  i  pracę,  oraz  na  podejmowanie  decyzji.  Zbyt  małe
pobudzenie  emocjonalne  powoduje  apatię  i  niedostateczną  motywację  do  działań,  dlatego
przy  planowaniu  zajęć  z  podopiecznymi  należy  pamiętać  o  tym,  by  zajęcia  miały  zdolność
wywoływania emocji.

Stan lekkiego pobudzenia jest optymalny dla myślenia i wyobraźni. Dobry nastrój

zwiększa  zdolność  elastycznego  myślenia,  ułatwiając  znajdowanie  rozwiązań  problemów.
Jednocześnie osoby w dobrym nastroju są bardziej skłonne do udzielania pomocy, niż osoby
w  nastroju  neutralnym  lub  złym,  gdyż  wówczas  człowiek  wykazuje  tendencję  do
spostrzegania  pozytywnych  cech  innych  osób.  Wpływ  emocji  zaznacza  się  szczególnie
wyraźnie  w  wyobrażeniach;  w  sytuacji  przewlekłego  i  silnego  napięcia  emocjonalnego
wywołanego  przez  głód  następuje  spotęgowanie  wrażliwości  na  wszystko  związane
z pożywieniem.  W  stanie  silnego  pobudzenia  emocjonalnego  występuje  tendencja  do
spostrzegania,  przypominania  sobie,  wyobrażania  i  myślenia  tylko  o  tym,  co  jest  zgodne
z dominującą emocją.

Zniekształcenia procesów umysłowych pod wpływem emocji u różnych osób mogą

zachodzić  w  mniejszym  lub  większym  stopniu: u  dzieci  bardziej  niż  u dorosłych,  u chorych
psychicznie  bardziej  niż  u  zdrowych,  u  upośledzonych  umysłowo  –  bardziej  niż  u  osób
z normą intelektualną. Jednym z głównych czynników decydujących o podatności na emocje
jest  stopień  utrwalenia  schematów  poznawczych.  Obszary,  w  których  człowiek  ma
niewystarczające informacje są bardziej podatne na wpływ emocji. Gdy obraz rzeczywistości
jest chaotyczny, źle sprecyzowany, cząstkowy, to sprzyja to deformacjom obrazu w kierunku
zgodnym  z  panującym  nastawieniem  emocjonalnym.  Samoocena  jest  podatna  na  wpływ
emocji, gdyż jest słabo zorganizowana i zróżnicowana.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Motywacja to wszelkie mechanizmy odpowiedzialne za uruchomienie, ukierunkowanie,

podtrzymanie i zakończenie zachowania; dzięki niej formują się dążenia, które z kolei sterują
czynnościami człowieka w taki sposób, by doprowadzić do określonego, zgodnego z intencją
celu. Motywacja jest więc siłą poruszającą do działania i ukierunkowującą to działanie na
określone cele; aktywizuje jednostkę do działania. Procesy motywacyjne organizują,
przygotowują działanie.

Motywy to stany wewnętrznego napięcia, które pobudzają człowieka do działania

zmierzającego do zaspokojenia danej potrzeby i nadają temu działaniu kierunek. Owo
napięcie powstaje z dwóch powodów:

−

na skutek konieczności zaspokojenia podstawowych potrzeb,

−

na skutek realizacji zadań stawianych sobie przez człowieka lub narzucanych mu przez
innych ludzi.
Aktywność ludzka zmierza do zniesienia tych napięć zaspokajając potrzebę wywołującą

napięcie, ale też tworzy napięcia.

Od siły procesów motywacyjnych zależy sprawność działania – w miarę wzrostu

motywacji  sprawność  działania  wzrasta  do  pewnego  poziomu,  po  czym  zaczyna  spadać,
a przy bardzo wysokim natężeniu motywacji sprawność jest niska. W rozwiązywaniu łatwego
zadania  największą  sprawność  osiąga  się  przy  wysokim  poziomie  motywacji,
a w rozwiązywaniu  zadań  trudnych  –  przy  niskim  poziomie  motywacji.  Dlatego,  chociaż
motywacja  jest  bardzo  istotnym  czynnikiem  wpływającym  na  efektywność  pracy  naszego
podopiecznego  musimy  pamiętać  o  tym,  że  zbyt  wysoka  motywacja  może  pogorszyć  jego
sprawność działania, zwłaszcza, gdy zadanie jest nowe, trudne a jego realizacji przygląda się
duża  liczba  osób.  Z  kolei  niska  motywacja  może  sprawić,  że  nasz  podopieczny  nie  będzie
chciał  wykonać  zadania.  Ważne  jest  więc  zadbanie  o  odpowiedni,  optymalny  poziom
motywacji.

Analizując zjawisko motywacji należy też zwrócić uwagę, że istnieją dwa jej rodzaje:

motywacja  wewnętrzna  dzięki  której  nasz  podopieczny  angażuje  się  w  dane  działanie,
ponieważ  sprawia  mu  ono  przyjemność,  bądź  wzbudza  jego  zainteresowanie  i  motywacja
zewnętrzna,  gdzie  nasz  podopieczny  angażuje  się  w  działanie  wskutek  zewnętrznych
nacisków  lub  dla  zewnętrznych  korzyści.  Oczywiście  powinniśmy  dążyć  do  kształcenia
w podopiecznym  motywacji  wewnętrznej  do  wykonywania  działań,  gdyż  motywacja
zewnętrzna nie gwarantuje efektów terapii; bez nadzoru terapeuty i bez nagrody podopieczny
nie będzie kontynuował działania. Wykształcenie motywacji wewnętrznej jest możliwe tylko
wówczas,  jeżeli  działania  dobrane  przez  nas  są zgodne z  zainteresowaniami,  możliwościami
i potrzebami  podopiecznego,  jeśli  widzi  on  efekty  swoich  działań  i  otrzymuje  zewnętrzne
wsparcie i potwierdzenie wartości działań ze strony terapeuty.

Frustracja może być czynnikiem wzmacniającym motywację; pojawienie się przeszkody

na  drodze  do  celu  może  spowodować  wzrost  mobilizacji  organizmu  i  chęć  ataku  na
przeszkodę.  Niepowodzenie  może  pobudzić  do  większych  wysiłków  jeżeli  motywacja
początkowa  jest  silna,  niepowodzenie  ma  charakter  częściowy,  a  nie  ostateczny
a podopieczny  posiada  zadowalający  stopień  wiary  w  swoje  umiejętności  (wysoką
samoocenę).  Frustracja  osłabia  działanie,  jeżeli  początkowa  motywacja  jest  słaba,
niepowodzenie ma charakter ostateczny, szanse znalezienia wyjścia są nikłe, a niepowodzenie
powtarza się kolejny raz.

Motywacja zwiększa się wówczas, gdy zadanie warto wykonać, jest wykonalne

i podopieczny  uważa,  że  sam  może  je  wykonać.  Motywacja  do  zadania  może  być
spowodowana  wizją  lepszego  stanu  rzeczy  lub  wizją  gorszego  stanu  rzeczy  w  sytuacji
niepodjęcia  działań.  Motywacja  do  pracy  zależy  nie  tylko  od  atrakcyjności  zadania,  ale
również  od  cech  podopiecznego;  ludzie  różnią  się  ogólną  motywacją  do  działania,  są  tacy
którzy  w  każdych  warunkach  są  gotowi  dać  z  siebie  więcej  niż  inni.  Różnice  te  wynikają

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z odmiennych  zdolności,  zainteresowań  i  potrzeb. Motywacja  jest  też silniejsza,  jeżeli  praca
zaspokaja  potrzeby  podopiecznego  i  jest  zgodna  z  jego  zainteresowaniami.  Zadowolenie
z pracy wywołują też nagrody, ale ważne jest, by nie były one za duże i nie pojawiały się zbyt
często,  bo  wówczas  istnieje  ryzyko  wytworzenia  motywacji  zewnętrznej,  zamiast
wewnętrznej.  Dlatego  postuluje  się  przewagę  nagród  społecznych,  takich  jak  uśmiech  czy
pochwała nad rzeczowymi i nagradzanie podopiecznego w różnych odstępach czasu, a nie po
każdym  pozytywnym  zachowaniu.  Silnie  motywująco  na  podopiecznego  działają  też  takie
elementy  jak  uznanie  terapeutów  czy  osiągnięcia,  widoczne  efekty  pracy,  jak  też  sama  jej
treść.  Czynnikami  kształtującymi  motywację  są  wzorce  dostarczone  przez  rodziców,
zaangażowanie terapeutów i  sposób egzekucji wymagań (najlepsza jest dominacja nagród).

Potrzeby powstają wskutek zaburzenia równowagi między organizmem a środowiskiem

i wynikają z pewnych braków, powodujących powstawanie napięć, a te z kolei popychają do
działań  dynamizując  zachowania  jednostki.  Potrzeba  aktywuje  się  wówczas,  gdy  między
oczekiwaniem  jednostki  a  sytuacją  powstaje rozbieżność. Brak  czegoś  sprawia,  że  organizm
nie  może  normalnie  funkcjonować;  spełnienie  potrzeb  jest  niezbędne  dla  prawidłowego
funkcjonowania  jednostki.  Forma  spełnienia  zależy od  czynników  indywidualnych  (osobiste
doświadczenia,  osobowość,  system  wartości)  oraz  środowiskowych  (dostępność  środków,
normy  społeczne, wzorce kulturowe). Spełnienie potrzeb jest więc  niezbędne dla równowagi
psychicznej, czy też zadowolenia z życia naszego podopiecznego. Należy pamiętać o tym, że
on  sam  często  nie  może  samodzielnie  spełnić  swoich  potrzeb;  czasem  jest  ich  też
nieświadomy.

Potrzeba motywuje do działania nadając mu kierunek i natężenie czynności. Rozróżnia

się  potrzeby  pierwotne  (czyli  takie  bez  zaspokojenia  których  niemożliwe  jest  normalne
fizjologiczne  funkcjonowanie organizmu; to potrzeby biologiczne takie jak pokarm, tlen czy
sen) i wtórne (psychologiczne, społeczne, kulturalne, które utrzymują równowagę psychiczną
człowieka),  a  także  obiektywne  (gdzie  zewnętrzny  obserwator  jest  w  stanie  stwierdzić
istnienie potrzeby) i subiektywne (odczuwane jedynie przez podmiot).

A. Maslow zaproponował hierarchiczną koncepcję potrzeb, według której istnieją dwa

rodzaje  potrzeb  będące  jednocześnie  dwoma  mechanizmami  motywacyjnymi:  to  potrzeby
niedoboru  i  potrzeby  wzrostu.  Do  potrzeb  niedoboru  zaliczył  A.  Maslow  potrzeby
fizjologiczne  (powietrze,  pokarm,  woda,  sen,  seks),  potrzeby  bezpieczeństwa,  potrzeby
przynależności  i miłości  (których  deprywacja  powoduje  poczucie  uprzedmiotowienia,
alienację  i  samotność)  oraz  potrzebę  szacunku  (w  skład  której  wchodzi  poczucie  własnej
wartości, potrzeba osiągnięć i kompetencji).

Za potrzebę wzrostu uznał potrzebę samourzeczywistnienia, w skład której wchodzą

potrzeby poznawcze, rozumienia świata, czy wiedzy. A. Maslow uznał, że potrzeby wyższego
rzędu  mogą  zostać  zaspokojone  jedynie  w  przypadku  zaspokojenia  uprzednio  potrzeb
niższego  rzędu.  Zauważył  też,  że  potrzeby  niedoboru  mogą  zostać  chwilowo  zaspokojone
i wówczas potrzeba  na pewien czas się wyłącza (głodny podopieczny koncentruje swe  myśli
wokół  jedzenia,  czyli  niezaspokojonej  potrzeby.  Jednak  w  sytuacji,  kiedy  ową  potrzebę
zaspokoi,  czyli  zje  posiłek,  jego  myśli  przestają  krążyć  wokół  jedzenia  i podopieczny  może
zająć się czymś  innym). Podopieczny często jest zdany  na pomoc  innych, gdyż  bywają takie
potrzeby,  których  nie  jest  w  stanie  samodzielnie  zaspokoić.  Czasem  już  na  poziomie
fizjologicznym  nie  jest  w  stanie  samodzielnie  zaspokoić  potrzeb.  Z  niepełnosprawnością
wiąże  się  również  frustracja  potrzeby  bezpieczeństwa,  a  także  potrzeby  miłości,
przynależności  czy  szacunku.  Dlatego  niezwykle  istotne  są  działania  terapeuty  w  tym
obszarze  zmierzające  do  zaspokojenia  potrzeb  podopiecznego  poprzez  adekwatny  dobór
zajęć,  klimat  zajęć,  dbałość  o  odpowiednie  relacje  i  zaspokojenie  podstawowych  potrzeb.
W dalszych działaniach należy dążyć do zaspokajania potrzeb wzrostu poprzez odpowiednie,
zgodne z zainteresowaniami zajęcia terapeutyczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  W jaki sposób emocje wpływają na działalność człowieka?
2.  Jak potrzeby wpływają na działanie człowieka?
3.  Co zwiększa motywację do wykonywania działań?
4.  Jak emocje wpływają na powstawanie potrzeb?
5.  Jakie znasz fizjologiczne przejawy emocji?
6.  Jakie znasz mimiczne przejawy emocji?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Nazwij emocje, których mimiczny wyraz prezentują postaci na zdjęciach

przedstawionych na planszach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się ze zdjęciami,
2)  nazwać poszczególne emocje,
3)  zapisać nazwę odpowiedniej emocji pod każdym zdjęciem,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

plansza ze zdjęciami postaci prezentującymi sześć podstawowych emocji,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca emocji,

−

flamastry.

Ćwiczenie 2

Przygotuj i przedstaw mimicznie sześć podstawowych emocji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z nazwami podstawowych emocji,
2)  zaprezentować grupie za pomocą wyrazu twarzy kolejno te emocje,
3)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka z nazwami podstawowych emocji,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca emocji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Na podstawie dokumentacji zanalizuj potrzeby 72-letniego pana Wacława K.,

mieszkańca Domu Pomocy Społecznej i zaproponuj mu zajęcia terapeutyczne biorąc pod
uwagę również jego zainteresowania i umiejętności.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać uważnie dokumentację,
2)  wypisać potrzeby, które występują u podopiecznego,
3)  zwrócić uwagę na to, czym interesuje się podopieczny,
4)  określić możliwości i umiejętności podopiecznego,
5)  przedstawić grupie propozycje działań terapeutycznych dla podopiecznego,
6)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przykładowa dokumentacja mieszkańca Domu Pomocy Społecznej,

−

kartka A4,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca emocji.

Ćwiczenie 4

Z tekstu zawierającego rozmowę terapeuty z podopieczną, wypisz fizjologiczne

wskaźniki emocji, które wystąpiły u podopiecznej 20-letniej pani Magdaleny S. mieszkanki
Domu Rehabilitacyjno-Opiekuńczego w trakcie rozmowy z terapeutą na temat jej ostatniej
wizyty w domu rodzinnym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeczytać uważnie tekst zawierający opis rozmowy terapeuty z podopieczną,
2) odnaleźć w tekście wszystkie fizjologiczne przejawy emocji występujące u podopiecznej

w trakcie rozmowy,

3)  zapisać na kartce objawy emocji,
4)  zaprezentować wyniki grupie,
5)  wyjaśnić o jakich emocjach mogą świadczyć przedstawione objawy,
6)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

tekst zawierający rozmowę terapeuty z podopieczną

−

kartka,

−

długopis,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca emocji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Na podstawie dokumentacji oceń, jakie emocje i potrzeby wpłynęły na podjęcie przez

podopieczną panią Annę Z. mieszkankę Domu Pomocy Społecznej decyzji dobrowolnego
podjęcia dyżurów w kuchni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeczytać uważnie dokumentację,
2)  zanalizować jakie potrzeby wystąpiły u podopiecznej,
3)  zanalizować jakie emocje wystąpiły u podopiecznej,
4)  wypisać na kartce te emocje i potrzeby,
5)  przedstawić je grupie wraz z interpretacją działań podopiecznej,
6)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przykładowa dokumentacja mieszkanki Domu Pomocy Społecznej,

−

kartka,

−

długopis,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca emocji.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić w jaki sposób emocje wpływają na zachowanie człowieka?

⁬

2) określić jak potrzeby wpływają na działanie człowieka?

⁬

3) wymienić elementy zwiększające motywację do działania?

⁬

4) nazwać podstawowe emocje na podstawie ich mimicznych

reprezentacji?

⁬

5) wymienić fizjologiczne przejawy emocji?

⁬

6) zdefiniować pojęcie emocji?

⁬

7) zdefiniować pojęcie motywacji?

⁬

8) określić rodzaje potrzeb?

⁬

9) wymienić czynniki, które zwiększają motywację do zajęć?

⁬

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Metody

rozpoznawania

rozwijania

zainteresowań

podopiecznego. Organizacja czasu wolnego

4.2.1. Materiał nauczania

Zainteresowania powstają w związku z potrzebami i zdolnościami podopiecznego;

wymagają  od  niego  zaangażowania  emocjonalnego  i  poznawczego.  Są  to  specyficzne
nastawienia  poznawcze  i  emocjonalne  na  przedmioty  i  zjawiska  rzeczywistości.
O zainteresowaniach  świadczy  działanie.  Na  powstanie  zainteresowań  wpływa  środowisko;
początkowo  rodzinne,  dalej  społeczne  i  tu  niebagatelną  rolę  odgrywa  grupa  rówieśnicza,
nauczyciele,  wychowawcy,  ale  także  terapeuci  i  inne  osoby  stykające  się  z  osobą
niepełnosprawną.  Ważne  znaczenie  w  powstawaniu  zainteresowań  mogą  odgrywać  również
media poprzez emitowanie wartościowych programów i audycji. Dominujące zainteresowanie
motywuje  człowieka  do  działania,  dlatego  ważne  jest  przy  planowaniu  terapii  dla
podopiecznego  zwrócenie  uwagi  na  ten  aspekt.  Bywa,  że  podopieczny  nie  ma
sprecyzowanych  zainteresowań;  dzieje  się  tak  często  na  skutek  zaniedbań  wychowawczych
i edukacyjnych.  Wówczas  ważnym  zadaniem  terapeuty  jest  proponowanie  podopiecznemu
takich zajęć, które mogą przyczynić się do rozwoju zainteresowania.

Aby rozpoznać już istniejące zainteresowania podopiecznego lub zdiagnozować ich brak

należy  zastosować  typowe  metody  diagnostyczne,  takie  jak:  obserwacja,  wywiad,  rozmowa
z podopiecznym  czy  analiza  jego  prac.  Początkowo  dobrze  jest  obserwować  podopiecznego
w różnych  sytuacjach;  przyglądać  się  co  najchętniej  robi,  gdy  jest  sam,  patrzeć  jak
uczestniczy  w  zajęciach  grupowych  i  które  sprawiają  mu  przyjemność,  a  przy  których
pojawia  się  opór,  z  jakimi  czynnościami  ma  problemy.  Dobrze  jest  również  przeprowadzić
wywiad  z  osobami,  które  lepiej  znają  naszego  podopiecznego  (np.  z  rodzicami,
nauczycielami, terapeutami)  i  zadać  im pytania dotyczące dotychczasowego  funkcjonowania
podopiecznego. Dużą wartość może mieć tu wywiad z rodzicami, gdyż dysponują oni wiedzą
niedostępną  nam  prowadząc  długoletnią  obserwację  swojego  dziecka.  Mogą  nam  więc
dostarczyć  informacji  na  temat  zmian,  jakie  zachodziły  w  jego  zainteresowaniach  na
przestrzeni życia; widzą też, jak zachowuje się on w sytuacji domowej.

Istotne jest jednak, aby nie poprzestać na tym źródle. Niezwykle cenna jest rozmowa na

temat  zainteresowań  z  samym  podopiecznym.  Ważne  jest  przy  tym,  aby  zadbać
o odpowiednią atmosferę, która ułatwi kontakt. Terapeuta powinien tu raczej zadawać pytania
otwarte  i  unikać  pytań  zaczynających  się  od  „dlaczego”,  gdyż  może  to  stworzyć  wrażenie
przesłuchania.  Sama  rozmowa  powinna  odbywać  się  w  ciepłej  i  przyjaznej  atmosferze,  by
zachęcić  podopiecznego  do  ujawniania  swoich  prawdziwych  zainteresowań.  Istotnym
elementem  diagnozowania  podopiecznego  pod  względem  jego  zainteresowań  jest
zaproponowanie  mu  udziału  w  różnorodnych  formach  terapeutycznych  związanych
ze spędzaniem wolnego czasu. Zdarza się, że podopieczny  z upośledzeniem  umysłowym  ma
problem ze zwerbalizowaniem własnych zainteresowań; wówczas niezwykle cennym źródłem
informacji  jest  obserwowanie  podopiecznego,  jego  zaangażowania  i  emocji  podczas
proponowanych mu urozmaiconych zajęć w jego czasie wolnym.

Kiedy już znamy zainteresowania naszego podopiecznego dobrze jest poszerzać ich

zakres.  Można  to  zrobić  poprzez  proponowanie  mu  zajęć  zbliżonych  tematycznie  do
interesujących go zjawisk  i tematów, ale  wykorzystując  inne środki. Jeżeli czynność  będąca
obiektem  zainteresowań  podopiecznego  jest  już  dobrze  opanowana  można  proponować
zadania  trudniejsze,  urozmaicające  dotychczasowe.  Punktem  wyjścia  może  być  tu  więc
początkowe  zainteresowanie,  ale  dalej  staramy  się  wykraczać  poza  dotychczasowy  poziom
zainteresowań  podopiecznego.  Jeżeli  np.  podopieczny  interesuje  się  określonego  rodzaju

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

muzyką,  warto  zaczynać  od  ulubionych  nagrań,  ale  też  wplatać  inne  rodzaje  muzyki
dokonując  ich  prezentacji,  wyszukując  ciekawostek  czy  analizując  okoliczności  powstania.
Dalej można urozmaicać zajęcia muzykoterapeutyczne innymi działaniami, np. wprowadzając
w trakcie zajęć elementy biblioterapii, teatroterapii, arteterapii czy choreoterapii. Warto więc
zastanowić się nad taką organizacją czasu wolnego podopiecznym, która zapewni im nie tylko
zaspokojenie  własnych  zainteresowań,  ale  również  je  poszerzy  wzbogacając  o  nowe,
wartościowe elementy.

Czas wolny to czas wolny od przymusów biologicznych i ekonomicznych, pozwalający

na  wolność  wyboru  i  pozostający  do  dyspozycji  jednostki  według  jej  uznania,  po  pracy
i spełnieniu  innych  obowiązków.  Czas  wolny  osób  z  upośledzeniem  definiuje  się  nieco
inaczej; to ten okres dnia, który po uwzględnieniu czasu przeznaczonego na naukę w szkole
lub  wypełnianie  obowiązków  zawodowych,  elementarną  regenerację  organizmu,  oraz
specjalistyczne  zabiegi  rehabilitacyjne  pozostaje  do  wyłącznej  dyspozycji  podopiecznego
i może  być  okresem  swobodnych  wyborów  rodzaju  i  terenu  zajęć  związanych
z wypoczynkiem, rozrywką i zaspokajaniem zainteresowań.

Pamiętając, że osoba niepełnosprawna może mieć trudności z samodzielnym

zaplanowaniem i zorganizowaniem czasu wolnego należy jej pomóc. Ważnym elementem tej
pomocy  jest  podsuwanie  podopiecznemu  propozycji  spędzenia  owego  czasu,  dając  mu
jednakże możliwość samodzielnego wyboru rodzaju podjętej aktywności. Przy proponowaniu
podopiecznym  zajęć  należy  wziąć  też  pod  uwagę  jego  zainteresowania,  potrzeby,  wiek,
możliwości,  stopień  upośledzenia  i  wreszcie  warunki  placówki.  Czasem  podopieczny
wykazuje  bierną  postawę  i  nie  ma  ochoty  uczestniczyć  w  zajęciach.  Warto  wówczas
zmotywować  go  do  proponowanych  przez  nas  działań  poprzez  życzliwą  rozmowę
i uwypuklanie  atrakcyjności  zajęć;  ważne  jest  też  podanie  celu  zajęć,  gdyż  przeciwdziała  to
jego obojętności, niezadowoleniu, braku koncentracji uwagi, chaotyczności, niecelowości czy
chęci rezygnacji.

Do głównych celów organizacji czasu wolnego osób z niepełnosprawnością zalicza się:

uspołecznianie podopiecznych, kształcenie kultury osobistej, przygotowanie do zawodu,
uczenie optymizmu życiowego, twórcze zaangażowanie, reedukację i adaptację społeczną.

Czas wolny pełni funkcję:

−

psychokorekcyjną – zapewniając odpoczynek, zabawę i rozrywkę – dzięki temu; daje to
możliwość wytworzenia pozytywnego obrazu siebie, co wzmaga poczucie zdrowia
i przyczynia się do lepszego samopoczucia,

−

psychokompensacyjną – poprzez uzupełnianie potencjału energetycznego pragnień,
dążeń czy zamierzeń,

−

psychoreaktywną – poprzez kształtowanie zdrowej i ciągle rozwijającej się osobowości,
która stale osiąga nowe i wyższe wartości moralne, uczuciowe i intelektualne.

W trakcie prowadzenia zajęć należy pamiętać o kilku podstawowych zasadach:

−

zajęcia powinny być dostosowanie do potrzeb, możliwości i zainteresowań uczestników,

−

zasada dobrowolności udziału w zajęciach (zachęta, a nie przymus),

−

zasada wzbudzania motywacji do działań poprzez zachęty, pochwały, własny udział,

−

zasada atrakcyjności zajęć, która wiąże się z ich różnorodnością i atmosferą,

−

zasada aktywizacji poprzez stosowanie form aktywizujących,

−

zasada indywidualizacji w podejściu do każdego uczestnika,

−

zasada stopniowania trudności czyli od najprostszego, do coraz trudniejszych zadań,

−

zasada poglądowości poprzez bezpośrednie, zmysłowe poznawanie rzeczy i zjawisk,

−

zasada ciągłości i systematyczności oddziaływań,

−

zasada higieny i bezpieczeństwa zajęć.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W czasie wolnym można zaproponować podopiecznemu następujące rodzaje oddziaływań:

−

zajęcia  kulturalno-rozrywkowe  –  pozwalają  wypoczywać  w  atrakcyjny  sposób  poprzez
udział  w  zespołach  tanecznych,  wokalnych,  instrumentalnych,  kołach  recytatorskich,
żywego  słowa,  teatralnych,  kukiełkowych,  kołach  plastycznych,  dekoratorskich,
w czytelnictwie,  rozrywkach  umysłowych  (grach  i  zabawach),  imprezach  kulturalnych
(widowiskach, wystawach, festynach, konkursach), artystycznych (koncertach, występach
zespołów),  życiu  towarzyskim  (w  spotkaniach  z  rówieśnikami,  rodzinami),  projekcjach
programów  TV  i  nagrań  wideo. Można tu również zaproponować    śpiew  i  muzykowanie
amatorskie,  słuchanie  muzyki,  radia,  TV,  naukę  tańca,  słuchanie  bajek  i  opowiadań,
przeglądanie  kolorowych  czasopism  i  książek,  wycieczki  do  kina,  teatru,  opery,
filharmonii,  spacery  po  wyznaczonych  trasach,  hodowanie  roślin  i  zwierząt  domowych,
udział  w  zabawach  tanecznych,  imprezach  okolicznościowych,  zwiedzanie  muzeów
i wystaw, zabawy indywidualne i grupowe;

−

turystyka  i  krajoznawstwo  –  zajęcia  z  tego  zakresu  posiadają  wartość  rewalidacyjną,
wychowawczą  i  terapeutyczną,  gdyż  przynoszą  wszechstronne  odprężenie  (w  tym
również psychiczne), podnoszą samopoczucie, wiarę we własne siły i optymizm, a także
zaspakajają potrzebę aktywności. Można tu zaproponować wycieczki, spacery po trasach,
wędrówki  po  mieście  i  parku,  wycieczki  piesze  w  poszukiwaniu  Miejsc  Pamięci
Narodowej, pomników kultury, zabytków, muzeów, galerii, wycieczki do zakładów pracy
instytucji,  wycieczki  piesze,  kolarstwo,  żeglarstwo,  narciarstwo,  biwaki  pod  namiotami,
gry  terenowe,  rajdy  piesze,  kuligi.  Zajęcia  turystyczno-krajoznawcze  mogą  przybrać też
formę  silvoterapii,  czyli  terapii  poprzez  obcowanie  z  lasem  w  sytuacji,  gdy
zaproponujemy podopiecznym spacery po lesie;

−

zajęcia  sportowe  –  pełnią  rolę  społeczno-wypoczynkową,  higieniczno-profilaktyczną.
Poza  tym  zaspakajają  potrzebę  ruchu,  rozwijają  sprawność  motoryczną,  dodatnio
wpływają  na  sferę  psychiczną,  podnoszą  nastrój,  zapał  do  pokonywania  trudności,
wyzwalają  inicjatywę  i  zainteresowanie  kulturą  fizyczną.  Kształtują  również  cechy
charakteru  tj.  umiejętność  współdziałania  w  zespole,  współzawodnictwo.  Można  tu
zaproponować zabawy ze śpiewem, zabawy i gry zręcznościowe, gry i zabawy ruchowe,
ćwiczenia gimnastyczne, ringo, zabawy w wodzie, biegi, gry terenowe, sport na śniegu,
mini turnieje, tor z przeszkodami, rzut do celu, skoki przez skakankę, zabawy z drążkiem
lub  z  kołem,  zabawy  z  przyrządami  (woreczki,  drabinki,  kije)  a  także  zabawy  i  gry
terenowe,  elementy  lekkoatletyki,  jazdę  na  koniu,  piłkę  nożną,  koszykową,  siatkową,
tenis stołowy,  gry zespołowe, skoki, biegi, udział w zawodach, olimpiadach;

−

zajęcia  świetlicowe  i  klubowe  -  sprzyjają  rozrywce,  zabawom,  zapewniają  poczucie
bezpieczeństwa, opiekę i pomoc. Obejmują swoim zakresem kluby, czytelnie, biblioteki,
kina,  audycje  TV  i  radiowe,  ośrodki  zajęć  dowolnych:  gry  i  zabawy,  sport rekreacyjny,
rozrywkę,  działalność  specjalistyczną: zajęcia  dydaktyczno-wyrównawcze  i korekcyjno-
kompensacyjne,  a  także  specjalne  formy  opieki  i  rewalidacji  indywidualnej.  Najczęściej
z zakresu  zajęć  świetlicowych  i  klubowych  organizuje  się:  spotkania  towarzyskie
obejmujące:  taniec  towarzyski,  taniec  prowadzony,  rytmikę,  śpiew  chóralny  i solowy,
konkursy,  zagadki,  recytacje,  teatrzyk,  gry  na  instrumentach,  słuchanie  muzyki,  ale  też
zebrania samorządu;

−

zajęcia  gospodarcze  i  techniczne  –  dają  zadowolenie,  bazuje  się  tu  na  indywidualnych
umiejętnościach  podopiecznego.  Kształtują  wyobraźnię,  rozwijają  manualnie,  uczą
posługiwania  się  narzędziami  i  korzystania  z  urządzeń  gospodarstwa  domowego.  Uczą
także  przestrzegania  zasad  bezpieczeństwa  i  estetyki  oraz  samoobsługi.  W  skład  zajęć
gospodarczych  wchodzą  zajęcia  kulinarne,  w  trakcie  których  podopieczni  uczą  się
przyrządzania potraw, pieczenia, gotowania a także obsługi urządzeń kuchennych, kółko
sprawnych rąk,  gdzie podopieczni uczą  się wykonywania drobnych  napraw domowych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

urządzenia,  kółko  kroju  i  szycia  (gdzie  podopieczni  wykonują  wykroje,  uczą  się  szyć
ręcznie  i  na  maszynie);  prace  hafciarskie  (takie  jak  haft,  szydełko,  druty,  prace  z  nitką,
wełną,  płótnem);  kółko  czyścioszek  (w  którym  podopieczni  uczą  się  prania  bielizny,
czyszczenia  garderoby  i  przedmiotów,  posługiwania  się  pralką,  odkurzaczem,
suszarką).W  ramach  zajęć  technicznych  można  zaproponować  podopiecznym  koło
majsterkowicza (gdzie  będzie się uczył wykonywania drobnych napraw, prac w drewnie,
metalu,  konstruowania  przedmiotów  do  domu);  koło  modelarstwa  lotniczego
(wykonywanie  i  zbieranie  modeli);  koło  konstruktorów  (konstruowanie  elementów
z drewna, metalu, drutu, posługiwanie się młotkiem, piłą, itd.);

−

działalność  twórcza  i  hobbystyczna  wpływa  na  emocje,  co  motywuje  do  wysiłku
umysłowego  i  fizycznego.  Wyróżnić  można  tutaj  ośrodki  plastyczne  (malowanie,
rysowanie, modelowanie, lepienie, wydzieranie, rzeźbienie, układanie wszelkiego rodzaju
kompozycji);  ośrodki  muzyczne  (śpiew,  taniec,  rytmika,  gra  na  instrumentach, słuchanie
muzyki, gra w orkiestrze, zespołowe tańce  folklorystyczne); ośrodki teatralne (recytacje,
małe  formy  sceniczne,  pantomimy,  inscenizacje,  teatr);  ośrodki  poezji  (recytacje  przy
muzyce i świecach, poezja śpiewana); ośrodki miłośników kultury regionalnej (wystawy,
wycieczki, gazetki, opieka nad zabytkami); ośrodki zainteresowania fotografią – robienie
zdjęć,  wystawy,  konkursy,  plenery;  ośrodki  modelarskie  –  konstrukcje  modeli
latających, pływających, kosmicznych; ośrodki kolekcjonerów – pocztówki, samochody,
filatelistyka; przyrodoznawstwo – hodowla roślin ozdobnych: ogrodowych i domowych,
hodowla  zwierząt;  ośrodki  turystyki  i  sportu.  Wielu  teoretyków  zwraca  uwagę,  że  nie
tylko  praca,  ale  już  samo  przebywanie  w  ogrodzie  ma  walor  terapeutyczny
(hortikuloterapia),  dlatego  warto  włączyć  zajęcia  tego  rodzaju  w  organizowanie  czasu
wolnego podopiecznym:

−

działalność w środowisku – pozwała na zdobywanie doświadczenia w różnych sytuacjach
życiowych, pobudza do aktywności daje poczucie satysfakcji, uczy solidarnego działania
z  innymi,  zgodnej  współpracy,  poczucia  odpowiedzialności  za  poziom  i  efekt  pracy,
szacunku dla pracy i dla ludzi pracy, gotowości do niesienia bezinteresownej pomocy. Do
działalności  w  środowisku  zaliczamy:  użyteczne  prace  na  rzecz  grupy,  placówki,
środowiska;  akcje  o  charakterze  opiekuńczym;  akcje  o  charakterze  usługowym;
działalność artystyczną – organizowanie koncertów,  imprez dla  chorych oraz emerytów;
kontakty ze środowiskiem – spotkania z ciekawymi osobami, kontakty z rówieśnikami;

−

udział w życiu organizacji – sprzyja podniesieniu samooceny, uczy sposobów
zachowania zgodnych z interesem społecznym danej grupy. Do organizacji zaliczamy:
Związek Harcerstwa Polskiego, samorządy, spółdzielnie, Ligę Ochrony Przyrody;

−

wczasy  i  turnusy  rehabilitacyjne  –  sprzyjają  rewalidacji,  wyrównują  braki
u podopiecznych,  wzmacniają  odporność  organizmu,  przyspieszają  rozwój  społeczny,
emocjonalny,  fizyczny  jednostki,  pogłębiają  umiejętność  życia  poza  domem,  uczą
samodzielności  i  odpowiedzialności,  zaradności,  rozwijają  zainteresowania,  poprawiają
też stan zdrowia.

−

mass media – kształtują poglądy, wzbogacają wiedzę, rozwijają zainteresowania. Ich siła
oddziaływania

zależy

atrakcyjności,

rozumienia,

osobistego

nastawienia,

zainteresowań, możliwości;

−

instytucje upowszechniające kulturę;

−

życie towarzyskie – zaspokaja potrzeby przyjaźni, rozrywki, kształtuje umiejętności
zachowania się w różnych sytuacjach życiowych, kulturę osobistą, umiejętność bycia
z ludźmi, nawiązywania kontaktów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  W jaki sposób można rozpoznać zainteresowania podopiecznego?
2.  Jakie znasz rodzaje oddziaływań w czasie wolnym?
3.  Jak można zmotywować podopiecznego do udziału w zajęciach?
4.  Jakich zasad należy się trzymać organizując czas wolny podopiecznym?
5.  Jak można rozszerzyć zakres zainteresowań podopiecznego?
6.  Co należy brać pod uwagę organizując podopiecznemu czas wolny?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wybierz sobie jedną osobę z grupy i przeprowadź z nią rozmowę na temat jej

zainteresowań. Dialog zapisz na kartce.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapisać na kartce pytania, które chcesz zadać rozmówcy,
2)  wybrać osobę z grupy, z którą przeprowadzisz rozmowę,
3)  stworzyć odpowiednią atmosferę rozmowy i przeprowadzić ją,
4)  wysłuchać informacji zwrotnej, jak czuł się rozmówca w kontakcie z nim,
5)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka A4,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca rozwijania zainteresowań podopiecznego.

Ćwiczenie 2

Opracuj schemat rozmowy na temat zainteresowań z nowym podopiecznym, 45 letnim

panem Pawłem R., który przybył dwa dni temu do Środowiskowego Domu Samopomocy.
Zaproponuj mu zajęcia w czasie wolnym biorąc pod uwagę jego zainteresowania, możliwości
i potrzeby.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapisać pytania, jakie możesz zadać podopiecznemu,
2)  określić odpowiedzi, jakich może udzielić podopieczny,
3)  przedstawić na forum grupy swoją pracę,
4)  uczestniczyć w dyskusji podsumowującej przebieg ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka A4,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca rozwijania zainteresowań podopiecznego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Zaplanuj zajęcia świetlicowo-klubowe dla dorosłych osób z upośledzeniem umysłowym

w stopniu lekkim i umiarkowanym przebywających w Środowiskowym Domu Samopomocy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać rodzaj zajęć dla grupy podopiecznych,
2)  określić miejsce i czas trwania zajęć,
3)  ustalić cele zajęć,
4)  ustalić jakie materiały będą potrzebne do realizacji zajęć,
5)  zaprojektować przygotowanie stanowiska pracy,
6)  napisać scenariusz zajęć,
7)  zaprezentować scenariusz zajęć na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka A4,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca organizacji czasu wolnego.

Ćwiczenie 4

Zaprojektuj zajęcia kulturalno-rozrywkowe dla 12-osobowej grupy 13-latków

przebywających w internacie dla dzieci słabowidzących.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka A4,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca organizacji czasu wolnego.

Ćwiczenie 5

Zaplanuj zajęcia turystyczno-krajoznawcze dla 15-osobowej grupy młodzieży

upośledzonej w stopniu umiarkowanym, przebywającej w Warsztatach Terapii Zajęciowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać rodzaj i formę zajęć grupy podopiecznych,
2)  wybrać miejsce, do którego zaproponujesz wycieczkę,
3)  określić sposób dostania się na miejsce i trasę wycieczki,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4)  zaplanować udział innych członków zespołu terapeutycznego w wyprawie,
5)  określić czas trwania zajęć i termin,
6)  ustalić, co będzie potrzebne do realizacji zajęć; jakie zadania trzeba wypełnić i kto ma to

zrobić,

7) napisać scenariusz zajęć,
8) zaprezentować scenariusz zajęć na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

foldery, broszury

−

komputer z dostępem do Internetu

−

kartka A4,

−

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca organizacji czasu wolnego.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie czas wolny?

⁬

2) wymienić oddziaływania w czasie wolnym?

⁬

3) określić metody rozpoznawania zainteresowań podopiecznego?

⁬

4) określić zasady prowadzenia zajęć w czasie wolnym?

⁬

5) zorganizować

czas

wolny

podopiecznego

zgodnie

jego

zainteresowaniami?

⁬

6) wymienić funkcje czasu wolnego?

⁬

7) zdefiniować pojęcie silvoterapii?

⁬

8) zdefiniować pojęcie hortikuloterapii?

⁬

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Terapie oparte o sztukę

4.3.1. Materiał nauczania

Arteterapia w szerokim znaczeniu jest to terapia za pomocą sztuki i obejmuje

muzykoterapię,  biblioterapię,  a  ponadto  działania  terapeutyczne  z  wykorzystaniem  teatru,
filmu  oraz  sztuk  plastycznych,  takich  jak  malarstwo,  rzeźba,  grafika  i  inne.  Definiuje  się  ją
jako układ poglądów i czynności ukierunkowanych na utrzymanie lub podnoszenie poziomu
jakości  życia  ludzi  przy  pomocy  szeroko  rozumianych  dzieł  sztuki  i  uprawiania  sztuki.
W szerokim  zakresie  arteterapia  nie  posiada  odrębnej  metodyki,  gdyż  jest  ona  tylko  nazwą
dla całej grupy terapii posługującej się sztuką.

Celem arteterapii jest aktywacja do zachowań twórczych, rozwój zdolności,

spontaniczności, kształtowanie osobowości, odkrycie nowych możliwości pozwalających na
osiągnięcie zmian zachowania oraz poznanie siebie, swoich zahamowań i przezwyciężanie ich
w trakcie działań niosących jednocześnie ukojenie i wzbudzających satysfakcję.

Wśród funkcji arteterapii można wymienić:

1) rekreacyjną, której celem jest stworzenie odpowiednich warunków wypoczynku,

sprzyjających nabraniu nowych sił, pomocnych w przezwyciężaniu problemów
życiowych jednostki,

2) edukacyjną,

dostarczającą

uczestnikowi

terapii

wiadomości

przydatnych

do reinterpretacji sensu i celu życia,

3)  korekcyjną, przekształcającą szkodliwe mechanizmy w bardziej wartościowe,
4)  diagnostyczną, gdyż wytwory uczestnika terapii opisują jego stan psychofizyczny,
5)  terapeutyczną, gdyż nie tylko tworzenie, ale również sam kontakt z dziełami sztuki, czy

pięknym otoczeniem pozytywnie wpływa na emocje, a co za tym idzie na
samopoczucie podopiecznego. Taka terapia poprzez doznania estetyczne nosi nazwę
estetoterapii,

6)  osobotwórczą, wpływając na rozwój osobowości,
7)  ekspresyjną, mającą istotny wpływ na ujawnianie tłumionych emocji,
8)  pragmatyczną, służącą do zapewnienia jednostce podstawowych potrzeb,
9)  komunikacyjną, ułatwiającą wyrażanie wewnętrznych napięć w sposób pozawerbalny,
10)  kompensacyjną mającą na celu zaspokajanie nierealizowanych potrzeb jednostki,
11)  poznawczą, poprzez naukę nazywania, wyrażania i rozpoznawania uczuć,
12)  relaksacyjną,  odprężającą  i  stymulującą,  ponieważ  rozbudza  korzystne  emocje

i pozytywnie wpływa na samopoczucie,

13) regulacyjną, gdyż umożliwia zaspokojenie potrzeb samorealizacji oraz kompensuje

braki i niepowodzenia doznawane w określonej dziedzinie życia.

W wąskim znaczeniu arteterapia obejmuje terapię z użyciem sztuk plastycznych i nosi

nazwę  plastykoterapii  lub  terapii  malarskiej.  Definiuje  się  ją  jako  plastyczne  działania
kreacyjne,  podejmowane  w  sytuacji  terapeutycznej  przez  osoby  uprzednio  nietwórcze
w zakresie  plastyki.  Bywa  również  określana  jako  specjalne  grupowe  posiedzenie,  które
wykorzystuje  twórczo  kreacyjną  aktywność,  jak:  rysowanie,  malowanie  i  modelowanie  dla
wyrażenia  problematyki  członków  grupy  lub  jej  całości.  Ten  rodzaj  terapii  jest  traktowany
nieraz jako pomocnicza metoda leczenia w formie indywidualnej lub grupowej.

Arteterapia może być realizowana zarówno w formie indywidualnej i grupowej

i posiada własne metody i techniki terapeutyczne, takie jak np:
–

psychorysunek który stosuje się zarówno do działań diagnostycznych jak
i terapeutycznych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

malowanie spontaniczne, którego celem jest przyzwolenie na dowolny sposób
kreatywności,

–

malowanie obrazu bez jakiegokolwiek wzoru,

–

metodę Malowania Dziesięcioma Palcami.

Proces arteterapeutyczny przebiega w następującej kolejności:

1) ujawnianie uczuć, które zostały wyparte i nie mogą zostać wyrażone werbalnie;
2) uświadomienie uczuć własnych poprzez uzewnętrznienie ich w różnej formie

ekspresji i przyjrzeniu się im;

3) retrospekcja wydarzeń, uczuć, motywacji;
4) porównanie wytworów będące podsumowaniem terapii i analiza prac własnych jako

ważny element autoterapii.
Prowadząc zajęcia arteterapeutyczne należy wziąć pod uwagę następujące zasady:

−

dobrowolność uczestnictwa w zajęciach i decydowanie uczestnika o swojej aktywności
w proponowanych ćwiczeniach;

−

dwupoziomowość komunikacji, polegającą na porozumiewaniu się w sferze werbalnej
i niewerbalnej;

−

wyrażanie emocji ujawniające uczucia;

−

sprzeciw wobec rywalizacji, brak podziału na zwycięzców i przegranych;

−

stosowanie różnych środków wyrazu, takich jak: śpiew, malowanie;

−

zasadę „tu i teraz” podkreślającą wagę doznań doświadczanych podczas zajęć.

Arteterapeuta powinien dysponować fachową wiedzą z zakresu psychologii, musi umieć

orientować  się  w  problemach  życiowych  uczestników,  inspirować  i  pomagać  oraz  być
świadomym  wagi  przeżyć  towarzyszących  uczestnikowi  procesu  twórczego.  Empatia
i wrażliwość  terapeuty  ułatwią  odkrywanie cech  osobowych  uczestnika.  Do  zadań  arteterapeuty
należy  odkrywanie  wartości  komunikatywnych  i  interpretacja  dzieł  wykonanych  przez
uczestników oraz stwarzanie atmosfery bezpieczeństwa.

Teatroterapia to spontaniczne przedstawienie teatralne stworzone w celach

terapeutycznych  przy  udziale  dzieci  i  dorosłych  z  zaburzeniami  zachowania.  Ten  rodzaj
terapii  ma  oczyszczający  wpływ,  gdyż  dzięki  nieskrępowanemu  wyrażeniu  konfliktów
sprzyja odreagowaniu stłumionych uczuć, pozwala częściowo stać się osobą, którą chciałoby
się  być.  Prowadzi  do  zmiany  zachowania  w  kierunku  lepszego  przystosowania  do
rzeczywistości.  Teatroterapia  może  być  prowadzona  zarówno  w  formie  aktywnej,  gdzie
podopieczni sami przygotowują przedstawienia teatralne, jak też w formie audytoryjnej, gdzie
podopieczni  oglądają,  a  następnie  omawiają  spektakle  teatralne.  Do  głównych  rodzajów
teatroterapii należy psychodrama, drama i pantomima.

Psychodrama to metoda rozpoznawania i leczenia zaburzeń psychicznych, polegająca

na  wyrażaniu  przeżyć  i  konfliktów  pacjentów  w  formie  improwizowanych  scen,
w których  biorą  udział  pacjenci  i  terapeuta.  Celem  psychodramy  jest  zaktywizowanie
uczestników  do  odtwarzania  istotnych  sytuacji  i  zachowań,  które  są  związane  z  ich
stanem chorobowym, a nie zostały odreagowane w przeszłości.

Techniki psychodramatyczne ułatwiają rozwijanie spontaniczności oraz poznanie,

a nawet i poszerzanie własnych możliwości w obrębie środowiska społecznego:

−

gra ról –  ma za zadanie  reprodukowanie starych, niezamiennych wzorców zachowań
oraz  ujawnianie  możliwości  do  zaspokajania  potrzeb  jednostki.  Jej  celem  jest
dokładne  odtworzenie  rzeczywistości  zewnętrznej,  której  treść  będzie  zabarwiona
wewnętrzną rzeczywistością uczestnika terapii;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

trening roli – polega na powtarzaniu gry w celu wyćwiczenia jakiejś roli społecznej,
pomocnej w lepszym funkcjonowaniu uczestnika terapii;

−

zamiana ról to technika, gdzie uczestnik terapii przejmuje rolę społeczną innej osoby,
która jest ważna w odgrywanej przez niego sytuacji. Pomaga ona przyjrzeć się przeżyciu
danej osoby z innej perspektywy i zrelatywizować je;

−

improwizacja – ma charakter swobodniejszy i nie podlega kierowaniu;

−

dublowanie – polega na tym, że prowadzący pomaga zwerbalizować uczestnikowi

jego myśli i uczucia, mówiąc przy nim i za niego w pierwszej osobie;

−

lustro – pomaga uczestnikowi terapii spojrzeć na swój problem z boku, gdyż to inni

go odgrywają, a on się temu tylko przygląda;

−

dwa krzesła to technika, w której uczestnik terapii „zamienia się z samym sobą”
miejscami na pustych krzesłach i prowadzi autodyskusję: podaje alternatywne
argumenty dla omawianego zdarzenia w zależności od zajmowanego miejsca;

−

puste krzesło to technika polegającą na sadzaniu na krześle osoby, z którą uczestnik
terapii jest w konflikcie, przez co wczuwa się w jej położenie;

−

spowiedź – ma działanie oczyszczające oraz zmniejszające poczucie winy
podopiecznego.
Grupa psychodramatyczna liczy zazwyczaj od 10 do 15 osób.

Struktura psychodramy:

1) rozgrzewka,
2) wyłonienie osoby, której konflikty będą przerabiane w trakcie zajęć. Uczestnik,

którego problemy będą odgrywane w trakcie sesji wybiera z grupy osoby
odgrywające role ważnych osób z jego życia,

3) osoba, której problemy będą odgrywane w trakcie sesji instruuje aktorów przez

zamianę ról. W trakcie trwania procesu terapeutycznego dochodzi często do wygłaszania
monologu wewnętrznego, polegającego na wypowiadaniu przez uczestnika swoich myśli
i uczuć na boku, aby odróżnić wypowiadane słowa od mowy wprost,

4) dzielenie się swoimi przeżyciami - uczestnicy mogą mówić tylko o swoich przeżyciach

związanych z osobą, której problemy były odgrywane w trakcie sesji i jego problemie
odegranym przed chwilą na scenie,

5) informacja zwrotna pełni rolę podsumowania po skończonej grze. Wtedy to grający

relacjonuje, jak się czuł w rolach, które obsadzał.

Do zadań psychodramatysty należy czuwanie nad psychicznym bezpieczeństwem

grupy i dbałość o przebieg całej psychodramy.

Drama jest to metoda pedagogiczna ułatwiająca i przyspieszająca naukę oraz

wszechstronne  dojrzewanie  dziecka  do  społecznego  i  twórczego  życia.  Umożliwia
samopoznanie  jednostki  i  określenie  przez  nią  własnej  tożsamości  i  indywidualności.
Drama  może  być  stosowana  zarówno  jako  samoistna  metoda  kształcenia  osobowości
człowieka jak i jako metoda pomocnicza w nauczaniu różnych przedmiotów szkolnych.

Celem dramy jest kształcenie wrażliwości uczestników, doskonalenie ich umiejętności

wyrażania  uczuć,  stanów  emocjonalnych,  lęków  i  kłopotów,  uświadomienie  specyfiki
własnej  indywidualności  przy  poszanowaniu  odrębności  innych,  wszechstronny  rozwój
osobowości,  ekspresji  i  uczuciowości,  integracja  grupy  (wytwarzanie  poczucia
bezpieczeństwa, budowanie więzi emocjonalnej, kształtowanie umiejętności nawiązywania
kontaktów  społecznych  i  rozwiązywania  problemów  w  grupie),  mobilizowanie  do
aktywnego uczestnictwa w kulturze (rozwijanie  fantazji, przygotowanie do świadomego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

korzystania z dorobku kultury – muzyki, tańca, pantomimy, teatru), wzbogacenie słow-
nictwa, zmiana nastawień i przekonań życiowych.

Drama pobudza rozwój osobowości, pełni funkcję postawotwórczą, aktywizuje

uczestników, dostarcza wiedzy o sobie i innych ludziach, budzi zdolności empatyczne,
doskonali umiejętności werbalnej i niewerbalnej komunikacji, pomaga w wyrażaniu
nieuświadomionych i tłumionych uczuć.

Techniki dramy:

−

hasło – to technika mająca na celu wprowadzenie do tematu zajęć;

−

stopklatka – polega na zatrzymaniu akcji w znaczącej sytuacji i przeanalizowaniu jej
z uczestnikami sesji;

−

rzeźba – tworzenie kompozycji z osób uczestniczących w zabawie;

−

informacja zwrotna – od terapeuty i innych członków, ważna akceptująca, życzliwa
forma,

−

rola – maska – przyjmuje ją uczestnik spotkania dramowego. Pozwala mu ona na
bezpieczne doświadczanie i zmienianie zachowania na takie, które przyniosą lepszy dla
niego skutek emocjonalny czy społeczny.
Strategie dramy:

−

pięć poziomów świadomości – terapeuta zadaje pytania, które w konsekwencji
prowadzą do uświadomienia sobie celowości działania uczestnika;

−

antycypacja i retrospekcja – polega na pokazaniu uczestnika w działaniu
z wyprzedzeniem lub po upływie jakiegoś czasu;

−

w płaszczu eksperta – uczestnicy wcielają się w rolę ekspertów z zakresu różnych
dziedzin życia;

−

nauczyciel w roli to strategia, w której prowadzący posługuje się różnymi sposobami
oddziaływań, np. występuje w roli katalizatora, pocieszyciela, adwokata diabła.

Przyjmuje też postawę eksperta, wszechwiedzącego, przywódcy, nic niewiedzącego.

Struktura dramy składa się z kilku faz, którym jest podporządkowany scenariusz zajęć:

1) faza przygotowawcza do zajęć ma na celu wyłonienie osób do pełnienia funkcji liderów

grupy oraz dobór odpowiednich technik i strategii dramowych; na tym etapie stosuje się
ćwiczenia wyciszające i rozluźniające,

2) faza rozgrzewki przygotowująca uczestników do wejścia w rolę,
3) faza właściwa - polega na odegraniu ról przez uczestników i późniejsze ich omówienie.

Dramoterapeuta motywuje, rozbudza zainteresowania i przygotowuje do twórczej

aktywności uczestnika. Powinien być otwarty, bezpośredni i uczciwy w kontakcie, a także
troszczyć się o przebieg terapii szanując jednocześnie odrębność jej uczestników.

W procesie dramoterapeutycznym nie występuje sztywny podział na aktorów

i widzów.  W  ten  sposób  uczestnicy  uzyskują  bezpośrednie  doświadczenia  i  obserwacje,
będące podstawą do omówienia ich przez grupę i terapeutę. Członkowie grupy w bezpiecznej
i  życzliwej  atmosferze  uczą  się  konstruktywnych  rozwiązań  w  kontakcie  z  innymi  oraz
tworzą  swoisty  bank  doświadczeń  i  nowych  informacji  o  sobie  samych.  Najważniejsze  jest
wprowadzenie  uczestników  w  odpowiedni  nastrój,  dzięki  któremu  pokonują  psychiczne
blokady  przed  okazywaniem  emocji.  Istotne  znaczenie  w  procesie  terapeutycznym  ma
zasada  tu  i  teraz,  co  pozwala  na  takie  zachowanie  uczestnika,  jakiego  wymaga  od  niego
grana rola. Kładzie się też szczególny nacisk na pełny i całościowy rozwój indywidualności
człowieka, który jest możliwy zwłaszcza dzięki przeżyciu katharsis.

Pantomima to nieme widowisko sceniczne, w którym zdarzenia są przekazywane przez

aktorów wyłącznie za pomocą ruchów ciała, gestów, mimiki. Wyróżnia się dwa rodzaje
pantomimy: pantomimę klasyczną (w formie komedii lub dramatu) i pantomimę

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

terapeutyczną polegającą na oglądaniu lub przedstawianiu pantomim podczas sesji
terapeutycznych.

Celem pantomimy jest zaprezentowanie zdarzeń i towarzyszących im uczuć za pomocą

ekspresji twórczej w formie ruchu scenicznego, co umożliwia spontaniczne wyrażanie emocji
oraz  uchwycenie  panujących  w  grupie  związków  interpersonalnych.  Dzięki  pantomimie
można  przekazać  ważne,  czasem  trudne  komunikaty  bez  użycia  słów.  Pantomima
przyczynia  się  do  rozwijania  harmonii  ciała  poprzez  jego  koordynację  z  umysłem,  stwarza
możliwości  rozwoju  kompetencji  niewerbalnych,  pobudza  i  uwalnia  uczucia  za  pomocą
ruchów  ciała  i  przybierania  odpowiedniej  pozy,  co  prowadzi  do  samooczyszczenia  się
jednostki.  Zasadniczą  kwestią  jest  tu  przeżycie  katharsis,  a  kilkukrotne  odwołanie  się  do
spontanicznych  wypowiedzi  niewerbalnych  powoduje  redukcję  negatywnych  uczuć,  takich
jak  lęk  czy  niepokój.  Pantomima  daje  możliwość  korygowania  zaburzonych  zachowań
preferowanych  przez  uczestników,  wyrażania  i  odbioru  stanów  psychicznych  drugiego
człowieka; daje możliwość pracy nad kształtowaniem samokontroli, pozwala na poszerzenie
repertuaru  zachowań  i  poprawienie  efektywności  funkcjonowania  w  społeczeństwie,
ułatwia  dostosowanie  się  do  wymogów  świata  zewnętrznego,  dostarcza  przeżyć  z  zakresu
wrażliwości na piękno i daje możliwość uczestniczenia w procesie twórczym,
Pantomima może być realizowana zarówno w formie indywidualnej, jak i grupowej i składa
się z trzech faz:
1.  Pierwsza faza służy odprężeniu, zrelaksowaniu i koordynacji ruchów.
2.  Druga  –  faza  właściwa  –  za  pośrednictwem  ruchów,  gestów  i  mimiki  wyraża  zadane

tematy. Może to być temat przeznaczony dla jednej osoby lub całej grupy.

3. Końcowa faza to zrelaksowanie grupy, nawiązujące swym charakterem do pierwszej

fazy
Terapeuta pantomimista powinien posiadać wiedzę zarówno z zakresu metod i technik

pantomimy,  jak  również  z  zakresu  psychologii  i  komunikacji  niewerbalnej.  Warunkiem
niezbędnym  jest  również  posiadanie  barwnej  mimiki  i  elastycznych  ruchów.  Ważna  jest też
umiejętność  odczytywania  komunikatów  niewerbalnych  wysyłanych  przez  uczestników
terapii oraz elastyczność terapeuty w stosowaniu różnych metod arteterapii wzbogacających
sesje.

Muzykoterapia to metoda arteterapii, która wykorzystuje muzykę i jej elementy jako

środki stymulacji, strukturalizacji oraz ekspresji emocjonalnej i komunikacji niewerbalnej
w procesie diagnozy, leczenia i rozwoju osobowości człowieka.

Muzyka działa na psychikę człowieka aktywizując lub osłabiając czynność mózgu,

spowalniając akcję serca, obniżając ciśnienie krwi, normując oddech, obniżając tonus mięśni
i osłabiając odczuwanie bólu. Zasadniczo muzyka – w zależności od jej rodzaju może
działać uspokajająco, relaksująco bądź stymulująco.
Wśród rodzajów muzykoterapii wyróżnić można:

−

muzykoterapię kliniczno-diagnostyczną,

−

muzykoterapię naturalną, bazującą na dźwiękach natury,

−

muzykoterapię spontaniczną, będąca wyrazem przeżywanych emocji,

−

muzykoterapię adoptowaną, wykorzystująca przypadkowy materiał muzyczny
(np. muzykę nadawaną przez radio) w celu uspokojenia czy relaksu;

−

muzykoterapię profilaktyczną, wykorzystującą odpowiedni materiał muzyczny w celu
zaktywizowania lub uspokojenia pacjenta,

−

muzykoterapię socjoterapeutyczną, której głównym celem jest eliminowanie
nieprawidłowych wzorców zachowań i nauka zachowań społecznie pożądanych,

−

meloterapię, bazującą na terapeutycznych walorach śpiewu.
Muzykoterapia ma na celu wytworzenie równowagi pomiędzy emocjami a procesami

fizjologicznymi. Umożliwia też uczestnikowi zdobywanie doświadczeń poznawczych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i emocjonalnych, umuzykalnia i dostarcza uczestnikowi estetycznych wrażeń, wydobywa
i aktywizuje emocje; przyspiesza też proces wyobrażeniowy, powodując fantazjowanie.

Muzykoterapię można podzielić na receptywną i aktywną.
Muzykoterapia receptywna polega na wysłuchiwaniu celowo i odpowiednio dobranych

utworów muzycznych w sposób swobodny lub zadaniowy, a następnie na przedyskutowaniu
w  grupie  doznanych  podczas  wysłuchiwania  utworów  własnych  przeżyć.  Realizowana  jest
ona  poprzez  stopniowe  wprowadzanie  muzyki,  zaczynając  od  utworu  spokojnego
i pomagającego  nawiązać  kontakt  z  uczestnikiem,  następnie  prowokującego  do
przeżywania  silnych  emocji,  a  kończąc  na  utworze  neutralizującym  poprzednie  doznania.
Dodatkowo  stosuje  się  techniki  projekcyjne,  mające  na  celu  uruchomienie  procesów
wyobrażeniowych  na  zasadzie  indukcji  wolnej  lub  kierowanej.  Celem  zastosowania  tych
technik  jest  umożliwienie  słuchającemu  ujawnienia  uczuć  skrywanych  i  często
nieuświadomionych,  a  dotyczących  traumatycznych  przeżyć.  W  zależności  od  celu
prowadzonej terapii w formie receptywnej możemy wyróżnić:
–

muzykoterapię reaktywną, polegającą na wyzwoleniu silnych przeżyć emocjonalnych;

–

muzykoterapię komunikatywną, pomocną w stymulowaniu procesów komunikacji,

–

muzykoterapię regulatywną, ukierunkowaną na podtrzymanie równowagi.
Muzykoterapia w formie aktywnej wykorzystuje techniki oparte na dowolnej

improwizacji,  polegające  na  wyrażaniu  siebie  i  swoich  emocji  za  pomocą  różnych
instrumentów  muzycznych.  Poza  tym  są  realizowane  tematyczne  zajęcia  instrumentalne,
umożliwiające  wyrażenie  takich  emocji,  jak  gniew  czy  smutek.  Przykładem  muzykoterapii
aktywnej może być Mobilna Rekreacja Muzyczna, stworzona przez Macieja Kieryła.

Fazy muzykoterapii w Mobilnej Rekreacji Muzycznej:

1) faza odreagowania polegająca na wykonywaniu krótkich i szybkich ćwiczeń

ruchowych, mających na celu zmniejszenie napięcia psychofizycznego;

2) faza rytmizacji zawierająca w sobie ćwiczenia muzyczno-ruchowe z udziałem

instrumentów perkusyjnych, mająca na celu pogłębienie odreagowania i zintegrowanie
grupy;

3) faza uwrażliwienia, której celem jest uwrażliwienie percepcji słuchowej uczestników

i wdrożenie  do  ekspresyjnego  wyrażania  uczuć  poprzez  wykonywanie  prac
plastycznych  czy  pantomimę.  Ćwiczenia  te służą  zarówno  rozwijaniu wyobraźni,  jak
i wzbogaceniu  sfery  uczuciowej.  Mają  na  celu  usprawnienie  umiejętności
komunikacyjnych  dzięki  stwarzaniu  możliwości  do  wypowiedzenia  się  różnymi
środkami przekazu;

4) faza relaksacji z elementami wizualizacji polegająca na wywołaniu określonych

obrazów i wizji. W fazie tej stosuje się też ćwiczenia izometryczne, mające na celu
poprawę sprawności fizycznej i redukcję napięcia nerwowego;

5) faza aktywizacji polegająca na wysłuchiwaniu utworów i analizowaniu swojego nastroju

oraz wywołaniu procesów wyobrażeniowych skłaniających uczestników do dyskusji.
Muzykoterapeuta powinien wykazać się dobrą znajomością muzyki i jej oddziaływania na

człowieka, powinien być empatyczny, odpowiedzialny, uważny, gotowy do działania, ale także
elastyczny, co pozwoli mu na dostosowywanie zajęć do sprawności intelektualnej i fizycznej
uczestników.

Biblioterapia to technika arteterapeutyczna polegająca na leczniczym oddziaływaniu na

psychikę poprzez odpowiednio dobraną literaturę.

Rodzaje biblioterapii:

–

biblioterapia klasyczna, przeznaczona dla osób bez zaburzeń;

–

biblioterapia kliniczna, stosowana w celu uzyskania przez pacjenta wglądu w uczucia;

–

biblioterapia instytucjonalna to informowanie o dolegliwościach chorego oraz
relaksacja.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Celem biblioterapii jest zapewnienie wsparcia psychologicznego i duchowego, poprawa

samopoczucia, pomoc w odzyskaniu wiary w siebie, przełamywanie psychicznej izolacji,
kształtowanie nowych potrzeb, uzyskania wzorców postępowania a nawet wpłynięcie na
postępowanie człowieka.

Wśród funkcji biblioterapii najczęściej wymienia się funkcję:

−

kompensacyjną – przywracającą jednostce utracony sens życia,

−

profilaktyczną – polegającą na zagospodarowaniu wolnego czasu wartościową treścią,

−

wychowawczą – inspirującą do pewnego typu zachowań,

−

utylitarną – pomagającą rozwiązywać niektóre praktyczne zadania życiowe,

−

informacyjną – dostarczającą wiedzy o zdrowiu pacjenta,

−

kształcącą – umiejętności werbalne i estetyczne,

−

uwrażliwiającą – na doznania płynące zarówno z wnętrza, jak i otoczenia,

−

ideologiczną – kształtującą systemy wartości czy cele życiowe jednostki,

−

emocjonalną – pozwalającą na przeżycie uczuć często niedostępnych świadomości,

−

ludyczną, rozrywkową, relaksacyjną,

−

katartyczną – czyli oczyszczającą, dającą możliwość odreagowania.

Biblioterapię można podzielić na indywidualną i grupową.

Najczęściej wykorzystywane techniki biblioterapii to wspólne tworzenie książki przez

uczestników zajęć lub czytanie grupowe zakończone dyskusją nad postawionym w lekturze
problemem.

Środkami terapeutycznymi używanymi podczas biblioterapii są książki, pozajęzykowe

środki przekazu, np. grafika, fotografia; płyty kompaktowe, kasety magnetofonowe, teksty
terapeutyczne i własna twórczość pacjentów będąca wynikiem uzewnętrznienia ich uczuć.

Książki przeznaczone do biblioterapii można podzielić na:

–

poradniki i broszury ze wskazówkami, jak walczyć z niewłaściwymi zachowaniami;

–

literaturę faktu, czyli teksty pisane przez osoby, które same czegoś doświadczyły;

–

beletrystykę odwołującą się do doświadczeń przeżywanych przez bohaterów książek;

–

książki działające uspokajająco (baśnie, przygodowe, rozrywkowe);

–

książki działające pobudzająco (przygodowe, fantastyczno-naukowe)

–

książki refleksyjne (dotyczące problemów życiowych)

–

wydawnictwa albumowe;

–

pamiętniki internetowe, czyli blogi, będące zapisem ludzkich doświadczeń i emocji.

Skuteczność biblioterapii zależy od:

–

poprawnej diagnozy stanu zdrowia pacjenta,

–

jego oczekiwań i potrzeb względem terapii,

–

odpowiednio dobranej literatury,

–

pacjenta; istotny jest jego wiek, rodzaj dolegliwości, doświadczenia z materiałami
czytelniczymi, preferencje czytelnicze, stan świadomości oraz stan i poziom motywacji

–

sytuacji terapeutycznej, adekwatnej do stawianej diagnozy,

–

więzi emocjonalnej pomiędzy terapeutą a pacjentem, składającej się na ogólną atmosferę
zajęć,

–

intensywności i czasu trwania terapii,

–

osobowości terapeuty i jego kompetencji zawodowych.
Biblioterapeuta powinien odznaczać się wrażliwością, posiadać wiedzę z zakresu literatury

i  psychologii,  mieć  wiedzę  na  temat  uczestników  terapii  i  posiadać  umiejętności  z zakresu
komunikacji  w  grupie.  Ważne  jest  też  by  stał  na  straży  bezpieczeństwa  emocjonalnego
uczestników, miał zdolność do budowania odpowiedniego nastroju, sprzyjającego refleksji,
bez  zbędnej  sztuczności  i  pompatyczności,  posiadał  umiejętność  syntonii  i  empatii  oraz
pomagał  w  przezwyciężaniu  barier  psychicznych  tkwiących  w uczestnikach  zajęć.  Przy
prowadzeniu  zajęć  biblioterapeutycznych  bardzo  istotna  jest  znajomość  problematyki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

uczestników  i  uwzględnianie  ich  zainteresowań  i  problemów  przy  doborze  literatury  do  zajęć.
Ważny  jest  też  klimat  samych  zajęć,  który  wyznaczany  jest  między  innymi  stosowaniem
zachęt  zamiast  nakazów,  poszanowaniem  granic  uczestników  czy  bezwarunkową
akceptacją podopiecznych biorących udział w zajęciach.

Prawidłowo poprowadzony warsztat biblioterapeutyczny składa się z następujących

etapów:
1)  identyfikacja uczestnika z przeżyciami bohaterów przeczytanej książki,
2)  odreagowanie napięcia i doznanie ulgi (katharsis), wgląd we własne doznania,
3)  przemyślenie i przepracowanie problemu – uzyskanie nowego spojrzenia na problem.
Aby biblioterapia  była skuteczna ważne jest trzymanie się kilku zasad:

−

swoboda uczestnictwa,

−

uwzględnienie potrzeb, problemów i preferencji osoby lub osób,

−

dostosowanie środków terapeutycznych do możliwości odbioru osób,

−

dostosowanie poziomu i tempa zajęć do poziomu intelektualnego i fizycznego

uczestników,

−

korzystanie z doświadczenia i wskazówek merytorycznych innych biblioterapeutów.
Biblioterapia powinna odbywać się w formie jednogodzinnych sesji. Czas trwania jest

zależny  od  warunków  oraz  metod  prowadzonej  biblioterapii.  Przyjmuje  się  jednak,  że
powinna ona odbywać  się raz,  dwa razy w tygodniu przez kilka miesięcy.  W czasie takich
spotkań  pacjenci  werbalizują  uczucia  związane  z  odczytywaniem  danego  materiału
czytelniczego. Ponieważ warunki czytania  mają znaczący  wpływ  na recepcję odczytywanego
tekstu,  dlatego  też  kluczową  treścią  jest  stworzenie  odpowiedniego  nastroju  sesji
biblioterapeutycznej.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest arteterapia w sensie wąskim i szerokim?
2.  Z jakich trzech głównych rodzajów składa się teatroterapia?
3.  Jakie zasady są ważne przy organizacji zajęć arteterapeutycznych?
4.  Jakie cechy powinien posiadać muzykoterapeuta?
5.  Na czym polega biblioterapia?
6.  Co to jest estetoterapia?
7.  Jakie znasz techniki dramy?
8.  Jakie są etapy Mobilnej Rekreacji Muzycznej?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaprojektuj zajęcia plastykoterapeutyczne dla 10-osobowej grupy dzieci w wieku 8 lat

z dysfunkcją słuchu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaprojektować czas i miejsce zajęć,
2)  określić cele zajęć,
3)  wybrać technikę pracy,
4)  określić materiały niezbędne do wykonania zadania,
5)  napisać konspekt zajęć,
6)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka,

–

długopis,

–

broszury, czasopisma, książki z propozycjami prac plastycznych,

–

komputer z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Zaprojektuj zajęcia z Mobilnej Rekreacji Muzycznej dla 18-osobowej grupy dzieci

w wieku 5 lat przebywających w Przedszkolu Integracyjnym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić etapy Mobilnej Rekreacji Muzycznej,
2) wybrać utwory muzyczne, które będą odpowiadać poszczególnym etapom Mobilnej

Rekreacji Muzycznej,

3) zaplanować rodzaj ćwiczeń ruchowych, które będą wykonywane w poszczególnych

etapach,

4)  wybrać miejsce i określić czas zajęć,
5)  zaplanować materiały, które będą potrzebne do przeprowadzenia zajęć,
6)  napisać konspekt zajęć,
7)  zaprezentować rezultaty na ćwiczenia forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka,

–

długopis,

–

magnetofon/odtwarzacz CD,

–

kasety/płyty CD z muzyką.

Ćwiczenie 3

Zaprojektuj zajęcia biblioterapeutyczne dla 12-osobowej grupy młodzieży w wieku 15 lat

przebywających w Domu Dziecka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać temat zajęć i odpowiednią pozycję z literatury stosowanej w biblioterapii,
2)  zaprojektować cele zajęć,
3)  zaplanować miejsce i czas trwania spotkania,
4)  określić miejsce, warunki i czas trwania zajęć,
5)  napisać konspekt zajęć,
6)  zaprezentować rezultaty ćwiczenia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka,

–

długopis,

–

wykaz literatury stosowanej w biblioterapii.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Zaprojektuj zajęcia z dramy dla dzieci w wieku 11–12 lat ze świetlicy terapeutycznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaproponować temat zajęć,
2)  określić cele zajęć,
3)  zaplanować czas trwania zajęć i miejsce,
4)  wybrać technikę zajęć,
5)  zaplanować materiały potrzebne do przeprowadzenia zajęć,
6)  napisać konspekt zajęć,
7)  zaprezentować rezultaty ćwiczenia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka,

–

długopis,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca dramy.

Ćwiczenie 5

Wyszukaj najbardziej odpowiedni dla Ciebie kontakt z dziełem sztuki lub pięknym

otoczeniem i przedstaw go w klasie zwracając uwagę na wpływ, jaki wywiera na Twoje
emocje i działania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dokonać analizy różnych miejsc i dzieł sztuki,
2) wyszukać takie miejsce lub dzieło, które wywiera na Ciebie największy, pozytywny

wpływ,

3) uświadomić sobie emocje, które towarzyszą przy oglądaniu dzieła bądź przebywaniu

w wybranym przez ciebie otoczeniu,

4) zaprezentować rezultaty ćwiczenia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

komputer podłączony do Internetu,

–

albumy malarstwa,

–

albumy fotografii,

–

przybory do pisania,

–

arkusz papieru.

Ćwiczenie 6

Wykonaj batik. Określ grupę podopiecznych, w której można zastosować technikę

batiku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) scharakteryzować technikę wykonywania batiku,
2) przygotować potrzebne materiały,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3)  zaprojektować wzór na materiale,
4)  wykonać batik,
5)  zaprezentować rezultaty ćwiczenia na forum grupy,
6)  określić grupę podopiecznych, w której można zastosować technikę batiku.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

barwniki,

–

wosk,

–

naczynie do podgrzewania wosku,

–

maszynka do podgrzewania wosku,

–

kuwety do kąpieli barwiących,

–

pędzle różnej grubości,

–

biała tkanina formatu A4,

–

deska do prasowania i żelazko,

–

rękawiczki,

–

fartuch,

–

gazety.

Ćwiczenie 7

Przygotuj tekst sugestywny o charakterze relaksacyjnym do wybranej przez siebie

muzyki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)    wybrać utwór instrumentalny,
2)  napisać tekst sugestywny,
3)  przeczytać  tekst  w  trakcie  trwania  muzyki  zwracając  uwagę  na  tempo  czytania

i współbrzmienie muzyki z tekstem,

4) zaprezentować wynik swojej pracy na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

kartka,

–

długopis,

–

magnetofon/odtwarzacz CD,

–

kasety/płyty CD.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie arteterapii w znaczeniu wąskim?

⁬

2) wymienić techniki dramy?

⁬

3) zdefiniować pojęcie dramy, pantomimy, psychodramy?

⁬

4) zróżnicować muzykoterapię na receptywną i aktywną?

⁬

5) podać etapy mobilnej rekreacji muzycznej?

⁬

6) określić od czego zależy skuteczność biblioterapii?

⁬

7) wykorzystać w celach terapeutycznych ekspresję człowieka?

⁬

8) przygotować stanowisko do prowadzenia zajęć arteterapeutycznych?

⁬

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Terapie oparte o ruch

4.4.1. Materiał nauczania

W procesie rewalidacji osoby niepełnosprawnej i to zarówno intelektualnie jak

i sensorycznie czy ruchowo niezwykle istotną rolę odgrywają wszelkie terapie oparte o ruch.
Aktywność  ruchowa  może  w  pewnym  stopniu  niwelować  pewne  zaburzenia,  poza  tym
stanowi przejaw czynnego stosunku człowieka do otaczającego świata. Ruch  jest warunkiem
utrzymania zdrowia fizycznego i prostym sposobem na rozładowanie napięcia psychicznego.
Sprawne  posługiwanie  się  aparatem  ruchowym  jest  jedną  z  głównych  potrzeb  każdego
człowieka.  Poprawa  wydolności  fizycznej  i  sprawności  ruchowej  korzystnie  wpływa  na
psychikę  podopiecznego  i  tym  samym  na  zachowania  społeczne,  daje  poczucie  własnej
wartości  i  wpływa  na  integrację  społeczną.  Przez  ruch  w  dużym  stopniu  można  niwelować
lub  zmniejszać  wadę  danego  narządu  lub  jego  funkcji.  Stanowi  on  też  niezbędny  czynnik
wszechstronnego  rozwoju,  powoduje  zwiększenie  odporności,  kompensuje  braki  fizyczne
i psychiczne.

Ruch oddziałuje też na rozwój narządów zmysłów i zdolności poznawczych, a także

pomaga  w  przezwyciężaniu  stanów  lękowych  i  sensoryzmów.  Dostarczając  przyjemności,
odprężenia,  spokoju  i  ucząc  ufności  kształtuje  jednocześnie  osobowość  podopiecznego
w kierunku  pozytywnych  zmian  i  nastawień  do  siebie,  otoczenia  fizycznego  i  innych  ludzi.
Aktywność ruchowa  może stać się  źródłem radości i ożywienia, wzmocnić wiarę we własne
siły, podnieść samoocenę. Zadaniem terapii prowadzonej za pomocą ruchu jest wzmacnianie
zdrowia,  rozwijanie  zainteresowań  sportowych  i  turystycznych,  kształtowanie  prawidłowej
postawy  ciała,  rozwijanie  sprawności  fizycznej,  korygowanie  nieprawidłowości  w  rozwoju
psychofizycznym a także utrzymywanie  nawyków higienicznych. Dzięki  zajęciom z zakresu
terapii ruchem podopieczny staje się bardziej sprawny fizycznie, co ułatwia mu posługiwanie
się  nabytymi  umiejętnościami  w życiu  codziennym  i  w pracy.  To z  kolei  wpływa  na  lepsze
samopoczucie i poprawę stanu zdrowia.

W związku z faktem, iż aktywność ruchowa doskonali wszystkie cechy motoryki

niezbędne w życiu codziennym, pozwala to osobom niepełnosprawnym na rozwój inicjatywy,
własnej indywidualności i samodzielności. Często zdarza się, że osoby niepełnosprawne mają
niezaspokojoną potrzebę ruchu już od najwcześniejszych lat – w czasie, gdy ich rówieśnicy
doskonalili na podwórku umiejętności motoryczne biorąc udział w zabawach ruchowych,
jeżdżąc na rowerze czy skacząc w gumę osoby niepełnosprawne spędzały czas w domu bądź
w placówkach szpitalnych.

Efektem tego jest w wieku dorosłym ich niższa sprawność motoryczna, powolność

i często niechęć do podejmowania wysiłku związanego z ruchem. To z kolei zagraża
wtórnymi upośledzeniami w sferze fizycznej; konsekwencją mogą być przykurcze lub zaniki
niektórych grup mięśni, a to z kolei wiąże się z zakłóceniem proporcji między szybkością
a precyzją ruchów.

W ramach terapii ruchem można zaproponować podopiecznym takie formy jak

gimnastykę korekcyjną, terapię tańcem, metodę Kinezjologii Edukacyjnej Dennisona czy
Metodę Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne. Ta ostatnia wydaje się być szczególnie
chętnie i często stosowana w pracy z osobami z różnego rodzaju niesprawnościami.

Wychodząc z założenia, że ruch jest podstawą wszelkich procesów życiowych a także

jest warunkiem  odczuwania przez człowieka  swobody, odprężenia  i radości zaproponowała
Weronika Sherborne metodę usprawniania ruchowego, która jednocześnie oddziałuje na sferę
poznawczą,  emocjonalną  i  społeczną  uczestników.  Skoro  ruch  jest  wyrazem  potrzeby
aktywności,  naturalnej  dla  każdego  człowieka  może  być  też  środkiem  wyrazu  osobowości,
uczuć, myśli, a zatem służyć komunikacji. Biorąc pod uwagę, że język ciała stanowi ok. 70 %

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

komunikacji  interpersonalnej,  ruch  daje  duże  możliwości  komunikowania  się  z  osobami
niesłyszącymi  czy  niemówiącymi.  Metoda  ta  może  mieć  więc  wszechstronne  zastosowanie
nie  tylko  w  zakresie  poprawy  funkcjonowania  motorycznego,  ale  również  emocjonalnego
i społecznego osób z różnymi niepełnosprawnościami.

Weronika Sherborne wyróżniła pięć kategorii ruchu:

1) prowadzący do poznania własnego ciała (celem którego jest wyodrębnienia własnej

tożsamości od otoczenia),

2) kształtujący związek jednostki z otoczeniem fizycznym (celem którego jest

wykształcenie orientacji w przestrzeni, poczucia swobody i bezpieczeństwa),

3) wiodący do wytworzenia się związku z drugim człowiekiem (celem jest tu zbudowanie

wzajemnego zaufania i zrozumienia, ale też uświadomienie sobie własnej siły
i wytworzenie harmonii oraz równowagi w kontaktach międzyludzkich),

4) prowadzący do współdziałania w grupie,
5) kreatywny służący twórczemu wyrażeniu siebie.

Prowadząc zajęcia należy pamiętać o kilku podstawowych zasadach:

a)  zasada dobrowolności,
b)  zasada nawiązania kontaktu z każdym uczestnikiem,
c)  zasada przyjemności zajęć, dawania radości,
d)  zasada uczestniczenia we wszystkich zajęciach terapeuty prowadzącego,
e)  zasada przestrzegania praw uczestnika do swobodnej decyzji,
f)  zasada nie oceniania,
g)  zasada unikania sytuacji rywalizacyjnych,
h)  zasada stopniowego rozszerzania kręgu doświadczeń społecznych,
i)  zasada stopniowania trudności,
j)  zasada zmniejszania własnej inicjatywy na rzecz inicjatywy uczestników,
k)  zasada naprzemienności ćwiczeń dynamicznych i relaksacyjnych,
l)  zasada dbałości o zamianę ról.

Zajęcia powinny odbywać się w formie grupowej, bo chociaż dopuszczalne jest

prowadzenie  zajęć  indywidualnych  (np.  w  odniesieniu  do  osób  z  niektórymi  postaciami
autyzmu),  to  jednak  większe  korzyści  odnoszą  uczestnicy  ćwicząc  w  grupie,  której  skład
powinien  być  raczej  stały  (budzi  to  poczucie  bezpieczeństwa).  Ponadto  zajęcia  powinny
odbywać  się  systematycznie  –  minimum  raz  w  tygodniu  i  powinny  trwać  około  godzinę.
Weronika  Sherborne  zwracała  uwagę,  że  zajęcia  dobrze  jest  prowadzić  w  całkowicie  pustej
sali,  aby  nie  rozpraszać  uczestników,  i  powinny  odbywać  się  na  podłodze,  boso,  bez
konieczności używania jakichkolwiek sprzętów.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie znaczenie odgrywa ruch w życiu człowieka?
2. Jakie zasady należy wziąć pod uwagę prowadząc zajęcia Metodą Ruchu Rozwijającego

Weroniki Sherborne?

3. Jakie są kategorie ruchu w Metodzie Ruchu Rozwijającego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaprojektuj zajęcia ruchowe dla grupy 5-letnich dzieci w przedszkolu integracyjnym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) scharakteryzować właściwości rozwoju motorycznego człowieka,
2) określić ćwiczenia ogólnousprawniające, które mogą być stosowane wśród małych

dzieci,

3)  określić cele zajęć,
4)  zaplanować miejsce i czas trwania zajęć,
5)  określić materiały potrzebne do przeprowadzenia zajęć,
6)  napisać konspekt zajęć,
7)  zaprezentować zaplanowane zajęcia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca zajęć ruchowych dla dzieci.

Ćwiczenie 2

Ułóż proste ćwiczenia ruchowe, które możesz wykorzystać w trakcie gimnastyki

porannej starszych osób, mieszkańców Domu Pomocy Społecznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  scharakteryzować właściwości rozwoju motorycznego u człowieka
2)  określić ćwiczenia ogólnousprawniające, które mogą być stosowane w podeszłym wieku,
3)  zaplanować czas i miejsce zajęć,
4)  dobrać przyrządy potrzebne do przeprowadzenia zajęć,
5)  napisać konspekt zajęć,
6)  zaprezentować zaplanowane zajęcia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca zajęć ruchowych dla osób starszych.

Ćwiczenie 3

Przeprowadź w grupie 15-minutowe zajęcia ruchowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić ćwiczenia ogólnousprawniające,
2)  dobrać przyrządy potrzebne do przeprowadzenia zajęć,
3)  napisać konspekt zajęć,
4)  przeprowadzić zajęcia w grupie,
5)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca zajęć ruchowych,

–

materace,

–

piłki,

–

szarfy.

Ćwiczenie 4

Zaproponuj po dwa ćwiczenia z każdej kategorii ruchu bazując na Metodzie Ruchu

Rozwijającego Weroniki Sherborne. Przeprowadź je w grupie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić kategorie ruchu wg. Weroniki Sherborne,
2)  przygotować salę do prowadzenia zajęć,
3)  przedstawić w klasie zaproponowane ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

notatnik,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca Metody Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić rolę ruchu w życiu człowieka?

⁬

2) wymienić zasady prowadzenia zajęć Metodą Ruchu Rozwijającego?

⁬

3) wymienić kategorie ruchu wg. Weroniki Sherborne?

⁬

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Terapie oparte o działanie

4.5.1. Materiał nauczania

Terapia zajęciowa – to pewne określone czynności o charakterze zajęć fizycznych

i umysłowych,  które  mają  na  celu  przywrócenie  podopiecznemu  sprawności  fizycznej
i psychicznej; są to działania wielokierunkowe oparte na wykorzystaniu tkwiącego w każdym
człowieku  potencjału  rozwojowego  mającego  swe  źródło  w  naturalnych  siłach  witalnych
organizmu,  niezależnie  od  stopnia  niesprawności.  Terapia  zajęciowa  daje  więc  każdemu
podopiecznemu  możliwość  wyrażenia  siebie w dostępnej  i  indywidualnej  formie,  określonej
jego  predyspozycjami.  Pozwala  na  wybór  takiej  formy  twórczości,  która  odpowiada
indywidualnym uzdolnieniom i możliwościom osoby niepełnosprawnej. W terapii zajęciowej
najważniejszym czynnikiem oddziałującym leczniczo jest jej przebieg – sama czynność, a nie
osiągnięty  rezultat.  Ważne  jest  jednak  podanie  celu  podopiecznemu,  gdyż  ma  to  działanie
motywujące.  Celem  terapii  zajęciowej  jest  zapobieganie  skutkom  ograniczenia  aktywności,
które  towarzyszy  chorobie  i  przywracanie  zdolności  do  aktywnego,  dającego  zadowolenie
życia w harmonii ze społecznym otoczeniem.

Ergoterapia czyli leczenie pracą, jest często stosowane zamiennie z terapią zajęciową,

jednakże  przyjmuje  się  również,  że  jest  pojęciem  węższym,  będąc  jedną  z  form  terapii
zajęciowej. Ergoterapia wykorzystuje różne formy pracy jako środki lecznicze, których celem
jest  przyspieszenie  powrotu  utraconych  funkcji  i  sprawności  lub  wyrobienie  funkcji
zastępczych.  Dzięki  zaangażowaniu  w  pracę  osoba  niepełnosprawna  może  „wyjść”  poza
własne  kalectwo  i  wejść  w  inną  rolę  społeczną  niż  rola  osoby  niepełnosprawnej,  co  ma
niezwykle  istotne  znaczenie  w  procesie  rewalidacyjnym.  Pełni    więc  niezwykle  istotną  rolę
zarówno  w  usprawnianiu  fizycznym  i  psychicznym,  jak  też  w  preorientacji  zawodowej.
Podstawowym  zadaniem  ergoterapii  jest  przygotowanie  osoby  niepełnosprawnej  do  życia  w
środowisku  społecznym  poprzez  rozwój  umiejętności  wykonywania  czynności  życia
codziennego,  opanowanie  czynności  przygotowujących  do  podjęcia  pracy,  rozwijanie
umiejętności  zawodowych  a  także  ogólne  usprawnianie.  W  ramach  usprawniania
psychicznego duży akcent kładzie się również na akceptację siebie i swojej sytuacji życiowej,
podwyższanie samooceny poprzez osiąganie satysfakcji z wykonywanych działań, nabywanie
nowych  umiejętności  w  celu  zaspokajania  wyższych  potrzeb.  Zajęcia  z  tej  dziedziny
przeprowadza  się  wykonując  różne  czynności  związane  z  życiem  codziennym,  co  prowadzi
do  wyrabiania  aktywności  oraz  wdrażania  do  jak  największej  samodzielności  osoby
niepełnosprawnej.

Odpowiednio przygotowane zajęcia zachęcają do podejmowania wysiłku, dają poczucie

zadowolenia  i  wyrabiają  potrzebę  pracy.  Praca  ma  natomiast  bardzo  istotne  znaczenie
w odczuciu  współistnienia  w  społeczeństwie  osoby  niepełnosprawnej,  likwiduje  poczucie
bezwartościowości,  uczy  systematyczności,  staranności,  dbałości  o  efekt  końcowy;  uczy  też
współdziałania  w  grupie.  Wypełnia  czas  wolny,  ale  daje  też  możliwość  podjęcia  pracy
zarobkowej.  Umiejętności  tu  nabyte,  takie  jak  sumienność,  dokładność,  wprawa
w wykonywaniu  poszczególnych  czynności  znajdują  zastosowanie  również  w  życiu
codziennym.  W procesie nauczania pracy stosuje  się  najczęściej  metody poglądowe (pokaz),
metody

oparte

działaniu

(zajęcia

praktyczne)

oraz

metody

wychowania

ukierunkowującego (metoda wpływu sytuacyjnego i wpływu społecznego).

W terapii zajęciowej brak jednego, klarownego podziału na metody, techniki i formy

zajęć.

Metoda jest ujmowana jako świadomy i powtarzalny sposób postępowania, który

prowadzi do określonego efektu terapeutycznego. Forma to sposób organizacji zajęć
terapeutycznych, uwzględniający ilość osób w zorganizowanych przez terapeutę zajęciach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Technika jest zaś szczegółowym sposobem wykonania określonych działań z zakresu

terapii zajęciowej.
W skład terapii zajęciowej wchodzi więc wiele różnych działań; należy wymienić tu:

−

arteterapię – czyli terapię za pomocą sztuki; technikami są tu wówczas np. witraż, batik,
ceramika, papieroplastyka, linoryt, rzeźba, rysunek, grafika, malarstwo, collage czy masy
plastyczne; w ramach zajęć arteterapeutycznych podopieczni malują, rysują, wydzierają,
wycinają, lepią, czy pakują prezenty,

−

choreoterapię, czyli terapię przez taniec,

−

teatroterapię – polegającą na przygotowywaniu i udziale w spektaklach teatralnych;
można tu wyróżnić pantomimę, dramę czy psychodramę a każda z nich stosuje swoiste
techniki,

−

biblioterapię, gdzie stosuje się takie techniki jak głośne czytanie podopiecznym,
recytowanie i pisanie wierszy, poezjoterapię, słuchanie tekstów,

−

ludoterapię – czyli udział w grach i zabawach,

−

muzykoterapię (receptywną, aktywną, elementy treningu autogennego Schultza, śpiew,
muzykowanie w chórach i orkiestrach, gra na instrumentach, słuchanie muzyki,
ćwiczenia rytmiczne, zagadki muzyczne, naśladowanie głosów natury),

−

kontakt z otoczeniem (silvoterapię, hortikuloterapię, talasoterapię, estetoterapię),

−

ergoterapię (zajęcia w pracowniach, np. stolarskich, krawieckich, tkackich; w zależności
od pracowni techniką może być haft, szydełkowanie, makrama).
Planując zajęcia z terapii zajęciowej musimy określić też formę tych zajęć.
Forma to sposób organizacji zajęć terapeutycznych, uwzględniający ilość osób

w zorganizowanych  przez  terapeutę  zajęciach.  Zasadniczo  większość  zajęć  może  być
prowadzonych  zarówno  w  formie  indywidualnej,  jak  i  grupowej;  decyzja  o  tym,  w  jakiej
formie  zajęcia  się  odbędą  jest  uwarunkowana przede  wszystkim  miejscem odbywania  zajęć,
warunkami  lokalowymi,  ale  przede  wszystkim  stanem  podopiecznego  (w  niektórych
przypadkach  istnieje  zalecenie,  że  zajęcia  powinny  odbywać  się  w  określonej  formie).
Bardziej  powszechne  są  formy  grupowe  zajęć,  jednak  należy  tu  pamiętać,  by  ze  względów
bezpieczeństwa, ale też efektywności zajęć grupy nie były zbyt liczne. Przy planowaniu zajęć
należy też uwzględnić stopień aktywności podopiecznych; tutaj zajęcia możemy podzielić na
audytoryjne  i  aktywizujące.  Chociaż  w ramach  terapii  zajęciowej  zaleca  się  raczej  formy
aktywizujące,  to  jednak  dobrze  jest,  jeżeli  pojawiają  się  również  działania  o  charakterze
audytoryjnym (wyjście do teatru, na koncert).

Planowanie zajęć terapeutycznych polega na postawieniu określonego celu i wyznaczeniu

sposobów postępowania (metod, technik, form), które do niego doprowadzą. Przy planowaniu
działań  należy  wziąć  pod  uwagę  zainteresowania  podopiecznego,  jego  możliwości
psychofizyczne, wiek i potrzeby. Następnie należy przygotować stanowisko terapii (musi być
ono  dostosowane  do  stopnia  sprawności  uczestnika),  określić  czas  przeznaczony  na  terapię,
ustanowić  osoby  odpowiedzialne  za  realizację  programu  i  ustalić  cele  w  odniesieniu  do
uczestnika.

Dobry plan to plan celowy, wykonalny, zgodny wewnętrznie, operatywny (określa co do

kogo należy), konkretny, konsekwentny, kompletny, elastyczny, szczegółowy i terminowy.

Plan pracy powinien zawierać:

−

przygotowanie stanowiska pracy zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy
i dostosowanie go do potrzeb i możliwości podopiecznego,

−

przewidywany czas terapii,

−

zakres i metody nauki zaradności osobistej i przystosowania do życia uczestnika
pracowni,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

metody opanowania czynności przysposabiających do pracy,

−

osoby odpowiedzialne za realizację planu.

Przy planowaniu pracy terapeutycznej należy uwzględnić następujące zasady:

−

uwzględniania aktualnych i możliwych warunków realizacji,

−

aktualizacji,

−

adekwatności,

−

atrakcyjności działań, co wpływa motywująco na podopiecznego,

−

stopniowania trudności,

−

indywidualizacji,

−

kolegialności (wszyscy opracowują),

−

powszechności (różnorodne formy).

Skuteczność działań terapeutycznych zależy od:

–

stanu podopiecznego – jego możliwości i ograniczeń, poziomu sprawności,

–

dotychczasowych doświadczeń;

–

motywacji i zrozumienia celu działania;

–

zainteresowań i upodobań, preferencji;

–

atmosfery w grupie – powinna dawać poczucie bezpieczeństwa, akceptacji, wspólnoty,
swobody działania, zapewnić pogodną, ciepłą atmosferę, być atrakcyjna.

Ważną rolę odgrywa tu sam terapeuta, który powinien być ciepły, akceptujący,

kompetentny,  konsekwentny,  uczciwy  i  sprawiedliwy.  Ważne  jest,  aby  sukces  zależał  od
własnego  wysiłku  osoby  niepełnosprawnej,  a  aspiracje  powinny  wzrastać  w  zależności  od
możliwości.  Należy  unikać  bezcelowego  wykonywania  prac  wymagających  długiego  czasu
i w  rezultacie  nie  mających  ani  estetycznego,  ani  praktycznego  znaczenia  w  życiu.  Praca
powinna  być  tak  dobrana,  aby  wpływała  na  podopiecznego  uspokajająco  i  mobilizująco
(dobrana  do  wieku,  możliwości,  zainteresowań,  poziomu  umysłowego).  Ale  przede
wszystkim  w  pracy  terapeutycznej  ważne  jest  to,  by  widzieć  w  osobie  niepełnosprawnej
człowieka,  rozumieć  go  i  przekazać  mu  swoje  umiejętności.  Podmiotowe  traktowanie
podopiecznego  jest  niezbędnym  warunkiem  każdych  działań;  bez  tego  zajęcia  nie  mają
charakteru  terapeutycznego,  nie  przynoszą  podopiecznemu  radości  i  nie  dają  mu  satysfakcji
z wykonywanej  pracy.  Terapia  ma  uczyć  realistycznej  samooceny,  odpowiedzialności,
wytrwałości, systematyczności, odporności na stres.

Przy organizowaniu zajęć w konkretnych pracowniach warto zwrócić uwagę na

odpowiedni dobór osób do pracowni; zajęcia powinny być zgodne nie tylko
z zainteresowaniami podopiecznego, ale też z jego możliwościami; wskazane może być
rozdzielenie prac w zależności od stopnia sprawności i możliwości uczestników.

Szczególną uwagę należy zwrócić na zasady bezpieczeństwa i higieny pracy (dlatego

grupa  nie  powinna  być  zbyt  liczna),  które  trzeba  wdrażać  już  od  pierwszego  dnia  pobytu
podopiecznego  w  pracowni.  Jasne  określenie  zasad,  uwypuklenie  co  można,  a  czego  nie
wolno, zwrócenie uwagi na zagrożenia, ale też sposób zabezpieczenia się przed nimi pomoże
podopiecznemu  w  niwelowaniu  lęków,  zagrożeń  czy  uprzedzeń  przed  wykonywaniem  danej
pracy.  Ważna  jest  też  dbałość  terapeuty  o  wyposażenie  pracowni  i  bieżące  uzupełnianie
brakujących materiałów; dzięki temu praca będzie przebiegać sprawnie i planowo. I wreszcie
należy  wspomnieć  o  motywowaniu  podopiecznego  do  działań.  Aby  podopieczny  chciał
pracować, praca powinna przynosić  mu satysfakcję. Satysfakcję może osiągnąć jednak tylko
wówczas, gdy widzi efekty swojej pracy. Dlatego ważne jest, by nie zlecać długich, nużących
prac oraz stosować zasadę stopniowania trudności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zaproponowanie działań zbyt trudnych na początek może zniechęcić uczestnika pracowni

do  podejmowania  dalszych  działań.  Oczywiście,  może  się  zdarzyć,  że  w  początkowej  fazie
podopieczny  nie  radzi  sobie  z  określonym  zadaniem.  Ważne  jest  wówczas,  by  terapeuta
pokazał  mu  jak  należy  wykonać  czynność,  dyskretnie  mu  pomógł,  ale  go  nie  wyręczał.
Wskazane  jest  też  motywowanie,  mobilizowanie  podopiecznego do  działań  przez  pochwałę,
zachętę czy współpracę z terapeutą przy wykonywaniu trudniejszego zadania.

Wśród pracowni terapii zajęciowej najczęściej spotyka się w placówkach pracownie

ceramiczne, kroju i szycia, rękodzieła, kulinarne, komputerowe, stolarskie. Czasem można też
spotkać pracownię introligatorską czy wikliniarską. W większości pracowni terapii zajęciowej
cele  są  podobne:  nauka  czynności  użytecznych  w  życiu  codziennym,  przysposobienie  do
pracy,  aktywne  i  twórcze  spędzenie  wolnego  czasu,  ćwiczenie  wytrwałości,  sumienności,
punktualności,  rozwijanie  uczuć  estetycznych,  umożliwienie  ekspresji  twórczej,  poprawa
koordynacji  wzrokowo  –  ruchowej,  spostrzegawczości,  usprawnianie  manualne,  wzrost
samooceny, czy wzmacnianie koncentracji uwagi.

Dodatkowo uczestnicy uczą się tu współpracy z innymi osobami, a także

odpowiedzialności i działania na rzecz innych. Korzyści z udziału w zajęciach w pracowniach
jest więc bardzo wiele, a w zajęciach może uczestniczyć właściwie każdy, kto ma na to
ochotę. Dodatkowo ważny oprócz samego procesu jest też wynik – w pracowniach powstają
przeróżne prace, które mogą być następnie spożytkowane w placówce bądź sprzedawane.

W pracowniach ceramicznych powstają miski, ramki na zdjęcia, wazony, świeczniki,

popielniczki, biżuteria, figurki, czy płaskorzeźby.

W pracowni kroju i szycia podopieczni uczą się umiejętności potrzebnych w codziennym

funkcjonowaniu (przyszycie guzika, skrócenie spodni, reperowania odzieży, pobranie miary,
szycie ręczne i na maszynie). Wykonują też prace, które są następnie używane w innych
pracowniach (np. ścierki, rękawice kuchenne, fartuchy, worki, poduszeczki na igły, itp.).

W pracowni rękodzieła powstają obrusy, swetry, szaliki; podopieczni uczą się tu robić na

drutach, szydełku, tkać na krosnach czy haftować.

Dzięki pracowni kulinarnej podopieczni uczą się nie tylko przygotowania posiłków, ale

również  obsługi  urządzeń  kuchennych,  układania  jadłospisu  według  zasad  zdrowego
żywienia,  przechowywania  produktów  żywnościowych,  estetycznego  nakrywania  do  stołu
czy  zachowania  się  podczas  posiłku.  W  ramach  pracowni  kulinarnej  uczestnicy  uczą  się
również planowania zakupów i ich wykonania, sprzątania czy zmywania.

W pracowni komputerowej podopieczni uczą się podstaw obsługi komputera, pisania na

nim (osoby sprawniejsze intelektualnie uczą się również pisania listów motywacyjnych i CV,
a także obsługi skanera czy drukarki). W trakcie zajęć uczestnicy grają w gry zręcznościowe,
uczą się podstawy oprogramowania, korzystają też z programów edukacyjnych.

W pracowni stolarskiej uczestnicy kształcą umiejętność podstawowej obróbki drewna,

uczą  się  wypalania  w  drewnie  i  rzeźbienia,  a  także  wykańczania  prac:  lakierowania
i malowania.  Ważnym  zadaniem  jest  tu  nauka  posługiwania  się  narzędziami  (dłutami,
młotkami,  kombinerkami,  wyrzynarką,  szlifierką,  tokarką,  piłą  elektryczną  i  ręczną)  oraz
nauka wykonywania prostych napraw sprzętów domowych.

W pracowni introligatorskiej podopieczni oprawiają książki, kleją pudełka, wykonują

kalendarze i laminują dokumenty. Uczą się też obsługi sprzętu, takiego jak laminarka,
dziurkacz, zszywarka czy gilotyna. W pracowni wikliniarskiej powstają z kolei koszyczki,
wieszaki na kwiaty, płotki czy różnego rodzaju prace o charakterze ozdobnym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest terapia zajęciowa?
2.  Jakie prace można wykonać w pracowni introligatorskiej?
3.  Jakie prace można wykonać w pracowni kroju i szycia?
4.  Jakie prace można wykonać w pracowni stolarskiej?
5.  Jakie prace można wykonać w pracowni rękodzieła?
6.  Jakie prace można wykonać w pracowni ceramicznej?
7.  Jakie korzyści odnosi podopieczny z udziału w pracowni komputerowej?
8.  Jakie korzyści odnosi podopieczny z udziału w pracowni kulinarnej?
9.  Jakie warunki BHP muszą być spełnione przy proponowaniu zajęć w pracowni?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaplanuj proces wykonania oraz wykonaj miskę z gliny.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić techniki pracy w glinie,
2)  wybrać odpowiednią technikę,
3)  zaplanować proces wykonania miski,
4)  przygotować stanowisko pracy,
5)  wykonać miskę,
6)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy,
7)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

fartuch,

−

glina,

−

podkładka z dykty,

−

ściereczka,

−

folia,

−

łopatka,

−

forma z gipsu.

Ćwiczenie 2

Zaplanuj sposób wykonania i uszyj fartuch kuchenny.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować sposób wykonania fartucha,
2)  przygotować stanowisko pracy,
3)  posłużyć się wykrojem,
4)  obsłużyć maszynę do szycia,
5)  uszyć fartuch,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6) zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy,
7) ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

maszyna do szycia,

−

materiał,

−

wykrój fartucha,

−

ołówek,

−

nożyczki.

Ćwiczenie 3

Zaplanuj sposób wykonania i wykonaj świecznik z drewna.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaprojektować wygląd świecznika,
2)  zaplanować sposób wykonania świecznika,
3)  obsłużyć tokarkę,
4)  wykonać świecznik,
5)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy,
6)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

okrągły kawałek drewna,

−

tokarka,

−

różne dłuta,

−

fartuch.

Ćwiczenie 4

Określ techniki wykonania i wykonaj serwetkę na szydełku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować stanowisko pracy,
2)  określić techniki szydełkowania,
3)  zaprojektować wzór,
4)  wykonać serwetkę,
5)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy,
6)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kordonek,

−

szydełko,

−

nożyczki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Zaplanuj zajęcia w pracowni komputerowej dla 22-letniego Norberta B. z upośledzeniem

w stopniu umiarkowanym. Mężczyzna nigdy wcześniej nie miał kontaktu z komputerem.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować stanowisko pracy,
2)  określić zasady obsługi komputera,
3)  zaplanować cele zajęć,
4)  zaplanować czas zajęć,
5)  przygotować konspekt zajęć,
6)  zaprezentować zajęcia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka,

−

długopis,

−

komputer,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca prowadzenia zajęć z komputerem.

Ćwiczenie 6

Zaplanuj tematykę i wykonaj kalendarz.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować stanowisko pracy,
2)  obsłużyć gilotynę i bindownicę,
3)  posłużyć się komputerem i drukarką,
4)  obsłużyć kserokopiarkę,
5)  zaplanować tematykę kalendarza,
6)  znaleźć w Internecie odpowiednie zdjęcia,
7)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy,
8)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

karton – 13 płatów formatu A4,

−

gilotyna,

−

bindownica,

−

kserokopiarka,

−

komputer z dostępem do Internetu ,

−

drukarka kolorowa,

−

ołówek,

−

linijka,

−

gumka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 7

Przygotuj scenariusz zajęć w pracowni kulinarnej dla 5-osobowej grupy osób

z umiarkowanym i znacznym upośledzeniem umysłowym – uczestników Warsztatów Terapii
Zajęciowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zaplanować rodzaj wykonanego posiłku,
2)  zaplanować czas trwania zajęć,
3)  zaplanować cele zajęć,
4)  określić  materiały  niezbędne  do  wykonania  pracy  (w  tym  sprzęt  kuchenny  i  produkty

żywnościowe),

5)  przygotować konspekt zajęć,
6)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy,
7)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartka,

−

długopis,

−

książka kucharska.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zaplanować zajęcia w pracowni terapii zajęciowej?

⁬

2) przygotować stanowisko do przeprowadzenia zajęć w pracowni?

⁬

3) zdefiniować pojęcie terapii zajęciowej?

⁬

4) zadbać o bezpieczeństwo podopiecznego podczas pracy?

⁬

5) zaplanować i uzupełnić sprzęt w pracowni terapii zajęciowej?

⁬

6) podjąć współpracę z podopiecznym bez wyręczania go?

⁬

7) dostosować metody i techniki pracy do możliwości podopiecznego?

⁬

8) zastosować metody i techniki terapii zajęciowej

⁬

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Terapie oparte o manipulowanie środowiskiem społecznym

4.6.1. Materiał nauczania

Więź społeczna jest to całokształt stosunków, zależności i podobieństw między

członkami  grupy  społecznej  lub  społeczeństwa,  który  decyduje  o  tym,  że  tworzą  one
względnie zwarte  i  wyodrębniające  się z  innych całości zdolne do trwania  i rozwoju. Każda
zbiorowość,  jeżeli  ma  trwać,  istnieć  i  rozwijać  się  musi  posiadać  więź  powodującą  jej
wewnętrzną  spójność,  zapewniającą  zaspokojenie  potrzeb  indywidualnych  i  zbiorowych,
lojalność  członków  wobec  całości,  przeciwstawienie  się  innym  zbiorowościom  lub
współpracę  z  nimi.  Aby  powstała  więź  musi  zostać  spełnionych  kilka  warunków;  musi
zaistnieć styczność między osobami, i to zarówno przestrzenna (bezpośrednia lub pośrednia),
jak  i  psychiczna  (obustronna  lub  jednostronna)  i  społeczna  (przelotna  lub  trwała,  rzeczowa
lub  osobowa,  prywatna  lub  publiczna),  oddziaływania  muszą  być  systematyczne  i  mieć
charakter  trwałych  działań  z  intencją  wywierania  wpływu.  Ważne  są  też  same  stosunki
społeczne,  czyli  w  tym  wypadku  określone,  zdefiniowane  układy  intensywnych  powiązań,
gdzie  są  jasne,  klarowne  układy  a  także  zakres zobowiązań  i  uprawnień.  Stosunki  społeczne
mogą  mieć  zarówno  charakter  formalny,  oparty  na  przepisach  (w  zakładzie  pracy),  jak
i nieformalny, czego przykładem może być przyjaźń.

Zbiorowości społeczne to wszystkie trwałe formy życia zbiorowego człowieka. Jednym

trzech typów zbiorowości jest grupa społeczna czyli dwie lub więcej osób pozostających ze
sobą w  interakcji,  mających  jasny  cel działania  i  wspólnie  ustalone  normy.  Grupa  społeczna
ma zawsze rozwiniętą strukturę; charakteryzuje się tym, że jest odrębna od pozostałych grup,
jej  członków  łączą  wspólne  wartości  (idee,  symbole,  cele)  i  posiada  własną  organizację.
Ważna  jest  tu  świadomość  przynależności  i  identyfikacja.  Grupa  społeczna  może  być  mała
duża,  pierwotna  (np.  rodzina)  i  celowa  (oparta  na  wspólnych  celach);  może  też  mieć
charakter formalny (powstaje w obrębie różnych instytucji, ma sformalizowaną strukturę) lub
nieformalny (powstaje na podstawie wzajemnie akceptowanych interakcji, a przynależność do
niej  następuje  z  wyboru  danej  osoby)  Trwałość  grup  nieformalnych  jest  bardzo  różna,  ale
więzi  emocjonalne  pomiędzy  jej  członkami  są  zazwyczaj  o  wiele  silniejsze,  niż  w  grupach
formalnych.

Rodzina to pierwsze i podstawowe środowisko rozwoju dziecka; składa się z małżeństwa

i  dzieci  oraz  ogółu  krewnych  każdego  z  małżonków.  Istotą  rodziny  są  dwa  rodzaje  więzi
społecznej:  małżeńska  i  rodzicielska.  Rodzina  spełnia  rozmaite  funkcje;  wśród  nich
najczęściej wymienia się funkcję prokreacyjną, produkcyjną (polegającą na dostarczeniu dóbr
materialnych  członkom  rodziny),  socjalizacyjną  (wprowadzającą  członków  rodziny  w  życie
społeczne  i  pełnienie  ról),  emocjonalną  (której  celem  jest  zapewnienie  równowagi
emocjonalnej  i  wsparcia,  oraz  zaspokajanie  najistotniejszych  potrzeb  emocjonalnych
członków  rodziny),  kulturalną  (polegająca  na  przekazywaniu  dziedzictwa  kulturowego
następnym pokoleniom), opiekuńczą  i wychowawczą (której celem  jest organizowanie życia
swoich członków oraz sprawowanie kontroli społecznej nad ich zachowaniem).

Rodzina kształtuje umiejętność zabawy, rozrywki i odpoczynku, wywiera wpływ bardzo

trwały  i  przez  długi  okres  czasu,  od  niej  przyjmuje  się  opinie,  normy  zachowań,  poglądy,
sposoby  postępowania,  wpływa  na  sposób  spędzania  czasu  wolnego.  Dostarcza  wzorców
zachowania, stwarza warunki wyzwalające aktywność dziecka, zaspokaja potrzeby, stymuluje
rozwój.  Rodzina  w  porównaniu  z  innymi  grupami  społecznymi  wyróżnia  się  intymnością
stosunków jednoczących jej członków i trwałością związków emocjonalnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wsparcie i pomoc udzielana przez rodzinę różni się od instytucjonalnego przede

wszystkim w warstwie emocjonalnej; istotne są tu trzy właściwości:

−

spontaniczność – pociąga za sobą otwartość w komunikowaniu się, co zapewnia
autentyzm. To z kolei powoduje, że podopieczny łatwiej się otwiera komunikując własne
emocje, takie jak złość czy lęk lub gniew,

−

empatia – rodzina w sposób naturalny wczuwa się w stan podopiecznego, co daje mu
poczucie bezpieczeństwa i przeświadczenie, że jest ważny i rozumiany,

−

intymność – wspólne sprawy rodzinne, przebiegające w zasadzie w tajemnicy przed
obcymi.
Te cechy rodziny mogą stać się źródłem oparcia i siły.
W samym leczeniu czy rehabilitacji osoby niepełnosprawnej podstawowego znaczenia

nabiera  funkcja  opiekuńczo  –  zabezpieczająca.  Spełniana  jest  ona  poprzez  działania
pielęgnacyjne  oraz  opiekę  nad  osobą  chorą  lub  niepełnosprawną,  czasami  również  pozostali
członkowie rodziny uczestniczą w procesie rehabilitacji. Rodzina może też pomóc obserwując
zmiany  w  stanie  zdrowia  jej  członka  i  podejmowaniem  prób  leczenia  i  rehabilitacji,  a  także
poprzez  tworzenie  warunków  zapewniających  leczenie  i  zdrowienie,  zaspokajanie  potrzeb
osób  chorych  i  niepełnosprawnych,  szukanie  kompetentnej  pomocy.  Realizowanie  funkcji
emocjonalnej  ma  za  zadanie  wsparcie  emocjonalne  osób  chorych  lub  niepełnosprawnych,
stworzenie im poczucia bezpieczeństwa i redukowanie lęku w sytuacji zagrożenia zdrowia lub
życia.  Ważne  jest  tutaj,  by  rodzina  sprzyjała  psychologicznej  akceptacji  stanu  zdrowia,
kalectwa lub niepełnosprawności, tworząc odpowiednią atmosferę, sprzyjającą powrotowi do
normalnego  życia.  W  ramach  spełniania  funkcji  materialno  –  ekonomicznej  realizowane  są
wydatki  z  budżetu  rodzinnego,  dotyczące  zakupu  urządzeń  lub  innych  środków  związanych
ze  zmienioną  sytuacją  życiową  osoby,  pokrywane  są  wydatki  związane  z  chorobą  czy
niepełnosprawnością  oraz  bezpośrednie  i  pośrednie  koszty.  Funkcja  rekreacyjno-towarzyska
wiąże  się  z  odwiedzinami  chorego  w  szpitalu  lub  w  domu  i  zapewnienie  mu  atrakcyjnych
form  spędzania  wolnego  czasu.  Z  funkcji  socjalizacyjnej  wynika  nabywanie  praktycznych
umiejętności  niezbędnych  w  roli  chorego  czy  niepełnosprawnego.  Resocjalizacja  osoby
niepełnosprawnej odbywa się głównie w środowisku rodzinnym, a powodzenie w uczeniu się
nowych  zachowań  lub  modyfikacja  poprzednich  do  zmienionych  warunków  życia  zależy
w znacznej mierze od postawy poszczególnych członków rodziny.

Największe znaczenie przypisywane jest wsparciu pochodzącemu od członków rodziny,

a efekt  jego oddziaływania zależy od sposobu, w jaki  jednostka spostrzega rolę rodziny oraz
od  relacji  chorego  czy  niepełnosprawnego  z  innymi  członkami  rodziny,  od  układu  więzi
rodzinnych.  Wsparcie otrzymywane od rodziny  i  przyjaciół wzmacnia próby uporania się ze
stresującymi  wydarzeniami  lub  niemożliwymi  do  zmiany  sytuacjami.  Rodzaje  wsparcia
udzielanego  choremu  czy  niepełnosprawnemu  zależą przede  wszystkim  od  relacji  pomiędzy
strukturą  rodziny  a  takimi  wydarzeniami  życiowymi  jak  choroba  czy  niepełnosprawność.
Wsparcie  rodzinne  jest  ściśle  zależne  zarówno  od  systemu  rodziny  jak  i  jej  zasobów
materialnych,  emocjonalnych  i  funkcjonalnych,  będących  podstawą  działania  tego  systemu.
Czynnikami warunkującymi wsparcie ze strony rodziny są:

−

system komunikacji wewnętrznej i komunikacji ze środowiskiem zewnętrznym,

−

stopień stabilności rodziny w sensie emocjonalnym i funkcjonalnym,

−

zdolność do zapewnienia opieki w chorobie.

Wsparcie  rodziny  w  sytuacji  choroby  może  mieć  charakter  bezpośredni  lub  pośredni,  może
być  ukierunkowane  na  rozwiązanie  problemu,  sposób  postrzegania  problemu  lub  na
wzmacnianie  pozytywnych  emocji.  Rola  bezpośredniego  wsparcia  łączy  się  z  włączeniem
chorego  czy  niepełnosprawnego  w  strukturę  rodziny,  ze  stopniem  jego  integracji  z  rodziną.
Wsparcie  pośrednie  oznacza  uruchomienie  zasobów  rodzinnych  dla  opanowania
niekorzystnej  sytuacji,  jaką  w  życiu  rodziny  jest  choroba  czy  niepełnosprawność

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

(pozwalających jednostce podjąć skuteczną walkę z nią). Efekt działania wsparcia może
zależeć od: ilości członków rodziny mogących udzielić wsparcia, zasobów rodziny
mobilizujących pośrednie oddziaływanie, a także zakresu, w którym członkowie rodziny chcą
lub mogą udzielić wsparcia.

Wsparcie rodzinne może przybierać różne formy:

−

emocjonalne (miłość, opiekowanie się, empatia),

−

instrumentalne (działanie na rzecz osoby potrzebującej wsparcia),

−

informacyjne, prowadzące do znalezienia rozwiązania problemu,

−

oceniające – informacja wpływająca na samoocenę,

−

społeczne relacje – wspólne spędzanie czasu, partnerstwo w wykonywaniu zadań.
Rodzina jest zwykle pierwsza informowana o pojawiających się problemach

zdrowotnych. W przypadku pojawienia się choroby czy niepełnosprawności osoba
odczuwająca te objawy zwraca się do swoich najbliższych z prośbą o radę; dzieli się swoimi
problemami przede wszystkim z rodziną, traktowaną jako źródło poradnictwa
nieprofesjonalnego.

Rolą

rodziny

momencie

pojawienia

się

choroby

czy

niepełnosprawności jest rozmowa, wysłuchanie osoby chorej, odpowiedź na jej pytania
i towarzyszenie jej w trudnych chwilach. Do innych zadań rodziny, które mogą pomóc osobie
chorej należy też szukanie informacji, gdzie można uzyskać fachową pomoc, co robić,
upewnienie chorego, że ma oparcie i że znajduje zrozumienie i wsparcie emocjonalne.

Pomoc psychologiczna to towarzyszenie podopiecznemu w rozwiązywaniu osobistych

problemów emocjonalnych, uważne słuchanie, dawanie oparcia i pomoc w procesie zmiany,
w opracowywaniu doświadczeń życiowych, w rozwoju. Podstawowym warunkiem jest tu
zaufanie.

Pomoc psychologiczna nie zawsze zakłada aktywność wspomagającej osoby. Czasami,

aby  pomóc  wystarczy  być  przy  kimś  przeżywającym  osobistą  tragedię.  Pomoc
psychologiczną może świadczyć każdy, kto chce pomóc drugiej osobie; może to być członek
rodziny,  przyjaciel,  terapeuta  zajęciowy.  Podstawowym  warunkiem  udzielania  skutecznej
pomocy jest robienie dla drugiej osoby tego, czego ona naprawdę potrzebuje (ważna jest więc
znajomość jej potrzeb). Rzeczywistą istotą pomagania jest stworzenie sytuacji, w której osoba
wspomagana  będzie radzić  sobie  sama, korzystając z własnych zasobów. Osoba pomagająca
nie podaje gotowych rozwiązań problemów, ale stara się zwiększyć u wspieranego zdolność
samodzielnego  radzenia  sobie.  Samo  okazanie  wiary  w  możliwości  drugiej  osoby,  w  jej
mocne  strony,  jest  już  sposobem  pomocy.  Ważne  jest  tu  towarzyszenie  drugiej  osobie
w bolesnych doświadczeniach, bez uspokajania i pocieszania. Może to być pomoc w nabraniu
zaufania do samego siebie.

Warunkiem udzielania pomocy psychologicznej jest stworzenie klimatu zaufania,

wzajemna  akceptacja,  okazywanie  ciepła  emocjonalnego  i skupienie  uwagi  na  osobie,  której
się pomaga. Niezwykle cenna jest tu więc zdolność do empatii, pozytywny stosunek do ludzi,
zainteresowanie  nimi,  a  także  troska,  chęć  niesienia  pomocy  i  umiejętność  jasnego
przekazania  informacji  i  intencji.  Istotą  pomocy  psychologicznej  jest  słuchanie  z  uwagą
i zachęcanie  do  otwartego  wyrażania  uczuć,  pomoc  w  dojściu  do  zrozumienia  wydarzeń
krytycznych  i  kryzysu,  a  także  pomoc  w  stopniowym  zaakceptowaniu  rzeczywistości
(eliminacja  tendencji  do  samoobwiniania  się  i  szukania  kozła  ofiarnego)  i  w  odkrywaniu
nowych sposobów radzenia sobie z problemami oraz stworzenie sieci wsparcia.

Aktywne słuchanie polega na parafrazowaniu, podsumowywaniu, klasyfikowaniu,

odzwierciedlaniu  czy  ustalaniu  znaczeń.  Te  umiejętności  aktywnego  słuchania  są  niezbędne
w przeprowadzaniu  pomocy  psychologicznej.  Należy  jednocześnie  unikać  takich  zachowań
jak  ocenianie,  krytykowanie,  obwinianie,  pouczanie,  podsuwanie  gotowych  rozwiązań,
dawanie nakazów, zakazów, poleceń. Ważne jest też, by powstrzymać się od moralizowania
i używania  stwierdzeń  typu  „powinieneś”.  Osoba  wspierana  może  też  boleśnie  odczuć

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sytuację, w której osoba udzielająca pomocy bagatelizuje jego problem (mówiąc np. „przecież
nic strasznego się nie stało”) lub mówi banały, typu „jutro będzie lepiej”. Nie należy też w
trakcie rozmowy zmieniać tematu, a także interpretować wypowiedzi osoby wspieranej, czy
przyklejać etykietek.

Aby pomoc psychologiczna udzielana przez nas mogła być skuteczna muszą być

spełnione następujące zasady:

−

osoba, której chcemy pomóc musi tej pomocy chcieć,

−

warto upewnić się, czy jest się tą osobą, której pomocy druga osoba potrzebuje,

−

ustalenie, czego pomoc ma dotyczyć,

−

czas, jaki chcemy poświęcić osobie wspomaganej, powinien być zarezerwowany
wyłącznie dla niej.
Socjoterapia to ogół metod zmierzających do zlikwidowania zaburzeń emocjonalnych

i zaburzeń  zachowania  danej  osoby  poprzez  odpowiednie  wykorzystanie  stosunków
międzyludzkich  istniejących  między  członkami  danej  grupy  społecznej.  Bywa  definiowana
też  jako  metoda  leczenia  zaburzeń  psychicznych  wykorzystująca  oddziaływania  natury
społecznej.  Socjoterapia  polega  na  takim  zorganizowaniu  środowiska  podopiecznego,  które
będzie  wspierać  jego  proces  leczenia.  Socjoterapia  akcentuje  znaczenie  kontaktów  chorego
z osobami  z  jego  otoczenia  społecznego  (rodzina,  inni  chorzy,  personel  placówki)  dla
przebiegu  procesu  leczenia.  Służy  rozwijaniu  tych  właściwości  psychicznych,  które  są
niezbędne  w  kontaktach  z  innymi  ludźmi,  jak  empatia,  otwartość  na  siebie  i  innych,
umiejętność  wyrażania  własnych  uczuć.  W  socjoterapii  osób  o  obniżonej  sprawności
umysłowej  istotną  rolę  odgrywa  wzmacnianie  osobowości  poprzez  realizację  celów
rozwojowych i edukacyjnych.

Główny nacisk kładzie się na poprawianie społecznego oraz emocjonalnego

funkcjonowania poprzez kształtowanie pozytywnych relacji w otoczeniu współżyjących osób.
Ponadto  trzeba  zadbać  o  zmniejszenie  napięcia  i  niepokoju  wywołanymi  sytuacjami
codziennego  funkcjonowania  w  społeczeństwie  oraz  zapobiegać  wadliwej  adaptacji  osób
z niepełnosprawnością  intelektualną  do  warunków  życia  i  wymagań  otoczenia  pozytywnie
spostrzegając siebie i innych. Zajęcia socjoterapeutyczne można wplatać w każdy inny rodzaj
zajęć, gdyż podczas wykonywania pracy można prowadzić rozmowy, kształtować pozytywne
postawy wobec  współpracujących  osób i  społeczeństwa.  Zamiast tego, zajęcia  mogą  przyjąć
formę  pogadanki,  podczas  której  skupia  się  tylko  na  socjoterapii.  Wówczas  należy
przeprowadzić  wstępną  diagnozę  grupy,  a  następnie  dostosować  do  niej  tematykę  zajęć.
Celem  mogą  być  umiejętności  komunikowania  się,  uczenie  się  rozpoznawania  emocji,
podejmowania  decyzji.  Podczas  zajęć  należy  podkreślać  informację  o  tym,  w  jaki  sposób
współgrać  w  grupie  społecznej,  rozwijając  jednocześnie  własne  zainteresowania  oraz
zaspokajając inne potrzeby.

Komunikowanie terapeutyczne kierowane jest do osób, którzy nie potrafią samodzielnie

poradzić  sobie  z  własnymi  emocjami  i  myślami.  Celem  jest  ułatwienie  osobie  wspieranej
wyrażenia  emocji.  Cel  ustanawiany  jest  indywidualnie  w  zależności  od  potrzeby  –  może  to
być  np.  obniżenie  lęku,  wzrost  poczucia  własnej  wartości  czy  nauka  radzenia  sobie
w określonych  sytuacjach.  Osoba  wspierająca  powinna  dawać  pozytywne  informacje
i uświadamiać  podopiecznemu  jego  mocne  strony  i  możliwości,  a  także  zachęcać  do
wyrażania  uczuć  i  myśli.  Pozwala  to  na  korektę  nielogicznych  i  nieprawdziwych  sądów
podopiecznego.  Pomoc  polega  tu  na  wspieraniu  podopiecznego  w  ulepszaniu  kontaktów
z innymi  ludźmi  jak  również  na  jego  adaptacji  do  nowej  sytuacji  życiowej.  Skuteczność
rozmowy  terapeutycznej  zależy  zarówno  od  umiejętności  jej  prowadzenia  przez  osobę
pomagającą,  jak  i    gotowości  przyjęcia  tej  pomocy  przez  podopiecznego.  Na  umiejętności
osoby  pomagającej  składają  się  takie  elementy  jak:  umiejętność  słuchania  (aktywne
słuchanie,  klaryfikacja,  odzwierciedlanie,  parafrazowanie,  informowanie,  uzgadnianie
znaczeń,  podsumowywanie),  empatia,  bezwarunkowa  akceptacja  osoby  wspieranej  czy
powstrzymywanie się od oceniania, doradzania czy pocieszania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie funkcje w odniesieniu do osoby niepełnosprawnej pełni rodzina?
2.  Co to jest pomoc psychologiczna?
3.  Na czym polega socjoterapia?
4.  Co to jest aktywne słuchanie?
5.  W jaki sposób należy prowadzić rozmowę w ramach pomocy psychologicznej?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wybierz osobę z grupy i przeprowadź z nią rozmowę o charakterze pomocy

psychologicznej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać osobę do rozmowy,
2)  stworzyć atmosferę terapeutyczną,
3)  zastosować techniki aktywnego słuchania,
4)  ocenić poprawność wykonanego cwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca pomocy psychologicznej.

Ćwiczenie 2

Zaprojektuj zajęcia socjoterapeutyczne dla grupy młodzieży z Domu Dziecka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać temat zajęć,
2)  zaplanować czas i miejsce spotkania,
3)  określić materiały niezbędne do przeprowadzenia zajęć,
4)  określić cele zajęć,
5)  napisać konspekt zajęć,
6)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru A4,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca zajęć socjoterapeutycznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Przeprowadź rozmowę z osobą z grupy, która będzie odgrywała rolę matki 16-letniego

chłopaka, który miesiąc temu, na skutek skoku do wody złamał kręgosłup.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać osobę z grupy,
2)  zaplanować przebieg rozmowy,
3)  przeprowadzić  rozmowę  o  charakterze  terapeutycznym  stosując  techniki  aktywnego

słuchania,

4) przedstawić możliwości pomocy synowi,
5) ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru A4,

–

przybory do pisania,

–

literatura z rozdziału 6 dotycząca technik aktywnego słuchania.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie pomocy psychologicznej?

⁬

2) określić cel pomocy psychologicznej?

⁬

3) określić rolę rodziny w udzielaniu wsparcia psychicznego?

⁬

4) zdefiniować pojęcie socjoterapii?

⁬

5) wymienić zasady udzielania skutecznej pomocy psychologicznej?

⁬

6) wymienić formy wsparcia rodzinnego?

⁬

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Negocjacje i metody rozwiązywania konfliktów w trakcie

zajęć terapeutycznych

4.7.1. Materiał nauczania

Konflikt to antagonizm, zatarg, kolizja, spór w ważnej sprawie, w którym niezgodności

lub  sprzeczności  towarzyszą  emocje  negatywne (gniew,  zacietrzewienie,  upór).  O  konflikcie
mówimy  wówczas,  gdy  wyraźnie  rysują  się  dwie  strony,  między  którymi  występuje
sprzeczność  interesów,  poglądów,  celów.  Konflikty  pojawiają  się  wewnątrz  różnych  grup,
a ich  źródłem  są  nierozwiązane  problemy.  Dynamika  konfliktu  polega  na  przechodzeniu  od
drobnych  napięć  (sprzeczki)  przez    poważne  starcia,  gdzie  wzajemna  wrogość  prowadzi  do
kryzysu  -  kulminacji  konfliktu.  W  każdej  fazie  istnieje  możliwość  porozumienia.  W  każdej
zbiorowości, gdzie na co dzień funkcjonują ludzie konflikty są nieuniknione. Ważne jest, aby
umieć je rozwiązać.

Rozwiązanie konfliktu to wspólnie przyjęte porozumienie, które umożliwia realizację

interesów  na  akceptowalnym  przez  wszystkie  strony  poziomie.  Jego  realizacja  ma  chronić
przed  eskalacją  konfliktu  w  przyszłości.  Zobowiązania  przyjęte  przez  strony  będą
przestrzegane w zależności od obopólnej satysfakcji z porozumienia, od poczucia „autorstwa”
wypracowanego  porozumienia.  Im  większa  kontrola  sposobu  rozwiązywania  problemu
i treści  porozumienia,  tym  lepsze  zrozumienie  mechanizmów  współzależności  stron  i  strat
wynikających  z  niedotrzymania  zobowiązań.  Negocjacje  stwarzają  duże  szanse  na
rozwiązanie  konfliktów.  Uczestnictwo,  zaangażowanie,  znalezienie  wspólnych  rozwiązań
zbliżają  ludzi  do  siebie,  pomagają  lepiej  wzajemnie  rozumieć  się,  uczą  rozwiązywania
problemów, które mogą pojawić się w przyszłości zanim dojdzie do eskalacji konfliktu.

Rozstrzygnięcie sporu w odróżnieniu od rozwiązywania konfliktów polega na przyznaniu

racji którejś ze stron przez zewnętrznego arbitra lub sędziego, to orzeczenie, któremu należy
się podporządkować niezależnie od tego, w jakim stopniu się z nim zgadzamy. Taka decyzja
często dzieli ludzi na zwycięzców i przegranych. Realizacja zobowiązań będzie trwać, dopóki
będzie pod kontrolą prawa, dopóki odstąpienie od umowy zagrożone będzie sankcjami,
dopóki pokonani nie będą mieli możliwości „odegrania się” na zwycięzcach. Rozstrzyganie
sporu jest więc gorszym rozwiązaniem niż rozwiązywanie konfliktu.

Konflikt może zostać rozwiązany przez same jego strony, czasami jednak – zwłaszcza,

jeżeli mamy do czynienia z osobami z niepełnosprawnością intelektualną lub z małymi
dziećmi do rozwiązania potrzebna jest osoba, która pomoże w negocjacjach.

Negocjacje są to bezpośrednie rozmowy, których celem jest osiągnięcie porozumienia

lub  rozwiązanie  problemu.  Porozumienie  zostaje  zawarte  wówczas,  gdy  zostanie
zaakceptowane  przez  wszystkie  strony.  Przebieg  negocjacji  (a  więc  to,  jak  są  one
prowadzone)  oraz  treść  zawartego  porozumienia  (a  więc  to,  co  zostało  uzgodnione),  zależą
wyłącznie od bezpośrednich uczestników.

Negocjatorzy sprawują pełną kontrolę zarówno nad procesem negocjacji, jak i nad

meritum. Aby negocjacje były skuteczne obie strony konfliktu muszą być gotowe do zmiany
stanowiska,  o  ile  zostaną  przekonane, że  jest ono  niesłuszne,  niemożliwe  do  realizacji,  bądź
gdy  zostanie  zaproponowane  rozwiązanie  lepsze.  Strony  muszą  chcieć  przekonać  swych
partnerów  do  najlepszego  rozwiązania,  ale  dopuścić,  że  same  zostaną  przekonane  do
rozwiązań innych, niż początkowo prezentowane stanowiska.

W sytuacji, gdy strony nie chcą osiągnąć porozumienia negocjacje nie odniosą skutku.

Starajmy się też, aby nasi rozmówcy zrozumieli problem: zdefiniowali strukturę sytuacji
i rozpoznali swoje interesy. Stworzenie wspólnej definicji problemu to połowa sukcesu.
Pozwala to „oddzielić ludzi od problemu” - współpracować z ludźmi, aby rozwiązać problem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zadbajmy też o to, aby ludzie powstrzymali się od stereotypowego myślenia o innych
i etykietowania.

Z reguły uczestnicy konfliktu zniekształcają jego obraz, a zwłaszcza obraz własnych

zachowań. Przeważnie wyłącznie siebie spostrzegają  jako pokrzywdzonego, natomiast drugą
stronę konfliktu  jako  agresora.  Jeśli  nawet  dostrzegają  uchybienia we  własnym  zachowaniu,
to  są  one  usprawiedliwione  sytuacją.  Utrzymaniu  zniekształconego  obrazu  sytuacji
i przeciwnika  służy  również  tłumienie  lub  wypieranie  własnych  pozytywnych  uczuć,
pojawiających  się  w  stosunku  do  partnera.  Skutkiem  tych  emocji  i  negatywnego  obrazu
drugiej  osoby  jest  zablokowanie  komunikacji,  co  pogłębia,  a  czasem  nawet  uniemożliwia
rozwiązanie  konfliktu.  Przystąpienie  do  rozwiązania  konfliktu  wymaga  spełnienia
następujących warunków:

–

zapewnienia otwartego komunikowania się; najpierw trzeba rozładować negatywne
emocje, złość i żal. O emocjach należy sobie wzajemnie powiedzieć, ale bez obrażania i
poniżania partnera,

–

stworzenia klimatu do współpracy – trzeba pokazać drugiej osobie, że zależy nam na
rozwiązaniu konfliktu i pokazać uczucia pozytywne.
Aby rozwiązać konflikt należy najpierw znaleźć czas na rozmowę, gdyż komunikowanie

jest  konieczne,  aby  wyjaśnić  wszelkie  różnice  dzielące  ludzi.  Następnie  należy  zaplanować
warunki rozmowy, czyli wybrać odpowiedni czas i miejsce na rozmowę. Następnym etapem
jest  zainicjowanie  interakcji:  poinformowanie  partnera,  że  chcemy  rozmawiać    Kolejnym
elementem  jest  już  samo  przeprowadzenie  rozmowy.  Ważne  jest,  aby  na  samym  jej
początku  wyrazić  optymizm  i  aprobatę,  a  także  ustalić  pewne  zasady,  których  obie  strony
konfliktu będą przestrzegać. Zasady te powinny dotyczyć  sposobu komunikacji – wykluczyć
należy takie elementy jak agresję, poniżanie, szantażowanie, etykietowanie czy wyśmiewanie.
Ważne  jest  też  zwrócenie  uwagi  na  niewerbalny  aspekt  komunikacji,  taki  jak  wyraz  twarzy,
postawa  i ruchy ciała, gesty. Gdy  jest już  stworzony odpowiedni klimat  i  są ustalone zasady
należy przejść do przedstawienia problemu. Ważne jest tutaj rozpoznanie konfliktu i

nazwanie

go. Pomocne może być zdefiniowanie problemu jako celu, czyli to, co mamy osiągnąć (a nie
sposób  dojścia  do  celu),  w  sposób  możliwy  do  akceptacji  przez  obie  strony,  z  wyraźnym
określeniem przeszkód, utrudniających rozwiązanie konfliktu.
Obie strony odpowiadają na pytania:
1.  Jakie zachowania moje i partnera przyczyniają się do utrzymywania konfliktu?
2.  Jak partner określa problem, jaką moją rolę spostrzega w konflikcie?
3.  Jak można krótko określić problem?
4.  W jakich sprawach istnieją zasadnicze rozbieżności i brak zgody?
5.  W jakich sprawach jest zgodność i porozumienie?

Jest to etap mający na celu wspólną analizę sytuacji i samego konfliktu.

Określa się tutaj przyczyny konfliktu zadając sobie pytania:
1.  Jakich zachowań partnera nie akceptuję?
2.  Jakich moich zachowań on nie akceptuje?

Prowadzi to do zrozumienia istoty problemu, czyli rozpoznania rzeczywistych potrzeb

stron w odróżnieniu od stanowisk.

Następnym etapem jest wspólne szukanie rozwiązań; zadaje się tutaj pytania:

1.  Co mógłbym zrobić, aby konflikt został rozwiązany?
2.  Co mój partner mógłby zrobić?
3.  Jakie możemy znaleźć wspólne cele, dla których warto osiągnąć porozumienie?

Na tym etapie szuka się możliwie najwięcej rozwiązań sytuacji, opracowuje się je,

a następnie  krytycznie  ocenia.  Można  zebrać  pulę  możliwych  rozwiązań  z  różnych  źródeł:
zastosować  burzę  mózgów,  rozpisać  ankietę,  spytać  osoby  nie  uczestniczące  w  konflikcie,
czyli  w  miarę  bezstronne.  Istotne  jest,  aby  wówczas  koncentrować  się  na  sprawach

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zasadniczych  i  popierać  oraz  odwzajemniać  wszelkie  sygnały  świadczące  o  pozytywnych
emocjach  (takich  jak  uśmiech  czy  serdeczność).  Potrzebna  jest  tu  dobra  wola  porozumienia
się, wzajemny szacunek, pomysłowość, unikanie obrażania się  i podkreślanie korzyści, które
druga strona konfliktu odniesie w efekcie przyjęcia naszej propozycji.  Następnie zapisujemy
wszystkie pomysły rozwiązania konfliktu i oceniamy je kolejno pod kątem zalet i wad dla obu
stron  konfliktu.  Duże  plusy  i  duże  minusy  zapisujemy  przy  kryteriach  dla  nas  bardzo
ważnych,  średnie  –  przy  mniej  istotnych,  małe  –  przy  najmniej  ważnych  kryteriach.  Dalej
negocjujemy rozwiązania przy których jest więcej plusów niż minusów. Wspólnie omawiamy
każdy  wariant  z  punktu  widzenia  satysfakcji  obu  stron.  Wybieramy  to  rozwiązanie,  które
spełnia  oczekiwania  w  największym  stopniu.  Nikt  nie  powinien  czuć  się  poszkodowany
i skrzywdzony.  Na  koniec  wspólnie  ustala  się  sposoby  realizacji  tego  rozwiązania  i  zawiera
się umowę (dobrze jest ją sformułować na piśmie). Dobrze jest też wykonać gesty pojednania,
a po jakimś czasie sprawdzić jak sprawdziło się w życiu rozwiązanie.

Rozwiązanie konfliktu nie jest łatwe, dlatego można je rozłożyć na dłuższy czas – nawet

na  kilka  sesji.  Przeszkodą  w  rozwiązywaniu  konfliktu  może  być  błędne  spostrzeganie
stanowiska  drugiej  strony  konfliktu  –  wydaje  nam  się,  że  nie  da  się  porozumieć,  bo
niepotrzebnie  wyolbrzymiamy  różnice  stanowisk,  upór  w  podtrzymywaniu  własnego
stanowiska,  przesadna  pewność  siebie,  zwłaszcza  co  do  siły  własnych  argumentów,
nieufność,  obawa  przed  utratą  twarzy,  niechęć  do  strat,  ukrywanie  własnych,  prawdziwych
motywów, czy ślepota na własne błędy, przy jednoczesnym wyolbrzymianiu cudzych.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest konflikt?
2.  W jaki sposób należy przygotować się do rozwiązania konfliktu?
3.  Jakie są kroki w rozwiązywaniu konfliktu?
4.  Co to są negocjacje?
5.  Czym rozwiązywanie konfliktów różni się od rozstrzygania sporów?
6.  Co przeszkadza w rozwiązywaniu konfliktu?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaproponuj rozwiązanie konfliktu pomiędzy dwiema 68-letnimi mieszkankami Domu

Pomocy Społecznej, z których jedna chętnie wieczorem słucha muzyki, a druga chce w ciszy,
w tym samym czasie czytać książkę.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić etapy rozwiązywania konfliktów,
2)  zaplanować czas i miejsce spotkania obu pań,
3)  napisać scenariusz rozwiązywania konfliktu,
4)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy,
5)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru A4,

–

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca rozwiązywania konfliktów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Na podstawie przedstawionego tekstu zanalizuj przyczyny powstania konfliktu pomiędzy

nauczycielem, a uczniami i zaproponuj sposoby rozwiązania tego konfliktu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z tekstem,
2)  wypisać przyczyny konfliktu,
3)  wypisać możliwe rozwiązania konfliktu,
4)  zaprezentować efekty wykonanego ćwiczenia na forum grupy,
5)  ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru A4,

–

przybory do pisania,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca rozwiązywania konfliktów.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić etapy rozwiązywania konfliktu?

⁬

2) zdefiniować pojęcie konfliktu?

⁬

3) zdefiniować pojęcie negocjacji?

⁬

4) określić warunki, które muszą zostać spełnione, by rozwiązać

konflikt?

⁬

5) wskazać, co jest przeszkodą w rozwiązywaniu konfliktów?

⁬

6) określić zachowania stron konfliktu, które ułatwiają jego rozwiązanie?

⁬

7) określić zachowania stron konfliktu, które utrudniają jego

rozwiązanie?

⁬

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  25  zadań.  Do  każdego  pytania  dołączone  są  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce

znak X. W przypadku pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż rozwiązanie

zadania na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 60 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Ekspresja emocji pełni funkcję

a)  społeczną – komunikując stany emocjonalne jednostki.
b)  motywującą do działań.
c)  opiniotwórczą.
d)  relaksującą.

2. Do emocji podstawowych, które można łatwo wyrazić mimicznie nie należy

a)  strach.
b)  gniew.
c)  miłość.
d)  smutek.

3. Emocje dodatnie powodują

a)  tendencję do podtrzymania kontaktu z obiektem, który je wywołuje.
b)  tendencję do zaniechania kontaktu z obiektem, który je wywołuje.
c)  zaprzestanie działań twórczych.
d)  zaprzestanie jakichkolwiek działań.

4. Potrzeby biologiczne to potrzeby

a)  subiektywne.
b)  wtórne.
c)  pierwotne.
d)  wzrostu.

5. Do potrzeb wzrostu należą potrzeby

a)  fizjologiczne.
b)  bezpieczeństwa.
c)  przynależności.
d)  poznawcze.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Przy bardzo wysokim natężeniu motywacji

a)  sprawność działania wyraźnie wzrasta.
b)  sprawność działania spada.
c)  sprawność działania pozostaje bez zmian.
d)  sprawność działania najpierw szybko rośnie, a potem nagle spada.

7. Do fizjologicznych przejawów emocji należy

a)  uśmiech.
b)  zgarbiona postawa ciała.
c)  wzmożona gestykulacja.
d)  zaczerwienienie się.

8. Podczas prowadzenia rozmowy z podopiecznym na temat zainteresowań terapeuta

powinien zadawać pytania
a)  zamknięte.
b)  otwarte.
c)  sugerujące.
d)  zaczynające się od „dlaczego”.

9. Silvoterapia to terapia przez

a)  przebywanie nad morzem.
b)  przebywanie w ogrodzie.
c)  kontakt z pięknym otoczeniem i dziełami sztuki.
d)  obcowanie z lasem.

10. Działania arteterapeutyczne można zaproponować

a)  tylko osobom wybitnie uzdolnionym artystycznie.
b)  tylko osobom sprawnym intelektualnie.
c)  tylko osobom sprawnym motorycznie.
d)  każdemu, kto wyraża chęć uczestnictwa w nich.

11. W muzykoterapii mogą uczestniczyć

a)  tylko osoby dorosłe.
b)  tylko osoby zdrowe.
c)  wszyscy, którzy mają na to ochotę, jeżeli nie ma przeciwwskazań medycznych.
d)  tylko osoby sprawne intelektualnie.

12. Hortikuloterapia to terapia przez

a)  kontakt z kolorami.
b)  przebywanie w ogrodzie.
c)  przebywanie w zorganizowanej grupie społecznej.
d)  udział w grach i zabawach.

13. Terapia z użyciem sztuk plastycznych to

a)  plastykoterapia.
b)  teatroterapia.
c)  psychodrama.
d)  biblioterapia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Drama to jeden z rodzajów

a)  muzykoterapii.
b)  biblioterapii.
c)  plastykoterapii.
d)  teatroterapii.

15. Estetoterapia to terapia przez

a)  obcowanie z lasem.
b)  kontakt z pięknym otoczeniem i dziełami sztuki.
c)  obcowanie z morzem.
d)  przebywanie w ogrodzie.

16. Grupa biorąca udział w biblioterapii powinna liczyć

a)  do 6 osób.
b)  od 6 do 12, 15 osób.
c)  od 15 do 25 osób.
d)  jak najwięcej osób.

17. Terapia poprzez udział w grach i zabawach nosi nazwę

a)  ludoterapii.
b)  ergoterapii.
c)  talasoterapii.
d)  teatroterapii.

18. Pomoc psychologiczna może być udzielana

a)  tylko przez psychologa.
b)  tylko przez psychoterapeutę lub psychiatrę.
c)  tylko w wyspecjalizowanych ośrodkach terapeutycznych.
d)  przez każdego, kto chce pomóc.

19. Gdy przychodzi do Ciebie podopieczny i płacze z powodu tego, że jego kolega nie będzie

już uczęszczał do ośrodka, gdyż przeprowadza się do innego miasta, to powinieneś
a)  uspokoić do słowami „nie martw się, na pewno znajdziesz sobie innego kolegę”.
b)  powiedzieć „przecież nic złego się nie stało, przestań więc płakać”.
c)  poklepać go po ramieniu i powiedzieć „w życiu zdarzają się gorsze nieszczęścia, weź

się w garść”.

d) wysłuchać go uważnie okazując akceptację i zrozumienie.

20. Gdy dwoje mieszkańców Domu Rehabilitacyjno – Opiekuńczego od miesiąca kłóci się

o to, kto pierwszy rano korzysta z łazienki, to powinieneś
a)  nie angażować się w spór; w końcu sami sobie poradzą.
b)  wysłuchać obie strony i zaoferować pomoc w rozwiązaniu konfliktu.
c)  rozstrzygnąć spór samemu ustalając kolejność wchodzenia do łazienki.
d)  zagrozić ukaraniem obu osób, jeżeli natychmiast się nie dogadają.

21. Zajęcia jakie możesz zaproponować w pracowni terapii zajęciowej osobie znacznym

upośledzeniem umysłowym, która jest silnie pobudzona i zachowuje się agresywnie, to
a)  zajęcia w pracowni ceramicznej.
b)  zajęcia w pracowni stolarskiej.
c)  zajęcia w pracowni kulinarnej.
d)  zajęcia w pracowni komputerowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

22. Pan Stefan lat 68 dwa tygodnie temu trafił do Domu Pomocy Społecznej. Całe życie

mieszkał  na  wsi  i  w  nowej  placówce  izoluje  się  odmawiając  uczestnictwa
w proponowanych zajęciach. Rodzaj zajęć, jaki warto zaproponować mu na początek
a)  teatroterapia.
b)  ludoterapia.
c)  hodowla roślin ogrodowych i domowych, hodowla zwierząt.
d)  poezjoterapia.

23. Technika barwnego zdobienia tkanin, polegająca na powlekaniu tkaniny roztopionym

woskiem  w  zamierzony  przez  uczestnika  sposób,  a  następnie  zanurzenie  jej  w  kąpieli
barwiącej to
a)  witraż.
b)  wikliniarstwo.
c)  collage.
d)  batik.

24. Zajęcia biblioterapeutyczne powinny trwać

a)  około pół godziny.
b)  około godziny.
c)  około 2 godzin.
d)  nawet 5 godzin jeśli są ciekawe.

25. Pani Anna ma 20 lat i upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim, ale jest bardzo

niesamodzielna z powodu nadopiekuńczej postawy rodziców. Rodzaj zajęć jakimożna jej
zaproponować  by  zwiększyć  jej  stopień  samodzielności  i  przygotować  ją  do
samodzielnego funkcjonowania, to
a)  biblioterapia.
b)  muzykoterapia receptywna.
c)  zajęcia w pracowni kulinarnej.
d)  zajęcia w pracowni wikliniarskiej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko.............................................................................................................................

Wykonywanie działań z zakresu terapii indywidualnej i grupowej

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Aronson E., Wilson T., Akert R.: Psychologia społeczna - serce i umysł. Zysk i S- ka,

Poznań 1997

2. Bogdanowicz M., Kisiel B., Przasnyska M.: Metoda Weroniki Sherborne w terapii

i wspomaganiu rozwoju dziecka. WSiP, Warszawa 1998

3. Brauner A., Brauner F.: Postępowanie wychowawcze w upośledzeniu umysłowym.

WSiP, Warszawa 1995

4. Formański J.: Psychologia. PZWL, Warszawa 2000
5. Garvinin Ch., Seabury B.: Działania interpersonalne w pracy socjalnej. BPS, Katowice

1998

6.  Gębska J. (red.): Pracownia miejsce spotkań ze sztuką. NCK, Warszawa 2004
7.  Goodman N.: Wstęp do socjologii. Zysk i S- ka, Poznań 1997
8.  Konieczna E. J.: Arteterapia w teorii i praktyce. Impuls, Kraków 2003
9.  Konieczyńska Z., Stańczak T.: Terapia zajęciowa w psychiatrii. CMDNŚSzM, Warszawa

1989

10. Kozaczuk L. : Terapia zajęciowa w domach pomocy społecznej. BPS, Katowice 1999
11. Kwiatkowska A. (red.), Krajewska – Kułak E., Panek W.: Komunikowanie

interpersonalne w pielęgniarstwie. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2003

12.  Milanowska K.: Terapia zajęciowa. PZWL, Warszawa 1986
13.  Milanowska K.: Techniki terapii zajęciowej. PZWL, Warszawa 1987
14.  Nocuń  A.,  Szmagalski  J.:  Podstawowe  umiejętności  w  pracy  socjalnej  i  ich  kształcenie.

BPS, Katowice 1998

15.  Obuchowska I. (red.) : Dziecko niepełnosprawne w rodzinie. WSiP, Warszawa 1995
16.  Oster G. D., Goud P.: Rysunek w psychoterapii. GWP, Gdańsk 2002
17.  Ploch  L.:  Jak  organizować  czas  wolny  dzieci  i  młodzieży  upośledzonych  umysłowo.

WSIP, Warszawa 1992

18.  Sawicka K. (red.): Socjoterapia. CMPPPMEN, Warszawa 1999
19.  Szulc W.: Sztuka i terapia. CMDNŚSzM, Warszawa 1993
20.  Thomson P.: Sposoby komunikacji interpersonalnej. Zysk i S – ka, Poznań 1998
21.  Wilczek-Rużyczka E.: Komunikowanie się z chorym psychicznie. Wydawnictwo Czelej,

Lublin 2007