1
Reagowanie
Mechanizm ruchowe
KFZiE WBiOS U
Ś
2008
Mechanizmy sterowania reakcjami
x
Ś
rodowisko
R
Reakcja Organizmu
Zmiana Bodźców
Ś
rodowiska
OUN
UO
AUN
NGD
E
Efektory Somatyczne
i Autonomiczne
OGD
Nadrzędne
Gruczoły Dokrewne
Autonomiczny
Układ Nerwowy
Obwodowy
Układ Nerwowy
Ośrodkowy
Układ Nerwowy
Obwodowe
Gruczoły Dokrewne
BB / BW
Bodziec Środowiska
2
Reagowanie - odruch
ODRUCH - def. reakcja adaptacyjna za po
ś
rednictwem UN
Definicja do kitu! Dlaczego?
Patrz dalej
ŁUK ODRUCHOWY:
Receptor
Dr. do
ś
rodkowa
O
ś
rodek odruchu
Dr. od
ś
rodkowa
Efektor
SCHEMAT FUNKCJONALNY - ETAPY ODRUCHU:
... - Bodziec - Reakcja - Wzmocnienie = Bodziec
- p
ę
tla sprz
ęŜ
enia zwrotnego
Odruchy
Klasyfikacja odruchów:
•
Odruchy proste (jednosynaptyczne) i zło
Ŝ
one (wielosynaptyczne) ... itp
•
Odruchy włókienkowe, rdzeniowe (bezwarunkowe) i mózgowe
(motywowane)
•
Odruchy bez wyboru (A), z wielokrotnym wyborem (B), z wyborem i
zaniechaniem (C), kojarzeniowe (D)
•
Odruchy toniczne, postawne statyczne i poprawcze, orientacyjne,
lokomocyjne, manipulacyjne ... itp
•
Odruchy bezwarunkowe (wrodzone) i warunkowe (wyuczone)
bodziec bezwarunkowy - zmienia stan organizmu, zaburza homeostaz
ę
bodziec warunkowy - nie zmienia stanu organizmu, mo
Ŝ
e by
ć
zapowiedzi
ą
bod
ź
ca bezwarunkowego
•
Odruchy warunkowe klasyczne (Pawłow) i instrumentalne (Skinner)
3
Odruchy
Typy łuku odruchowego :
A/ włókienkowy
jednonerurony
B/ rdzeniowy
np. miotatyczny
(dwuneuronowy)
C/ rdzeniowy
np. obronny
(trójneuronowy)
D/ mózgowy
motywowane,
warunkowe,
wieloneuronowe
(nie
zobrazowany)
Naczynie krwiono
ś
ne
Synapsy
Ciało neuronu
Zako
ń
czenia czuciowe
Powierzchnia ciała
Neuron czuciowy
Neuron ruchowy
Mi
ę
sie
ń
Neuron czuciowy
Neuron ruchowy
Mi
ę
sie
ń
Interneuron
Odruch dwuneuronowy, monosynaptyczny - na rozci
ą
ganie
Odruch, włókienkowy - „jednoneronowy”
Odruch trójneuronowy, bisynaptyczny - obronny
A
C
B
Podstawa - odruchy wrodzone
Odruchy wrodzone, w tym atawistyczne - surowiec do warunkowania
• odruchy wegetatywne i samozachowawcze, w tym:
kichanie, kaszel, mruganie,
ś
linienie, łzawienie, przełykanie, wydzielanie
soków trawiennych, o. wymiotny, defekacji, mikcji, oddychania, zespół
odruchów kr
ąŜ
eniowo-oddechowych
• odruch napinania szyi (w pozycji na brzuchu)
• odruch oczu lalki (opó
ź
nianie ruchu oczu przy biernym ruchu głowy)
• odruch zgi
ę
cia tułowia Galanta (wygi
ę
cie tułowia w stron
ę
dotkni
ę
cia)
• odruch chwytny (Darwina) z r
ą
k i stóp, (o. Babi
ń
skiego ze stóp)
• skrzy
Ŝ
owany odruch kroczenia, odruch chodzenia, odruch pływania
• odruch Moro (przeciwupadkowy: wyrzut ko
ń
czyn z chwytem),
4
Warunkowanie
Warunkowanie
Schemat behawioralny
n x (BW
BB
R)
BW
R
Warunkowanie ze wzmacnianiem:
♦
pozytywnym - nagroda
♦
negatywnym - kara
Warunkowanie według ró
Ŝ
nych ceduł (ceduła) wzmocnienia:
♦
nieregularnie (najskuteczniejsze!)
♦
po stałej liczbie prób
♦
po stałym czasie
Warunkowanie - hamowanie
Hamowanie odruchów:
• zewn
ę
trzne (konkurencja)
• wewn
ę
trzne przez:
♦
wygaszanie (niewzmacnianie)
♦
ró
Ŝ
nicowanie
(istotne w badaniu zdolno
ś
ci percepcyjnych zwierz
ą
t)
♦
opó
ź
nianie
5
Formy reagowania ruchowego
wg G.Viauda
+
-/+
-
-
Nowość - uczenie
-
+/-
+
+
Stereotypowość
+
+
-/+ ?
-
Składnik
orientacyjny
wygaszanie
motywacji
wygaszanie
napędu
potrzeby
osiąganie
ekstremum,
optimum
unikanie,
osiąganie
bodźca
Efekt reakcji
sekwencyjna
sekwencyjna
prosta
prosta,
narządu
ZłoŜoność reakcji
+
+
-/+ ?
-
Aktywacja napędu
znak
znak
czynnik
czynnik
Rodzaj bodźca
-
+/- ?
+
+
Dziedziczenie
Zachowanie
inteligentne
Instynkt
Taksja
i tropizm
Odruch
i nastia
Własności reakcji
Klasyfikacja behawioru
wg Chmurzy
ń
skiego
Odr.
celownicze
Odr. repulsji
Odr.
specyficzne
-
-
Tropizmy
Odr.
posturalne
-
Części
ciała
Optokineza
Odr.
poprawcze
Odr.
celownicze
Taksje
Odr. retrakcji
Kinezy
Taksje
Odr.
posturalne
R. startowa
Nastie
Tanatoza
Całego
ciała
Kierunkowe
Kierunkowe
Bezkierunkowe
Kierunkowe
Bezkierunkowe
Reakcje
operacyjne
Reakcje lokomocyjne
Reakcje posturalne
Zakres
reakcji
6
Instynkt
Wrodzony Mechanizm Wyzwalaj
ą
cego
motywacja
selektywne spostrzeganie
Bodziec Wyzwalaj
ą
cy
charakterystyczny,
gatunkowo specyficzny bodziec zło
Ŝ
ony
Zachowanie Instynktowne:
- Apetencja
Reakcja Orientacyjna
Reakcji Zorientowana
- Konsumacja
Reakcja Konsumacyjna
ko
ń
cowa = terminalna
albo
Sztywny Wzorzec Zachowania
Reakcje zintelektualizowane
Czynno
ś
ci dowolne:
• praksje
• kombinacje ruchowe
• czynno
ś
ci zintelektualizowane
Inteligentne reakcje typu
• konkretnego
• abstrakcyjnego
Zachowania komunikacyjne
i Zachowania zrytualizowane (ryty)
Charakter praksji najlepiej obrazuj
ą
apraksje
7
Fizjologia czynno
ś
ci ruchowych
Kategorie czynno
ś
ci motorycznych i poziomy ich integracji:
• toniczne (napi
ę
cie podstawowe)
- rdze
ń
; twór siatkowaty
• postawne (posturalne) statyczne (postawa w bezruchu)
- j
ą
dra przedsionka
• postawne statokinetyczne (poprawcze)
- j
ą
dra przedsionka;
wzgórki czworacze
• lokomocyjne (przemieszczanie)
- rdze
ń
; j
ą
dra podstawy, kora
• orientacyjne - celownicze (spostrzeganie)
- wzgórki czworacze, kora
• manipulacyjne, pedipulacyjne, mandibulacyjne ... (operowanie)
- j
ą
dra podstawy, kora
• ekspresyjne - komunikacyjne
- j
ą
dra podstawy, kora
Fizjologia czynno
ś
ci ruchowych
Kategorie czynno
ś
ci motorycznych i poziomy ich integracji
Kora
J
ą
dra
przedsionka
Wzgórki
czworacze
Mó
Ŝ
d
Ŝ
ek
Rdze
ń
kr
ę
gowy
Mi
ę
sie
ń
J
ą
dra
podstawy
Istota
czarna
J
ą
dro
czerwienne
Twór
siatkowaty
+ -
8
Mi
ęś
nie jako efektory
Jednostka motoryczna:
200-400 mi
ęś
ni wyró
Ŝ
nialnych anatomicznie (ró
Ŝ
nice
osobnicze)
0,25
×
10
9
włókien mi
ęś
niowych,
0,45
×
10
6
motoneuronów,
dywergencja: neuron : włókna = 1 : (2-6)
1 : (n
×
100)
(wielko
ść
jednostki a precyzja regulacji siły skurczu)
Typy włókien
gruby „FT”
30-80 Hz
w 20 ms
10-30 ms
Włókna FT
(FTa, FTb)
cienki „ST”
15-30 Hz
w 80 ms
120 ms
Włókna ST
Cechy
motoneuronu
(typ Aa)
Częstotliwość
draŜnienia
tetanicznego
Szczyt
siły skurczu
Okres skurczu
pojedynczego
Skurcz mi
ęś
ni - regulacja
Regulacja działania mi
ęś
nia
• odpowied
ź
włókien mi
ęś
niowych in situ: tetanus niezupełny
zupełny
• desynchronizacja - synchronizacja jednostek - dr
Ŝ
enie (tremor)
• rola bezwładno
ś
ci mi
ęś
ni i przesuni
ę
cia pobudze
ń
w fazie
Sumowanie skurczów pojedynczych w skurczu t
ęŜ
cowym
Skurcz pojedynczy
Wypadkowa siła skurczu
Zapis serii
depolaryzacji
Skurcz t
ęŜ
cowy
9
Skurcz mi
ęś
ni - regulacja
Regulacja siły skurczu mi
ęś
ni:
•
zgodnie z zasad
ą
miejsca - przez rekrutacj
ę
jednostek motorycznych
•
zgodnie z zasad
ą
cz
ę
stotliwo
ś
ci - przez sumowanie czasowe
skurczów pojedynczych od skurczu t
ęŜ
cowego niezupełnego do
zupełnego
pierwiastek z amplitudy zintegrowanego EMG jest proporcjonalny do siły
skurczu
Kierowanie mi
ęś
niami
Rdzeniowy poziom sterowania motoryk
ą
Lokalny aparat ruchowy:
• w j
ą
drach rdzenia kr
ę
gowego i j.j. nerwów III, IV, V, VI, VII, IX, X, XI, XII
• motoneurony A
α
, A
γ
(30%), interneurony (k. Renshaw - hamulcowe), ...
• zako
ń
czenia neuronów z dróg: piramidowych i pozapiramidowych, dróg
własnych rdzenia, zako
ń
czenia neuronów dróg czuciowych, neurony
autonomiczne, ...
Ko
ń
cowa wspólna droga - motoneuron (Ch.Sherington)
• wg neurologów:
„motoneurony ni
Ŝ
sze” = prawdziwe „obwodowe” rogu przedniego,
„motoneurony wy
Ŝ
sze” - o
ś
rodkowe neurony dróg ruchowych rdzenia
Neurony rozrusznikowe - „pacemakers” u bezkr
ę
gowców (Viersma)
• Generatory rytmu:
generator rytmu drapania, kroczenia ...
10
Kontrola zwrotna ruchów
Układ propriocepcji = czucia własnego mi
ęś
ni (Ch.Sherington)
Zakres czucia:
•
rozci
ą
gni
ę
cie = długo
ść
•
napi
ę
cie = siła
•
k
ą
t zgi
ę
cia w stawie
•
ruch - wibracja
Receptory i narz
ą
dy zmysłów:
•
ciałka buławkowate Golgiego w
ś
ci
ę
gnach
A
α
Ib
•
ciałka zmysłowe Ruffiniego torebki stawowej
A
β
II
•
ciałka blaszkowate Pacciniego okostnej
A
β
II
•
wrzeciona mi
ęś
niowe
dynamiczne, fazowe - grube, torebkowe, zako
ń
czenia pier
ś
cieniowio-
spiralne) - włókna typu I, A
α
Ib
statyczne, toniczne - cienkie, ła
ń
cuszkowe, zako
ń
czenia bukietowe
- włókna typu II, A
β
II
Kontrola zwrotna ruchów
P
ę
tla gamma
- system neuronów czuciowych
z wrzecionek i ruchowych (A
α
i A
γ
) ze
zwrotnym hamowaniem jednostek
mi
ęś
ni antagonistycznych
- monosynaptyczny łuk odruchu
antygrawitacyjnego kr
ę
gowców
l
ą
dowych (Nauta)
- do
ś
wiadczenie Brondgesta
P
ę
tla gamma nie inicjuje skurczu, tj. nie
jest tak,
Ŝ
e drogi zst
ę
puj
ą
ce pobudzaj
ą
motoneuron gamma i dopiero skurcz
wrzecionka aktywuje z kolei
motoneurony alfa i powoduje skurcz
całej jednostki motorycznej (A.B.
Vallbo).
Ciałko
buławkowate
Golgiego
Wrzeciono
mi
ęś
niowe
A
ββββ
= II
A
αααα
= I b
A
γγγγ
A
αααα
= I a
A
αααα
11
Poziom rdzeniowy
Czynno
ś
ci motoryczne
organizowane na poziomie
rdzeniowym
•
odruchy miotatyczne -
podstawowe napi
ę
cie
antygrawitacyjne
•
odruchy obronne: retrakcji
(cofania) i repulsji (odpychania)
•
skrzy
Ŝ
owane odruchy wyprostne:
obronny i postawny Philipsona
•
reakcja scyzorykowa na
przeci
ąŜ
enie,
•
automatyzm kroczenia -
naprzemiennie sprz
ęŜ
ony
(S.Grillner, M.L.Shik)
•
...
- +
+ -
Bodziec bólowy
Zmiany rozkładu napięć w kończynach
podczas skrzyŜowanej reakcji wyprostnej
+
+
Retrakcja
Repulsja
PODRAśNIENIE
REAKCJA
Poziom pnia mózgu
Opuszka, Pie
ń
Mózgu - Pozapiramidowy poziom sterowania motoryk
ą
System poł
ą
cze
ń
pozapiramidowych:
Strzałka w gór
ę
wskazuje gradient narastania czynno
ś
ci posturalnej
Strzałka w dół wskazuje gradient narastania czynno
ś
ci lokomocyjnych i operacyjnych
m. osiowe
i kończyn
- z jąder podstawy
lokomocja
droga czerwienno-rdzeniowa
m. osiowe
i kończyn
- połączenia przez
móŜdŜek i t.s.
droga oliwkowo-rdzeniowa
m. osiowe
i kończyn
- odruchy orient.
i poprawcze
droga pokrywowo-rdzeniowa
m. osiowe
- pobudza
prostowniki
droga przedsionkowo-rdzeniowa boczna
d. przedsionkowo-rdzeniowa przyśrokowa
mięśnie
osiowe
- hamuje
prostowniki
droga siatkowo-rdzeniowa przednia
(z tworu siatkowatego tylno-przyśrokowego)
mięśnie
osiowe
- pobudza
prostowniki
droga siatkowo-rdzeniowa boczna
(z tworu siatkowatego przednio-bocznego)
12
Poziom pnia mózgu
Czynno
ś
ci motoryczne organizowane na poziomie pnia mózgu
•
Odruchy posturalne toniczne
- statyczne - przedsionkowe i szyjne (karkowe) - z tworu siatkowatego, j
ą
der
przedsionka, j
ą
dra n. XI, p
ę
czka podłu
Ŝ
nego po
ś
rodkowego pnia mózgu,
- statokinetyczne (poprawcze) - przedsionkowe, szyjne, pokrywowe
(przestrzenna orientacja wzrokowa) - z j
ą
der przedsionka, j
ą
dra n. XI, p
ę
czka
podłu
Ŝ
nego po
ś
rodkowego pnia mózgu, j
ą
der wzgórków czworaczych (pokrywy)
•
Odruchy orientacyjne - wzrokowe i słuchowe z j
ą
der wzgórków czworaczych
(pokrywy)
w tym:
system kierowania ruchami gałki ocznej
- układ skojarzonego spojrzenia
•
Odruchy obronne pnia mózgu oraz odruchy somatyczne skojarzone
z odruchami autonomicznymi,
w tym:
mrugania, przełykania, kaszlu, kichania, wymiotny, ruchy j
ę
zyka, ...
•
Odruchy oddechowe i wytwarzanie rytmu oddechowego: ...
Poziom pnia mózgu
Mechanizm sztywno
ś
ci
odmó
Ŝ
d
Ŝ
eniowej
Uwaga:
Urazowe uszkodzenia
kr
ę
gosłupa szyjnego i pnia
mózgu:
- mechanizm
ś
mierci przez
„skr
ę
cenie karku” lub
powieszenie
- sztywno
ść
odmó
Ŝ
d
Ŝ
eniowa
- z pnia mózgu,
- pora
Ŝ
enie wiotkie:
tetraplegia, paraplegia i
hemiplegia ... - z rdzenia
szyjnego.
Ataksje mó
Ŝ
d
Ŝ
kowe ...
J
ą
dra
przedsionka
ci
ę
cie
Rdze
ń
kr
ę
gowy
Mi
ę
sie
ń
Twór
siatkowaty
+
-
-
+ +
Z kory i j
ą
der podstawy
++
+
+
-
-
-
+
Mó
Ŝ
d
Ŝ
ek
13
Poziom podkorowy
J
ą
dra Podstawy - Pozapiramidowy poziom sterowania motoryk
ą
Kora czuciowa,
asocjacyjna,
przedruchowa
Kora
ruchowa
Jądro ogoniaste
Skorupa
Gałka blada
Istota czarna
Jądro
czerwienne,
Twór
siatkowaty
Jądra
oliwki
MóŜdzek
Wzgórze brzuszne
Niskowzgórze
Glu
GABA, Ach
DA
System poł
ą
cze
ń
pozapiramidowych:
P
ę
tle sprz
ęŜ
e
ń
zwrotnych
pr
ąŜ
kowiowo-czarnych
i czarno-pr
ąŜ
kowiowych
oraz ich wyj
ś
cia drogami
poza-piramidowymi
Gałka blada (pallidum)
- ruchy masowe
noworodka, odruchy
atawistyczne
Pr
ąŜ
kowie (striatum)
- hamowanie gałki bladej,
ruchy bł
ę
dne niemowl
ę
cia
Korowe sterowanie ruchami
Kora Mózgowa - Piramidowy poziom sterowania motoryk
ą
System poł
ą
cze
ń
piramidowych i pozapiramidowych inicjowanych korowo:
• 30% neuronów d.piramid. z pola 4 wg Brodmana
• 30% neuronów d.piramid. z pola 6 wg Brodmana
V warstwa kory
• 40% neuronów d.piramid. z pola 3,1,2 wg Brodmana
- n. piramidowe (Betza)
• 5% neuronów bezpo
ś
rednio do motoneuronów
cz
ęść
do neuronów czuciowych i interneuronów w rdzeniu kr
ę
gowym
Wg Duus: Diagnost…
14
Korowe sterowanie ruchami
Kora Mózgowa - Piramidowy poziom sterowania motoryk
ą
System poł
ą
cze
ń
piramidowych i pozapiramidowych inicjowanych korowo:
• 30% neuronów d.piramid. z pola 4 wg Brodmana
• 30% neuronów d.piramid. z pola 6 wg Brodmana
V warstwa kory
• 40% neuronów d.piramid. z pola 3,1,2 wg Brodmana
- n. piramidowe (Betza)
• 5% neuronów bezpo
ś
rednio do motoneuronów
cz
ęść
do neuronów czuciowych i interneuronów w rdzeniu kr
ę
gowym
m. osiowe i
kończyn
- połączenia
przez móŜdŜek i t.s.
takŜe: droga oliwkowo-rdzeniowa
m. osiowe i
kończyn
- z jąder podstawy
lokomocja
takŜe: droga czerwienno-rdzeniowa
mięśnie
osiowe
- pobudza
prostowniki
droga przednia
mięśnie
kończyn
- pobudza
zginacze
droga piramidowa boczna
Reagowanie w pracy
Stereoptyp dynamiczny (Pawłow) - układ odruchów i czynno
ś
ci wyuczonych
stanowi
ą
cy aktualny repertuar reakcji
Czas reakcji prostej (w ms):
Na czas reakcji składa si
ę
:
•
czas przyrz
ą
dowy (? ms),
•
czas recepcji (1-10 ms),
•
czas o
ś
rodkowy (100-200 ms),
•
czas motoryczny (40 ms)
Składowe czasu reakcji wg Pierona:
• Stałe Minimum
• oraz Zmienny Margines (zale
Ŝ
ny od warunków zewn. i stanu)
Czas reakcji:
prosta „a” < alternatywna „b” < alternatywna „c” < asocjacyjna
(„b” - wybór wielokrotny , „c” - wybór wielokrotny z zaniechaniem)
300
- 1600
900
200-400
180
140
140
Czas [ms]
zimno <
< ciepło <
< smak
< ból <
<zapach<
<światło<
< dotyk <
dźwięk <
Rodzaj
bodźca
15
Reagowanie w pracy
Czas reakcji z N wyborami:
T = a
××××
lg N lub
T [ms] = 270 ln (N+1) (... Krause)
Czas reakcji
• maleje asymptotycznie ze wzrostem wytrenowania reakcji
• zmienia si
ę
zgodnie z zasad
ą
tolerancji (tj. ma minimum) wraz ze
wzrostem cz
ę
sto
ś
ci sygnałów do reakcji
• zale
Ŝ
y od:
treningu, rodzaju bod
ź
ca, ilo
ś
ci ró
Ŝ
nych bod
ź
ców, siły bod
ź
ca, cz
ę
sto
ś
ci
ekspozycji bod
ź
ca, nastawienia - motywacji, gotowo
ś
ci - struktury
fazowej bod
ź
ca, zło
Ŝ
ono
ś
ci obiektu, rodzaju reakcji
Indywidualne (50%) i mi
ę
dzyosobnicze (400-900%) wahania czasu reakcji
- rozkład ró
Ŝ
nic osobniczych: ujemnie - lewosko
ś
ny (g
ęś
ciej z lewej)
Reagowanie w pracy
Szybko
ść
i siła reakcja ruchowej (Hill):
(F + a)
××××
(V + b) = k
Zasady optymalizacji stereotypów dynamicznych w psychologii i fizjologii
pracy:
• unika
ć
zb
ę
dnych zmian stereotypu dynamicznego - zysk ze zmian musi
uzasadnia
ć
koszty
• zmiany stereotypu wprowadza
ć
powoli - uwzgl
ę
dnia
ć
tempo
przewarunkowania wykonawców
• ogranicza
ć
ilo
ść
sygnałów i przyrost liczby sygnałów w miar
ę
rozbudowy
systemu z upływaj
ą
cym czasem
ć
wiczy
ć
stereotypy reakcji w sytuacjach awaryjnych
16
Motoryczno
ść
Zasady rozwoju motorycznego:
•
Od generalizacji do specjalizacji
„aktywno
ść
zgeneralizowana poprzedza aktywno
ść
zlokalizowan
ą
” - wyspecjalizowan
ą
•
Post
ę
p w rozwoju ruchowym przebiega w dół osi cefalokaudalnej
i wedle nast
ę
pstwa proksimo-dystalnego
Nowe kategorie czynno
ść
ruchowej pojawiaj
ą
si
ę
tym pó
ź
niej im dalej od mózgu
•
Rozwój od ruchów symetrycznych przez asymetryczne do zlateralizowanych
Asymetria utrudniona przez zjawisko transferu bilateralnego pobudze
ń
•
Od ruchów cyklicznych do acyklicznych
Acykliczne wymagaj
ą
hamowania ...
•
Zmiana modalno
ś
ci dominuj
ą
cej w sprz
ęŜ
eniu sensomotorycznym
- od proprio - i tango- do tele- archaicznych i tele- nowoczesnych .. ;
- od bod
ź
ców pierwszoukładowych do bod
ź
ców drugoukładowych
- od eksterioryzacji (jawno
ś
ci ruchów) do interioryzacji i intelektualizacji (np. czytanie)
•
Nowe stereotypy metod
ą
prób i bł
ę
dów w cyklu:
... asocjacja - stabilizacja - dysocjacja - reasocjacja - ...
zmodyf. za: (M.Demel, A. Skład: Teoria wychowania fizycznego ... str 114-115.)
Motoryczno
ść
Charakterystyka motoryczno
ś
ci:
• Tre
ść
ruchu - skutek, cel ruchu :
- produkcyjna, sportowa, wyrazowa, bojowa, samoobsługowa ... etc.
• Idea ruchu - motywacja
• Cechy motoryczne:
- siła, szybko
ść
, wytrzymało
ść
, gibko
ść
,
- zwinno
ść
= zr
ę
czno
ść
= koordynacja, ... i pochodne.
• Forma przestrzenna (wg Kurta Meinla) :
- własno
ś
ci strukturalne:
struktura fazowa, harmonia
- własno
ś
ci dynamiczne:
rytm, płynno
ść
, transmisja, elastyczno
ść
,
- własno
ś
ci psychiczne:
precyzja, antycypacja, nasycenie ruchu, zakres umiej
ę
tno
ś
ci
17
Motoryczno
ść
Analiza motoryczno
ś
ci:
• elementy ruchowe - skurcz jednego mi
ęś
nia, jednej grupy w jednym odcinku
ła
ń
cucha kinematycznego (zgi
ę
cie, wyprostowanie, odwiedzenie,... itp.)
• akty ruchowe - równoczesna akcja kilku mi
ęś
ni lub grup w kilku ogniwach
ła
ń
cucha kinematycznego (cios, krok, skok, skłon ... itp.)
• działanie ruchowe - zło
Ŝ
enie nast
ę
pczych, dopełniaj
ą
cych si
ę
aktów
prowadz
ą
cych do wykonywania sensownej czynno
ś
ci:
(chodzenie, piłowanie, kr
ę
cenie korb
ą
, uderzanie ... itp.)
• czynno
ść
ruchowa - zło
Ŝ
enie działa
ń
ruchowych prowadz
ą
ce do uzyskania
elementarnego celu działania (wbicie gwo
ź
dzia, napisanie listu na komputerze ...)
• post
ę
powanie ruchowe - zbiór czynno
ś
ci okre
ś
lonych celem - skutkiem
(trening sportowy, praca zawodowa, czynno
ś
ci rekreacyjne)
Motoryczno
ść
Etapy rozwoju ruchowego (A.Homburger *, S.Szuman **)
• archeokinetyczny * - ruchów bł
ę
dnych ** - noworodka
• paleokinetyczny * - ruchów sensomotorycznych **
• mesokinetyczny * - ruchów manipulacyjnych **
• neokinetyczny * - praksji i kombinacji ruchowych **
Fazy rozwoju ruchowego (..)
• faza premotoryczna (pallidarna) - odruchów wrodzonych
• faza protomotoryczna (strialna) - ruchów bł
ę
dnych, warunkowania
• faza eumotoryczna (kortykalna) - praksji i kombinacji ruchowych
18
Indeks motoryczno
ś
ci
Poziom wykonania i nale
Ŝ
na punktacja za prób
ę
Próba
Płe
ć
min
1 pkt
dst
2 pkt
db
3 pkt
bdb
4 pkt
wys
5 pkt
wyb
6 pkt
S
ZYBKO
ŚĆ
10 sek biegu w miejscu
z klaskaniem pod
udami
K
12
16
20
25
30
35
miara:
liczba kla
ś
ni
ęć
M.
15
20
25
30
35
40
S
KOCZNO
ŚĆ
skok w dal z miejsca
odmierzany stopami
K
5 st
6 st
7 st
8 st
9 st
10 st
miara:
ilo
ść
stóp w
zaokr
ą
gleniu
M.
5 st
6 st
7 st
8 st
9 st
10 st
S
IŁA RAMION
czas zwisu na r
ę
kach
na dr
ąŜ
ku
podchwytem z
rosn
ą
c
ą
trudno
ś
ci
ą
K
zwis na
wyprosto
wanych
r
ę
kach
3 sek
zwis na
wyprosto
wanych
r
ę
kach
10 sek
zwis na
wyprosto-
wanej
jednej
r
ę
ce
3 sek
zwis na
wyprosto-
wanej
jednej
r
ę
ce
10 sek
zwis na
obu
r
ę
kach z
głow
ą
powy
Ŝ
ej
chwytu
3 sek
zwis na
obu
r
ę
kach z
głow
ą
powy
Ŝ
ej
chwytu
10 sek
miara:
czas trwania z
rosn
ą
c
ą
trudno
ś
ci
ą
M.
zwis na
wyprosto-
wanych
r
ę
kach
10 sek
zwis na
wyprosto-
wanej
jednej
r
ę
ce
10 sek
zwis na
obu
r
ę
kach z
głow
ą
powy
Ŝ
ej
chwytu
3 sek
zwis na
obu
r
ę
kach z
głow
ą
powy
Ŝ
ej
chwytu
10 sek
zwis na
jednej
r
ę
ce z
głow
ą
powy
Ŝ
ej
chwytu
10 sek
zwis
kolejno
na prawej
i lewej
r
ę
ce z
głow
ą
powy
Ŝ
ej
chwytu
10 sek
Indeks motoryczno
ś
ci
G
IBKO
ŚĆ
skłon z pozycji na
baczno
ść
z rosn
ą
ca
gł
ę
boko
ś
ci
ą
K
chwyt
obur
ą
cz
za kostki
palcami
r
ą
k do
palców
stóp
palcami
rak do
podło
Ŝ
a
wszystki
mi
palcami
r
ą
k do
podło
Ŝ
a
wn
ę
trzem
dłoni do
podło
Ŝ
a
głow
ą
do
kolan
miara:
gł
ę
boko
ść
M.
chwyt
obur
ą
cz
za kostki
palcami
r
ą
k do
palców
stóp
palcami
rak do
podło
Ŝ
a
wszystki
mi
palcami
r
ą
k do
podło
Ŝ
a
wn
ę
trzem
dłoni do
podło
Ŝ
a
głow
ą
do
kolan
W
YTRZYMAŁO
ŚĆ
czas [min] biegu w
miejscu 120 kr/min
lub dystans biegu w
[m.]
K
1 min
200 m
3 min
500 m
6 min
1000 m
10 min
1500 m
15 min
2000 m
20 min
2500 m
miara:
czas [min] lub
dystans [km]
M.
2 min
400 m
5 min
1000 m
10 min
2000 m
15 min
2500 m
20 min
3000 m
30 min
4000 m
S
IŁA MIE
Ś
NI BRZUCHA
le
Ŝą
c na plecach
no
Ŝ
yce poziome
nogami tu
Ŝ
nad
podło
Ŝ
em
K
10 sek
30 sek
1 min
1,5 min
2 min
3 min
miara:
czas [sek] lub [min]
M.
30 sek
1 min
1,5 min
2 min
3 min
4 min
19
Inne testy motoryczno
ś
ci
Test uzdolnie
ń
ruchowych Oziereckiego w modyf. Bara
ń
skiego
Test Denver do oceny rozwoju psychomotorycznego dziecka
Test Gniewkowskiej i Moliere
•
szybko
ść
- bieg 20 m.
•
siła nóg - skok w dal z rozbiegiem
•
siła r
ą
k - rzut piłeczk
ą
tenisow
ą
•
równowaga - przej
ś
cie po równowa
Ŝ
ni
•
dokładno
ść
- rzut woreczkiem do tarczy
Test sprawno
ś
ci motorycznej Sekity
•
siła - rzut piłk
ą
lekarsk
ą
1 kg
•
moc - skok w dal z miejsca
•
zwinno
ść
- bieg wahadłowy 4 x 5 m.
•
szybko
ść
ruchów r
ę
ki - test nakłu
ć
otworów na płytce testowej
Inne testy motoryczno
ś
ci
Test sprawno
ś
ci fizycznej R. Trze
ś
niowskiego
•
szybko
ść
- bieg 40 m. z wysokiego startu lub 60 m. z niskiego startu (pow. 10,5
lat)
•
moc - skok wzwy
Ŝ
technik
ą
dowoln
ą
•
siła nóg - skok w dal z rozbiegu (technik
ą
dowoln
ą
)
•
siła r
ą
k - rzut piłka palantow
ą
80 g lub rzut granatem 500 g (chłopcy pow. 14,5 lat)
•
Test sprawno
ś
ci motorycznej L. Denisiuka
•
szybko
ść
- w biegach krótkich: kl. I-III - 30 m.; kl. IV - 40 m.; kl. V - 40-60 m.; kl.
VI-VII - 60 m.
•
zwinno
ść
- bieg z dwukrotnym przewrotnem na materacu i odcinkiem na
czworakach
•
siła - rzut piłk
ą
lekarsk
ą
zza głowy: kl. I-IV - 1 kg; kl. V-VII - 2 kg
•
moc - wyskok dosi
ęŜ
ny Seargenta lub skok w dal z miejsca
•
wytrzymało
ść
- próba Barpiego - przysiady z wyrzutem nóg w tył i kla
ś
ni
ę
ciem lub
bieg 300 m.
Test Barrow’a w modyfikacji S. Pilicza
•
moc - skok w dal z miejsca
•
siła - rzut piłka lekarsk
ą
(M. - 3 kg, K - 2 kg)
•
zwinno
ść
- bieg zygzakiem po kopercie 5 x
20
Test Denver
Test Denver 1-2 miesi
ą
c
Dziecko:
• Spogl
ą
da na twarz (pocz
ą
tkowo z odległo
ś
ci 15 cm)
•
Ś
mieje si
ę
w odpowiedzi na u
ś
miech, słowa
•
Ś
ledzi kolorowy przedmiot na łuku 90°(np. czerwony kł
ę
buszek wełny najpierw zatrzymujemy w polu
widzenia dziecka, w odległo
ś
ci 15 cm od jego twarzy, a nast
ę
pnie przesuwamy w bok po łuku)
• Reaguje na d
ź
wi
ę
k dzwonka – trzymamy dzwonek z boku i nieco za uchem, aby dziecko nie mogło go
widzie
ć
, spokojnie dzwonimy, dziecko powinno zareagowa
ć
np. ruchem gałek ocznych, przyspieszeniem lub
zmian
ą
rytmu oddechu itp.
• Wydaje inne d
ź
wi
ę
ki ni
Ŝ
płacz np. gruchanie itp.
• Podnosi głow
ę
w poło
Ŝ
eniu na brzuchu i na sztywnym podło
Ŝ
u do k
ą
ta 45° w stosunku do podło
Ŝ
a
Test Denver 3-4 miesi
ą
c
Dziecko:
•
Ś
mieje si
ę
spontanicznie samo, bez pobudzania go u
ś
miechem lub głosem
•
Ś
ledzi przedmiot na łuku 180°
• Składa r
ą
czki razem
• Ujmuje grzechotk
ę
w r
ą
czk
ę
• Spogl
ą
da na rodzynek poło
Ŝ
ony przed nim na białym tle
• Si
ę
ga po zabawk
ę
, poło
Ŝ
one przed nim na stole w zasi
ę
gu jego r
ę
ki
• W czasie zabawy wydaje wysokie, radosne piski
• W poło
Ŝ
eniu na brzuchu unosi głow
ę
do k
ą
ta 90°w stosunku do podło
Ŝ
a
• W poło
Ŝ
eniu jw., wspieraj
ą
c si
ę
na ramionach, unosi głow
ę
i klatk
ę
piersiow
ą
• Trzymane w pozycji siedz
ą
cej utrzymuje samo głow
ę
• Samo przewraca si
ę
z brzuszka na plecy
Test Denver
Test Denver 5 - 6 miesi
ą
c
Dziecko:
• Usiłuje zatrzyma
ć
zabawk
ę
, gdy delikatnie próbujemy mu j
ą
zabra
ć
• Usiłuje przyci
ą
gn
ąć
zabawk
ę
, je
ś
li kładziemy j
ą
nieco poza zasi
ę
giem jego r
ę
ki
• Siedzi, szuka kolorowej piłeczki – pokazujemy mu j
ą
najpierw, a nast
ę
pnie usuwamy jednym ruchem poza
zasi
ę
g jego wzroku, powinno zd
ąŜ
y
ć
wzrokiem za znikaj
ą
c
ą
piłeczk
ą
• Siedzi, bierze dwa klocki – kładziemy je przed nim na stole i zach
ę
camy do ich wzi
ę
cia, powinno wzi
ąć
ka
Ŝ
dy do innej r
ę
ki i potrzyma
ć
• Przekłada klocek z r
ę
ki do r
ę
ki, je
ś
li podamy mu drugi klocek do tej samej r
ę
ki, w której trzyma pierwszy, to
powinno przeło
Ŝ
y
ć
pierwszy do drugiej r
ę
ki i chwyci
ć
drugi
• Zagarnia rodzynek upuszczony na jasne podło
Ŝ
e w zasi
ę
gu jego r
ą
k, stara si
ę
chwyci
ć
go zagarniaj
ą
cym
ruchem r
ę
ki
• Odwraca si
ę
w kierunku głosu
• Bawi si
ę
w „a ku – ku”, gdy wygl
ą
damy np. z boku, spoza kartki papieru, a nast
ę
pnie chowamy si
ę
za t
ą
kartk
ę
, obserwuj
ą
c jego reakcje przez mał
ą
dziurk
ę
, powinno spogl
ą
da
ć
tam gdzie uprzednio widziało twarz
osoby dorosłej
• Samo przewraca si
ę
z pleców na brzuszek
• Postawione utrzymuje ci
ęŜ
ar ciała na nogach, gdy cz
ęś
ciowo zwolnimy podtrzymywanie
• Siedzi bez podtrzymania 5 sekund, gdy posadzimy je na stole i powoli usuwamy r
ę
ce, upewniaj
ą
c si
ę
przez
cały czas,
Ŝ
e dziecko nie upadnie
• Stoi podtrzymywane przez min. 5 sekund
• Zjada bezglutenowy biszkopcik trzymany w r
ą
czce
21
Test Denver
Test Denver 7 - 8 miesi
ą
c
• Dziecko:
• Wykazuje reakcj
ę
niepokoju na obecno
ść
nieznajomych mu osób
• Bawi si
ę
w „kosi – kosi” lub „pa – pa”
• Uderza o siebie klockami trzymanymi w obydwu r
ą
czkach
• Chwyta kciukiem i palce np. rzucony przed nim na stole rodzynek
• „mama” i „tata” mówi nieznaczeniowo, wypowiada te sylaby, chocia
Ŝ
nie musi kojarzy
ć
ich z rodzicami
• na
ś
laduje d
ź
wi
ę
ki mowy, powinny by
ć
podobne do tych, które wła
ś
nie słyszy
• siada samo z pozycji le
Ŝą
cej
• staje samo, przytrzymuj
ą
c si
ę
r
ą
czkami por
ę
czy, siatki kojca, ale bez pomocy starszych
• zaczyna chodzi
ć
, przytrzymuj
ą
c si
ę
przedmiotów (mebli)
Test Denver 9 - 12 miesi
ą
c
• Dziecko:
• bawi si
ę
piłk
ą
– toczymy do niego piłk
ę
i zach
ę
camy, aby potoczył j
ą
do nas z powrotem
• mo
Ŝ
e wskaza
ć
palcem o co mu chodzi lub wyrazi
ć Ŝ
yczenie specyficznym okre
ś
leniem słownym, byle nie
płaczem
• pije z normalnego kubka, nie rozlewa zbyt wiele
• rodzynek chwyta precyzyjnie „p
ę
setowo” (przeciwstawiaj
ą
c kciuk i palec wskazuj
ą
cy)
• „mama” i „tata” u
Ŝ
ywa znaczeniowo, tylko o swoich rodzicach, dokładnie wiedz
ą
c, o kogo chodzi
• stoi samodzielnie (gdy odsuwamy r
ę
ce, ubezpieczaj
ą
c dziecko z pewnej odległo
ś
ci, powinno sta
ć
samodzielnie od kilku sekund coraz dłu
Ŝ
ej)
• stoj
ą
c schyla si
ę
i podnosi mał
ą
zabawk
ę
• chodzi samodzielnie
Test Denver