02_Autor Biblii

ks. Wojciech Pikor
P

YTANIE O AUTORA

IBLII W KONTEKŚCIE NATCHNIENIA BIBLIJNEGO

1. Natchnienie biblijne

Termin „natchnienie” odniesiony do procesu powstania Pisma Świętego oznacza współdziałanie Boga

i człowieka w tym procesie. Na przestrzeni wieków pojawiły się różne koncepcje natchnienia biblijnego.
W Kościele starożytnym, ale i później ‒ aż do czasów św. Tomasza († 1224), eksponowano w procesie
natchnienia  przede  wszystkim  działanie  Boga,  który  ‒  będąc  autorem  Pisma  Świętego  ‒  posługuje  się
ludzką  osobą  (nazywaną  hagiografem)  w  spisywaniu  tekstu  biblijnego  jako  swym  narzędziem.  Rola
człowieka jest ograniczona, gdyż sprowadza się do funkcji narzędzia, które oddaje się we władanie Boga.
Stąd  już  krok  do  postrzegania  tego  współdziałania  jako  dyktanda,  w  którym  Bóg  dosłownie  przekazuje
tekst  Pisma,  zaś  autor  ludzki  go  spisuje.  Taki  obraz  natchnienia  biblijnego  można  znaleźć  u  św.
Hieronima († 420), św. Augustyna († 430) czy u św. Grzegorza Wielkiego († 604).

Powyższe ujęcie zostało zdynamizowane, a tym samym skorygowane przez św. Tomasza.

Zaakceptował on wypracowane już wcześniej rozróżnienie między Bogiem jako autorem nadrzędnym i
człowiekiem jako autorem narzędnym (jako narzędzie) Pisma Świętego, jednakże odszedł od statycznego
ujęcia roli hagiografa w procesie powstania tekstu świętego. Według Tomasza Bóg jest autorem
nadrzędnym (głównym) w dziele powstawania Biblii, ponieważ działa sam z siebie. Natomiast działanie
człowieka w tym procesie jest wynikiem oddziaływania Boga na człowieka, którego skłania ‒ jako swoje
narzędzie ‒ do napisania ksiąg świętych. Nie chodzi tylko o wpływ Boga na ludzką wolę, ale również na
zdolności intelektualne i literackie autora ludzkiego, by ten w sposób wolny od błędu przekazał poznaną
od Boga prawdę. Forma jednak tekstu pozostaje zależna od człowieka ‒ od jego umiejętności literackich,
od zdolności ujęcia w szatę słowną prawdy objawionej mu przez Boga, od jakości jego języka.

W czasach nowożytnych rozwój studiów nad Pismem Świętym jako dziełem literackim przyniósł

dalsze poszukiwanie znaczenia natchnienia biblijnego. Chodziło głównie o rolę autora ludzkiego w tym
procesie. Nie brak koncepcji powracających do rozumienia natchnienia jako „dyktanda” ze strony Ducha

więtego (tak dominikanin Domingo Banez [† 1604]). Reakcją na to było rozwiązanie sprowadzające

działanie  Boga  tylko  do  „aprobaty”  jako  bezbłędnego  tego,  co  napisał  autor  ludzki  (tak  jezuita  Leonard
Lessius  [† 1623]).  Powyższe  koncepcje,  w  jakiś  sposób  jednostronnie  akcentujące  działanie  Boga  lub
człowieka w procesie powstania Pisma Świętego, zostały zarzucone.  Z prób ich pogodzenia wspomnieć
należy  przede  wszystkim  rozwiązanie  jezuity  Johanna  Baptisty  Franzelina  († 1886),  który  wychodzi  od
stwierdzenia,  że  Bóg  jest  autorem  ksiąg  biblijnych.  Autor  to  ktoś,  kto  dokonuje  refleksji  nad  jakimś
problemem  i  doprowadza  do  jej  spisania.  W  przypadku  Pisma  Świętego  Bóg  jest  autorem  poprzez
oddziaływanie  na  umysł  i  wolę  człowieka.  To  działanie  Boga  odnosi  się  tylko  do  strony  materialnej
Biblii,  czyli  do  jej  treści.  Natomiast  element  formalny,  czyli  słowa  i  sposób  wypowiedzi,  są  pochodną
ludzkich umiejętności. Rozwiązanie proponowane przez Franzelina nie było do końca satysfakcjonujące,
chociażby z tego powodu, że nie sposób rozdzielić słowa od myśli, które są nimi wyrażone.

Istotny krok naprzód w dyskusji nad natchnieniem biblijnym przyniósł XX wiek. Rozumienie

natchnienia biblijnego jako Bożego wpływu na umysł, wolę i władze wykonawcze autora ludzkiego było
poprawne, jakkolwiek nie uwzględniało faktu, że powstanie danej księgi biblijnej nie było wydarzeniem
punktowym w czasie, ani też zwykle nie ograniczało się do aktywności jednej tylko osoby jako pisarza.
Badania  literackie  nad  Pismem  Świętym  pokazały,  że  wiele  ksiąg  biblijnych  ma  charakter  redakcyjny.
Samo  spisanie  tekstu  było  poprzedzone  nierzadko  długim  okresem  jego  przekazu  w  formie  ustnej.
Spisany  już  tekst  był  niejednokrotnie  odczytywany  na  nowo,  poszerzany  i  pogłębiany  w  kontekście
nowych  wydarzeń  historycznych.  Tak  złożony  proces  powstania  Pisma  Świętego  wymagał  ponownego
przemyślenia zakresu i dynamiki natchnienia biblijnego.

2. Definicji natchnienia biblijnego

Prawdę o natchnieniu biblijnym podaje w syntetyczny sposób Sobór Watykański II w Konstytucji

dogmatycznej o Objawieniu Bożym. Z jednej strony zostaje wyraźnie podkreślone, iż to Bóg jest autorem
Pisma Świętego zarówno w jego całości, jak i w każdej jego części. Z drugiej strony zostaje nakreślona
dynamika natchnienia Bożego, która w proces powstania tekstu biblijnego włącza człowieka jako autora
w całej pełni znaczenia tego słowa. Zatem dla wyrażenia słowa Bożego ludzki autor wykorzystuje swoje
umiejętności literackie, sięga po swoje doświadczenia kulturowe, odwołuje się do wiedzy o świecie, jaką
posiada. To ludzkie słowo pozostaje usytuowane w konkretnym czasie i przestrzeni, stanowiąc w jakiś
sposób ich odbicie. Jednakże ten ludzki wymiar Pisma Świętego pozostaje podporządkowany woli Bożej.
To Pan Bóg wybiera odpowiednich ludzi, by uczynić ich nośnikami swojego orędzia, które w kwestiach
dotyczących zbawienia wolne jest od jakiegokolwiek błędu.

Naukę Kościoła o natchnieniu biblijnym przedstawia w sposób syntetyczny Sobór Watykański II,

który  odbywał  się  w  latach  1962-1965.  Celem  tego  soboru  powszechnego  było  przemyślenie  na  nowo
obecności  i  roli  Kościoła  w  świecie  współczesnym.  Sobór  miał  charakter  wyraźnie  duszpasterski,
jakkolwiek  w  Konstytucji  dogmatycznej  o  Objawieniu  Bożym  (Dei  Verbum  z  18.11.1965)  podjął  się
kwestii  dotyczących  bezpośrednio  prawd  wiary,  w  tym  również  natchnienia  biblijnego.  Kluczowe
sformułowania soborowe znajdują się w nr. 11:

„Prawdy przez Boga objawione, które są zawarte i wyrażone w Piśmie Świętym, spisane zostały pod

natchnieniem  Ducha  Świętego.  Albowiem  święta  Matka-Kościół  uważa  na  podstawie  wiary  apostolskiej
księgi  tak  Starego,  jak  i  Nowego  Testamentu  w  całości,  ze  wszystkimi  ich  częściami,  za  święte  i
kanoniczne dlatego, że, spisane pod natchnieniem Ducha Świętego (zob. J 20,31; 2 Tm 3,16; 2 P 1,19-21;
3,15-16),  Boga  mają  za  autora  i  jako  takie  zostały  Kościołowi  przekazane.  Do  sporządzenia  Ksiąg

więtych wybrał Bóg ludzi, którymi jako używającymi własnych zdolności i sił posłużył się, aby przy Jego

działaniu w nich i przez nich, jako prawdziwi autorzy, przekazali na piśmie to wszystko i tylko to, co On
chciał”.

Powyższe zdania nie tyle definiują natchnienie biblijne, co raczej stanowią jego opis. Ojcowie

soborowi pragną podsumować dotychczasową naukę Kościoła o natchnieniu, o czym świadczy odwołanie
się  do  czterech  fragmentów  Pisma  Świętego,  uważanych  za  klasyczne  teksty  mówiące  o  natchnionym
charakterze  Biblii,  następnie  do  Augustyna  i  Tomasza  z  Akwinu,  jak  również  do  orzeczeń  soborów
Trydenckiego  (1545-1563)  i  Watykańskiego  I  (1869-1870)  oraz  dwóch  encyklik  papieskich
poświęconych Pismu Świętemu (Providentissimus Deus Leona XII z 1893 roku i Divino afflante Spiritu
Piusa  XII  z  1943  roku).  Tradycyjne  stwierdzenia  zostały  zachowane:  natchnienie  Ducha  Świętego
sprawia,  że  księgi  biblijne  w  swej  całości  mają  Boże  autorstwo  i  z  tego  tytułu  są  kanoniczne
(normatywne).  Wiara  w  natchnienie  jest  częścią  depozytu  (nauczania)  apostolskiego.  Dokument  unika
jednak  mówienia  o  Bogu  jako  „głównym  autorze”,  co  dominowało  we  wcześniejszej  tradycji  idącej  za
Tomaszem z Akwinu. Gdy  chodzi o ludzką aktywność w procesie powstawania Pisma Świętego, Sobór
unika  nazwy  „narzędzie”,  nawet  jeśli  idea  „narzędzia”  jest  obecna  w  sformułowaniu  o  Bogu
„posługującym  się”  ludźmi.  Tekst  soborowy  podkreśla  rolę  pisarzy  ksiąg  świętych,  którzy  są
„prawdziwymi  autorami”,  używającymi  własnych  uzdolnień.  Odchodzi  się  zatem  od  koncepcji
„dyktowania” człowiekowi przez Boga. Konsekwencją tej aktywności autorów ludzkich jest konieczność
interpretacji Pisma Świętego, o czym mówi Konstytucja soborowa dalej w tym samym nr. 11:

„Ponieważ więc wszystko, co twierdzą autorzy natchnieni, czyli hagiografowie, winno być uważane za

stwierdzone przez Ducha Świętego, należy zatem uznawać, że księgi biblijne w sposób pewny, wiernie i
bez błędu uczą prawdy, jaka z woli Bożej miała być przez Pismo Święte utrwalona dla naszego
zbawienia”.

Przywołane zdania przynoszą klucz interpretacyjny do Pisma Świętego. W lekturze tekstów biblijnych

należy respektować bosko-ludzką naturę Biblii, będącą rezultatem współdziałania Boga i człowieka w jej
powstawaniu.  Cechą  Pisma  Świętego  ‒  pochodzącą  od  Boga  jako  jego  autora  ‒  jest  prawda.  Sobór
doprecyzowuje  jej  przedmiot:  chodzi  o  prawdę  zbawczą,  prawdę  religijną.  Nie  należy  zatem  traktować
Biblii  jak  podręcznika  nauk  przyrodniczych,  gdyż  prawda  przekazywana  przez  nią  jest  „zbawcza”  ‒
odsłaniająca perspektywy zbawczego działania Boga wobec człowieka i świata. Jeśli w Piśmie Świętym
pojawiają  się  informacje  z  zakresu  nauk  kosmologicznych,  geograficznych,  biologicznych  czy
historycznych,  to  trzeba  pamiętać,  że  sposób  ich  zapisania  (przekazania)  przez  tekst  biblijny  jest
uwarunkowany  historycznie  faktem,  iż  były  one  komunikowane  przez  autora  ludzkiego,  którego  stan
wiedzy i obraz świata był właściwy epoce, w której żył. Uwzględnienie tego „bagażu” kulturowego słów
Pisma  Świętego  jest  niezbędne  dla  właściwego  odczytania  zawartej  w  nich  prawdy  Bożej,  która  odnosi
się do zbawienia ludzi.

3. Dynamika natchnienia biblijnego

Jak doszło do spisania tekstu Biblii? By przybliżyć ten proces, posłużmy się obrazem wspomnień z

wakacji. Spędziliśmy je w gronie przyjaciół w jakimś niezwykłym miejscu, gdzie spotkaliśmy ciekawych
ludzi, przeżyliśmy różne wydarzenia. Przywieźliśmy do domu wiele wspomnień i setki zdjęć. Jak o tym
wszystkim  opowiedzieć?  Wszystko  jest  ważne,  ale  trzeba  to  jakoś  uporządkować,  dokonać  selekcji,  na
nowo  ożywić  komentarzem.  Spotykamy  się  w  tym  samym  gronie  wakacyjnym,  by  powspominać
wspólnie spędzony czas. Każdy przyniósł ze sobą zrobione wówczas zdjęcia, ma w pamięci wspomnienia
z  owych  wakacji.  To  samo  zdarzenie  jest  nagle  widziane  z  odmiennych  perspektyw,  jest  opowiadane
różnymi słowami, inny szczegół odgrywa kluczową rolę. Ma miejsce wielogłos, który stopniowo układa
się w uporządkowane opowiadanie o wakacjach.

Podobnie jest z tekstem Pisma Świętego. Zostało w nim zapisane już nie wspomnienie z wakacji, ale

pamięć  o  konkretnych  wydarzeniach  w  historii,  w  której  działa  Pan  Bóg.  Jak  do  tej  spisanej  historii
odnieść  dar  natchnienia?  Opowiedziane  w  Piśmie  Świętym  zdarzenia  dokonywały  się  przy  aktywnym
działaniu  Boga,  którego  Duch  był  obecny  już  w  samym  wydarzeniu.  Pan  Bóg  tworzył  ludzką  historię,
udzielając ludziom swego Ducha, dzięki któremu czynili oni osobę Boga punktem odniesienia dla swoich
ocen,  wyborów,  czynów.  Pamięć  o  konkretnych  przejawach  obecności  i  działania  Boga  w  historii  była
przekazywana  dalej.  Ludzie  opowiadali  o  tym,  jak  Bóg  kształtuje  ich  życie,  wspiera  ich  swoim
błogosławieństwem, reaguje, gdy jest czynione zło. Temu przekazowi ustnemu towarzyszy również Duch

więty, który uwrażliwia człowieka na rzeczy istotne dotyczące zbawienia, naprowadza go na właściwe –

teologiczne  –  odniesie  ich  do  swojego  życia,  uzdalnia  go  do  przekazywania  dalej  relacji  o  tych
wydarzeniach  zbawczych.  Ten  proces  jest  rozciągnięty  w  czasie.  Tworzy  się  łańcuch  świadków,  którzy
operują nie tylko słowem mówionym, ale też pisanym. Mówią już nie tylko bezpośredni uczestnicy tych
wydarzeń,  ale  świadkowie  ich  relacji.  Mówi  już  nie  tylko  żywe  słowo  tych,  którzy  brali  udział  w
zdarzeniach, ale przyjmuje ono kształt słowa spisanego, niezależnego od swego autora ludzkiego. W tym
słowie działa ten sam Duch Boga, który sprawia, że wydarzenia przeszłości aktualizują się wciąż na nowo
w życiu kolejnych słuchaczy tego słowa.

Zaprezentowana dynamika natchnienia biblijnego odwołuje się do modelu natchnienia

wypracowanego przez dominikanina Pierre’a Benoit († 1987). Próbuje on zrozumieć fenomen
natchnienia biblijnego jako dar Boży ‒ charyzmat, który jest działaniem Boga skłaniającym człowieka do
określonej czynności.

Wśród tych charyzmatycznych darów P. Benoit wyróżnia najpierw natchnienie do działania na rzecz

wspólnoty ludu Bożego. Tym darem Pan Bóg powołuje i uzdalnia człowieka do konkretnych zadań,
poprzez które urzeczywistnia swój plan zbawienia w świecie. Z tego też powodu historia zawarta w Biblii
jest „historią zbawienia”. Wydarzenia, które mogą być rozpatrywane tylko na płaszczyźnie historycznej,
są w istocie przestrzenią działania Boga.

Drugi rodzaj natchnienia to dar Bożego Ducha, który skłania człowieka do mówienia. Pozostaje on w

cisłym związku z natchnieniem do działania, gdyż pozwala poznać i zrozumieć działanie Boga w

ludzkiej historii, a zarazem poprzez konkretne słowo komunikowane przez Boga staje się siłą sprawczą
tej historii. Ten rodzaj natchnienia dotyczy szczególnie proroków Starego Testamentu, ale jest też obecny
w Nowym Testamencie: to dzięki niemu apostołowie mogli zrozumieć i wyjaśniać dalej znaczenie słów,
czynów i życia Jezusa Chrystusa (por. 2 P 1,21).

Wreszcie trzeci rodzaj natchnienia to dar do pisania, który ma na celu spisanie wielkich dzieł Boga

dokonanych  w  historii  zbawienia.  Natchnienie  do  pisania  jest  konsekwencją  i  zwieńczeniem  dwóch
poprzednich  darów.  Najpierw  muszą  zaistnieć  czyny,  wydarzenia  zbawcze  (natchnienie  do  działania),  a
następnie  natchnione  słowa,  które  te  czyny  interpretują  i  przekazują  dalej.  Dopiero  na  końcu  pisarz
natchniony  Duchem  Świętym  utrwala  w  piśmie  doświadczenia  zbawcze  zapośredniczone  przez  czyny  i
słowa Boga w historii.

W takiej perspektywie działania Ducha Świętego w historii zbawienia zjawisko natchnienia biblijnego

nie ogranicza się tylko do przeszłości rozumianej punktowo jako moment spisania tekstu świętego. W
istocie Pismo Święte jest zapisem wydarzeń zbawczych, w których działa sam Bóg. To On udziela swego
Ducha konkretnym ludziom, którzy poprzez słowo nie tylko „mówili” o zbawieniu, ale je „czynili” (jeśli
uwzględnić dynamiczną strukturę hebrajskiego terminu dabar, który oznacza „słowo”, ale też
„wydarzenie”). Spisanie tego słowa w Piśmie Świętym pod natchnieniem Ducha Świętego czyni z tekstu
biblijnego narzędzie zbawienia, gdyż w tym słowie działa wciąż ten sam Duch Boga.

4. Zakres natchnienia biblijnego

W jakiej relacji pozostaje natchnienie biblijne do procesu redakcji Pisma Świętego? Pytanie jest

niezwykle ważne. Biblia to nie jedna księga, ale zbiór 73 ksiąg, z których każda ma swoją własną historię
powstania. Sam czas, w jakim dochodzi do spisania Pisma Świętego w jego obecnym kształcie,
przekracza dziesięć wieków, o czym będzie mowa dalej. Jak odnieść do tego procesu oddziaływanie
Boga poprzez swego Ducha na autora ludzkiego?

Nakreślona wcześniej dynamika natchnienia biblijnego pozwala na przyrównanie powstania Pisma

więtego do procesu budowania bazyliki La Sagrada Familia w Barcelonie, secesyjnego kościoła

zaprojektowane  przez  Antonio  Gaudiego.  Można  zadać  pytanie:  kto  zbudował  La  Sagrada  Familia?
Stwierdzenie, że Antonio Gaudi, nie będzie do końca prawdziwe. Kamień węgielny został położony pod
kościół  w  1882  roku.  W  1920  roku  ukończono  wieże  kościoła.  Gdy  w  1926  roku  Gaudi  zginął  w
wypadku samochodowym, była ukończona tylko jedna z trzech zaprojektowanych fasad bazyliki. Dzieło
Gaudiego  zostało  podjęte  przez  następców,  ale  budowa  kościoła  trwa  do  dnia  dzisiejszego.  Wznoszenie

cian naw rozpoczęto dopiero w 1978 roku, a nawę środkową ukończono dwadzieścia lat później.

Transept zamknięto sklepieniem w 2000 roku. Obecnie trwają prace nad zasklepieniem absydy.

Budowa La Sagrada Familia trwa zatem już blisko 130 lat. Była ona zagrożona wielokrotnie. Wojna

domowa w Hiszpanii w 1936 roku zniszczyła w znacznym stopniu wzniesioną wcześniej budowlę. Prace

były wielokrotnie przerywane z powodu braku funduszy. Trzeba pamiętać, że budowa bazyliki ma
charakter pokutny, na co wskazuje jej pełna nazwa: Kościół Pokutny Świętej Rodziny. Dlatego też

wiątynia jest wznoszona wyłącznie z prywatnych datków.

wiątynia rośnie powoli. Jej autorem jest Antonio Gaudi, gdyż to jego pomysł architektoniczny, jego

koncepcja  całości,  również  jego  materialny  udział  w  budowie.  Ale  nawet  gdy  budowę  prowadził  sam
Gaudi,  było  w  nią  zaangażowanych  wiele  osób,  od  inżynierów  po  zwykłych  robotników.  Oni  wszyscy
realizowali  architektoniczną  wizję  Gaudiego.  Tak  też  jest  po  jego  śmierci.  Można  wymienić  wielu
rzeźbiarzy  pracujących  przy  bazylice  w  ostatnich  kilkudziesięciu  latach,  którzy  wnieśli  swój  oryginalny
wkład  w  jej  kształt  (chociażby  J.M.  Subirachs,  który  wykonał  fasadę  Męki  Pańskiej).  A  jednak  jest  to
wciąż dzieło Antonio Gaudiego.

W podobny sposób można spojrzeć na powstanie Pisma Świętego. Oczywiście, jest ono już księgą

„ukończoną”, ale pytając o jego autora, należy wskazać osobę Boga, mimo że Pan Bóg nie napisał w nim
ani jednego słowa. To jednak Bóg jest podmiotem sprawczym historii zbawienia, to Bóg powołuje ludzi
do  realizacji  swojego  zamysłu  zbawienia,  to  Bóg  udziela  swego  Ducha,  by  świadkowie  tych  wydarzeń
zbawczych przekazywali je dalej, najpierw ustnie, a później też w formie pisemnej. W urzeczywistnianiu
tej  dynamiki  zbawienia  uczestniczy  człowiek  ‒  niezliczona  liczba  osób,  którą  poznajemy  na  kartach
Pisma  Świętego.  To  jest  historia  konkretnych  ludzi,  w  których  życiu  działał  Pan  Bóg:  królów,  sędziów,
proroków, apostołów, wreszcie zwykłych ludzi wierzących w Boga. Większość z nich pozostaje dla nas
anonimowa,  a  jednak  współuczestniczą  oni  w  powstaniu  Pisma  Świętego,  stosownie  do  daru  Bożego  ‒
charyzmatu, jaki otrzymali od Pana Boga.