plik

Stanisław N

IEZABITOWSKI

, Dzienniki 1695-1700, opracował, przy-

gotował do druku i wstępem opatrzył Alojzy S

AJKOWSKI

, Poznań

1998, ss. 375, Wydawnictwo Naukowe UAM

Praca nad edycją Dzienników Stanisława Niezabitowskiego, podczaszego kali-

skiego i wieloletniego generalnego ekonoma dóbr radziwiłłowskich (zwanych póź-
niej neuburskimi), ma swoją historię liczącą zapewne ok. 20 lat; od dawna bowiem
krążyły  już  wieści  o  pracach  Alojzego  Sajkowskiego  nad  tym  źródłem.  Że  warte
jest ono wydania, nie ulegało wątpliwości, tak ze względu na walory informacyjne
tyczące  się  bardzo  ważnego  okresu  dziejów  Wielkiego  Księstwa  Litewskiego  —
dominacji  Sapiehów  i narastającego  konfliktu  miedzy  nimi  a  tzw.  republikanami,
jak  i  „zwykłego”  życia  szlachty  województwa nowogródzkiego  (lecz  nie  tylko),  a
zwłaszcza wspólnoty wyznania kalwińskiego zgrupowanej wokół Słucka. Wreszcie
zaś, co A. Sajkowski dawno dostrzegł i  zasygnalizował, a obecnie swą edycją po-
twierdził, Dzienniki są kapitalnym źródłem do genealogii szlachty litewskiej, gdyż

zanotowały daty śmierci i ślubów wielu jej przedstawicieli. Tego typu wagi źródeł
dla terenów Wielkiego Księstwa nie mamy zbyt wiele i choć raczej przesadny jest
sąd wydawcy, iż Dzienniki „ze źródeł pamiętnikarskich dotyczących historii i oby-

czajów ziemi litewsko-białoruskiej na schyłku XVII i początku XVIII w. są niewąt-
pliwie pozycją najcenniejszą” (s. 53), to  zapewne nie tylko recenzent z niecierpli-
wością od lat oczekiwał opublikowania wreszcie dobrej, krytycznej i wszechstron-
nie opracowanej ich edycji. Tym bardziej, iż A. Sajkowski  jak mało kto wydawał
się być predysponowany do realizacji tego  zadania, jako wytrawny znawca epoki,
ludzi kręgu Radziwiłłów birżańskich i źródeł ich dotyczących, jako autor kilku już
pozycji poświęconych podczaszemu kaliskiemu

Dzienniki trudno jest jednoznacznie ocenić. Zachowany w rękopisie Biblioteki

Narodowej (zbiory Biblioteki Ordynacji Zamojskiej) tom obejmuje lata 1682-1700
i zapewne  rzeczywiście  mógł  być  trzecim  (jak  sugeruje  A.  Sajkowski,  biorąc  pod
uwagę naklejkę z sygn. M 3) z rzędu, ale też nie ostatnim, co tylko potęguje żal, iż
nie zachowały się pozostałe. Co więcej, nie jest oryginałem, lecz kopią stworzoną
przez  kilka  osób,  tekstem  dość  niejednorodnym,  z  pewnością  odbiegającym  nie
tylko  treścią,  lecz  i językiem  od  pierwowzoru.  W  recenzowanej  edycji  otrzymali-
śmy  jedynie  fragment  końcowy,  być  może  rzeczywiście  najbardziej  interesujący.
O ile  jednak  argument  Wydawcy  o  wartości  źródłowej  wybranego  fragmentu  dla
badania apogeum potęgi Sapiehów jest przekonujący, to gorzej ze znaczeniem prze-
kazu dla  badań  lingwistycznych  —  wydanie  owe  wartości  (raczej  z  czasów  kopi-
stów) w dużym stopniu likwiduje. Co zaś do zasad wydawniczych, to A. Sajkowski
złożył propozycję, która być może warta jest rozważań teoretycznych w przyszło-

A. S

AJKOWSKI

, Jakub Michałowski i Stanisław Niezabitowski — pamiętnikarze XVII wieku,

Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, t. 3 i 4, 1956;

IDEM

, Staropol-

skie nekrologii, w: Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata, Poznań 1959, s.

279-281;

IDEM

, Noce i dnie podczaszego kaliskiego, w:

IDEM

, Od Sierotki do Rybeńki. W

kręgu radziwiłłowskiego mecenatu, Poznań 1965, s. 115-132;

IDEM

, Niezabitowski Stanisław,

PSB, t. 23, 1978, s. 101-102, nie wyliczam tu drobniejszych utworów tegoż, w których Nie-

zabitowski gra rolę głównego informatora lub bohatera.

ści, lecz dzisiaj budzić musi spore zastrzeżenia i smutek z powodu nie wykorzysta-
nej szansy na przybliżenie czytelnikowi realiów epoki, miejsc, wydarzeń i ludzi w
nich uczestniczących.

Książka składa się ze „Wstępu” (s. 9-65), tekstu Dzienników (69-302), „Aneksu”

(305-325),  „Słowników”:  wyrazów  staropolskich,  wyrazów,  wyrażeń  i  zwrotów
łacińskich  oraz  „Skorowidza  osób”  (347-375).  Wbrew  rozpowszechnionemu  zwy-
czajowi „Wstęp” nie jest jedynie przybliżeniem sylwetki (biogramem) autora i jego
dzieła, przedstawieniem wartości i zasad edycji, lecz składa się aż z czterech części,
stanowiących  dość  niezależne  eseje.  Najpierw  Sajkowski  przedstawił  losy  księż-
niczki  słuckiej  Zofii  Olelkowiczówny,  która  wniosła  ogromne  dziedzictwo  swego
rodu w dom Radziwiłłów birżańskich. Szkoda jednak, iż nie uwzględnił tu (choćby
w przypisie) podstawowego dla tematu opracowania Henryka Lulewicza

, a wolał

oprzeć się na Adamie Naruszewiczu i innych dawnych autorach. Nie ustrzegł się
przy tym pewnych uproszczeń i pomyłek w prezentowaniu dziejów dóbr słuckich za
czasów Bogusława Radziwiłła, jego córki Karoliny Ludwiki i po jej śmierci. Stu-
dium Jerzego Lesińskiego o tzw. dobrach neuburskich ukazało się, co prawda, nie-
dawno, lecz i przedtem można było skorzystać z kilku opracowań, a zresztą Dzien-

niki poszły do druku dopiero w lipcu 1998 r.

Trzeci esej dotyczy wreszcie samego autora Dzienników — Stanisława Niezabi-

towskiego, postaci dość niezwykłej w kręgu sług Radziwiłłów birżańskich i to nie z
tego  powodu,  że  napisał  owe  dzieło.  Notabene  szkoda,  iż  Sajkowski  prezentując
swego  bohatera, nie  wspomniał,  iż  linia,  z  której  się  wywodził,  nosiła  przydomek
Przecław i niekiedy to jakby drugie imię używane było przez administratora słuc-
kiego.  Jego  ojcem  był  rzeczywiście  Mikołaj,  który  jednak  nigdy  nie  był  sędzią

Jeśli jednak potrzeba zaprezentowania czytelnikom Dzienników losów dóbr słuc-

kich może być jeszcze usprawiedliwiona, to znacznie bardziej sztuczny wydaje się
zabieg  dołączenia  drugiego  eseju  —  „W  kręgu  oficjalistów  księcia  Bogusława”.
Celem  tekstu  było  przedstawienie  poprzedników  Niezabitowskiego  w  służbie  Ra-
dziwiłłów birżańskich (zwłaszcza księcia Bogusława), lecz wygląda on na sztucznie
doczepiony, interesujący lecz nie niezbędny. Nie wszystkie z zaprezentowanych w
nim osób pełniły bowiem rolę podobną do Niezabitowskiego i trudno tu o porówna-
nia, choć niewątpliwie kilka spostrzeżeń wydaje się cennych — np. sprawa polskie-
go otoczenia księcia. Nawiasem mówiąc, niekiedy dziwi brak informacji o ważnych
osobach  z  kręgu  księcia  koniuszego,  np.  wydawca  pisze  o  „niejakim  Przyborow-
skim” (Sebastian), nie wie nic o pozostawionym przez  interesującego go Gabriela
Hieronima Konarskiego (1641-1690) Pamiętniku, nie zna imienia jego przeciwnika

na sejmie — Skolimowskiego (Jan Władysław, wojski drohicki).

H. L

ULEWICZ

, Walka Radziwiłłów z Chodkiewiczami o dziedzictwo słuckie, w: Miscellanea

Historico-Archivistica, t. 3: Radziwiłłowie XVI-XVIII wieku: w kręgu polityki i kultury, War-

szawa 1989, s. 201-215.

Sapiehowie. Materiały historyczno-genealogiczne i majątkowe, t. 2, Petersburg 1891, s.

400-405; Z. A

NUSIK

, A. S

TROYNOWSKI

, Radziwiłłowie w epoce saskiej. Zarys dziejów poli-

tycznych i majątkowych, „Acta Universitatis Lodziensis”, Folia Historica 33, Łódź 1989, s.

29-58; J. L

ESIŃSKI

, Spory o dobra neuburskie, w: Miscellanea Historico-Archivistica, t. 6,

Warszawa 1996, s. 95-132; biogramy Radziwiłłów i Sapiehów w PSB.

ziemskim bielskim

— należało tę informację panegirysty zdementować. A. Saj-

kowski, na podstawie głównie listów z kręgu radziwiłłowskiego, odtworzył podsta-
wowe  etapy  życia  Mikołaja  i Stanisława  Niezabitowskich,  lecz  przy  tym  ostatnim
brak szerszej informacji o działalności publicznej — w powiecie, państwie i Jedno-
cie Litewskiej, zwłaszcza po 1700 r. oraz dat sprawowania funkcji — konstatacja, iż
„kilkakrotnie  był  Niezabitowski  deputatem  do  trybunału  litewskiego”  (s.  42),  to
zbyt mało. Tymczasem deputatem po raz pierwszy został bodaj w 1676 r. (stąd ma-
my jego listy wileńskie od 9 maja do połowy sierpnia — czego Sajkowski nie po-
wiązał  z  sobą),  a  następnie  w  1688,  1692  i  1715  r.  —  zawsze  z  Nowogródka.  O
dziwo, w zasadzie — mimo dużej aktywności na sejmikach — nie posłował na sej-
my. Mamy odnotowany jedynie jego udział w antysapieżyńskich zjazdach (konwo-
kacjach) tzw. republikanów litewskich w Różanej i Wilnie w 1701 r. oraz w Wilnie
w 1703 r. Jeszcze bardziej dziwi niesprawowanie funkcji dyrektora synodów i sesji
prowincjonalnych Jednoty  Litewskiej,  choć  bez  wątpienia  Niezabitowski  uważany
był  za jednego  z  jej  ważniejszych  członków.  Cieszył  się  też  dużym  uznaniem
szlachty nowogródzkiej, która już 9 II 1699 wybrała go (doraźnie) na chorążego po
usunięciu stronnika Sapiehów Michała Tyzenhauza i potwierdziła wybór ponownie
7  II  1701;  urząd  ten  pełnił  zapewne do  1704  r.,  lecz  jeszcze  13  VI  1712  szlachta
domagała się od niego zwrotu chorągwi

Wspomnieliśmy wyżej o nowej formule edycji tekstów pamiętnikarskich przed-

stawionej przez A. Sajkowskiego nie w teorii, lecz bez żadnego wyjaśnienia zasto-
sowanej od razu w praktyce. W samych zaś, bardzo krótkich. „Zasadach wydania”
odwołał się Autor do Instrukcji wydawniczej z 1953 r. oraz Zasad wydawania tek-

stów staropolskich z 1955 r., obiecując zachowanie „w pewnych przypadkach wła-

. Wyraźny niedosyt pozostawia też prezen-

tacja  kręgu  rodzinnego  Niezabitowskiego.  gdyż  przy  specyficznej  zasadzie  obja-
śnień  tekstu  i  braku  tablicy  genealogicznej nie  zawsze  wiemy,  kto  z  kim  i  w  jaki
sposób  był  powiązany,  co  jest  dość  istotne  dla  zrozumienia  narracji  (notabene  —
interesujące,  iż  często  spotykany  na  kartach  Dzienników  podstoli  wendeński  Jan

Dubrawski, bodaj nigdy nie jest tytułowany przez Niezabitowskiego szwagrem, a
przecież był mężem jego siostry Cecylii — występującej w Dziennikach, lecz nie w

indeksie). Już tylko dla porządku należy wytknąć Autorowi curriculum vitae pa-

miętnikarza kilka drobnych pomyłek i niezrozumiałych braków. I tak dziwi brak w
przypisie 46 (s. 35) ustaleń Tadeusza Wasilewskiego tyczących się biografii Bogu-
sława Radziwiłła, a także opracowań bitwy pod Prostkami. Nie mógł Niezabitowski
w 1677 r. dostać „nakazu” Stanisława Karola Radziwiłła, podkanclerzego litew-
skiego (s. 41), bo takowego wówczas nie było, podobnie jak nie istniał Henryk
Kłokocki, starosta rzeczycki (s. 43), a prawidłowa forma nazwiska żony Jana Nie-
zabitowskiego to Marianna Ottenhauzówna (Ottenhausen), a nie Otenauzówna.

Urzędnicy podlascy XIV-XVIII wieku. Spisy, oprac. E. D

UBAS

-U

RWANOWICZ

, W. J

ARMO-

LIK

, M. K

ULECKI

, J. U

RWANOWICZ

, Kórnik 1994.

AGAD. Archiwum Radziwiłłów (dalej: AR) II 1623, 1869, 1899, 1904. 1909, 1996; Arch.

Roskie, królewszczyzny nr 103; Arch. Tyzenhauzów. B-31 /121, k. 115v; BC. rkp. 567, nr

3: LVIA, SA4718/I, k. 157-161, 217-232v; W. K

RIEGSEISEN

, Ewangelicy polscy i litewscy w

epoce saskiej (1696-1763). Sytuacja prawna, organizacja i stosunki międzywyznaniowe,

Warszawa 1996, s.134.

ściwości języka i wymowy” typowych dla regionu (Nowogródczyzny). Nie należy
jednak zbytnio temu ufać, bo np. wbrew zapowiedzi ani oboczności „wszyst-
ko”/„wszytko”, ani oryginalnej pisowni imion własnych, ani typowego rozchwiania
repartycji końcówek, ani wreszcie oboczności zaimków „mnie” i „mię” nie zacho-
wano. Poprawiono zaś nie tylko wyraźne błędy tekstu, lecz aż nadto go uwspółcze-
śniono (np. na s. 83 jest „posłać wszystkich ludzi”, gdy w rękopisie „posłać ludzie
wszytkie”), zmieniając niekiedy nawet formy nazwiska, brzmienie słów zwrotów
(np. na s. 85 jest „jm. p. Sapieżynej wojewodziny wileńskiej”, gdy winno być „jejm.
p. Sapieżynej wojewodzinej wileńskiej”, a jeśliby Wydawca chciał tekst unowocze-
śnić to tylko na „Sapieżyny wojewodziny wileńskiej”) etc. A. Sajkowski zaprezen-
tował nam coś dziwnego — najeżony błędami w odczycie tekst Dzienników, w za-

sadzie  bez  przypisów  tekstowych  i rzeczowych,  jedynie  niekiedy  z  objaśnieniami
terminów i wydarzeń, lecz przy tym nie zawsze prawdziwymi lub potrzebnymi. A
przecież  tekst  ów  jest  trudny  ze  względu  na  brak  znaków  przestankowych,  błędy
kopistów, a także wymaga wielu objaśnień — osób, miejscowości, wydarzeń. Tym-
czasem w edycji przypisy tekstowe uznano za zbędne, a rolę przypisów rzeczowych
miał pełnić rozszerzony indeks osób oraz słowniki wyrazów i zwrotów — jednak z
powodu niedoskonałego  wykonania  ów  zamiar  się  nie  powiódł.  Zabrakło  w  ogóle
indeksu i objaśnień nazw geograficznych (cenna jest za to dołączona mapa Wielkie-
go Księstwa).

Podstawą rzetelnego wydania źródła jest, jak wiadomo, jego dobre odczytanie,

zrozumienie,  zapisanie  z  zachowaniem  pewnych  prawideł  i  objaśnienie  w  miarę
potrzeb. Niby wszystko jasne, lecz wyraźnie przerosło możliwości Wydawcy. Tekst
aż roi się od błędów w odczycie (nawet po kilkanaście na stronie), przy czym nie
zawsze  można  zrozumieć,  dlaczego  odczytano  „kończyć  w  łasce  i  błogosławień-
stwie Twym ś., w pokoju dusznym i wiecznym” zamiast „kończyć w łasce, w bło-
gosławieństwie  Twym  ś[więtym]  (nawias  nie  jest  tu  potrzebny  —  AR),  pokoju
dusznym  i  cielesnym”  (s.  69),  „konwersacją”  zamiast  „konferencyją”  i  „mrozu”
miast „żoru” (s. 73), „Pokarmowaliśmy” zamiast „Pokarmiliśmy” (s. 74), „gotowe-
go” zamiast „jałowego” (s. 87). „P. Czarnowiecki po czopowe” zamiast „P. Czano-
wicki z Poczapowa” (s. 131) etc. Niekiedy błędy w odczytach prowadzą do zupeł-
nego wypaczenia sensu przekazu, jak powyższy z czopowym lub gdy np. pod datą
11 XI 1695 mamy: „P. Marcina Kolędę odprawiłem w Zabłudowiu”, zamiast:  „Ś.
Marcina. Kolędę odprawiłem w Zabłudowiu” (s. 97) czy „Przyjechał p. Wołk. Przy-
słan od jm. p. hetmana z pocztami kozackimi zaporoskimi w powrót za Dniepr. [...]
Posłowie  kozaccy  zaporoscy  odjechali  z  Słucka  za  Dniepr  i  p.  Wołk  przysłan  od
jmp.  p.  hetmana W.Ks.Lit.”  (s.  87).  Tekst  ten  zaś  winien  brzmieć:  „Przyjechał  p.
Wołk,  przystaw  od  jmp.  hetmana  z  posłami  kozackimi  zaporoskimi  w  powrót  za
Dniepr [s] [...] Posłowie kozaccy zaporoscy odjechali z Słucka za Dniepr i p. Wołk,
przystaw, do jmp. hetmana WKsL”. Z innych tego typu zniekształceń mamy np. pod
21 IX 1696: „sesyja hetmańska odprawowała się u ks. ks. jezuitów w Warszawie” i
do tego przypis, iż chodzi tu o naradę u hetmana Kazimierza Sapiehy (s. 126), gdy
tymczasem w rękopisie mowa jest o sesji litewskiej, a więc naradzie posłów sejmo-
wych z Wielkiego Księstwa Litewskiego, która następnego dnia zakończyła się „w
wielu punktach o konfederacyjej [a nie jak chce A. Sajkowski — „o konferencyjej”]

ex contra clerum”. Jeszcze bardziej wprowadza w błąd zapis: „Tego dnia jm. p.

Piotr Pac starosta żmudzki w Wilnie dokonał żywota. Denegata onemu communio

sacra od niebacznego plebana wileńskiego dla zamknionych po zmroku kościołów

per insolentiam cleri” (s. 106), gdy w rękopisie mowa o Wielonie na Żmudzi i ple-

banie wielońskim. Przekaz aż prosi się o komentarz, bo któż z czytelników będzie
wiedział, dlaczego to Pacowi odmówiono komunii i co znaczy owa pycha księży?
Piotr  Pac  za  spowodowanie  zaburzeń  na  sejmiku  żmudzkim  w  Rosieniach,  gdzie
omal  nie  zabito  miejscowego  biskupa,  został  przez  tegoż  wyklęty,  a  gdy  nagle
zmarł,  odmówiono  mu  pochówka.  Doszło  do  niego  dopiero  po  uzyskaniu  zgody
papieża.

A. Sajkowski nie uznał za potrzebne informować (w przypisach tekstowych) o

błędnie  zapisanych  przez  kopistów  nazwiskach,  miejscowościach  i  różnych  sło-
wach, lecz najczęściej sam od razu je poprawiał na — niekiedy tylko jego zdaniem
— właściwe (np. na s. 70 jest  „z p. Sienicką córką”, a w rękopisie  „z p. Lewicką
córką”, na s. 74 „Wiązowicze”, a w rękopisie „Miazowicze”, na s. 99 Jest „Fehra”,
a w rękopisie „Telera” — to przynajmniej poprawki prawidłowe, lecz na s. 75 jest
„Lejc”, a w rękopisie „Lejtz”, na s. 79 jest „Poruczyn”, a w rękopisie „Boryszyn”,
na s. 65 jest „p. Kotły”, a w rękopisie „p. Kosiły” — a przecież tu wersje rękopi-
śmienne są poprawne). Instrukcja wydawnicza pozwala na poprawianie tekstu przy
ewidentnych lapsusach (w „Dziennikach” np. na s. 90 było „jartarski”, co Wydawca
zamienił  na  „rajtarski”,  na  s.  125  było  „Niemen”  zmienione  na  „Narew”  etc.  —
choć i takie poprawki budzą wątpliwości), lecz przecież trudno usprawiedliwić np.
zamienianie  nazwiska  Domosławski  na  Domasławski,  Prependowski  na  Preben-
dowski,  Howerbek  na  Hoverbeck,  tytułu  falsgrabina  na falcgrafina,  nejburski  na
neuburski. Formy „po tym” („potym”) na „potem”, „zajeźdcy” lub „zajeźdzych” na
„zajezdni” i „zajezdnych”, a nawet Nieświż na Nieśwież, etc. Nie jestem wcale pe-
wien, czy właściwą formą rozwiązania skrótów „xcia”, „xciu”, „xciem” są zastoso-
wane przez Wydawcę — księcia, księciu, księciem, a nie książecia, książęciu i ksią-
żęciem.

Ponadto wydaje się, iż A. Sajkowski nie zawsze właściwie rozumiał tekst i stąd

błędnie stawiał znaki przestankowe. Np. przekaz pod 5 XII 1695 winien brzmieć:
„I ten dzień zszedł sine effectu, lubo się gromadnie prawie wszyscy senatorowie

zebrali  do  Marienvillu  [s],  tylko  w  sekretniejszej  u  Królowej  Jejm.  konferencyjej.
Skłoniony jest jm. ks. biskup wileński (etc.)” (s. 99). Wydawca dał: „Zabawili się u
mnie w noc. Do wieczora przyjechał potem jm. p. Stanisław Korsak cześnik nowo-
gródzki”  (s.  109),  gdy  ja  bym  zapisał:  „Zabawili  się  u  mnie  w  noc  do  wieczora.
Przyjechał po tym jmp. Stanisław Korsak, czesznik nowogródzki”. Z kolei mamy:
„Deszcz trwał. Cały dzień bywszy w zborze, bawiłem się potem pisaniem” (s. 114,
20 V), gdy ja bym dał: „Deszcz trwał cały dzień. Bywszy w zborze bawiłem się po
tym pisaniem”. Wreszcie tekst pod datą 4 IV 1696 odczytałem: „Od jmp. Tyszkie-
wicza i samej [= żony — AR, a nie „jmci samej”] przyjechał jmp. Jerzy Olędski z
różnymi [nie: rocznymi!] propozycjami. Uwolniwszy się z Jatry jechałem na Zawie,
złą  barzo  drogą,  stanęliśmy  przed  wieczorem  w  Nowogródku,  aleśmy  nie  zastali
roczków dla [nie: do] zjechania ichm. pp. urzędników grodzkich. Zanocowaliśmy w
Nowogródku po złej drodze” (s. 110). Jestem przekonany, iż ten odczyt i interpreta-

cja tekstu (znaki przestankowe) są właściwe! Przykłady tego typu błędnych rozwią-
zań Wydawcy można jednak mnożyć, co nakazuje ostrożność w korzystaniu z nich.

Ponadto w odczycie tekstu przez A. Sajkowsklego wielokrotnie zdarza się opusz-

czanie wyrazów, przy czym tylko częściowo z premedytacją (dotyczy to powtórzeń,
np. w zapisie „Rano z Słucka jechałem [z Słucka] na Chrzanów” (s. 77), fragment w
nawiasie jest tylko w rękopisie). I tak możemy dopisać słowa: wielkiego (po pod-
skarbiego —  s.  85, wiersz 27 od góry), na noc (przed „w Słucku”, s. 89, w. 5 od
góry), rotmistrza (po p. Hammera — s. 91, w. 5 od dołu), Ten (przed Rok pod 1 I
1696),  ichm.  (po:  i  inne  —  s.  102,  wiersz  12  od dołu),  ksiąg  (po czytaniem  —  s.
104, wiersz 16 od góry), temu (między: błogosław dziecięciu — s. 110, pod 1 IV),
koniom (między: Tam odpocząwszy, s. 112, 28 IV). ciepły (między: deszcz padał
— s. 113, 3 V) etc. Odrębną kwestią jest opuszczanie tekstu z powodu jego braku
lub niemożliwości odczytania, co Wydawca zaznacza w ten sam sposób przez [...].
Abstrahując  już  od  poprawności  takiego  zapisu  (aż  się  proszą  przypisy  tekstowe),
niekiedy zdumienie budzi rzekoma trudność w odczycie. I tak np. pod 26 IV 1695
mamy  wyraźnie  słowo  „Tartak”,  pod  26  VI  1695  „karczmy”  (ale  odnosi  się  do
Uciechy), pod 24 IX 1695 „Holu” (lecz winno być Hola), 20 X tr. „Jaworem”, pod 4
IX 1696 „chorąży” etc.

Żeby lepiej zilustrować efekty wysiłku włożonego przez Wydawcę w odczytanie

i objaśnienie tekstu posłużę się przykładem ze s. 109. I tak w wierszu 1 mamy „nik-
czemnymi” (R: nikczemnemi), w 2: „odbyłem” (R: odbiłem), „Potem” (R: po tym),
w 2/3:  „czerwienickie”  (R:  czerniewieckie).  w  3:  „Sworotwie”  (R:  Sotorwie).
„Sworotowskiego”  (R:  Swotorowskiego).  w  4/5:  „zastałem”  (R:  zostałem),  w  7:
Komłachowszczyźnie  (R:  Kormachowsczyźnie).  w  8:  Potem  (R:  Potym),  w  10:
„Przyszło mi się  z nim upić” (R: Przyszło mnie z  nim upić się), w 12/13: „Żydzi
stwołowiccy i kosieńscy” (R: Żydzi stwołowickie i rosieński), w 21/22: „Odprawi-
łem  wyrostka  do  jm.  p.  Leszyńskiego  do  Słucka”  (R:  Odprawiłem  wyrostka  do
Słucka jm. p. Leszyńskiego), w 24: „z Nowogródka. P. Płoński” (R: z Kozagródka.
P. Połoński). w 26: „z Zawia” (R: z Zarwia), w 9 od dołu: „na konferencyjej i odje-
chał  do  Poczapowa”  (R:  na  konferencyjej  odjechał  do Poczopowa),  w  7  od  dołu:
„dając jej córkę” (R: dał jej córkę), w 6 od dołu: „niech rośnie na chwałę Pana Boga
i naszą pociechę” (R: niech roście na chwałę Pana Boga i naszo pocieche), w 4 od
dołu:  „Rutowskich”  (R:  rentowskich),  w  3  od  dołu:  „Reutowszczyznę  dałem  p.
Siemikrackiemu” (R: Rętowsczyznę dałem p. Siemikrockiemu), w 2 od dołu: „Sie-
mikrackiego” (R: Siemiokrackiego), w 1 od dołu: „potem” (R: po tym). Jak z tego
widać  (specjalnie  zachowałem  dosłowny  zapis  fonetyczny),  na  tej  jednej  z  wielu
stronie  występują  spore  różnice między  zapisem  kopisty  „Dzienników”  a  zapisem
Wydawcy. Oczywiście, nie jest tak, że tylko ten drugi się mylił, gdyż w rzeczywi-
stości  formy:  Sworotwie,  Sworotowskiego.  z  Zawia.  do  Poczapowa  są  właściwe,
tylko zniekształcone przez kopistę. Lecz tego z edycji się nie dowiadujemy.

Po zaprezentowaniu problemów z tekstem przyjrzyjmy się sposobowi jego obja-

śnień, komentarzom i efektom realizacji założenia (domniemanego, bo brak o tym
wzmianki w zasadach wydania), że rozszerzony „Skorowidz osób” pozwoli zała-
twić istotną kwestię nazbyt rozbudowanych przypisów. Wszystko jest tu poplątane,
niejasne — źle wykonane. Wydaje się, iż A. Sajkowski przypisy (nieliczne) zare-

zerwował  dla  skomentowania  kwestii,  terminów  prawnych,  wydarzeń  —  lecz  nie
osób i miejscowości. Te ostatnie w ogóle nie są objaśniane, co stwarza czytelnikowi
problemy  z  ich  identyfikacją.  Już  na pierwszej  stronie  tekstu  mamy,  prócz  wyja-
śnienia  terminu  sąd  asesorski  (p.  1)  informację,  iż  gubernator  słucki  to  Abraham
Bekier  (p.  2),  ale  brak  przypisu  do występującej  dalej  (pod  6  I  1695)  stolnikowej
inflanckiej.  A  przecież  w  „Skorowidzu” nie ma hasła  „stolnikowa  inflancka”  zob.
Ottenhauzowa Domicella z Brzuchańskich — Wydawca dał jednak hasło „Otenau-
zowa  Katarzyna  z  Olędzkich,  stolnikowa  inflancka”  z odesłaniem  do  tej  właśnie
wzmianki z 6 I 1695. Najzupełniej zresztą błędnie! Żoną stolnika inflanckiego Ste-
fana Ottenhauza (dlaczego w indeksie są dwa hasła jego dotyczące?) była bowiem
już w 1677 r. właśnie córka sędziego ziemskiego nowogródzkiego Hieronima Wła-
dysława Brzuchańskiego, która po jego śmierci w 1701 r. wyszła 29 I 1702 za pod-
czaszego  trockiego  Jana  Wota.  Co  więcej  Wydawca  w  indeksie  umieścił  jeszcze
Otenauzową, stolnikową płocką, której w tekście w ogóle nie ma, a wyraźnie mowa
o tejże inflanckiej! Notabene, owa Domicella była siostrą Deodata Brzuchańskiego,
„bliżej  nieznanego”  (wg  A.  Sajkowskiego)  dominikanina  (s.  349).  Wreszcie  brak
jest odniesienia do zawartej pod 6 I 1695 informacji, w której podstoli piński Otten-
hauz występuje  z synami — chodzi o Jana i Stefana. Podobnie jest  z zapisami (s.
77)  o  córkach  i  synach  stolnikowej  smoleńskiej  Czyżowej  —  brak  wyjaśnienia,
jakie były ich imiona. Idźmy dalej — na tejże s. 69 występuje jeszcze niejaki Estko,
załatwiający  sprawy  księżnej  Ludwiki  Karoliny  Neuburskiej.  którego  Wydawca
identyfikuje  jako  Jana,  cześnika  parnawsklego,  gdy  tymczasem  w  „Indeksie”  po
Janie występuje Samuel Estko „dozorca spraw” tejże księżnej. Czy na pewno więc
chodzi tu o wie osoby? Na s. 70 występuje panna Świbianka, o której rękę zabiegał
Jażwiński — w „Skorowidzu” są obydwoje, oddzielnie, bez imion, a przecież już na
s.  71  jest  informacja,  iż  Niezabitowski  sprawił  im  wesele,  a  pannie  na  imię  było
Katarzyna!  Żeby  lepiej  zilustrować  jakość  objaśnień  osób  dodajmy  jeszcze,  iż  na
tejże  s.  70  występują  panowie  Michałowski  i  Mentycki  w  ogóle  bez  odnośników,
Jelnicki w „Skorowidzu” zrobił się Żelnickim, że nie wiemy np. o którego z Frąc-
kiewiczów Radzimińskich chodzi pod datą 3 V 1695, a Salmonowicza w „Skorowi-
dzu” brak. Takich niedokładności i braków można przytoczyć wiele, lecz ponieważ
istotą  jest  tu  „Skorowidz  osób”,  zajmijmy  się  przede  wszystkim  nim.  Wart  tego
chociażby dlatego, iż jest tworem bodaj jeszcze nie spotykanym w literaturze i sta-
nowi kolejną propozycję Wydawcy dla edytorów. Dla przykładu weźmy pierwsze
hasło:  „Abrahamowicz  (14  XI  1696),  (Abramowicz)  Beniamin  h.  Jastrzębiec.
Szlachta  osiadła m.in. na  Wileńszczyźnie  i  w  pow.  oszmiańskim.  Aleksander  Be-
niamin  A.  występujący  jako  cześnik  oszmiański  to  zapewne  identyczna  osoba”.
Koniec. Kropka. W Dziennikach rzeczywiście pod 14 XI 1696 występuje Beniamin

Abrahamowicz — dlaczego wiec wydawca najpierw już po nazwisku dał odsyłacz
do tekstu (lecz w innych hasłach jest różnie), potem dopiero oboczną (właściwie zaś
podstawową) formę nazwiska, imię z herbem (błędnym zresztą!), a także dlaczego
rozwodzi się o rozrodzeniu tej rodziny etc. Prawdziwe jest tylko to, iż rzeczywiście
mowa tu o owym późniejszym cześniku oszmiańskim, kalwiniście. Zauważmy przy
okazji, iż Wydawca przywołuje nie numery stron, lecz datę wystąpienia osoby w
Dzienniku („Wstępu” ani „Aneksów” „Skorowidz osób” nie obejmuje!), ale w zasa-

dzie tylko jedną (choć zdarzają się odstępstwa, gdy mamy dwie daty lub żadnej —
zob. Bildziukiewicz, Kocieł) i to wcale nie zawsze pierwszą! Korzystający z indek-
su powinien brać to pod uwagę, lecz Wydawca nie poinformował o tym! Nawet
więc jeśli w Dzienniku jakaś osoba jest wzmiankowana wielokrotnie, to ma w zasa-

dzie tylko jeden odnośnik — komu więc taki indeks ma służyć? Z pewnością nie
historykowi szukającemu np. informacji do hasła dla Polskiego Słownika Biogra-
ficznego, badającego losy jakiejś rodziny lub osoby — taki musi przeczytać całość
Dziennika i samemu wyławiać interesujące go wzmianki.

Na tym jednak nie koniec problemów. W zasadzie niemal każde hasło „Skorowi-

dza osób” wymaga poprawek lub uzupełnień — weźmy z brzegu tylko dwie pierw-
sze jego strony. I tak: „Adamowicz (28 I 1697) w końcu XVII w. występują (podpi-
sy pod elekcją Augusta II) Hieronim z woj. wileńskiego i Michał z woj. nowo-
gródzkiego, podówczas miecznik wołkowyski”. Mamy tu do czynienia z często
stosowanym przez Wydawcę objaśnieniem, iż w tym czasie występują — i tu poda-
nych jest kilka imion. Cóż jednak z tego, mógłbym dodać do tych kilku jeszcze kil-
ku(nastu), lecz to wcale nie znaczy, iż w Dzienniku występuje któraś z tych osób. W

wielu zresztą przypadkach potrafię stwierdzić, o kogo w tekście chodzi, a przeważ-
nie nie jest to osoba sugerowana przez Wydawcę. Szkoda zresztą, iż A. Sajkowski
do identyfikacji osób nie skorzystał z dobrej pomocy w postaci abiuraty wojewódz-
twa nowogródzkiego z 1690 r.

AGAD, AR, Dz. VI, sygn. II-50.

Idźmy jednak dalej — właściwa forma nazwiska to

Alexandrowicz, a nie Aleksandrowicz. Brak jest hasła Azarycz Teodor Bogusław, a
on to (cześnik starodubowski, żonaty z Anną Korsakówną — nb. jego córka Feli-
cjanna była żoną horodniczego i podwojewodziego nowogródzkiego Samuela Kor-
saka) występuje pod datą 13 III 1697, a nie Jan Teodor (ten miał za żonę Katarzynę
Eufrozynę Szemiotównę), wzmiankowany 8 VIII 1700. Przy haśle Baranowski —
co mieli Tatarzy tegoż nazwiska (w tym rotmistrz Dawid) do posiadaczy Horynia,
po co więc o nich pisać. Z całą pewnością Bedberg to Budberg. Dlaczego imiona
Aszarda podane są w nawiasach, dlaczego miał być komendantem Słucka w 1688 r.,
skoro z Dzienników wynika, że został nim 12 V 1695 po Abrahamie Beckerze. Ten

zaś występuje nie pod 23 V 1695, lecz 23 III tr. Jego żoną była Marianna Łyskow-
ska. Czy Michał Benkien ożenił się z Kopiejewiczówną, czy Kopijewiczówną (nb.
forma nazwiska Kopiewicz nie jest najwłaściwsza)? Żaden Baron nie jest wzmian-
kowany 20 XII 1696. W Rosieniach 3 XII 1697 zabity został oberszterlejtnant Re-
inken (Renkien), a nie Benklen — nie powinno więc być takiego hasła. Dalej —
Bernicz ksiądz i opat, to z pewnością ta sama osoba, a chodzi tu o słynnego Augu-
styna, brata wymienionego wyżej Jana Teodora (zob. PSB 1. 465-466). Notabene w
„Skorowidzu” jest też Bornicz, ksiądz kanonik — ewidentnie tenże Bernicz. Z kolei
mamy hasło Bernowicz z datą 19 IX 1699, tylko pod nią w Dziennikach takiego

nazwiska nie ma! Objaśnienie zaś: „występuje w pow. nowogródzkim jeszcze w 2
poł. XVIII” wprowadza raczej w błąd. Bo kto? Tenże, nieznanego imienia Berno-
wicz? Komu jest potrzebny taki komentarz? Dalej mamy: „Białozor (12 V 1698) —
Karol”, abstrahując od faktu, iż przyjętą formą tego nazwiska jest Białłozor, to mo-
że istotne byłoby wyjaśnienie, dlaczego został rozstrzelany? Z kolei stolnik rze-

czycki Bielikowicz to Dawid Kazimierz. Nie wiadomo, dlaczego Błuś i Bocianow-
ski nie zasługiwali na żaden komentarza, a przy Boczuli i Boguckim jest „bliżej nie
znany” (jeśli poprzedni byli znani, to czemu są bez imion?). Dlaczego jakiś anoni-
mowy  Bohusz  miałby  być  chorążym  lwowskim  Marcinem,  Bokiej  —  cześnikiem
grodzieńskim Bogusławem, a Bronikowski — Andrzejem? Eberhard Fryderyk Ka-
zimierz  von der  Alten  Bockum  (Bokum),  to  nie  starosta  wileński  (takiego  urzędu
nie było, błędnie odczytano formę właściwą — w tekście jest: starosta żośleński!),
lecz  generał  major  armii  litewskiej,  żonaty  od  1667  r.  z  Elżbietą  Szemiotówną;
trudno powiedzieć, czy pochodził z rodziny kurlandzkiej (jak chce Wydawca) czy
inflanckiej, lecz sam był już obywatelem Wielkiego Księstwa, właścicielem dóbr w
województwach trockim i wileńskim (Mejszagoły, Krasnej, Kurniszek) i na domiar
nie  zmarł  wcale  (Niezabitowski  zapisał  mylną  pogłoskę)  29  IX  1696,  lecz  19  XI
1700 z ran odniesionych pod Olkienikami. Dalej mamy Stanisława Borzobohatego z
błędnym  objaśnieniem,  iż  to  poseł  na  sejm.  W  tekście  zaś  wyraźnie  jest,  iż  został
posłem nowogródzkim na zjazd wileński („ad consilium generale Ks. Lit. Nobilita-

tis”), zwołany nielegalnie przez kasztelana witebskiego Michała Kociełła dla roz-

prawy z Sapiehami. Przy Borzobohatym należało napisać, iż był podczaszym mści-
sławskim. Mamy trzy hasła tyczące Boufałów — dwóch księży (to zapewne ta sama
osoba) i Rafała, lecz to przy księdzu dodano, iż „w latach 1687-1697 występuje z
listami w Arch. Radz. Rafał Boufał”. Jak z tego widać, na dwóch jedynie stronach
„Skorowidza” należy, poprawić tyle haseł, iż trudno uznać go za cenną pomoc przy
korzystaniu z Dzienników. Dalej zaś nie jest wcale lepiej — niewystarczające obja-

śnienie  biskupa  Brzostowskiego,  błędny  zapis  nazwiska  Bułhak  (jest  Bułhakow)
i jego  herbu  (w  zasadzie  herb  własny  lub  Syrokomla  odm.).  Jakiś  Cendziewicki
Peretta  (efekt  błędnego  zrozumienia  tekstu)  zamiast  Ciundziewicki  i  Perotti,  nie
istniejący  deputat  trybunalski  Chreptowicz,  Felkierzan  zamiast  Felkiersam,  Paweł
Frąckiewicz nazywał się właściwie Paweł Jan Radzimiński Frąckiewicz, pochowa-
ny został 6 VIII 1703, a podstolim mozyrskim był od 15 I 1672; sędzia wojskowy
Gąsiewski to nie osoba bliżej nie znana, lecz dobrze znany podstoli grodzieński Jan
Franciszek Gosiewski; Giedroyciowa to oczywiście Katarzyna Piasecka, wdowa po
Piotrze Janie Masklewiczu, a następnie Arnolfie Giedroyciu

A. R

ACHUBA

, Uwagi do genealogii Maskiewiczów, w: Litwa i jej sąsiedzi od XII do XX

wieku, red. O. B

ŁASZCZYK

i A. K

IJAS

, Poznań 1994. s. 12.

; Głębocki to Aleksan-

der Michał; nie było nigdy podkomorzyny żmudzkiej Grabowskiej, a wzmiankowa-
na  31  VII  1700  to  Teodora  z Ogińskich  Grużewska,  wdowa  po  podkomorzym
żmudzkim Janie; w ogóle nie wiadomo, co znaczy hasło Grabowska, podkomorzyna
słucka,  gdy  brak  jest  do  niego  odesłania  źródłowego,  a  do  tego  nie  było  takiego
urzędu; po co informacja o wymienionym wyżej Janie Grużewskim przy haśle Gru-
żewski,  stolnik  żmudzki,  skoro  chodzi  tu  o  Jakuba  Kazimierza  (a nie  Marcjana!);
komu  potrzebna  informacja  przy  Grothuzie,  że  z  tej  rodziny  pochodził  surogator
żmudzki  i  to  z  powołaniem na Pamiętniki  Matuszewicza.  Przecież  to  była  bardzo

rozrodzona rodzina, która już w XV w. przybyła z Westfalii do Inflant i wydała
setki rożnych znanych osób. Nie było rodziny Cieprzyńskich-Ciekawych (przy ha-
śle Hołownina z Zawoja — nb.), lecz Cypryńskich-Ciekawych. Dlaczego są dwa

hasła Hołownia Stanisław, skoro odnoszą się do tej samej osoby, Po co wydawca
przy Horodyńskim, znanym z zerwania sejmu konwokacyjnego 1696 r. zastanawia
się, czy to Łukasz, czy Kazimierz, skoro powszechnie wiadomo, iż był to ten pierw-
szy — poseł czernihowski, sługa Ogińskich. Powyższych przykładów wystarczy
chyba, by ocenić wartość indeksu osobowego.

Wróćmy jednak jeszcze do tekstu Dzienników. Mówiliśmy już, iż brak tu obja-

śnień wielu wymagających tego wydarzeń i osób,  a z istniejących część jest bała-
mutna,  błędna,  nie  wystarczająca  lub  zbędna.  I  tak  już  w  przypisie  6  (s.  74)  Wy-
dawca  niezbyt  precyzyjnie  obarcza  winą  za  zerwanie  sejmu  z  1695  r.  Sapiehów,
choć równie zawinił król. W przyp. 11 (s. 78) słusznie sugeruje, iż „inskrypcje war-
szawskie”  dotyczą  testamentu  Bogusława  Radziwiłła  —  konkretnie  zaś  jego  sfał-
szowania przez chcącego przejąć spadek po nim krewnego z linii nieświeskiej Mi-
chała Kazimierza, co trudno nazwać „interpretacją”. Tymczasem gdy na s. 97 spra-
wa ta pojawia się znowu, to w przyp. 24 czytamy, iż to zapewne paszkwile dotyczą-
ce walk wewnętrznych na Litwie. W przyp. 12 (s. 79) Sajkowski słowo „ujęcie”, co
oznacza  pozyskanie,  zjednanie  (w  tym  przypadku  marszałka  Trybunału  Słuszki),
wyjaśnia jako odebranie opieki nad dobrami księżnej. Abstrahując od faktu, iż cho-
dzi  o  księżniczkę  (nie  księżnę),  to  wydarzenie  dotyczy  znanej  kwestii  przyznania
przez  Trybunał  Litewski  opieki  nad nią Kazimierzowi  Sapieże.  Długi dość  przyp.
13 (s. 81) wprowadza jedynie w błąd czytelnika, przekazując bałamutne wiadomo-
ści.  Wydawca  pomylił  się,  sądząc,  iż  pałac Władysławowski  to  zapewne  skrzydło
Zamku (s. 101, przyp. 27), gdyż to pierwotna nazwa wystawionego przez Włady-
sława IV pałacu, bardziej znanego jako Kazimierzowski! Niezabitowski nie pomylił
się, podając, iż car Iwan V zmarł 8 II 1696(s. 105, przyp. 2) — oczywiście, według
nowego stylu. Terminu „przyznanie” (s. 110, przyp. 6) nie można tłumaczyć jako
wyrażenie zgody, a potwierdzenie urzędowe czynności prawnej. Z całą pewnością
„horodniczy”  to  nie urzędnik  pełniący  funkcję  starosty  grodowego  (s.  117,  przyp.
8),  lecz  jedynie  dozorca  obwarowań  zamkowych.  Sesja  wojskowa  w  Grodnie  (s.
123,  przyp.  13)  to  nie  zgromadzenie  delegatów  wysyłanych  przez  rokoszan  woj-
skowych, lecz najnormalniejsze (zaakceptowane prawnie] zgromadzenie delegatów
i oficerów wojska, zwołane przez hetmana dla wyboru posłów na sejm. Podobnych
pomyłek jest więcej. Szkoda, iż Wydawca nie objaśnił w pełni takich wydarzeń, jak
ugoda brzeska (s. 134, przyp. 18), czemu służyły sejmiki gromniczne (s. 135, przyp.
20),  koekwacja  praw  litewskich  (s.  152,  przyp.  11).  Wreszcie  za  zupełnie  zbędne
uznać  należy  przypisy  14  (s. 124)  i  24  (s.  178).  Już  jedynie  dla  porządku  należy
zwrócić  uwagę,  iż  Wydawca  nie  zawsze  zaznacza  braki  w  tekście,  fragmenty  te
wypełniając zgodnie z własną wiedzą, a co gorsza niekiedy zaznacza braki teksto-
we,  których  nie  ma  w  rękopisie  (np.  pod  9  X  1695  dał  „p.  Kłokockiego  starosty
[rzeczycki]ego”, gdy jest „p. Kłokockłego starosty Kłokockiego” [s] — ewidentne
przepisanie się kopisty, lecz to wszystko! Pod 10 XI 1695 dał „zabłudo[wskich]”, a
w tekście jest „zabłudowskich”.

Na koniec krótko przyjrzyjmy się jeszcze dołączonemu do Dzienników „Anekso-

wi”. Ponieważ wydana ich część obejmuje tylko kilka lat z życia Niezabitowskiego,
a zanotował on — jak mówiliśmy — wiele interesujących faktów istotnych dla ba-
dań genealogicznych i parlamentarnych, A. Sajkowski w „Aneksie” zamieścił wy-

ciągi tyczące się owych dziedzin (Sejmiki, Wesela i Zgony) z lat 1682-1694. Sam
pomysł, zważywszy na kształt edycji, był mym zdaniem słuszny, gdyż przynajmniej
te informacje zostały udostępnione. Niestety, owe wypisy również skażone są tymiż
wadami, co tekst główny. Błędne i niedokładne odczyty, zatracenie granicy miedzy
tekstem a dodatkiem od Wydawcy, wyrywanie opisów z kontekstu, często równie
interesującego, a wreszcie pominięcie niektórych informacji z owych trzech zakre-
sów, brak przypisów — wszystko to poważnie rzutuje na wartość całości i ponow-
nie wymaga ostrzeżenia badaczy przed bezkrytycznym korzystaniem z edycji. Le-
piej jednak sięgnąć do rękopisu, w nim jest więcej danych i niekiedy zupełnie in-
nych, niż nam sugeruje A. Sajkowski.

Podsumowując więc, nie jesteśmy w stanie wyrazić radości z ukazania się dru-

kiem tak długo oczekiwanych Dzienników Stanisława Niezabitowskiego. Jest to

jedno  z gorszych  wydawnictw  źródłowych  ostatnich  lat,  dobitnie  wskazujące  na
potrzebę  przemyślenia  przez  wszystkich  planujących  w  przyszłości  „coś  wydać”,
czy  są  do  tego  rzeczywiście  przygotowani.  Obiegowa  opinia,  że  wydać  źródło  z
czasów  nowożytnych  jest  zadaniem  łatwym,  winna  ulec  zmianie  na  przykładzie
Dzienników  Niezabitowskiego.  Co gorsza,  wątpić  należy,  by  ktoś  w  najbliższych

latach chciał przygotować rzeczywiście poprawną ich edycję, a przecież errata do
obecnej zajęłaby co najmniej kilkadziesiąt stron druku. W sumie szkoda było wysił-
ku i czasu. Najbardziej przykro jest piszącemu te słowa. Absit dicto invidia.

Andrzej Rachuba

(Warszawa)