Umberto Eco – Superman w literaturze masowej. Powieść popularna: między retoryką a

ideologią. 

1 )   K u l t u r a   p o p u l a r n a   -
* produkty masowej komunikacji posługują się znanymi użytkownikowi toposami
*żelazne prawo masowej komunikacji – kody czytelników różnią się od kodów autora
* dzieło o masowym zasięgu :

1) posłużyć się codzienną rzeczywistością, niewystarczająco jednak znaną, w której należy  
wyodrębnić elementy nierozstrzygniętych konfliktów,
2) uwzględnić czynnik decydujący, kontrastujący z ową rzeczywistością stanowiący punkt  
wyjścia,   który   byłby   natychmiastowym   i   pocieszającym   rozwiązaniem   początkowych  
sprzeczności

*wywodzi się z powieści gotyckiej, tak jak powieść historyczna 
→  gotyk  posługuje się podziemiami i sztucznymi grotami, gdzie mają miejsce najbardziej krwawe
zbrodnie, oczywiście przy świetle pochodni
→ powieść historyczna odwołuje się do „prawdy historycznej”, jest powieścią pedagogiczną, w której
dominują rozmaite cnoty proponowane jako wzory pozytywne
→ powieść popularna - narzędzie masowej rozrywki, nie troszczy się o to aby zaproponować wzory
bohaterstwa   i  cnoty,   ale   o  to   aby   opisać   z   pewnym   cynizmem   realistyczne   charaktery,   z   którymi
publiczność mogłaby się utożsamić i czerpać z tego gratyfikację
* czytelnicy żądają nie tyle zaproponowania nowych doświadczeń formalnych albo dramatycznych i
problematycznego   zakwestionowania   obowiązujących   systemów   wartości,   ile   czegoś   odwrotnego:
odpowiedzi na system oczekiwań stanowiący już część masowej kultury
*przyjemność z narracji płynie z tego co już jest znane: powtarzanie cykliczne

2 )   N a d c z ł o w i e k   -
* „masowy” nadczłowiek – produkt, mający stanowić wzór dla masowej publiczności, skonstruowany
zgodnie z nową formułą rozpowszechniania literatury tj. powieści odcinkowej
*stworzony po to, aby czytelnik mógł śnić na jawie
→  Rudolf  z  Tajemnic Paryża: sytuuje się poza prawem, okrutny i mściwy Bóg, Chrystus z duszą
rozgniewanego Jahwe
*charyzmatyczny bohater, który ma do odegrania zasadniczą rolę w dramacie pomiędzy uciskanymi a
ciemiężycielami 
*jest wstrzemięźliwy i beznamiętny, nie włada nim żadna pasja, nie należy do żadnej kobiety
*zaistniał  po  raz   pierwszy   na  stronach  powieści   popularnej,  populistycznej   i  demokratycznej  jako
wyraziciel   rozwiązania   autorytarnego   społecznych   sprzeczności,   rozwiązania   które   nastąpi   ponad
głowami biernych członków społeczeństwa
*społeczeństwo   nie   potrafi   zrozumieć   planu   nadczłowieka,   który   realizuje   swoje   zamiary   wbrew
prawu,   aby   tego   dokonać   musi   mieć   wyjątkowe   cechy   i   charyzmatyczną   siłę   uzasadniającą   ich
pozornie wywrotowy wybór
→  Trzej   muszkieterowie    postępują   jak   nadludzie,   ponieważ   przedkładają   własną   zdolność
odróżniania dobra i zła ponad krótkowzroczne pojmowanie prawa przez oficjalne władze
→ Monte Christo jest nadczłowiekiem, który postanawia ukarać wszystkich nikczemników, nie mając
żadnych wątpliwości co do prawomocności swojego postanowienia.
*nadczłowiek   sam  decyduje   co  jest   dobre  dla   uciemiężonego   ludu  i   w jaki  sposób  ma  on  zostać
pomszczony; nie przyjdzie mu do głowy, że lud może i powinien decydować sam o sobie 
*postać o niezwykłych właściwościach, która demaskuje niesprawiedliwość otaczającego ją świata i
zmienia bieg wypadków, wymierzając własną sprawiedliwość

*narzuca   własną   sprawiedliwość,   eliminuje   nikczemników,   nagradza   dobrych,   przywraca   utraconą
harmonię 
* sprawny fizycznie, odważny, bystry, chociaż nie ma tego w nadmiarze, silny moralnie, uparty w
wierności powierzonego zadania, nie ucieka się do nadnaturalnych sił (James Bond)
*reprezentant urody i męskości (James Bond), który staje w opozycji do monstrualnie brzydkiego i
aseksualnego czarnego charakteru 

3 )   P o w i e ś ć   o d c i n k o w a ,   p o p u l a r n a   -
*zastępuje człowiekowi z ludu marzenia i zarazem pobudza je, stanowi istotne sny na jawie, kieruje te
marzenia ku idei zemsty, ukarania winnych za doznane cierpienia 
* autor nie przeciwstawia się oczekiwaniom publiczności, ale je zaspokaja, jest demagogiczna
* styl posługuje się rozwiązaniami już zaakceptowanymi, zdolnymi dostarczyć czytelnikowi satysfakcji
z rozpoznania rzeczy znajomych
* nieodmienna walka dobra i zła, rozstrzygająca się na korzyść dobra. Dobro pozostaje określone
zgodnie z panującą moralnością, ideologią, systemem norm.
* dąży do uspokojenia czytelnika
* czytelniczki żądają od powieści, aby zastąpiła wartości religijne, arystokratyczne i ludowe, domagają
się,   aby   uczucie   zastąpiło   wiarę,   chcą   wyobraźni   żywiącej   się   potencjalną   rzeczywistością,   a   nie
poznania niesprawdzanej transcendencji.
*rzeczywistość jest zawsze dana – albo modyfikuje się ją nieznacznie albo akceptuje, nigdy radykalnie
się jej nie zmienia
*autor przypomina to, co zostało wcześniej powiedziane z obawy, że czytelnik zdążył już zapomnieć.
Ujawnia   za   późno,   czego   nie   powiedział,   gdyż   nie   da   się   powiedzieć   wszystkiego.   Książka   jest
makrokosmosem   zamieszkanym   przez   zbyt   wiele   postaci   i   autor   nie   potrafi   już   utrzymać   w   ręku
wszystkich sznurków (Tajemnice Paryża Sue)
* nie dzieje się nic co mogłoby zaniepokoić czytelnika: ten, kto się nawraca był już wcześniej dobry,
kto był prawdziwie zły, umiera bez skruchy (Tajemnice Paryża)
*mamy w niej do czynienia z manichejskim światem rządzącym przez dwie przeciwstawne siły: dobra
i zła 
→  Dominatorzy  –   przeciwstawiani   uciemiężonym   i   niewinnym,   obojętnie   czy   dobrzy   czy   źli,
dominator skromnego pochodzenia zapomina o klasie z której się wywodzi i nie zamierza walczyć o jej
prawa, kiedy znajdzie się w klasie panującej przejmuje jej ideologię i modele zachowań, posługują się
metodami   antyspołecznymi,   jest   źródłem   sprawiedliwości,   jest   wyrazicielem   prawa   i   moralności
nieznanych społeczeństwu, narzuca prawo i moralność swoimi tajnymi metodami – skoro oficjalna
władza, której się przeciwstawia nie uznaje jego sprawiedliwości lud zaś, za który walczy nie dzieli z
nim odpowiedzialności. Zakłada więc tajną organizację, która jest jego maską i narzędziem 
* powieść popularna przedstawia bohaterów mitologicznych i jednowymiarowych, pozwala im odnieść
sukces, a zatem musi na koniec ukazać ich szczęśliwymi
* powieść ta posługuje się marginesem społecznym i najniższymi warstwami jako tłem dla czynów
swoich dwuznacznych postaci, nie troszcząc się już wcale o wiarygodność socjologiczną
*uruchamiają one sieć elementarnych skojarzeń, odwołują się do pierwotnej i głębokiej dynamiki,
czytelnik doznaje estetycznej satysfakcji, odkrywając w niech prostotę dawnej epiki, bezwstydnie i
chytrze przełożonej na język naszych czasów (James Bond)

→ Recepta Arystotelesa na „intrygę” - wystarczy wziąć postać, z którą czytelnik mógłby się utożsamić,
niezupełnie złą, ale nie całkiem doskonałą i niech akcja prowadzi ją od szczęścia do nieszczęścia lub na
odwrót, poprzez perypetie i rozpoznania. 
→ Intryga musi być prawdopodobna, a prawdopodobieństwo to nic innego jak przystosowanie się do
systemu oczekiwań publiczności

→ Interpretacje Arystotelesowskiego modelu:

a)  katharsis  rozwiązuje konflikt fabularny, ale nie godzi widza z samym sobą, przeciwnie –

koniec historii otwiera przed nim nowy problem. Fabuła i bohater są problemowi. Po zakończeniu
lektury   czytelnik   pozostaje   z   pytaniami   bez   odpowiedzi.   (powieść   problemowa   –  proponuje
rozwiązania wieloznaczne,stawia czytelnika w stan konfliktu z samym sobą)

b) fabułą rozwiązuje konflikty, pełni rolę pocieszycielską, wszystko kończy się tak, jak życzą

sobie czytelnicy.  (powieść popularna –  jest zrozumiała dla publiczności oraz autor musi wiedzieć,
czego oczekuje publiczność)

Rozpoznanie:
→ Agnicja – rozpoznanie ze strony dwóch lub więcej osób, które może być wzajemne
→ Odkrycie – nagłe i niespodziewane rozwiązanie sytuacji, której bohater nie był dotąd świadom
→ Zdemaskowanie – forma mieszana agnicji i odkrycia; miało stać się podstawowym elementem
powieści kryminalnej; szczególna forma jednokierunkowej agnicji. 

Rozpoznanie:
→rzeczywiste   –   rozpoznanie   dotyczące   tylko   bohatera;   zostaje   on   rozpoznany   przez   krewnych   w
momencie rozwiązania akcji i odkrycie to zaskakuje również czytelnika (np. Oliver Twist): 

a) zaskoczenie mogło być zapowiadane przez pewne insynuacje lub podejrzenia
b) rzeczywiście było niespodziewane

→sztuczne – bohater jest zaskoczony odkryciem, czytelnik już wie co ma się zdarzyć (np. Monte
Christo)
↔Można   określić   rozpoznanie   rzeczywiste   jako   rozpoznanie   intrygi,   a   rozpoznanie   sztuczne   jako
rozpoznanie w intrydze. 

→Agnicja godna wiejskiego głupka:

a) głupek rzeczywisty – wszystkie elementy intrygi, dane, fakty, zwierzenia, znaki sprzyjają

nastąpieniu agnicji i jedynie bohater upiera się przy swojej niewiedzy

b) głupek będący ofiarą kalumnii – wypadki nie dostarczają bohaterowie żadnych informacji, a

to,   co   sprawia   że   czytelnik   jest   zdolny   przewidzieć   rozwiązanie   jest   formalną   tradycją   intrygi   w
powieściach popularnych – Czytelnik wie, że zgodnie z tradycją literacką bohater X może być jedynie
synem Y, ale Y nie może o tym wiedzieć ponieważ nie czytał powieści odcinkowej. 

→topos   fałszywego   nieznajomego   –   powieść   popularna   przedstawia   często   na   początku   rozdziału
tajemniczą postać, która powinna być nieznana czytelnikowi 
→samobójstwo narracyjne – ostrzeżenie na samym początku czytelnika o tragicznym losie bohatera
ma za zadanie ułatwić mu zniesienie końcowego szoku, uczynić z niego fatalną konieczność, pozbawić
wszelkiej prowokacyjności. 

Bigoteria – dewocja – przerost form zewnętrznej pobożności przy braku istotnych treści duchowych 
Arywista – osoba dążąca do władzy, pieniędzy, stanowisk za wszelką cenę; karierowicz 
Antecedens – fakt poprzedzający stan obecny; 
Demagog – osoba starająca się uzyskać poparcie społeczne, posługując się czczymi obietnicami lub
kłamstwem, populista 
Redundancja – nadmiar w stosunku do tego co niezbędne, cecha komunikatu zawierającego więcej
informacji, niż minimum niezbędne do przekazania treści
Eksplikacja – wyjaśnienie, tłumaczenie 
Perora – pouczenie, reprymenda, 2) uroczysta mowa 
Fourieryzm - 
Falanster  osiedle, w którym miała się mieścić falanga, czyli zrzeszenie spółdzielcze 
Dandys

 

-

 

mężczyzna przesadnie dbający o swój wygląd; dandy, goguś, laluś, strojniś, piękniś 
Parsyfalizm 
Maccartyzm 
Reakcjonista 
Pederastia - związki seksualne dojrzałych mężczyzn z młodzieńcami 
Ostensorium
Antymon - pierwiastek chemiczny o symbolu Sb, kruchy metal, składnik czcionek i stopów używanych
do produkcji łożysk 
Ikonoklasta - członek ikonoklazmu - ruchu religijnego, który przeciwstawiał się czci figur i obrazów
religijnych; ikonoburca, obrazoburca 
Sofizm - kierunek filozoficzny w starożytnej Grecji, charakteryzujący się twierdzeniem, że wszystko
jest względne 
Ewokować - przywoływać (przywołać) wspomnienie, wizję czegoś 
Oleografia - 
Chiazm -  odmiana składniowego paralelizmu polegająca na powtórzeniu w odwróconej kolejności
takiego samego układu członów zdaniowych;  
Immunizować - uodporniać, zwiększać odporność immunologiczną organizmu na działanie czynników
chorobotwórczych  
Lapidarny - nie zawierający wielu słów; zwięzły, treściwy 
Inwariant -  w językoznawstwie: element językowy traktowany w analizie lingwistycznej jako stały,
niezmienny, w przeciwieństwie do wariantów, które są jego realizacjami w różnych kontekstach i są
zmienne 
Lejmotyw